E drejta Romake nga enkeleda Olldashi, undefined for Law. University of Tirana

Law

Description: Permbledhje e se drejtes romake , nga Enkeleda Olldashi
Showing pages  1  -  2  of  67
The preview of this document ends here! Please or to read the full document or to download it.
Document information
Uploaded by: editnito
Views: 1000+
Downloads : 5
University: University of Tirana
Address: Law
Subject: Law
Tags: max
Upload date: 05/03/2012
Embed this document:
E DREJTA ROMAKE

E DREJTA ROMAKE 2010

1

HYRJE

1. Programi dhe qëllimet e mësimit të së drejtës romake

Në kuptimin e gjerë apo gjenerik, terma e drejt romake, përfshin kryesisht tri disiplina shkencore që

ndryshojnë mjaftë:

a) Institucionet e të drejtës romake ose shkencën që gjurmon thelbin e institucioneve juridike të së drejtës private në kohën e ekzistimit të Romës;

b) Historinë e së drejtës romake ose shkencën që studion evoluimin e institucioneve juridike romake kryesisht në lëmin e organizimit të aparatit shtetëror dhe burimeve të drejtësisë; dhe

c) Pandektet ose shkencën që gjurmon të ashtuquajturën e drejtë romake e recipuar, apo të drejtën romake që ishte marrë si rend pozitiv juridik në kohën e lindjes së rendit ekonomiko-shoqëror borgjez.

Në fakultetet tona të drejtësisë nuk studiohet as e drejta romake në kuptimin e gjerë apo gjenerik, as cilado

prej disiplinave të përmendura të së drejtës romake nga aspekti i saj i thjeshtë.

Në programin e mësimit të së drejtës romake kombinohen me qëllim elementet e studimit historik dhe

sistematik, apo elementet e historisë me elementet e institucioneve të së drejtës romake.

Shteti romak dhe e drejta romake ekzistuan dhe u zhvilluan plot XIII shekuj – prej shek. të VIII të epokës së

vjetër gjer në shek. e VI të epokës së re. Për atë kohë shteti romak, prej një shteti të vogël – një qyteti pa

rëndësi, evoluoi dhe u bë perandoria më e fuqishme skllavopronare, ndërsa e drejta romake prej rendit juridik

formalist dhe primitiv, u zhvillua dhe u bë sistemi më i përsosur i të “drejtës që mbështetet në pronën e

thjeshtë private”.

Programi i mësimit të së drejtës romake, pas çështjeve hyrëse mbi burimet e historisë së shtetit romak dhe të

drejtës romake dhe mbi mënyrën e shtjellimit të materies, përpos fakteve themelore nga zhvillimi ekonomiko-

shoqëror i Romës, përfshin kryesisht tërë materien që juristët romak e quanin jus publicum dhe jus privatum.

Jus publicum – apo e drejtë publike quhej përmbledhja e rregullave të cilat “ad statum rei rromanae spectant”- i përkitnin pozitës juridike të shtetit romak. Jus publicum përfshinte rregullat e rregullimit

shtetëror, të burimeve të drejtësisë, të veprimit të organeve shtetërore, të financave shtetërore apo

publike, të organizimit të ushtrisë, të kolegjiumeve klerike, si dhe të veprave penale dhe të procedurës

penale.

Jus privatum – apo e drejtë private quheshin ato rregulla juridike që shërbenin për rregullimin e marrëdhënieve midis personave të koordinuar fizikë apo juridikë. E drejtë private është ajo që i përket

dobisë së individëve.

E drejta private ndahet në tri pjesë, e tërë drejtësia që e përdorim ne, ka të bëjë ose me:

a) Persona (PERSONAS); ose me b) Sende (RES); ose me c) Padi (ACTIONES).

Jus quod ad personas pertinent – përfshinte normat juridike me të cilat rregulloheshin të ashtuquajturat të

drejta personale midis banorëve të shtetit romak. Në këto norma bënin pjesë p.sh. rregullat

- e zotësisë juridike dhe vepruese të qytetarëve, - të zotësisë juridike dhe të veprimit të personave të lirë që nuk ishin qytetarë të shtetit romak, - e autorizimeve të patronëve mbi skllevërit, - e pushtetit të burrit ndaj gruas, - e pushtetit të atit ndaj fëmijëve, - e pushtetit të tutorit dhe kujdestarit ndaj personave pa zotësi veprimi.

Jus quod ad res pertinent – përfshinte rregullat e marrëdhënieve pronësore midis personave që dilnin si

titullar të autorizimeve pronësore si p.sh. rregullat

- e pronës, - të posedimit, - të të drejtave reale mbi sendet e huaja, - të detyrimeve, dhe - të trashëgimit.

E DREJTA ROMAKE 2010

2

Jus quod ad actiones pertinent – përfshinte rregullat juridike me të cilat rregullohej mbrojtja e të drejtave

subjektive të karakterit personal dhe pronësor si p.sh. rregullat

- e ushtrimit të procedurës gjyqësore, - të llojeve të padive, - të kundërshtimeve të lejuara etj.

Juristët e lashtë romak e përcaktonin shtetin si ,,res publica” si organizatë, që ekziston për mbrojtjen e

interesave të përgjithshme të të gjithë banorëve, kurse dijetarët si ,,ars boni et aequi” si mjeshtri të së mirës

dhe të së drejtës apo bile edhe si apostullat të moralit: të jetosh me nder, të mos i bësh dëm tjetrit, secili të

marrë atë që i takon.

Në fakultetet tona të drejtësisë, diskutohet se a duhet të parashikohet edhe mësimi i të drejtës romake në

planin mësimor. Kundërshtarët e mësimit të së drejtës romake theksojnë se e drejta romake e cila studion

krijimin dhe zhvillimin e shtetit dhe drejtësisë të botës së lashtë skllavopronare nuk paraqet ndonjë interes

praktik për formimin e juristit në shoqërinë socialiste. Bile ata theksojnë se mësimi i kësaj lënde mund të jetë i

dëmshëm, sepse mund të ngjasë që juristët të edukohen në frymën që është fare larg nga ajo e të drejtës

socialiste.

Arsyet e mësimit të së drejtës romake janë:

 e drejta romake me materialin konkret historik vë në dukje ligjshmëritë themelore të zhvillimit të shtetit dhe drejtësisë;

 përpunon institucionet shtetërore dhe juridike të shtetit më të zhvilluar skllavopronar;  me terminologjinë juridike të perfeksionuar paraqet burim të pashtershëm të mësimit të gjuhës

juridike;

 e drejta romake juristëve ju shërben si enciklopedi për mësimin e teknikës së analizës së fakteve juridike;

 e drejta romake, në shoqërinë kapitaliste u recipua dhe shërbeu si rend juridik subsidiar.

2. Periodizimi i zhvillimit historik të shtetit dhe të së drejtës Romake

Në bazë të fakteve historike, mund të konkludojmë se periodizimi në studimin e historisë të së drejtës

romake, duhet të jetë ky:

I. Perioda e parë – perioda e shtetit të lashtë romak patriciano – blebejas dhe e jus civile të lashtë

romake (prej fillimit të krijimit të shtetit romak gjer me futjen e magjistraturës së pretorit peregrin ― prej vitit 754 – 242 para epokës së re);

II. Perioda e dytë – perioda e shtetit klasik skllavopronar dhe e të drejtës romake honorare dhe klasike (prej futjes së magjistraturës së pretorit peregrin gjer te Edikti i Karakales ― prej vitit 242 të epokës së vjetër – 212 të

epokës së re);

III. Perioda e tretë – perioda e shtetit centralist – burokratik dhe absolut dhe e të drejtës unike

perandorake romake apo e të drejtës postklasike (prej Ediktit të Karakales gjer në shkatërrimin e perandorisë romake të perëndimit apo gjer kur vdiq Justiniani ― prej vitit 212 – 476 apo 565 të epokës së re).

E DREJTA ROMAKE 2010

3

BURIMET E SË DREJTËS ROMAKE NË PERIODËN E PARË

1. Perioda e rregullave të pashkruara të sjelljes, jus non scriptum

Jus non scriptum apo rregullat e pashkruara të sjellje zbatoheshin në fazat e lashta të zhvillimit të rregullave

romake të sjelljes. Në këtë kohë mbretërit ishin organet operative të bashkësisë romake e cila ende nuk kishte

ligje të përcaktuara me siguri.

Në këtë periodë mbretërit aplikonin rregullat zakonore ,,mors majorum”, që kishin lindur në kuadrin e

gjensit dhe rregullimit shoqëror gjentil.

Meqë në këtë periodë nuk ka pasur ndarje klasore, rregullat e sjelljes të shoqërisë romake nuk kishin rëndësi

juridike.

Prandaj në zhvillimin e rregullave romake të sjelljes, periodën më të lashtë duhet ta quajmë periodë të

zakoneve.

2. Perioda e rregullave zakonore të sjelljes

Mos, mores majorum, diuturna, longa ose inveterata coensetudo ishin shprehje romake të rregullave

zakonore të sjelljes.

Bashkësia gjentile ishte një bashkësi gjentilësh solidarë, pjesëtarët e bashkësisë gjentile nuk jetonin të

paorganizuar dhe në anarki. Në gjirin e organizatës gjentile u konsoliduan disa rregulla të sjelljes, që u

përgjigjeshin interesave vitale të gjensit dhe të të gjithë anëtarëve të tij. Prandaj, këtyre rregullave, me

përjashtime të rralla, u nënshtroheshin të gjithë pjesëtarët e gjensit, pa ndonjë dhunë të posaçme dhe të bindur

thellë. Ndërsa ata që nuk u bindeshin përgjigjeshin para asambleve të gjentilëve dhe në fund mund të

përjashtoheshin nga jeta e bashkësisë.

3. Perioda e së drejtës zakonore

Në kohën e ndarjes së shoqërisë romake në shtresat e patronëve dhe të klientëve, patricëve dhe plebejasëve,

njerëzve të lirë dhe skllevërve, lindnin edhe më tutje zakonet që shprehnin interesat solidare të pjesëtarëve të

çdo grupi.

Rregullat zakonore, të krijuara në gjirin e një grupacioni shoqëror dhe që u imponoheshin shtresave të tjera

shoqërore si rregulla të sjelljes, u bënë rregulla të së drejtës zakonore.

a) Jus dhe fas – ishin institute të së drejtës romake. Termën “fas” romakët e përdornin për të treguar zakonet dhe rregullat juridike zakonore me karakter

religjioz, ndërsa termën “jus” e përdornin për të treguar rregullat e sjelljes që shërbenin për rregullimin e

marrëdhënieve midis shtetit romak dhe qytetarëve të tij si dhe marrëdhënieve ndërmjet qytetarëve.

Në kohën më të lashtë, për shkak të mentalitetit të romakëve, të gjithë rregullat zakonore dhe ato

zakonore – juridike, kishin karakter sakral dhe bënin pjesë në lëmin e të drejtës religjioze ― fas.

Me ndarjen e njerëzve në klasa dhe me imponimin e rregullave zakonore të krijuara në kuadrin e një klase, si

rregulla të sjelljes së klasës tjetër, filluan të krijohen edhe rregullat e jusit ose të së drejtës profane.

Në kohën e Republikës së hershme ky proces kishte përparuar mjaft dhe atëherë u bë ndarja e rregullave me

karakter religjioz dhe profan.

b) Leges regiae – përmbajnë rregulla shumë arkaike mbi rregullimin e marrëdhënieve shoqërore në organizatën klano-fisnore, mbi kultin romak dhe religjionin, mbi marrëdhëniet midis burrit dhe gruas, si dhe

atit dhe fëmijëve. Përveç kësaj në përmbledhje ruhen edhe dispozitat e para nga lëmi i së drejtës penale dhe

civile.

E DREJTA ROMAKE 2010

4

4. Perioda e së drejtës së shkruar, jus scriptum

Perioda e jus scriptum filloi në Romë, kur me kërkesën e plebejasve u regjistruan rregullat e së drejtës

zakonore që i aplikonin magjistratët patricienë. Regjistrimi i rregullave të së drejtës zakonore kishte për

qëllim pengimin e arbitrarizmit të organeve patriciane dhe që plebejasve t’u jepej minimumi i sigurisë

juridike. Për ta realizuar këtë, plebejasit duhej ta thyenin doemos me qëndresë dhe vitalitet jo vetëm

rezistencën e organeve shtetërore, por edhe rezistencën e tërë klasës së patricëve, si rezultat i luftës së

qëndrueshme të plebejasve doli lex XII tabularum apo ligji i XII tabelave.

5. Ligji i XII tabelave

Përpjekjet e plebejasve që të regjistrohen rregullat juridike zakonore, bënë që të themelohej komisioni prej

tre anëtarësh i cili qe dërguar në Greqi t’i studionte ligjet e Solonit. Pas kthimit të komisionit, qe suspenduar

magjistratura e rregullt – konsullata dhe në vend të konsujve u zgjodhën decemviri legibus scribendis, të cilët

i regjistruan rregullat juridike në 10 tabela dhe ua paraqitën komicioneve centurione për aprovim. Meqë u

konstatua se tabelat e propozuara nuk përmbanin të gjitha dispozitat juridike, për vitin tjetër u zgjodhën

decemvirët e rinj të cilët ua parashtruan komocioneve centuriane edhe dy tabelat e fundit. Kështu lindi ligji i

XII tabelave, i cili gjatë tërë historisë së Romës konsiderohej si “fons omnis publici privatique juris”, që përfaqësonte ligjin e atëhershëm . Teksti i ligjit ishte i shkruar në pllaka bakri dhe i ekspozuar në forum.

Kodi përmbante dispozita:

- Mbi procedurën gjyqësore dhe mbi ekzekutimin e aktgjykimeve (tab. 1 – 3); - Mbi marrëdhëniet familjare dhe mbi të drejtën trashëgimore (tab. 4 – 5); - Mbi marrëdhëniet pronësore (tab. 6 – 8); - Mbi veprat penale (tab. 9); - Mbi aktet religjioze (tab. 10), si dhe - Dispozita tjera për rregullimin e lloj – lloj lëmive të jetës shoqërore (tab. 11 dhe 12).

6. Ligjet – leges

Vendimet e komicioneve me përmbajtje të përgjithshme dhe abstrakte quheshin leges ose ligje: ligji është

ajo që urdhëron dhe përcakton populli.

Iniciativën për të nxjerrë ligje e kishin magjistratët me jus agendi cum populo. Magjistratët përpilonin

propozimin ligjor – rogatio dhe e ekspozonin në forum. Pas tri nundinesh mblidheshin asambletë që të

votonin për propozimin ligjor me ,,uti rogas “ ose me ,,antiquo”.

Kur shumica e centurioneve apo shumica e tribuseve votonin për rogacion e magjistratëve, rogacioja e

aprovuar merrej si ligj ose lex.

Ligji i aprovuar nuk e obligonte popullin romak për gjersa:

1. Nuk e ratifikonte senati, dhe 2. Magjistrati nuk e kishte përpiluar drejt formalisht tekstin e ligjit që pastaj ekspozohej në forum.

Me rastin e përpilimit të tekstit të ligjit, magjistrati duhej që më parë ta shkruante patjetër PRESCRIPTION

që përmbante shënimet mbi propozuesin e ligjit dhe mbi kryetarin e komisioneve, si dhe për ditën , vendin e

seancës dhe votimin.

Pas preascriptios shkruhej tekstualisht ROGACIOJA. Rogacioja e aprovuar, nuk dallonte fare nga propozimi

i magjistratit, sepse asambletë nuk diskutonin, por propozimin e aprovonin apo e refuzonin në tërësi.

Në fund, në tekstin e ligjit parashikohej patjetër edhe sanksioni, gjegjësisht masat që do të përdoreshin

kundër personit i cili nuk i përmbahej dispozitave ligjore.

E DREJTA ROMAKE 2010

5

7. Vendimet e conilia plebis - Plebiscita

Vendimet me përmbajtje abstrakte juridike të aprovuara në asambletë e plebejasve quheshin plebiscita.

Meqë në asambletë plebejase, patricët nuk kishin të drejtë vote, konsiderohej se plebiscita nuk e detyronin

tërë popullin romak.

Konsiderohej se plebiscita ishin leges specialis (ligje të veçanta), sepse ishin të detyrueshme vetëm për

plebejasit.

Gjatë luftës me patricët, sipas dispozitave të lex Hortensia, plebejasit arritën që vendimet absolute juridike të

marra në asambletë e tyre t’i bënin të detyrueshme edhe për patricët. Kështu, plebiscita për nga fuqia juridike

u barazuan me ligjet e aprovuara në koncione.

8. Ediktet e Magjistratëve

Magjistratët romak kishin jus edicendi, apo të drejtën që urdhrat e drejtuara qytetarëve romak, t’i deklaronin

gojarisht në koncione ose t’i jepnin me shkrim në forum.

Edhe urdhrat e para të magjistratëve edhe të dytat quheshin ,,edicta”.

Me anë të edikteve, magjistratët kryenin tri detyra të rëndësishme, kujdeseshin për aplikimin, përmirësimin

dhe plotësimin e rendit ekzistues juridik.

Me fjalë të tjera, me ndihmën e edikteve magjistratët ja përshtatnin kushteve konkrete jetësore tërë rendin

juridik romak. Nga kjo veprimtari e magjistratëve, veçanërisht nga veprimtaria e pretorëve, u zhvillua një varg

i tërë i ri rregullash juridike, i njohur si e drejtë honorare apo magjistratore.

9. Interpretatio – Fillimet e shkencës juridike

Pasi doli ligji i XII tabelave, si burime themelore të së drejtës romake konsideroheshin leges dhe plebiscitas.

Përmbledhja e rregullave juridike që përmbanin këto dy burime, quhej jus legitimum. Megjithatë, nuk

përmbante tërë jus civile romake, në të cilën bënin pjesë edhe zakonet e shumta juridike që lindën në periodën

e të drejtës së pa shkruar si dhe zakonet e shumta të krijuara me aplikimin e jus legitimumit.

Interpretatio – ishin rregullat e reja që i krijonin klerikët të vetmit njohës të drejtësisë me interpretimin ose

shpjegimin e dispozitave ekzistuese juridike. Klerikët jepnin këshilla juridike, ndihmonin në rastin e lidhjes së

punëve juridike dhe u mësonin zhvillimin e drejtë të kontesteve.

10. Karakteristikat e përgjithshme të së drejtës së lashtë Romake

Karakteristikat e të drejtës së lashtë ishin:

- PRIMITIVIZMI, - KONZERVATIZMI, - FORMALIZMI, - KONFUZIONI, - E DREJTA E ASHPËR, DHE - E DREJTA PERSONALE.

E DREJTA ROMAKE 2010

6

BURIMET E SË DREJTËS NË KOHËN E ROMËS KLASIKE

Përveç mënyrave të krijimit të rregullave juridike (burimet e drejtësisë) të cilat ekzistonin në periodën e parë,

në periodën e dytë të zhvillimit të shtetit romak veçanërisht pasi nisi principata, rregullat e përgjithshme

juridike të detyrueshme nxirreshin edhe nga mendimet e senatit....(senatus consulta), nga përgjigjet e juristëve

(responsa prudentium) dhe nga vendimet e principesit (constituciones principum).

Në të vërtetë as në këtë periodë nuk ekzistonin organet e veçanta ligjdhënëse me të drejtë ekskluzive që të

përpilonin norma abstrakte juridike.

Çdo organ shtetëror nxirrte rregulla abstrakte juridike dhe ushtronte pushtetin administrativ dhe gjyqësor.

1. E drejta zakonore

Të drejtën zakonore e përbënin rregullat juridike të krijuara pa intervenimin e ligjdhënësit, me pëlqim në

heshtje dhe me përdorimin e përsëritur dhe të gjatë nga ana e tërë popullit.

Fuqia e detyrueshme e këtyre rregullave juridike, sipas mendimit të juristëve romak buronte aty se të drejtën zakonore e krijoi dhe e aprovoi populli i cili edhe sipas dispozitave të rregullimit shtetëror romak kishte të

drejtë të nxirrte rregulla juridike: ku është pra dallimi se a po e shpreh populli vullnetin e tij me votim apo me

sjellje të vërtetë dhe fakte.

Megjithatë, të gjitha zakonet e krijuara në jetën e popullit nuk janë trajtuar si rregulla juridike. Si rregulla

juridike ishin vetëm zakonet që nuk i kundërshtuan rendit pozitiv dhe vlerësimit të arsyeshëm të

marrëdhënieve midis njerëzve.

Fuqi të detyrueshme kishin vetëm ato zakone të cilat në frymën e rendit juridik plotësonin zbrazëtirat ligjore.

2.Ligjet dhe Plebiscita

Vendimet e komisioneve (leges) dhe vendimet e koncileve (plebiscita) pas lex Hortensia, me përjashtim të

konfuzioneve në kohën e Sulës, kishin fuqi të mjetit juridik, e detyronin tërë popullin. Prandaj edhe juristët

klasik romak, shumë shpesh, leges dhe plebiscita i shënonin me termin gjenerikë leges.

Çdo ligj i aprovuar në asamble, kishte 3 pjesë themelore përbërëse:

1. Preascriptio, 2. Rogatio, dhe 3. Sanctio.

Preascriptio – përmbante shënimet për propozuesin dhe kryetarin e asambleve, për ditën dhe vendin e

seancës, si dhe për mënyrën e votimit.

Rogatio – ishte propozimi i pandryshuar ligjor, sepse në koncionet romake nuk kishte as diskutim as

ndryshime të projektit ligjor. Projekti ose aprovohej ose refuzohej në tërësi.

Në fund të tekstit ligjor përmbante edhe Sanksionin, gjegjësisht parashikonte masat që do të përdoren kundër

personave që nuk do t’u përmbahen dispozitave ligjore.

Sipas sanksionit ligjet ndaheshin në:

- Leges perfectae – ishin ligjet që shpallnin nul çdo veprim të ndërmarrë kundër dispozitave ligjore; - Leges minus quam perfectae – , përkundrazi, nuk e anulonin veprimtarin e ndërmarrë, por e dënonin

kryesin e veprës penale.

- Leges imperfectae – as që i anulonin veprimet e ndërmarra, as që parashikonin dënim kundër personit që kishte cenuar dispozitat juridike.

Ligjet e aprovuara në asambletë, që kur u hoq e drejta e ratifikimit në senat, obligon qytetarët qysh në

momentin e shpalljes së rezultateve të votimit.

Ligjet, zakonisht, nuk kishin veprim retroaktiv dhe vlenin gjerë atëherë kur në mënyrë të parashikuar nuk

abrogoheshin.

E DREJTA ROMAKE 2010

7

Mospërdorimi i gjatë, pa intervenim pozitiv ose me heshtje të ligjdhënësit, nuk bënte që ligji të abrogohej.

Ligjet mund të abrogoheshin vetëm në mënyrë formale – me rogacio të kundërta. Nëse rogatio e kundërt e

abrogonte kategorikisht tërë ligjin paraprak, konsiderohej se ligji ishte abroguar; në rast të abrogimit

kategorik parcial të tekstit të vjetër ligjor me rregullën e re, ligji derogohej; në rast të aprovimit të rogacios,

me të cilën ndryshonin ose përsoseshin dispozitat e mëparshme, ligji konsiderohej si i abroguar ndërsa rastet

e plotësimit të dispozitave ekzistuese njiheshin si subrogacio.

Ligjet e aprovuara në asamble vlenin ekskluzivisht për qytetarët romak dhe zakonisht për të gjithë qytetarët

romak.

Ligjet ishin rregulla abstrakte dhe të përgjithshme të sjelljes, të parashikuara për qytetarët romak dhe të

aprovuara në asamble sipas propozimit (rogacios) të magjistratëve.

Në rastet e rralla, edhe pse në kundërshtim me dispozitat e ligjit të XII tabelave: rogacionoheshin dhe

aprovoheshin aty – këtu edhe disa leges specialis apo privilegia.

Leges specialis apo privilegia ndaheshin në:

Privilegia favorabilia – rastet kur individët ose grupe të popullsisë, përkundrejt shumicës, merrnin pozitë të favorizuar; dhe

Privilegia odiosa – rastet kur me individët ose grupet e popullsisë sillej në mënyrë diskriminuese.

3. Ediktet e magjistratëve

Të gjithë magjistratët romakë kishin jus edicendi apo të drejtën që me gojë (in concione) ose me shkrim në

tabelat e bardha (in blanco) t’ua komunikonin urdhëresat qytetarëve dhe banorëve të tjerë të shtetit romak.

Autorizimin për të dhënë edikte e shfrytëzonin më shpesh pretorët dhe edilët në qytetin e Romës, ndërsa në provinca, drejtuesit dhe kuestorët.

4. Senatus consulta dhe arationes principum

Qysh kur në kohën e principatës filloi të humbte veprimtaria ligjdhënëse e asambleve, mendimet e senatit

apo senatus consulta morën fuqi të përgjithshme juridike të detyrueshme, gjegjësisht u bënë burime direkte të

së drejtës romake: mendimi i senatit është ajo që vendos dhe urdhëron senati: ai ka fuqinë e ligjit, edhe pse

është mohuar dikur.

Senatus consulta aprovoheshin në mbledhjet e senatit sipas propozimit të princepsit ose ndonjë magjistrati

tjetër.

Pas diskutimit dhe votimit për propozim, mendimet evidentohen dhe vendoseshin në arkivin shtetëror.

Konsiderohej se senatus consulta e obligonte popullin në momentin e dorëzimit të dokumentit të shkruar në

arkivin shtetëror, pra edhe para se t’i shpallej popullit me anë të komunikimit në koncione apo duke

ekspozuar tekstin në forum.

Gjatë zhvillimit të mëtejshëm të principatës, kur marrëdhëniet midis senatit dhe princepsit tani më ishin

spastruar, senati nuk votonte më përkitazi me propozimet e princepsit: i aprovonte me aklamacion.

Prandaj, si burime të drejtësisë nuk merreshin më mendimet e senatit, por arationes principum – fjalimet ose

rekomandimet e princepsit, të mbajtura ose të lexuara në mbledhjen solemne të senatit.

5.Respona prudentium

Responsa prudentium apo mendimet profesionale të juristëve, të konsultuara qoftë nga gjyqtarët qoftë nga

qytetarët individual, kishin fuqinë e detyrueshme, gjegjësisht u bënë burim i të drejtës romake.

Rrallë, kur ekspertët e konsultuar juridikë nuk pajtoheshin në mes tyre, qytetari ishte i autorizuar që nga

mendimet e propozuara të zgjidhte lirisht atë që do të përdorte në zgjidhjen e çështjes juridike.

Të drejtën e dhënies së mendimeve profesionale publike sipas autorizimit të principesit e fitonin juristët më

të dalluar të rendit shoqëror të senatorëve dhe ekuestorëve.

E DREJTA ROMAKE 2010

8

6. Constitutiones principum

Rregullat juridike që i krijonte princepsi quheshin constitutiones principum apo vendime të princepsit:

vendimi i princepsit është vendim i perandorit me dekret, edikt dhe letra. Asnjëherë nuk dyshohej se vendimet

e principesit nuk kanë fuqi ligjore, meqë perandori vetë sipas ligjit merrte imperiumin.

Konstitucionet e principesit ndaheshin në konstitucione me përmbajtje të përgjithshme dhe konstitucionet me

të cilat perandorët zgjidhnin rastet konkrete.

Ediktet ose shpalljet e perandorëve, si dhe ediktet e magjistratëve të juridikaturës, ishin urdhra publike të

drejtuara banorëve të shtetit.

Mandata – ishin udhëzime të dhëna drejtuesve të provincave dhe nëpunësve të tjerë shtetëror për kryerjen e

funksioneve që u ishin besuar.

Aktvendimet e princepsit në çështjet konkrete administrative dhe gjyqësore ishin decreta.

Përgjigjet e princepsit çështjeve juridike të privatëve apo organeve shtetërore quheshin rescripta ose

epistolae (subscriptiones).

7. Karakteristikat e përgjithshme të së drejtës klasike romake

E drejta klasike romake quhej edhe e drejtë e shoqërisë klasike skllavopronare, sepse në këtë periodë të

zhvillimit të shtetit dhe të së drejtës romake, kemi zhvillimin intensiv të bujqësisë latifondistë, zejtarisë si dhe

tregtisë.

E drejta klasike romake zhvillohej gradualisht dhe pothuajse pa u dukur, me veprimin e magjistratëve dhe

juristëve të cilët gjatë zbatimit, përmirësimit dhe plotësimit të rregullave të së drejtës së lashtë, duke pasur

kujdes për konservativizmin e romakëve, përpiqeshin ta ruanin të paktën kontinuitetin formal dhe rendin e

lashtë juridikë, gjersa pas ndryshimeve kualitative në rregullimin ekonomik dhe shoqëror të Romës nuk u

detyruan të ndryshonin qoftë edhe formalisht institucionet e shumta juridike.

Në bazë të veprimtarisë së magjistratëve dhe juristëve që t’ia përshtatnin rendin juridik marrëdhënieve të

porsakrijuara ekonomike dhe shoqërore të Romës, jus civile e lashtë, e përbërë prej jus legitimum dhe të

drejtës së perandorëve, u zgjerua me një varg të tërë rregullash të reja të së drejtës honorare. E drejta

honorare, i rregullonte marrëdhëniet midis qytetarëve romak. Kjo e drejtë ishte e bazuar në parimet e

drejtësisë së vërtetë (jus aequum) dhe në mirëbesimin dhe nderin e ndërsjellë të njerëzve (cuod bonum et

aequm est).

Në të drejtën klasike lindi rendi i ri juridik i shtetit romak, i krijuar nga veprimtaria e pretorëve peregrin i

quajtur jus gentium (e drejtë e popujve). Dispozitat e jus gentium rregullonin marrëdhëniet midis peregrinëve,

midis qytetarëve romak dhe peregrinëve dhe popujve të tjerë.

E drejta e civile honorare dhe jus gentium nuk njihnin formalizëm, simbolika, vrazhdësi dhe karakteristika

tjera të së drejtës së lashtë. Këto dy sisteme juridike jetësuan parimin e përputhjes së vullnetit të palëve lidhur

me elementet esenciale dhe joesenciale të marrëdhënieve të detyrimeve. Në vend të punëve abstrakte,

mbizotëruan punët juridike kauzale.

Mbrojtja juridike iu dha çdo rasti që cenonte të drejtën personale dhe pronësore të individëve.

E DREJTA ROMAKE 2010

9

BURIMET E SË DREJTËS NË ROMËN POSTKLASIKE

Në periudhën postklasike asnjë organ shtetëror, me përjashtim të perandorit, nuk kishte të drejtën e krijimit

aktiv të rregullave juridike.

Përkundrejt jusit apo drejtësisë që përmbanin veprat e juristëve klasik, drejtësia që buronte nga konstitucionet perandorake në këtë periodë quhej leges.

1. Ligji i të cituarit

Veprat e juristëve klasik në periodën e tretë ishin burim i vetëm i përshtatshëm i njohurive mbi të drejtën e

kohërave të kaluara.

Gjyqtarëve dhe palëve u lejohej që me rastin e rregullimit të marrëdhënieve, të cilat nuk ishin të rregulluara

me konstitucionet perandorake, t’u referoheshin zgjidhjeve që përmbanin veprat e ruajtura e sidomos ato të

Papianit, Gait, Paulisit, Ulpianit dhe të Mondestinit.

Çështja e përdorimit të veprave të juristëve klasikë si burime të drejtësisë në periodën postklasike dhe

zgjidhja e konflikteve në rast mendimesh të ndryshme të përfaqësuara në veprat e juristëve u shqyrtua

definitivisht në vitin 426 në ligjin mbi të cituarit të perandorit Valentinian.

Sipas ligjit mbi të cituarit, si burime të drejtësisë merreshin të gjitha veprat e Papianit, Paulusit, Gait,

Ulpianit dhe të Modestinit, si dhe veprat e atyre juristëve, mendimeve të të cilëve u referoheshin të pestë të

përmendurit.

2. Karakteristikat e përgjithshme të së drejtës postklasike romake

E drejta klasike romake me ndryshimet e paevitueshme të cilat në rendin juridik i futi zhvillimi ekonomik i

Romës dhe konstelacioni i ri i fuqive shoqërore, u aplikua edhe në kohën e dominatit. Ndryshimet në rendin

klasiko – juridike dhe të përshtaturit e rendit juridik kushteve të reja ekonomiko – shoqërore, nuk ju besuan

më as magjistratëve as juristëve. Këtë detyrë dhe të drejtë e mori perandori.

Lindën rregulla juridike të cilat i rregullonin marrëdhëniet e fillit të një rendi të ri ekonomiko – shoqëror dhe

atij feudal.

U eliminua ndarja e së drejtës romake në jus civile dhe jus gentium, si pasojë e barazimit formalo - juridike

i të gjithë banorëve të lirë të Romës në pozitën e shtetasit të Romës. Të dy rendet u tretën në një rend të ri unik

juridik i quajtur JUS.

Lindi rendi i ri juridik i quajtur leges, i cili paraqet një sintezë të rregullave juridike të të gjithë popujve që

jetonin në Perandorinë Romake (kjo e drejtë paraqet embrionin e të drejtës feudale).

Mbrojtja e të drejtave të qytetarëve u ishte lënë organeve shtetërore të organizuara në bazë të centralizimit

demokratik.

Në të drejtën postklasike u bë harmonizimi i kundërshtimeve në mes të jus – it dhe rendit juridik që e krijuan

perandorët leges, me anë të Kodifikimit të perandorit Justinian.

E DREJTA ROMAKE 2010

10

3. Kodifikimi i Justinianit

Perandori Justinian e bëri përmbledhjen e tërë të drejtës romake nga të gjitha burimet e librave të shkruara që

përmbanin jus – in dhe burimet që përmbanin leges.

Qëllimi i kodifikimit të së drejtës romake ishte krijimi i një sistemi unik juridik për shtetin romak dhe me

këtë kthimi i sigurisë juridike për qytetarët romak.

Justiniani këtë vepër madhështore e bëri me ndihmën profesionale të juristëve, gjykatësve, administratorëve

shtetëror, profesorëve të shkollave juridike dhe mbikëqyrësit e zyrave perandorake, Tribunianit.

Kodifikimi i Justinianit është i përbërë prej 4 pjesëve:

- DIGESTA apo PANDECTAE – ishte përmbledhja e tërë jus-it në një tërësi prej 50 librash. Si burim i materies së kodifikuar, komisionit i shërbyen veprat e juristëve klasik dhe ediktet e pretorit. Digestat

rregullonin çështjet nga lëmi i të drejtës publike dhe asaj private;

- INSTITUCIONES – ishin përfshirë në 4 libra. Instituciones ishte përmbledhja e rregullave juridike që në formë të sublimuar rregullojnë marrëdhëniet nga e drejta statusore, familjare, obligatore, reale,

trashëgimore dhe çështjet nga procedura penale dhe civile.

- CODEX REPETITAE PRAELECTIONIS - apo botimi i spastruar i Kodifikimit të ri të Justinianit përfshinte normat nga të gjitha lëmët e drejtësisë, e cila është një vepër e madhe e ndarë në 12 libra, dhe

- NOVELLAE – apo konstitucionet e reja të Justinianit ishin fryt i veprimtarisë ligjdhënëse të Justinianit pas përfundimit të punës në kodifikimin dhe përmblidhnin 150 konstitucione, përmbajtja e të cilave

thellohet në të gjitha lëmët e jetës juridike.

Kodifikimi i Justinianit në mesjetë u quajt Corpus juris civilis.

E DREJTA ROMAKE 2010

11

E DREJTA PERSONALE

JUS QUOD AD PERSONAS PERTINENT

E DREJTA STATUSORE

1. Kuptimi i të drejtës statusore E drejta që u përket personave (e drejta personale), është ndarë në dy grupe themelore në veprat e juristëve

romakë: në rregulla juridike që rregullojnë çështjet e zotësisë juridike dhe të veprimit të subjekteve të

drejtësisë si pjesëmarrës në jetën publike dhe private të Romës dhe që zhvillohet jashtë kuadrit të familjes dhe

në rregulla juridike që rregullojnë pozitën juridike të personave të ndryshme brenda familjes romake.

E tërë e drejta personale ndahet në:

I. Të drejtën Statusore, dhe II. Të drejtën familjare.

E drejta statusore është një përmbledhje rregullash juridike me të cilat rregullohej pozita juridike (statusi) i

personave të ndryshëm ose e kategorive të tëra të banorëve të shtetit romak si pjesëmarrës në jetën publike

dhe private të Romës, me fjalë të tjera, e drejta statusore paraqet përmbledhjen e rregullave juridike me të cilat

rregullohen çështjet mbi zotësinë juridike dhe të veprimit të subjekteve të drejtësisë.

a) Zotësia juridike dhe e veprimit Me rastin e përcaktimit të statusit të subjekteve të drejtësisë juristët romak përdornin shprehjet zotësi juridike

dhe veprimi (capitas juridica dhe capitas agenti).

Me zotësi juridike romakët kuptonin cilësinë e një personi të caktuar që të jetë titullar i të drejtave dhe

detyrimeve.

Meqë të drejtat dhe detyrimet i përkitnin lëndëve të shumëllojshme, u bë zakon që të dallohen zotësia

juridike në lëmin e të drejtës publike (jus publicum) dhe zotësia juridike në lëmin e të drejtës private (jus

privatum).

Zotësia juridike në lëmin e të drejtës publike – përmblidhte autorizimet parciale ose të plota të subjekteve të

caktuara që të marrin pjesë në jetën publike të shtetit romak si titullar të së drejtës aktive dhe pasive të votimit

(jus sufragi dhe jus honorum) si ushtarë në legjionet romake, pjesëmarrës në solemnitetet religjioze dhe

profane romake dhe në përgjithësi si persona të cilëve u ishte lejuar të ndikonin në ritmin e punëve shtetërore.

Zotësia juridike në lëmin e të drejtës private – përfshinte autorizimet e subjekteve të caktuara që të jenë

titullarë të të drejtave parciale ose të plota brenda shtetit romak dhe të përdorin institucionet e të drejtës

familjare (jus connubi), institucionet e të drejtës kontestuese (legitimatio activa et passiva).

Me zotësi të veprimit romakët kuptonin zotësinë juridike të njohur të subjektit të drejtësisë që të dalë

pavarësisht në komunikimin privato – juridik dhe të përdorë pavarësisht të drejtat e njohura, si dhe ti plotësojë

pavarësisht të gjitha detyrimet e marra, pra që në emër të vet dhe llogari të vet personale të ndërmarrë

personalisht punë juridike me qëllim që t’i gëzojë të drejtat e veta dhe të përgjigjet personalisht për të gjitha

detyrimet e marra dhe veprimet e bëra antiligjore.

Zotësia e veprimit është e ndarë në dy nënlloje: në zotësi veprimi në kuptim të ngushtë ose zotësi për

ndërmarrjen e punëve juridike në emër të vet dhe llogari të vet dhe në të ashtuquajturën përgjegjësi për veprim

antiligjor, të njohur si përgjegjësi deliktore.

b) Subjektet e drejtësisë Në bazë të dispozitave të rendit juridik, vetëm njerëzit mund të jenë titullarë të të drejtave dhe detyrimeve

apo subjekte të drejtësisë, pasi drejtësia ekziston mu për shkak të njerëzve (hominum omne jus constitutum

est). Kjo nuk do të thotë se si subjekte të drejtësisë në kohën e Romës merreshin vetëm individët.

Subjektiviteti juridik u njihej edhe kolektiveve. Ai u njihej edhe masave të ndara të vlerave që shërbenin për

plotësimin e nevojave të një rrethi më të gjerë apo më të ngushtë njerëzish.

Pra, subjektet e drejtësisë ndaheshin në:

- Persona të caktuar individualisht ose persona fizik (personae physicae), dhe - Persona moralë ose juridik (personae morales apo personae juridicae).

Personat juridik si subjekte të drejtësisë, ndaheshin në:

- Shoqata njerëzish (sodalitates, collegia, universitates personarum), dhe - Grumbuj sendesh apo fondacione (universitates rerum, causae plae).

E DREJTA ROMAKE 2010

12

ZOTËSIA JURIDKE E PERSONAVE FIZIKË

Të gjithë personat fizikë ose njerëzit si individë, nuk kanë qenë përherë subjekte të drejtësisë. Në rregullimin

shoqëror gjentil zbatohej rregulla se vetëm pjesëtarët e gjensit në terrenin e gjensit si shokë të barabartë mund

të gëzojnë të gjitha të mirat e jetës së përbashkët dhe mund të marrin pjesë të barabartë në zgjidhjen e të gjitha

çështjeve nga jeta e gjensit.

Të gjithë personat tjerë fizik merreshin si armiq, të cilët duhej ose t’i asgjësoje ose t’i bëje skllevër, pra

konsideroheshin objekte që shokët gjentil me forcën që kishin mund t’i përdornin kur të donin.

Kur u zgjerua organizata gjentile dhe kur u bë shtet, të drejtë jete të lirë në terrenin e aleancave gjentile dhe

shtetit të ri kishin jo vetëm anëtarët e gjenseve të bashkuara në aleancë gjentile dhe jo vetëm personat që në

pikëpamje etnike i takonin popullit që e organizoi shtetin, por edhe fiseve të tëra të nënshtruara dhe të

inkorporuara.

Përveç këtyre dy grupeve të banorëve ekzistonin edhe personat të cilëve në asnjë periodë nuk u njihej as e

drejta themelore në jetë. Këta ishin persona fizik në pozitën e skllevërve. Tri kategoritë e përmendura të

personave prej të cilëve të parët gëzonin të gjitha të drejtat e garantuara me rendin juridik, kurse të dytët

vetëm të drejtë jete dhe lirie, ndërsa të tretët nuk e kishin as këtë të drejtë, në burimet e së drejtës romake

quheshin shtresë e personave që gëzonin status civitatis ose të drejtën e statusit të qytetarit, si shtresë e

personave që gëzonin status libertatis ose të drejtën e lirisë dhe si shtresë e personave që gjendeshin instatu

servitutis, apo në gjendje skllevërie.

Prandaj me rastin e shpjegimit të zotësisë juridike të personave fizikë, në të drejtën romake duhet të

përmendim status civitatis, status libertatis, si dhe pozitën e njerëzve që nuk gëzonin asnjërin prej këtyre

statuseve, pasi gjendeshin në pozitën e skllevërve ose të objekteve të drejtësisë.

1. Zotësia juridike e qytetarëve romakë (status civitatis)

Personat fizik që kishin pozitën e qytetarëve romak (status civitatis) nuk kishin të drejta të barabarta. Brendia

e të drejtave të qytetarëve romak ndryshonte jo vetëm në epokat e ndryshme të zhvillimit të shtetit romak, por

edhe sipas pozitës që e zinin individët në hierarkinë shoqërore.

a) Mënyra se si fitohej statusi i qytetarit Statusi i qytetarit romak fitohej ose me të lindur (jus sanguis) ose me natyralizim (naturalisatio).

Të drejtën e jetës dhe të statusit të qytetarit romak e fitonin bile në çastin e lindjes fëmijët e martesës së

qytetarit romak me qytetaren romake, fëmijët jolegjitim të qytetares romake, si dhe fëmijët e lindur të gruas, e

cila në momentin e lindjes gjendej në skllavëri, dhe gjatë kohës sa ishte shtatzënë gëzonte të drejtat qytetare

bile pak kohë (favor libertastis).

Zotësia juridike e fëmijës së lindur niste në momentin e përfundimit të lindjes, apo në momentin kur fëmija

ndahej nga zorra e kërthizës (partus perfectus).

Që të gëzonte zotësi juridike të qytetarit romak, fëmija i ndarë nga zorra e kërthizës, duhej të ishte e gjallë.

Në të drejtën klasike kishte mospajtime midis sabianëve dhe prokuleanëve se a do të trajtohej si i gjallë fëmija

që kishte dhënë çfarëdo shenje të jetës apo vetëm ai që pas lindjes kishte qarë.

Dominoi mendimi i sabianëve se është e mjaftueshme çfarëdo shenje e jetës.

Zotësinë juridike nuk mund ta kishte fëmija që s’kishte lindur. Për fëmijë e palindur që u kishte vdekur ati

pasi kish zënë fëmija dhe para gjestacionit të kryer, rrallë herë merrej në konsiderim rregulla: infans conceptus

pro jam nato habetur, quotiens de commodis ejus agitur. Në bazë të rregullës së përmendur, për

trashëgimtarët akoma të palidhur ruheshin sidomos të drejtat trashëgimore dhe disa të drejta të tjera pronësore

dhe kjo nën dy kushte: trashëgimtari duhej të linde i gjallë dhe së largu dhjetë muaj pas vdekjes së atit

prezumptiv.

Personat që nuk lindnin si qytetar romak, mund ta fitonin statusin e qytetarit romak nëpërmjet të të

ashtuquajturit natyralizëm.

Natyralizmi mund të ishte privat ose publik.

Natyralizimi privat – i personave të lindur pa status qytetari i lejohej çdo pater familiasi apo shefit të

familjes romak me adoptim të personave alieni juris ose nëpërmjet të abrogimit të personave sui juris.

E DREJTA ROMAKE 2010

13

Në të drejtën e lashtë, çdo skllav i liruar nga patroni me manumissio censu, me testamento ose me vindicta,

fitonte statusin e qytetarit të Romës.

Në periodën klasike të drejtën e statusit të qytetarit nuk e gëzonin të gjithë skllevërit e liruar, e bile as

skllevërit e liruar në mënyrë formaliste: statusin e qytetarit e fitonin vetëm ata të liruar, me rastin e lirimit të

të cilëve respektoheshin dispozitat e ligjit Fufia Caninia dhe Aelia Sentia.

Në të drejtën postklasike mbizotëroi pikëpamja që çdo skllavi të liruar nga patroni - qytetari, duhej t’i njihej

e drejta qytetare, pavarësisht nga mënyra e lirimit.

Natyralizimi publik ose natyralizimi me vendim të organeve shtetërore – mund të ishte ose i rregullt ose i

jashtëzakonshëm.

Natyralizimi i rregullt – u lejohej personave që i plotësonin kushtet e parashikuara. Kushtet e parashikuara

ishin më të buta për personat në pozita latinësh, dhe pak më të ashpra për personat në pozita peregrinësh.

Natyralizimi i jashtëzakonshëm – u lejohej ose individëve që kishin merita të jashtëzakonshme për Romën

ose tërë qyteteve dhe disa popujve.

b) Përmbajtja e statusit të qytetarit romak Gjatë zhvillimit të shtetit romak dolën një varg autorizimesh publiko – juridike për të cilat sot është bërë

zakon që të trajtohen si përmbajtje e të drejtave qytetare romake, edhe pse shumë prej këtyre të drejtave nuk

kanë ekzistuar si të drejta qytetare gjatë tërë zhvillimit të shtetit romak, dhe as si të drejta të përshtatshme për

të gjithë qytetarët e tij.

Në lëmin e të drejtës publike – është e zakonshme që si të drejta qytetare të merren këto:

- jus sufragi ose e drejta aktive e votimit, (e drejta për të votuar në asamble); - jus honorum ose e drejta pasive e votimit, (e drejta të zgjedhesh titullar i shërbimeve publike); - e drejta e shërbimit në legjione; - e drejta e pjesëmarrjes në solemnitete religjioze dhe profane, dhe - në jetën publike të shtetit në përgjithësi.

Përmbajtja e përhershme e të drejtës së qytetarit në lëmën e të drejtës private përmendet:

- jus conubii ose e drejta për të lidhur martesë, dhe - jus commercii apo e drejta për t’i përdorur institucionet e të drejtës pronësore romake:

 të drejtën e pronës dhe të drejtat tjera reale,  të drejtën e lidhjes së marrëdhënies obligatore,  të drejtën e trashëgimit në kuptimin aktiv dhe pasiv, dhe  të drejtat e mbrojtjes juridike.

Të gjitha të drejtat e numëruara, ato publiko – juridike dhe ato privato – juridike, bile edhe atëherë kur ishin

ndër të drejtat qytetare, nuk u përshtateshin njëlloj të gjithë qytetarëve të Romës. Të drejtat e përmendura

mund t’i përdornin në masë ekskluzivisht cives optimo jure ose shtresat e privilegjuara të popullsisë romake,

(patricët, nobilët, honestiores). Cives minito jure ose shtresat e shtypura të qytetarëve romak, zakonisht nuk

kishin jus honorum, vende – vende nuk kishin jus sufragi, e aty – këtu nuk kishin as të drejtën e conubiumit.

c) Kufizimet e zotësisë juridike të qytetarëve romakë Përveç kufizimeve të zotësisë juridike të shtresave të shtypura të qytetarëve, në të drejtën romake ekzistonin

edhe kufizimet e veçanta nëpërmjet të cilave brendia e të drejtës së qytetarit të kategorive të caktuara të

personave apo qytetarëve individualë, bëhej edhe më e ngushtë.

1° Kufizimet me të cilat përmbajtja e të drejtës së qytetarit bëhej e ngushtë për kategori të tëra banorësh,

mund të merren si të përgjithshme. Ekzistonin kufizimet e përgjithshme për gra, për personat alieni juris dhe

për pagan, për heretikë, për apostat dhe për ebrej, si dhe për kolonë.

2° Kufizimet nëpërmjet të cilave brendia e statusit të qytetarit u ngushtua shumë apo përkohësisht për

individë nga shkaku i rrethanave të veçanta që përfshinë këta persona, mund të merren si të veçanta ose

individuale.

Kufizimet e veçanta ose individuale të brendisë së të drejtave të qytetarëve apo të subjektivitetit juridik,

parashikoheshin: për nexi dhe për addicti, për personat in mancipio, për auctorati, për ab hoste redempti, për

personat intestabiles, për personat cum nota censoria, për personat infamë dhe për turpes personae.

3° Rastet e tjera të humbjes së disa të drejtave civile parashikoheshin si sanksion për shkak të sjelljes së

disa personave e cila sipas vlerësimit të opinionit publik ose sipas dispozitave kategorike juridike shënohej e

palejueshme dhe e pandershme.

E DREJTA ROMAKE 2010

14

d) Humbja e zotësisë juridike të qytetarëve romakë – Capitis deminutio maxima dhe media Statusi i qytetarit romak humbte për shkak të vdekjes natyrore ose civile të personave të ndryshëm.

1. Vdekja natyrore vinte kur shuheshin shenjat e fundit të funksioneve fiziologjike të organizmit të njeriut. Përcaktimi i çastit të vdekjes natyrore ishte shumë i rëndësishëm: në atë moment shuheshin të gjitha të

drejtat e qytetarit të vdekur dhe hapej trashëgimi (delatio hereditatis).

Në rastet e trashëgimit, prej çastit të hapjes së trashëgimit e gjer në momentin e akuizicionit apo

marrjes së trashëgimit nga trashëgimtarët e rregullt, vlente ky fiksion: zotësia juridike e të vdekurit (de

cjusit) vazhdonte gjersa trashëgimtarët e thirrur në rregull, të mos e pranonin trashëgimin. Për shkak të

rëndësisë së madhe të vërtetimit të ditës dhe momentit të vdekjes, juristët klasik përpiqeshin ta zgjidhnin

edhe çështjen e të ashtuquajturve komorientë, apo të personave që kishin vdekur në ndonjë katastrofë të

përbashkët. Për zgjidhjen e kësaj çështjeje, doli fiksioni: konsiderohej se biri madhor, që kish vdekur së

bashku me të atin, kish rrojtur pas të atit, ndërsa i ati kish rrojtur pas të birit të mitur. Ky fiksion nuk u

aplikua parimisht: kur ishte fjala për komorientët nga radhët e të liruarve, vlente rregulla se edhe ati

edhe biri madhor vdiqën në mënyrë simultane, sepse në këtë mënyrë mbroheshin të drejtat trashëgimore

të patronit.

2. Vdekja civile – mund të shkaktohej nga një varg i tërë ngjarjesh a faktesh juridike relevante të cilat në të drejtën romake u ndanë në dy grupe themelore: në fakte që sillnin capitis deminutio maxima ose

humbjen e statusit të qytetarit dhe lirinë, dhe fakte që sillnin capitis deminutio media ose humbjen e

statusit të qytetarit pa e humbur lirinë.

Për rikthimin e statusit të qytetarit edhe me rastin e capitis deminutio maxima edhe me rastin capitis

deminutio media, kur humbja e statusit të qytetarit nuk paraqiste sanksion për shkak të veprave penale,

shërbente institucioni i jus postliminii. Në rastet tjera, rikthimi i statusit të qytetarit (riintegrimi) mund të

lejohej ekskluzivisht me vendimin e organeve kompetente shtetërore (beneficio principali).

E DREJTA ROMAKE 2010

15

ZOTËSIA E VEPRIMIT E PERSONAVE FIZIKË

Çdo personi fizik të cilit i njihej zotësia juridike nuk kishte edhe zotësinë e veprimit apo zotësinë që në emër

dhe llogari të tij të lidhte punë juridike e që personalisht të përgjigjej për veprimet e ndërmarra antiligjore

(deliktet).

Qysh prej kohërave më të lashta në të drejtën romake u pa fakti se vetëm ata persona fizikë që me moshën e

tyre, me kualitetet psikike, morale dhe fizike dhe sipas pikëpamjeve të romakëve, me seksin e tyre, garantonin

se në komunikimin juridik mund të silleshin si njerëz të arsyeshëm, ruanin të drejtat e tyre dhe mund të

përgjigjeshin pavarësisht për veprimet antiligjore.

Në të gjitha rastet kur për shkak të papjekurisë, për shkak të seksit, mungesave psikike, morale dhe fizike të

subjekteve të drejtësisë, nuk kishte garanci të këtillë, sipas dispozitave të së drejtës romake subjekteve të tillë

defekt u merrej në tërësi apo pjesërisht zotësia e veprimit.

Mungesa e zotësisë së veprimit zëvendësohej me institucionin e tutorisë te ata persona të cilët natyrisht as që

mund të ishin të zot të vepronin (të miturit dhe gratë).

Ndërsa me institucionin e kujdestarisë te personat të cilët duhej të kishin zotësi veprimi, por këtë cilësi e

kishin humbur për shkak të të metave personale (personat me të meta psikike, morale dhe fizike).

1. Kufizimet e zotësisë së veprimit të të miturve

Si të mitur ose impuberes, sipas dispozitave të së drejtës së lashtë konsideroheshin të gjithë personat meshkuj

dhe femra që nuk kishin arritur moshën e pubertetit apo të pjekurisë seksuale, (për femrat mosha 12 vjeçare,

ndërsa për meshkuj mosha 14 vjeçare).

Personat e mitur gjer kur mbushnin moshën 7 vjeçare quheshin infantes. Në këtë kohë nuk kishin fare zotësi

veprimi. Pas moshës 7 vjeçare, të miturit përbënin grupin e personave të quajtur impuberes infantia majores

(personat e mitur të dalë prej fëmijërisë). Zotësia juridike e këtyre personave ishte e kufizuar: kishin të drejtë

të lidhnin punë juridike me të cilat përmirësonin pozitën e tyre ekonomike, ndërsa nuk kishin zotësi veprimi

për punët juridike me të cilat do ta keqësonin pozitën e tyre ekonomike.

Për sa i përket përgjegjësisë deliktore të të miturve, konsiderohej se në pikëpamje deliktore dhe

penalo – juridike mund të jenë përgjegjës të gjithë personat që janë në pubertet (personat madhor) dhe ata të

mitur që janë afër pjekurisë. Me fjalë të tjera, në pikëpamje penalo – juridike dhe deliktore përgjigjeshin

personat madhorë dhe të mituri e dalë prej fëmijërisë – të miturit pasi mbushin 10 vjet. Ndërsa nuk

përgjigjeshin infantes dhe të miturit e vegjël.

2. Kufizimet e zotësisë së veprimit të femrave

Femrat sui juris, pas plotësimit të moshës 12 vjeçare liroheshin nga tutoria mbi të miturit. Kjo nuk do të

thotë se në atë moment fitonin zotësinë e plotë të veprimit. Ato ngaleni me zotësi të kufizuar veprimi dhe

hynin nën pushtetin e tutorit mbi gratë madhore. Zotësia e veprimit e grave nën tutori ishte diçka më e gjerë se

zotësia e veprimit të impuberes infantia majores. Më vonë filluan të ju jepeshin disa të drejta për të lidhur

punë juridike, por me pëlqim të tutorit. Kështu në çështjen e zotësisë së veprimit, gratë u barazuan me burrat.

3. Kufizimet e zotësisë së veprimit të personave me të meta psikike, morale dhe fizike

Personat fizikë të ngelur mbrapa në zhvillimin psikik për aq sa nuk mund të kuptonin rëndësinë e veprimeve

të tyre, nëse kjo gjendje përcillej me shenja të dukshme të marrëzisë ose të molisjes, zhvisheshin nga zotësia e

veprimit gjatë kohës së sëmundjes. Kur çrregullimet e tyre shfaqeshin kohë pas kohe, në kohën e qetësimit

kishin zotësi të plotë veprimi.

Zotësi të kufizuar të veprimit kishin edhe të ashtuquajturit batakçinjtë ose prodigët, apo personat që pa arsye

shkapërderdhnin trashëgimin e gjyshit dhe kështu rrezikonin ekzistencën e familjes, për shkak të kësaj

mungese morale, këtyre personave u caktohej kujdestari. Në atë rast kishin zotësi të kufizuar veprimi, e cila

për nga përmbajtja barazohej me zotësinë e veprimit të të miturve të dalë nga fëmijëria.

Edhe personat me të meta fizike kishin aty – këtu zotësi të kufizuar veprimi, mirëpo vetëm sa i përket atyre

punëve juridike, forma e të cilave nuk mund të përmblidhej për shkak të të metës ekzistuese fizike.

E DREJTA ROMAKE 2010

16

4. Kufizimet e zotësisë së veprimit të personave më të rinj se 25 vjeç

Të gjithë personat më të rinj se 25 vjeç, pas ndërprerjes së tutorisë, nuk fitonin zotësi të plotë të veprimit,

pasi ishin të detyruar që me rastin e disa veprimeve të kërkonin pëlqimin e kujdestarit. Zotësia e veprimit të

këtyre personave ishte diçka më e madhe se zotësia e veprimit e inpuberes infantia majores. Kështu kufiri i

pjekurisë apo e zotësisë së veprimit u ngrit prej 14 në 25 vjeç për meshkuj, po kur edhe gratë u liruan nga

tutoria mbi gratë, edhe pjekuria e tyre u ngrit në këtë moshë. Vetëm në raste të rralla dhe sipas lejes së veçantë

të perandorit, në të drejtën postklasike disa nga meshkujt mund të fitonin zotësinë e plotë të veprimit kur

mbushnin moshën 20 vjeçare. Kufiri i poshtëm për gra ishte në raste të rralla mosha 18 vjeçare.

ZOTËSIA JURIDKE DHE AJO E VEPRIMIT E PERSONAVE JURIDIKË

Personat juridikë të cilëve u njihej statusi që të ishin titullar të të drejtave dhe detyrimeve dhe që me ndihmën

e organeve të tyre të shprehnin vullnetin duke hyrë në marrëdhëniet juridike midis tyre dhe me personat

juridikë, ekzistonin edhe sipas dispozitave të së drejtës romake, duke filluar prej kohërave më të lashta edhe

pse as në të drejtën e lashtë, as në atë klasike, as postklasike nuk ishte përpunuar teoria e personave juridikë.

1. Personat juridikë në të drejtën e lashtë

Nga dispozitat e ruajtura është vështirë të përcaktohet se cilës shoqatë të njerëzve dhe cilës masë sendesh i

njihej zotësia juridike dhe ajo e veprimit në kohën e të drejtës së lashtë. Është e sigurt se zotësinë juridike e

kishte shteti romak. Shteti romak jo vetëm që kryente funksione pushteti, funksione të personit juridik të së

drejtës publike, por kishte edhe funksione të qarta të personit juridikë të së drejtës private.

Përveç shtetit romak, sipas dispozitave të së drejtës së lashtë, statusi i personit juridikë apo moral u njihej

edhe disa enteve të emancipuara shtetërore dhe shoqërore, që kishin detyra të caktuara saktë për realizimin e

të cilave kujdeseshin me ndihmën e mjeteve të tyre. Organizatat e këtilla të emancipuara ishin komunat latine

dhe peregrine, tempujt, kolegjiumet e krishterëve dhe kolegjiumet e nëpunësve shtetëror.

Tek personat juridikë e drejta e lashtë nuk bënte akoma dallimin midis autorizimeve publike dhe private.

Gjensi romak u njehsua si person juridik me formimin e shtetit romak. Gjensit në funksion i mbetën vetëm

autorizimet privato – juridike të përfaqësimit të bashkësisë së gjentilëve të barabartë të lidhur me pasurinë e

përbashkët tokat e gjentilëve.

Sipas dispozitave të së drejtës së lashtë, përveç gjensit ekzistonin edhe disa persona tjerë juridikë të së

drejtës private: his (sodalibus) potestatem fecit lex (tab. XII) pactionem quam velint sibi ferre, dum ne quid ex

publica lege corrumpant.

2. Personat juridikë në të drejtën klasike

E drejta klasike e zhvilloi teorinë mbi themelimin, tiparet, veprimtarinë dhe shuarjen e personave juridikë.

Në kohën e principatës u pa se shteti i takonte dy grupeve të autorizimeve juridike:

- Shteti është subjekt i të drejtës publike si titullar i pushtetit shtetëror (imperium), - Por edhe subjekt i të drejtës private si titullar i autorizimeve pronësore privato – juridike (fiscus).

Sipas dispozitave të së drejtës klasike, personat juridikë të së drejtës publike dilnin në bazë të: vendimit të

organeve kompetente shtetërore. Vendimi i organeve shtetërore mund të ishte akt intern juridik: ligj, edikt,

senatus consultum, constitutio principis, po mund të ishte edhe traktat ndërkombëtar (traktatet e aleancës në

bazë të të cilave krijoheshin njësi të reja vetëqeverisëse).

Personat juridikë të së drejtës private lindnin ose:

- me vendim të organeve shtetërore, ose - me iniciativë të personave privatë.

E DREJTA ROMAKE 2010

17

Sipas vendimit të organeve shtetërore, si person juridikë vepronte shtetit në funksion fiskusi. Veprimtaria e

shtetit si fiskus – person juridik i të drejtës private – qëndronte në komunikim pronësor me qytetarët romak,

banorët e tjerë romak dhe në tregtinë ndërkombëtare. Përveç fiskusit, si person juridik të së drejtës private

vepronin edhe ndërmarrjet e pavarura ekonomike shtetërore, entet shtetërore dhe njësit vetëqeverisëse,

marrëdhëniet e të cilave me qytetarët, nuk bazoheshin në imperium.

Themelimi i personave juridik privat me iniciativën e më së paku tre qytetarëve romakë, nevojitej leja

paraprake e organeve shtetërore. Leja për themelimin e personave juridik mund të ishte e përgjithshme ose e

veçantë. E veçantë, kur ishte fjala për themelimin e personave juridik me statut krejt të ri, ndërsa e

përgjithshme kur ishte fjala për themelimin e personave juridik me statute të tipizuara p.sh. shoqata varrimi

apo shoqata humanitare.

Personat juridik që themeloheshin me iniciativën e personave fizik, quheshin persona juridik privat, për

dallim nga personat juridik që themeloheshin me vendim të organeve shtetërore e që quheshin persona juridik

publik.

Personat juridik ndaheshin në ndërmarrje ekonomike dhe në shoqata dhe fondacione ose persona juridik,

qëllimi themelor i të cilëve ishte plotësimi i disa detyrave të përgjithshme, politike, sociale, kulturale,

humanitare dhe detyra të tjera joekonomike.

Personi juridik të cilit sipas koncesionit të përgjithshëm ose të veçantë i njihej statusi i subjektit juridik,

mund të kryente të gjitha ato punë juridike që ishin patjetër të lidhura me qëllimin për të cilin ishte themeluar.

Jashtë cakut të qëllimeve themelore, personi juridik nuk kishte zotësi juridike.

Personat juridike shtetëror suprimoheshin me vendim të organeve kompetente shtetërore. Personat juridik të

themeluar me iniciativën e qytetarëve , suprimoheshin ose me vendimin e mbledhjes së anëtarëve, ose me

humbjen e qëllimit për të cilin ishte themeluar shoqata, apo me humbjen e pasurisë ose humbjen e plotë të

anëtarëve. Ata mund të shpërndaheshin edhe me vendim të organeve shtetërore, kur ekzistimi i tyre ishte në

kundërshtim me dispozitat e reja dhe me rendin sundues.

Pas suprimimit të personit juridik, pasuria e tij ose bëhej pronë e arkës shtetërore, ose lehej, me urdhër që t’i

dorëzohej personit të ri juridik që do të themelohej për të njëjtin qëllim, sidomos te shoqatat ekonomike, mund

të ndahej mes anëtarëve të mëparshëm.

3. Personat juridikë në të drejtën postklasike

Në të drejtën postklasike teoria e personave juridik u plotësua me dy novitete të rëndësishme:

- E para – në kodifikimin e Justinianit ishin të ndara qartë universitates personarum dhe universitates rerum, dhe

- E dyta – midis universitates personarum ose shoqatave të njerëzve u shfaq një lloj i ri i personave juridik: shoqatat me dhunë.

Universitates personarum – ishin personat juridik të cilët me anë të pasurisë së tyre ushtronin veprimtari

ekonomike, politike, sociale, humanitare ose religjioze. Anëtarët e tyre kishin të drejtë vote në asamble apo

mbledhje të shoqatave dhe mund të zgjedheshin në drejtorinë e shoqatës.

Universitatis rerum – ishin persona juridik që posedonin pasuri të veçanta (arcam). Këto ishin entet

shtetërore me të ardhura të pavarura dhe me detyra të pavarura, si dhe fondacionet (spitalet, shtëpitë e pleqve,

strehimoret, kishat etj).

Universitatis rerum ose personat juridik pa organizatë të veçantë, ishin masat pasurore të personifikuara, të

cilave rendi juridik ua njihte statusin e personit juridik ose zotësinë juridike dhe atë të veprimit për shkak se

duhej të shërbenin për plotësimin e nevojave të përgjithshme ose të një rrethi jo të veçuar njerëzish. Për

drejtimin e pasurisë kujdeseshin organet e këtyre personave.

Në radhët e personave juridik të bashkësive të njerëzve u institucionalizua lloji i personave juridik me

karakteristika të veçanta, shoqatat me dhunë, ku mbisundonte dhuna administrative. Këto shoqata

themeloheshin nga shtetit me qëllim të stabilitetit ekonomik dhe forcimit të shtetit. Shoqata me dhunë ishin

shoqatat profesionale të zejtarëve, punëtorëve dhe tregtarëve. Në këto shoqata librezë e anëtarësisë ishte

shenja në trupin e anëtarëve.

E DREJTA ROMAKE 2010

18

E DREJTA FAMILJARE

E DREJTA FAMILJARE DHE FAMILJA

1. Kuptimi i të drejtës familjare. Status familiae

Juristi Gai paraqiti çështjen mbi marrëdhëniet midis personave sui juris dhe personave alieni juris.

Mësimet e Gait mbi marrëdhëniet midis personave alieni jursi dhe sui juris përfshijnë kryesisht 3 grupe

themelore të çështjeve:

1. Çështjet mbi marrëdhëniet midis burrit dhe gruas (e drejta martesore); 2. Çështjet mbi marrëdhëniet midis babait si titullar të patria potestas dhe fëmijëve, gjegjësisht

personave që ishin nën patria potestas (e drejta atërore), dhe

3. Grupin e çështjeve mbi plotësimin e zotësisë së veprimit të personave sui juris, të cilët për shkak të mos pjekurisë, për shkak të seksit ose për shkak të të metave psikike, morale dhe fizike, kishin zotësi

të kufizuar veprimi (e drejta tutoriste dhe kujdestare).

2. Personat sui juris dhe personat alieni juris

Në bazë të pozitës juridike të familjes qytetarët romak ndaheshin në persona sui juris dhe alieni juris.

Qysh prej ligjit të XII tabelave, si persona sui juris merreshin të gjithë personat e seksit mashkull dhe atij

femër, të cilët gëzonin status libertatis dhe status civitati, ku mbi ta nuk ishte vendosur pushteti i atit ose i

burrit (patria potestas, manus).

Persona alieni juris konsideroheshin të gjithë personat, pa marrë parasysh seksin dhe moshën dhe pa marrë

parasysh që kanë gëzuar edhe status libertatis edhe status civitatis, kur mbi ta ishte i vendosur pushteti i shefit

të familjes, qoftë si pushtet i burrit (manus), qoftë si pushtet i atit (patria potestas).

Kjo ndarje statusore e qytetarëve romak ishte karakteristikë e familjes patriarkale romake. Rrënjët e para të

kësaj ndarje u shfaqën kur u krijua gjensi patriarkal për shkak të ndarjes natyrale të punës ndërmjet meshkujve

dhe femrave e cila solli ,,humbjen historike të seksit femëror.”

Pater familias ishte i vetmi person sui juris, ndërsa të gjithë të tjerët, anëtarë të familjes, ishin personat alieni

juris ose persona të së drejtës së huaj.

3. Gjinia agnate dhe kognate

Sipas dispozitave të së drejtës moderne, gjinia është lidhje gjaku e cila ekziston nga vetë natyra midis

personave me prejardhje të përbashkët. Kjo ka rëndësi juridike, sepse në bazë të gjinisë midis të afërmve,

lindin shumë të drejta dhe detyrime.

Në të drejtën e lashtë romake lidhjet e gjakut midis disa personave nuk kishin vetvetiu rëndësi juridike. Që të

kishte rëndësi juridike duhet të ishin të përcjella me faktin e jetës së përbashkët brenda familjes.

Në të drejtën e lashtë romake gjinia nuk merrej sipas gjakut dhe sipas prejardhjes, por sipas faktit të jetës së

përbashkët. Kjo ishte gjinia e ashtuquajtur agnate.

Në familjen romake si bashkësi konsumuesish, mbizotëroi gradualisht pikëpamja se si të afërt, pavarësisht

nga çështja e bashkësisë së jetës, duhet marrë të gjithë personat që midis tyre kanë lidhje gjaku. Atëherë

sistemi i gjinisë së gjakut u mposht definitivisht nga sistemi i të ashtuquajturës gjini gjaku apo kognate.

E DREJTA ROMAKE 2010

19

a) Gjinia agnate Të afërm agnat sipas dispozitave të së drejtës së lashtë ishin të gjithë personat:

1. Që jetonin në një konzorcium ose në një familje nën patria potestas ose manus të përbashkët; 2. Që dikur jetonin në një konzorcium ose nën patria potestas apo manus të përbashkët në një

familje, mirëpo pushteti mbi ta kishte pushuar për shkak të vdekjes së pater familiasit, dhe

3. Që kishin për të jetuar në një konzorcium ose në një familje nën patria potestas apo manus të përbashkët sikur ndonjëri nga pasardhësit e tyre të mos kishte vdekur para se të vendosej ai

pushtet.

Për llogaritjen e afërsisë së gjinisë agnate përdoreshin kryesisht dy mjete ndihmëse:

1. Ndarja e të afërmve agnat në grupe të: agnatëve më të afërt dhe më të largët; Grupin e anëtarëve më të afërt ose agnatëve me të drejta më të mëdha – e përbënin personat që në

momentin e caktuar jetonin nën pushtetin e një pater familiasit. Këta agnat quheshin sui.

Dy grupet e agnatëve më të largët i përbënin personat:

a) Që dikur kishin jetuar, dhe b) Që bile kanë mundur të jetonin nën patria potestas të njëjtë. dhe

2. Ndarja sipas shkallëve të gjinisë brenda grupeve të ndryshme – Afërsia e gjinisë së personave të ndryshëm brenda grupeve të ndryshme të agnatëve, shprehej me shkallën e farefisnisë, e cila

përcaktohej me faktin se sa lirime prej patria potestas duhej kryer në mënyrë që personat në fjalë

të bëhen sui juris.

b) Gjinia kognate Të afërm kognat ishin të gjithë personat që direkt apo indirekt rridhnin bile prej njërit paraardhës të

përbashkët.

Të afërmit kognat, pra, rridhnin edhe nga ana e babait edhe nga ana e nënës dhe sipas këtij kriteri ndaheshin

në të afërm të degës së atit dhe të degës së mëmës.

Të afërmit e gjakut ndaheshin:

1. në të afërm në vijë të drejtë, dhe 2. në të afërm në vijë të tërthortë.

Të afërm në vijë të drejtë ishin persona që në një varg të pandërprerë rridhnin njëri nga tjetri.

Të afërmit e tërthortë ishin personat që rridhnin nga një paraardhës i përbashkët, e jo njëri nga tjetri

(vëllezërit, motrat, dajt, mbesat, xhaxhallarët, nipërit).

Të afërmit kognat ndaheshin edhe në të afërm prej babait dhe prej nënës dhe të afërm prej babait apo nënës.

Ndarja tjetër me rëndësi e të afërmve kognatë ishte ndarja në të afërm martesorë (legitimi) dhe jolegjitimë.

c) Krushqia apo affinitas – paraqet afërsinë farefisnore e cila në saje të martesës, krijohej midis burrit dhe të afërmve kognatë të gruas, si dhe midis gruas dhe të afërmve kognatë të burrit. Afërsia e

krushqisë llogaritej sipas afërsisë së gjinisë kognate.

E DREJTA ROMAKE 2010

20

4. Familja romake

Gjatë historisë së Romës, pas shkatërrimit të rregullimit shoqëror gjentil janë shfaqur dhe zëvendësuar tri

forma të familjes:

- Consortiumi, - Familja patriarkale e agnatëve, dhe - Familja kognate

a) Consortiumi – ose kooperativa familjare e agnatëve i prin familjes patriarkale romake, dhe u zhvillua menjëherë pas shpartallimit të gjensit, kur u bë e mundur që pavarësisht të jetojnë dhe veprojnë grupe

prodhuesish më të vogla se sa gjensi i mëparshëm.

,,Anticum consortium”, si e quajti këtë bashkësi Aulo Gai, ose ,,societas fratrum”, përbënin të afërmit e

lirë dhe të barabartë agnatë, zakonisht ata ishin vëllezër me pasardhësit e tyre.

Në krye të kooperativës gjendej anëtari më i vjetër ose kryeplaku i zgjedhur, ndërsa anëtarët tjerë të

vjetër, merrnin pjesë me të drejta të barabarta në zgjidhjen e të gjitha punëve.

b) Familja patriarkale e agnatëve - Kur zhvillimi i fuqive prodhuese bëri të mundshme jetën e grupeve më të vogla prodhuesish se konsorciumi, në Romë u organizuan të ashtuquajturat familje patriarkale të

agnatëve (familia, familia pecuniaque, domus). Mirëpo, qysh në kohën e ligjit të XII tabelave ekzistonin

paditë për ndarje (actio familiae erciscundae, actio de communi dividundo). Me padi për ndarje çdo

pjesëtar i gjeneratës më të vjetër në konsorcium kishte të drejtë që të kërkonte ndarjen e pasurisë së

konsorciumit dhe së bashku me personat që me konsorcium lidheshin nëpërmjet tij, të formonte

personalisht familjen e vet. Qytetari i këtillë në familjen e posaformuar kishte pozitën e shefit

(pater familis), ndërsa të gjithë anëtarët e tjerë ishin nën pushtetin e tij (personat alieni juris).

Familjet e posaformuara të të afërmve agnatë në patria potestas të shefit të familjes ishin edhe më tutje

bashkësi të mbyllura ekonomike. Qëllimi i këtyre bashkësive ishte që me jetë dhe punë të përbashkët të

siguronin mjetet më të domosdoshme për ekzistimin e anëtarëve dhe për vazhdimin e familjes.

Në familjen e agnatëve, pater familiasi ishte personi ,,quo in domo dominium habet”, personi i cili në

ekonominë shtëpiake ushtron pushtetin. Dominiumi i shefit të familjes quhej edhe patria potestas.

Patria potestas i përkiste ,,et in res et in personas” dhe përfshinte:

1) Pushtetin e plotë dhe të përjetshëm mbi gruan e tij dhe gratë e të gjithë bijve të martuar (manus); 2) Pushtetin e plotë dhe të përjetshëm mbi fëmijët e vet dhe të gjithë anëtarët e tjerë të lirë të

domusit (patria potestas në kuptimin e ngushtë);

3) Pushtetin e plotë dhe të përjetshëm mbi skllevërit që punonin në kuadrin e domusit (domonica potestas);

4) Pushtetin mbi personat e lirë të cilët përkohësishtë gjendeshin në domus në bazë të mancipiumit, skllavërisë debitore ose të ndonjë pune tjetër juridike, dhe

5) Pushtetin e plotë mbi tokat, mbi veglat e prodhimit, mbi prodhimet e punës dhe mbi pasurinë tjetër në kuadrin e domusit (dominium, propristas, prona).

c) Familja kognate – Krijimi i ekonomisë latifondistë bëri të mundur që familja patriarkale e agnatëve të ndahej nga familia rustica – familje prodhuese dhe në familia urbana – familje konsumuese.

Familja e kognatëve lindi gradualisht dhe u zgjerua me përmirësimin ekonomik dhe personal të pozitës së

personave alieni juris, me mbizotërimin e martesës pa manus, si dhe me rendin e ri ligjor të trashëgimit.

Familja e kognatëve si bashkësi e të afërmve të gjakut dominoi definitivisht në kohën e Justinianit.

Familja kognate ndahej në dy lloje:

a. Në familje në kuptimin e ngushtë, dhe b. Në familje në kuptim të gjerë.

Familja kognate në kuptim të ngushtë – ishte bashkësia e të afërmve të gjakut që jetonin në

ekonomi të përbashkët shtëpiake. Personat që i nënshtroheshin pushtetit të pater familiasit

këtë familje, ishin: gruaja, fëmijët dhe personat e adoptuar. Pushteti i pater familiasit nuk ishte

më as i pakufizuar as i përjetshëm.

Familja kognate në kuptim të gjerë – nuk ishte as bashkësi prodhimi, as bashkësi konsumi. Ajo

ishte një grup i të afërmve të cilët ,,ab ejusdem ultimi genitoris sanguine proficiscuntur” rridhnin

nga gjaku i paraardhësit të përbashkët.

E DREJTA ROMAKE 2010

21

d) Cognatio servilis – Marrëdhëniet familjare të skllevërve në të drejtën romake nuk kishin kurrfarë

rëndësie gjer me fitoren e parimit të gjinisë kognate. Fitorja e parimit të gjinisë kognate nxori parimin e

kufizuar të bashkësive familjare skllavërore (ndalimi i separatio dura).

E DREJTA MARTESORE

1. Kuptimi i martesës

Gjensi, konzorciumi dhe familja patriarkale e agnatëve nën pushtetin e patrias familias përfaqësonte bashkësi

të gjera familjare, në kuadrin e të cilave kishte një numër të madh meshkujsh të aftë për martesë dhe një

numër të madh vajzash të afta për martesë.

Meqë këto bashkësi ishin egzogame, meshkujve u lejohej të martoheshin vetëm me vajzat e lindura jashtë

rrethit të familjes, ndërsa vajzave, që të martoheshin me meshkuj të grupeve tjera të familjare.

Prandaj, me rastin e çdo lidhjeje të martesës lindnin 2 çështje themelore:

1) Çështja se nën çfarë kushtesh mund ta braktisnin gratë familjen e tyre të mëparshme dhe të bëhen anëtare të familjes së burrit, dhe

2) Çështja se çfarë pozite juridike kishte gruaja në familjen e re. Çështja e parë – është zgjidhur në shumë mënyra. Në kohën më të lashtë, kërkohej pëlqimi ekskluzivisht i

kryetarëve të familjes. Më vonë përveç pëlqimit të kryetarëve të familjes ishte i nevojshëm edhe pëlqimi i

bashkëshortëve dhe më në fund pëlqimi i bashkëshortëve ishte i vetmi që kishte rëndësi juridike.

Çështja e dytë – po ashtu është zgjidhur ndryshe në të drejtën e lashtë dhe ndryshe në atë klasike dhe

postklasike.

Në të drejtën e lashtë gruaja pas martesës bëhej person alieni juris e cila u nënshtrohej urdhrave të pater

familiasit.

Në të drejtën klasike dhe posklasike humbi varësia e drejtpërdrejtë e gruas ndaj pater familiasit të burrit. Për

këtë kohë vlente definicioni: martesa është lidhje midis mashkullit dhe femrës dhe bashkësi e tërë jetës,

ndarje reciproke e drejtësisë hyjnore dhe njerëzore. Po kështu martesa mori definicionin edhe si: martesa

është lidhja midis burrit dhe gruas, që përbën bashkësinë e pandarë të jetës. Prandaj, në të drejtën romake

martesa ishte bashkësi monogame e jetës, e rregulluar me dispozita juridike midis mashkullit dhe femrës.

2. Kushtet për lidhjen e martesës

Për lidhjen e martesës juridikisht të rregullt romake duhej patjetër të realizoheshin disa kushte ose të

ashtuquajturat elemente konstitutive (kryesore ose esenciale).

Elementet konstitutive të martesës romake ishin:

- Jus conubii, - Affectio maritalis, - Puberteti i bashkëshortëve, dhe - Forma e parashikuar me ligj.

Jus conubii kishin ekskluzivisht qytetarët romak dhe latinët e vjetër, me kufizimet për plebejas gjer me lex

Canuleia, për qytetarët libertinë në kohën e principatës, ndërsa për pjesëtarët e grupeve të lidhura me

profesione, në të drejtën postklasike.

Affectio maritalis apo qëllimi që të formonin bashkësinë martesore, në të drejtën e lashtë nuk ishte i

domosdoshëm të ekzistonte te bashkëshortët e ardhshëm. Në atë kohë mjaftonte që këtë qëllim ta shprehnin

kryetarët e familjeve përkatëse. Në të drejtën klasike u kërkua që ekzistonte si te bashkëshortët e ardhshëm

ashtu edhe te kryetarët e familjeve. Në të drejtën postklasike mjaftonte që të ekzistonte ekskluzivisht te

personat që lidhnin bashkësinë martesore.

Personat që kishin arritur në pubertet konsideroheshin, femrat të cilat kishin mbushur moshën 12 vjeçare dhe

meshkujt moshën 14 vjeçare.

Format e parashikuara me ligj për lidhjen e martesës romake ishin: conferreatio, coemptio dhe usus.

Në rast të mosplotësimit të ndonjërit nga kushtet e përmendura, konsiderohej se martesa nuk ekzistonte dhe

se lidhja ekzistuese nuk mund të ketë pasoja të lidhura me institucionin e martesës.

E DREJTA ROMAKE 2010

22

3. Pengesat martesore

Rrethanat të cilat nuk bënte të ekzistonin me rastin e lidhjes së një martese të caktuar, quhen pengesa

martesore.

Sipas të drejtës martesore si pengesa martesore konsideroheshin:

- Martesa ekzistuese – ishte njëra nga pengesat themelore martesore, sepse Roma prej fillimit të krijimit të së drejtës romake gjer me shkatërrimin e shtetit romak, dinte vetëm për martesën monogamike.

Lidhja e martesës përkundrejt kësaj pengese, sillte infaminë.

- Sëmundja shpirtërore – ishte po ashtu pengesë martesore, nëse dukej para se të vendosej lidhja martesore.

- Gjinia e gjakut – po ashtu ishte pengesë martesore, në vijë të drejtë pa kufizime, ndërsa në vijë të tërthortë gjer në shkallën e katërt. Krushqia ishte pengesë martesore vetëm në vijë të drejtë, ndërsa

gjinia civile në po atë masë sikurse është gjinia sipas gjakut.

Përveç pengesave të përmendura, në kohën e Augustinit ishin parashikuar edhe shumë të tjera: ndalohej

martesa ndërmjet qytetarit të lindur në liri dhe të liruarës me sjellje të këqija, ndalohej martesa ndërmjet

senatorit dhe të liruarve në përgjithësi, si dhe martesa ndërmjet këtyre personave dhe artistëve.

Më vonë ndalohej martesa ndërmjet tutorit dhe pupiles; ndërmjet drejtuesit të provincës dhe grave të

domiciluara në terrenin e provincës; ndërmjet krishterëve dhe paganëve; ndërmjet personave që ishin betuar

se nuk do të martohen; ndërmjet atyre që kishin shkelur kurorën si dhe martesa e ushtarëve.

4. Fejesa – Sponsalia

Fejesa paraqet dhënien dhe marrjen reciproke të premtimeve për lidhjen e martesës së ardhshme. Forma e

lidhjes së fejesës në të drejtën e lashtë ishte sponsio solemne ndërmjet prindërve të bashkëshortëve të

ardhshëm, ku mund të ishin të pranishëm edhe bashkëshortët e ardhshëm, mirëpo prezenca e tyre nuk kishte

rëndësi juridike. Në bazë të fejesës në të drejtën e lashtë rezultonte detyrimi që të lidhet martesa e kontraktuar.

Në bazë të fejesës së asaj kohe mund të kërkohej vetëm zhdëmtimi nga personi që kishte prishur fejesën pa

arsye. Kthimin e dhuratave mund ta kërkonte ana e pafajshme.

Në të drejtën klasike dhe postklasike fejesa mund të lidhej edhe me marrëveshje joformale. Kur prishej

fejesa kontraktohej zhdëmtimi i veçantë në formë kapari (arra sponsalicia).

5. Format për lidhjen e martesës

Martesa juridikisht të rregullta duhej të lidheshin doemos sipas formave të parashikuara juridike. Format

parashikuara ndryshuan në etapa të ndryshme të zhvillimit të së drejtës.

Si formë më e vjetër e vendosjes së lidhjeve juridikisht të rregullta martesore, në burimet historike

përmendej grabitja (raptus mulierum).

Coemptio apo blerja formale e gruas u shfaq pothuajse me siguri në periodën e blerjes reale të grave, pater

familiasi i nuses në pranin e liberpensit dhe 5 dëshmitarëve ja dorëzonte nusen kryetarit të familjes së dhëndrit

apo vetë dhëndrit (nëse ishte sui juris), ndërsa dhëndri vetë ose kryetari i familjes së tij i jepnin kryetarit të

familjes së nuses nummus unus (monedhë të vogël) në emër të çmimit simbolik. Pas këtyre formaliteteve

konsiderohej se ishte lidhur martesa juridikisht e rregullt romake.

Forma e dytë e parashikuar për lidhjen e martesës ishte e ashtuquajtura confareatio. Kjo ishte forma më

solemne që e përdornin shtresat e patricëve të shoqërisë romake. Kur lidhej martesa në këtë formë, duhej

doemos të ishin të pranishëm të fejuarit, pontifex maximus, flamen Dialis dhe së paku 10 qytetar madhorë

romak. Të gjithë të pranishmit detyroheshin që t’ia sillnin viktimën Jupiterit (panis farreus) dhe ta përcillnin

nusen gjer në shtëpinë e dhëndrit. Në dyert e shtëpisë, dhëndri i jepte nuses zjarr dhe ujë dhe i ofronte bukë,

ndërsa duke marrë bukën, zjarrin dhe ujin, duhej të thoshin: ubi tu Gaius, ibi ego Gaia (kudo që të jesh ti, do

të jem edhe unë).

E DREJTA ROMAKE 2010

23

Forma më e shpeshtë dhe më e thjeshtë për lidhjen e martesës romake ishte usus (fakti i jetesës së

përbashkët). Usus si formë për lidhjen e martesës u shfaq në qarqet e varfra të plebejasve dhe ishte një

transferim i thjeshtë i nuses në shtëpinë e dhëndrit. Kjo bashkësi e gruas dhe e burrit dallonte konkubinatet e

zakonshme për nga i ashtuquajturi affectio maritalis. Paramendohej se affectio maritalis ekziston sa herë kur

në bashkësinë jetësore gjendeshin meshkuj dhe femra të të njëjtës pozitë shoqërore.

Për shkak të thjeshtësisë së vet, ususi përdorej pothuajse si formë e vetme për lidhjen e martesave në kohën e

të drejtës klasike. Mirëpo, atëherë, krahas me formën e ususit u zhvillua edhe institucioni i njohur me emrin

usurpatio trinoctii. Në të vërtet mendohej se gruaja që është martuar sipas usus, pasi kalonte një vit, nëse tërë

kohën ishte në shtëpinë e burrit, hyn nën manus të burrit apo të kryetarit të familjes së tij. Për të mos ngjarë

kjo, qe bërë zakon që gratë para kalimit të afatit të parashikuar, t’i kalonin tri ditë jashtë shtëpisë së burrit. Në

atë rast nuk hynin nën manus të burrit, ose të kryetarit të familjes së tij, por ngelnin sui juris, po qese kishin

qenë ashtu para lidhjes së martesës, gjegjësisht po qese kishin qenë nën patria potestas të kryetarit të familjes

së tyre të mëparshme.

6. Marrëdhëniet personale të bashkëshortëve

Në martesën e lidhur në njërën nga format e vjetra – coemptio, confereatio – mbi gruan ushtrohej pushteti

ose manusi i kryetarit të familjes së burrit apo vetë burrit, nëse ishte sui juris. Martesa e këtillë njihej si

martesë me manus. Përkundër kësaj, në martesën e lidhur me usus nuk vendosej manusi as i burrit, as i

kryetarit të familjes së tij. Në këtë martesë, gratë ngelnin persona sui juris, nëse kishin qenë ashtu para lidhjes

së martesës, gjegjësisht ngelnin nën pushtetin e pater familiasit të tyre, nëse para lidhjes së martesës ishin

alieni juris. Kjo martesë njihej si martesë pa manus. Marrëdhëniet e bashkëshortëve në martesën me manus

ndryshonin esencialisht prej marrëdhënieve të bashkëshortëve në martesën pa manus.

a) Marrëdhëniet e bashkëshortëve në martesë me manus. Martesa me manus ishte martesë tipike e të drejtës së lashtë. Në këtë martesë gruaja bëhej anëtare e familjes

së burrit dhe varej drejtpërdrejtë nga kryetari i familjes. Ajo bëhej agnat me agnatët e burrit, ndërsa nuk ishte

më agnat me familjen e të atit. E tërë pasuria e gruas kalonte mbi kryetarin e familjes së re.

E drejta themelore dhe e vetme që e fitonte gruaja në martesë me manus ishte e drejta e trashëgimit.

b) Marrëshëniet e bashkëshortëve në martesë pa manus. Martesat pa manus ishin tipike në zhvillimin klasik dhe postklasik të shtetit romak. Në martesat pa manus,

gruaja nuk bëhej agnat me agnatët e burrit, ngelte agnat në familjen e saj të mëparshme, kurse bëhej person

sui juris, nëse këtë pozitë e kishte në momentin e lidhjes së martesës.

Martesa pa manus kishte pasoja të caktuara juridike që rezultonin nga fakti i ekzistimit të lidhjes martesore:

burri dhe gruaja ishin të detyruar të respektonin dhe të ndihmonin njëri – tjetrin dhe të abstenonin nga çdo

veprim që do të rrezikonte ekzistimin e bashkësisë martesore. Prandaj nuk guxonin të ngrinin padi ndaj njëri –

tjetrit.

Burri mund të kërkonte nga gruaja të jetonte në ekonominë e tij shtëpiake dhe kishte të drejtë të

administronte vlerat e pajës të gruas gjersa e shfrytëzonte pajën.

Sipas ediktit të Augustit dhe Klaudit, grave u ndalohej të hynin borxh dhe të garantonin për detyrimet e reja

të burrit. Po këtë qëllim kishte edhe ndalimi i dhuratave midis bashkëshortëve.

Pozita e pavarur e gruas në martesën pa manus shkaktoi mohimin e të drejtave trashëgimore të gruas në

familjen e burrit, bile iu mohua e drejta reciproke trashëgimore midis nënës dhe fëmijëve. Nëna dhe fëmijët

nuk ndodheshin në gjini agnate, por vetëm në atë kognate.

E DREJTA ROMAKE 2010

24

7. Paja dhe dhurata paramartesore

Pasuria që e kishin në dispozicion bashkëshortët për të lehtësuar barrën e bashkësisë martesore, përfshinte dy

masa të ndara të vlerave:

a) Pajën (dos) që e sillte gruaja, dhe b) Dhuratën paramartesore (donatio ante nuptias) që e sillte burri.

A. Paja (dos) Pasuria të cilën me rastin e lidhjes së martesës ja dorëzonte gruaja burrit për lehtësimin e jetës së përbashkët

quhej pajë (dos). Paja ishte pjesë e pandarë e martesave romake. Detyrat e caktimit të pajës e ngarkonin gruan,

nëse ishte alieni juris. Më vonë kjo detyrë ngarkonte të atin edhe kur vajza ishte e emancipuar, kurse në të

rrallë edhe nënën.

Mënyrat e kontraktimit të pajës ishin të ndryshme. Dorëzimi i pajës bëhej me çdo veprim që mjaftonte të

konstatohej se burri posedonte vlerat e pajës (mancipatio, in jure cesio, traditio) ose mundësinë që të

shfrytëzonin disa të drejta (kuaziposedimi i të drejtave në bazë të stipulimit, cedimit të aktiveve etj.).

Regjimi juridik mbi vlerat e pajës gjatë kohëvazhdimit të martesës ishte i ndryshëm.

Në të drejtën e lashtë vlente rregulla se paja në momentin e lidhjes së martesës bëhej pronë e burrit ose e

pater familiasit të tij, kur buri ishte alieni juris. Paja e marrë ngelte pronë e këtyre personave kur vdiste gruaja

bile edhe në rast shkurorëzimi.

Në të drejtën klasike, paja nuk bëhej më pronë e burrit. Gjatë kohëvazhdimit të martesës, burri ose pater

familiasi i tij, kishin të drejtë administrimi mbi vlerat e pajës dhe detyroheshin që dobitë e fituara nga vlerat e

pajës t’i përdornin. Në rastet kur martesa zgjidhej me shkurorëzim, zbatohej rregulla që në çdo rast lejohej

bile restituimi (rikthimi) i kufizuar i vlerave të pajës.

Parimet e të drejtës klasike për pronën mbi gjërat e pajës dhe për restituimin e pajës u përvetësuan edhe në

kohën postklasike. Atëherë u caktua rregulla që burri ta kthejë pajën gjithmonë, nëse nuk është trashëgimtar i

gruas. Për kthimin e pajës ishte actio ex stipulatu, me të cilën kërkohej restituimi i dos adventicia. Përveç

kësaj, në të drejtën postklasike gruas i lejohej padia vendikatore për disa gjëra të pajës, ndërsa për sigurimin e

restituimit të pajës, në favor të gruas u parashikua edhe hipoteka e përgjithshme e priveligjuar mbi tërë

pasurinë e burrit.

B. Dhurata paramartesore Dhuratat paramartesore ishin pjesa e pasurisë që e ndante burri, zakonisht në lartësinë e vlerës së pajës dhe

që ia dhuronte gruas së ardhshme për lehtësimin e jetës bashkëshortore. Dhuratat paramartesore edhe më tej

ngelnin nën administrimin e burrit. Kur zgjidhej martesa për shkak të vdekjes së burrit, donatio ante nuptias i

takonte fëmijëve, ndërsa gruaja e gëzonte të drejtën e uzufruktit, kurse në rast shkurorëzimi me fajin e burrit,

donatio ante nuptias kalonte në pronë të gruas. Në çdo pikëpamje tjetër donatio ante nuptias barazohej me

pajën. Në kodifikimin e Justinianit emri i këtij institucioni pat ndryshuar në donatio propter nuptias sepse

Justiniani lejoi që kjo dhuratë të jepej edhe gjatë kohëvazhdimit të martesës.

E DREJTA ROMAKE 2010

25

8. Zgjidhja e martesës

Sipas dispozitave të së drejtës romake martesa mund të zgjidhej ekskluzivisht me veprimin e fakteve të reja

juridike:

- Ngjarjeve natyrore, dhe - Veprimeve njerëzore.

a) Zgjidhja e martesës për shkak të vdekjes dhe për capitis deminutio Vdekja natyrore e burrit, e gruas apo e që të dy bashkëshortëve shkaktonte zgjidhjen e martesës ashtu si

shkaktonte edhe humbjen e përgjithshme të zotësisë së juridike. Pas vdekjes së njërit nga bashkëshortët, binte

poshtë edhe pengesa martesore për shkak të ekzistimit të lidhjes martesore. Në atë rast burrat mund të lidhnin

menjëherë martesë të re, ndërsa për gra ishte caktuar tempus lugendi.

Martesa zgjidhej edhe në të gjitha rastet kur ndonjë qytetar romak pësonte capitis deminutio maxima dhe

media, sepse që të dy institucionet lidheshin me humbjen e statusit të qytetarit, pra edhe me humbjen e jus

conubii.

b) Zgjidhja e martesës me shkurorëzim Në të drejtën e lashtë lejohej zgjidhja e martesës me shkurorëzim. Këtë të drejtë e kishte ekskluzivisht burri

dhe pater familiasi i burrit.

Shkurorëzimi lejohej për shkak të shkeljes së kurorë, për shkak të alkoolizimit, për shkak të dështimit të

fëmijës etj. Gruaja nuk e kishte këtë të drejtë, sepse nuk ia lejonte pozita në familje si person alieni juris.

Forma e shkurorëzimit ishte korelative ndaj formës së lidhjes: martesa e lidhur në formën conferatio zgjidhej

në formën differatio; martesa e lidhur në formën coemptio zgjidhej në formën remancipatio, ndërsa martesa e

lidhur në formën e ususit zgjidhej me shkurorëzim të vërtetë të bashkësisë martesore me urdhër të burrit.

Shkurorëzimi i njëanshëm me vullnetin e burrit, e njohur në të drejtën e lashtë, nuk qëndroi dot si mënyrë e

vetme e zgjidhjes së martesës në periodën kur mbizotëruan martesat pa manus, edhe gruaja e fitoi të drejtën që

të kërkojë shkurorëzimin. Shkurorëzimi lejohej edhe me marrëveshje reciproke të bashkëshortëve. Për shkaqe

shumë të arsyeshme shkurorëzimin mund ta kërkonte edhe pater familiasi i gruas. Shkaqet e shkurorëzimit

nuk ishin të caktuara. Shkurorëzimi bëhej edhe atëherë kur nuk kishte kurrfarë arsye, përveç dëshirës, qoftë e

njërit nga bashkëshortët. Forma e parashikuar e shkurorëzimit ishte deklarimi para dëshmitarëve ose libellus

repudii i shkruar.

Në të drejtën postklasike, për shkak të ndryshimeve në pikëpamjet morale që i solli me vete krishterizmi,

perandorët nxirrnin dispozita religjioze mbi shkurorëzimin. Në këtë kohë ekzistonin dy lloje themelore të

shkurorëzimit:

1. Divortium cum damno apo shkurorëzimi i përcjellë me pasoja të këqija, dhe 2. Divortium sine damno apo shkurorëzimi pa pasoja të këqija.

Shkurorëzimi i përcjellë me pasoja të këqija ndahej në dy lloje:

- Në shkurorëzimin pa shkak të paraparë juridik, dhe - Shkurorëzimi i njëanshëm me fajin e njërit nga bashkëshortët.

Pasoja e dëmshme që goditnin njërin nga bashkëshortët fajtor për shkurorëzim me pasoja të këqija ishin:

 Humbja e pajës,  Ndalimi i martesës së re,  Deportimi.

Shkurorëzimi pa pasoja të këqija ndahej në dy lloje:

- Shkurorëzim me marrëveshje reciproke të bashkëshortëve, dhe - Shkurorëzim me vullnetin e njërit nga bashkëshortët por për shkaqe të arsyeshme si janë: impotenca,

sëmundjet seksuale etj.

Shkaqet që i jepnin të drejtë njërit nga bashkëshortët të pafajshëm të shkurorëzohej pa kurrfarë pasojash të

dëmshme ishin këto:

 Shkelja e kurorës,  Vepra e rëndë penale,  Rrezikimi i jetës,  Jeta imorale, etj.

Forma e shkurorëzimit ishte deklarata e shkruar para dëshmitarëve.

E DREJTA ROMAKE 2010

26

TUTORIA DHE KUJDESTARIA

1. Kuptimi i tutorisë dhe kujdestarisë

Tutoria dhe kujdestaria janë institucione juridike të lidhura shumë ngushtë me çështjen e zotësisë së veprimit

të personave sui juris.

Duke marrë parasysh rregullat mbi organizimin e pushtetit familjar dhe për shkak të një vargu rrethanash

natyrore (mosha, seksi, cilësitë psikike, morale dhe fizike), problemi i zotësisë së veprimit shfaqej te ata

persona, të cilët për çfarëdo arsye nuk jetonin nën patria potestas, apo të cilëve u njihej statusi i personave sui

juris, kur gjendeshin në rrethana të tilla sa nuk mund të pritej që në mënyrë të arsyeshme të përdorin

pavarësisht të drejtat e njohura. Për rastet e këtilla ishte e nevojshme të krijohet rregulla mbi plotësimin e

zotësisë së veprimit të personave që nuk kishin zotësi veprimi të pakufizuar ose të kufizuar. Përmbledhja e

rregullave juridike që rregullonin materien e përmendur e përbënte të drejtën tutoriste dhe kujdestare.

Me fjalë të tjera, në të drejtën romake ekzistonin dy institucione të cilat kishin për qëllim të plotësonin

mungesën e zotësisë së veprimit te personat pa aftësi.

Tutoria – ishte institucion me të cilin plotësohej mungesa e zotësisë së veprimit të kategorive të tëra të

personave që për shkak të moshës ose seksit nuk ishin në gjendje të dilnin vetë në komunikimin juridik.

Kujdestaria – ishte institucion me të cilin plotësohej mungesa e zotësisë së veprimit te personat të cilat nga

vetë natyra duhej të kishin zotësi të plotë veprimi, mirëpo nuk ishte ashtu për shkak të të metave personale

(personat e sëmurë psikikisht, batakçinjtë, personat me të meta fizike).

2. Tutoria mbi të miturit

Të miturit sui juris të gjinisë mashkullore dhe femërore gjersa bëheshin madhorë, duhet të ishin patjetër nën

tutori (tutela, mbrojtje).

a) Mënyrat e krijimit të tutorisë Tutoria mbi të miturit vendosej:

- Me dispozitën e dëshirës së fundit të kryetarit të familjes (tutela testamentaria), - Me ligj (tutela legitima), ose - Me vendim të organeve kompetente shtetërore (tutela dativa).

Tutela testamentaria – njihej qysh në ligjin XII tabelave. Çdo pater familias kishte të drejtë që në testament

me dëshirën e fundit t’u caktonte tutorin të gjithë personave të mitur prej sui, të gjithë personave të cilët në

momentin e vdekjes së pater familiasit do të bëheshin sui juris.

Tutela legitima ose tutoria me ligj – konstituohej kur pater familiasi nuk u kishte caktuar me testament

tutorin personave të mitur sui juris. Në atë rast, të drejtën dhe detyrën e tutorit e kryenin ata të afërm agnat

meshkuj të të miturit, që ishin të parashikuar si trashëgimtar intestator në rast të vdekjes së tij. Kur parimet e

gjinisë agnate dolën prej përdorimit nën presionin e gjinisë kognate, tutela ligjore e agnatëve u hoq më parë

nga gratë sipas lex Claudia, e pastaj u hoq gradualisht edhe nga të miturit sui juris. Të drejtën e tutorisë e

fitonte më parë nëna e pastaj kognatët e tjerë.

Kur tutori nuk ishte i caktuar as me testament, as me ligj dhe kur personat e autorizuar ose nuk donin ose nuk

mund ta pranonin detyrën e tutorit, organet kompetente shtetërore ishin të autorizuara ta zgjidhnin personin që

do ta merrte këtë detyrë.

Organet shtetërore – të autorizuara për t’i emëruar tutorët ishin pretorët dhe tribunët plebejas, ndërsa në

provinca, drejtuesit.

b) Shkaqet për refuzimin e detyrës së tutorit Të gjithë personat që ishin thirrur në mënyrë të rregullt që ta kryenin detyrën e tutorit, ishin të obliguar ta

pranonin këtë detyrë. Në raste të veçanta, disa persona nuk mund ta pranonin detyrën e tutorit, kurse të tjerët

kishin të drejtë ta refuzonin.

E DREJTA ROMAKE 2010

27

Detyrat e tutorit nuk mund t’i pranonin personat e paaftë, si të paaftë konsideroheshin të gjithë personat që

me cilësitë personale, ose me pozitën juridike, ose me profesion, nuk garantonin se do ta kryenin drejtë

detyrën e tutorit. Shkaqet e paaftësisë ishin skllavëria, pozita e peregrinit, sëmundja mentale, shurdhimi,

nemitja, shërbimi ushtarak, kur ishte kreditor ose debitor ndaj pupilit, mosha jo e pjekur dhe seksi femëror.

Të drejtën për ta evituar ushtrimin e detyrës së tutorit e kishin personat e varfër, të vjetrit, dhe të sëmurët;

personat që kishin ushtruar tri tutori të tjera; pjesëtarët e disa korporatave; personat që merreshin me disa

profesione të lira (filozofët, mjekët, oratorët, atletët); personat të cilëve u njihej jus liberum, si dhe personat që

mund ta emëronin qytetarin që do ta kryente detyrën e tutorit më me sukses. Për këto shkaqe kujdeseshin

organet shtetërore vetëm sipas kërkesës së palëve.

c) Autorizimet e tutorit Detyra themelore e tutorit ishte që të mbrojturin apo pupilin të mos e linte pa mbrojtje. Të drejtat e tutorit në

të ushtruarit e detyrës vareshin nga mosha e pupilit.

Fëmijët gjer në 7 vjeç ishin plotësisht pa zotësi të veprimit. Kujdesi për ngritjen dhe edukimin e këtyre

fëmijëve i qe besuar rregullisht nënës. Tutori nuk merrte pjesë në punët e edukimit. Kishte detyrë t’i paguante

shpenzimet e alimentimit, duke i shfrytëzuar mjetet e pupilit. Pasurinë e pupilit nën 7 vjeç tutori e

administronte plotësisht vet.

Tutori u përmbahej patjetër edhe rregullave të veçanta, të aprovuara me qëllim të mbrojtjes së interesave të

pupilit. Në bazë të këtyre rregullave, tutorët ishin të detyruar që mjetet e lira të pupilit në të holla t’i

investonin në toka ose t’i jepnin hua, dhe u ndalohej që pa leje të organit kompetent shtetëror ose bile pa

dispozitë në testamentin e pater familiasit, t’i shisnin tokat dhe sendet tjera më të vlefshme të pupilit.

Rregullat mbi kryerjen e detyrës së tutorit ishin diçka të tjera në rast kur pupili ishte person mbi 7 vjeç. Edhe

në këto raste, tutorët kishin të drejtë që pa pëlqimin dhe pa prezencën e të miturit t’i lidhnin të gjitha punët

dhe t’i ndërmerrnin të gjitha veprimet juridike, të domosdoshme për mbrojtjen e interesave të pupilëve, nëse

nuk është fjala për punë të atilla kur ishte e domosdoshme prezenca e të autorizuarit juridik.

Aktet e ndërmarra nga inpuberes infantia majores ishin të plotfuqishme bile edhe pa pëlqimin e tutorit, nëse

paraqiteshin akte fitimi, ndërsa ishin të pavlefshme kur ishte fjala për aktet e marrjes së detyrimeve.

Që aktet e marrjes së detyrimeve të ishin të plotfuqishme, kërkohej që me këto akte, në momentin e

ndërmarrjes, të merrte pjesë edhe tutori e që me lejen e tij ta plotësonte mungesën e zotësisë së veprimit të

pupilit.

d) Shuarja e tutorisë Tutoria shuhej kur vdiste pupili, kur pësonte capitis deminutio dhe kur bëhej madhor. Përveç kësaj, tutoria

shuhej: kur vdiste tutori, kur tutori pësonte capitis deminutio; kur për shkaqe të arsyeshme hiqte dorë nga

tutoria, si dhe kur bëhej i paaftë apo i dyshimtë se për interes të tij po e shfrytëzon pasurinë e pupilit.

Kur tutoria shuhej nga ndonjë shkak personalisht të tutorit, duhej emëruar tutor të ri.

e) Përgjegjësia e tutorit Në të drejtën e lashtë dihej për dy mjete themelore të mbrojtjes së interesave të pupilëve nga tutorët e

pandërgjegjshëm.

Mjeti i parë – ishte actio suspecti tutoris. Këtë padi mund ta ngrinte çdo person, nëse kishte vërejtur

keqpërdorimin e tutorit. Dënimi bënte të shkëputej marrëdhënia tutoriste dhe sillte infaminë e tutorit të

mëparshëm.

Mjeti i dytë – ishte actio de rationibus distrahendis. Këtë padi e ngrinte pupili mëparshëm pasi ndërpritej

marrëdhënia tutoriste, kur ekzistonte dyshimi se llogaritë mbi administrimin e pasurisë së pupilit nuk ishin

spastruar krejt. Aktgjykimi figuronte in duplum.

Në të drejtën klasike, përveç mjeteve të përmendura juridike, për mbrojtjen e interesave të pupilëve u

parashikua detyrimi i tutorit që në momentin e lidhjes së marrëdhënies tutoriste të depononte pengun se do ta

ruante pasurinë e pupilit.

Në të drejtën postklasike interesat e pupilëve mbroheshin edhe me hipotekën e përgjithshme të privilegjuar

mbi pasurinë e tutorit.

E DREJTA ROMAKE 2010

28

3. Tutoria mbi gratë

Tutoria mbi gratë u vendos, kryesisht, njësoj sikurse edhe tutoria mbi të miturit. Megjithatë, kur u pa se asnjë

shkak serioz nuk fliste në favor të institucionit të titurisë mbi gratë madhore, romakët, duke i mbetur besnik

traditës për nga forma, në esencë e ndryshuan tërë këtë institucion me parashikimin e të ashtuquajturës tutela

optiva dhe tutela fiduciara.

Tutelia optiva mbështetej në dispozitat e testamentit dhe i jepte të drejtë bashkëshortes së pater familiasit

sipas vullnetit të lirë ta zgjedhte tutorin.

Tutela fiduciara dilte në rastet kur gruaja nën tutori dëshironte t’i ikte tutorisë ligjore të agnatëve. Në atë rast

gruaja lidhte martesë formale dhe merrej vesh me burrin formal që menjëherë t’ia rimanciponte personit i cili

do ta lironte nga pozita in mancipio dhe kështu të merrte rolin e tutorit.

Gjatë kohës kur gruaja ishte në tutori, ndaj saj tutori nuk kishte personalisht kurrfarë të drejtash. Nuk kishte

as të drejtën që vetë të administronte me gjërat e gruas. I vetmi autorizim i tutorit ishte dhënia e pëlqimit me

rastin e punëve më solemne të së drejtës së lashtë. Punët tjera juridike gruaja i ndërmerrte pavarësisht.

4.Kujdestaria mbi të marrët

Kujdestaria mbi të marrët dihej qysh prej ligjit XII tabelave. Kujdestarët e tyre ishin agnatët ose gjentilët më

të afërm. Në rastet kur kujdestarin nuk e ushtronte asnjëri prej këtyre personave, të marrëve u caktohej

kujdestari sipas vendimit të organit kompetent shtetëror. Organi që vendoste për caktimin e kujdestarisë

detyrohej t’i merrte parasysh personat që i kishte emëruar pater familiasi me testament si të përshtatshëm që

ta kryenin këtë detyrë.

Të marrët pa momente qetësimi ishin fare pa zotësi veprimi, ndërsa ata me momente kur qetësoheshin kishin

zotësi të plotë veprimi.

Kujdestari i të marrit kishte të drejtë të administronte lirisht me të gjitha gjërat e të çmendurit.

5. Kujdestaria mbi prishësit

Qytetarët që shpenzonin pa arsye pasurinë e trashëguar me ligj, sipas vendimit të organeve kompetente mund

të mbeteshin pa zotësi veprimi. Në atë rast binin nën kujdestari të agnatëve.

Në kohën klasike prishës mund të shpalleshin edhe personat që shkapërderdhnin pasurinë, po qese e kishin

trashëguar edhe me testament. Prishësve të këtillë ua caktonin kujdestarin organet kompetente shtetërore.

Mbi pasurinë e prishësve, kujdestarët kishin liber am administrationem nën kushte të njëjta nën të cilat e

kishin edhe mbi pasurinë e personave infantia majores. I vetmi dallim ishte se nuk i referoheshin interpositio

auctoritatis d.m.th. në asnjë punë juridike nuk vepronin së bashku me prishësin.

6. Kujdestaria mbi personat më të rinj se 25 vjeç

Në fillim të shek. të dytë të epokës së vjetër, bashkëkontraktuesit e të miturve nën 25 vjeç duhej patjetër të

ishin shumë syçelë për të mos rënë në ndonjë gabim, që do të shkaktonte përdorimin e exceptio legis

Plaetoriae. Për shkak të këtyre rreziqeve që mund të përfundonin në disfavor të bashkëkontraktuesve të

personave pa përvojë, u dobësua mjaft pozita ekonomike e personave më të rinj se 25 vjeç.

Për t’u evituar mosbesimi ndaj tyre, u krijua institucioni i kujdestarisë së veçantë, e ashtuquajtura kujdestari

mbi personat më të rinj se 25 vjeç.

Në fillim të shpalljes së këtij institucioni qe bërë zakon që kur lidhej një punë juridike, përveç personit më të

ri se 25 vjeç, të merrte pjesë curator ad certam causam, i caktuar nga organi kompetent (pretori)

Kujdestari i personave më të rinj se 25 vjeç, i caktuar nga organi kompetent shtetëror sipas kërkesës së të

miturit, kishte pothuajse autorizime të njëjta me autorizimet që kishte tutori në administrimin e pasurisë së

pupilit.

Detyra themelore e kujdestarit ishte të jepte consensus për lidhjen e punëve juridike që ngarkoheshin edhe

për tjetërsimin e pasurisë së pupilit.

E DREJTA ROMAKE 2010

29

E DREJTA REALE I

E DREJTA REALE

Paraqet përmbledhjen e rregullave juridike me të cilat përcaktohen të drejtat e subjekteve të ndryshme, që ta

shfrytëzojnë një send për interes të tyre në mënyrë të plotë ose të pjesërishme.

Marrëdhëniet realo – juridike

I autorizuari juridik (titullari) në bazë të së drejtës reale, gëzonte të drejta të përhershme që objektin e

marrëdhënies realo – juridike ta përdorë plotësisht ose pjesërisht dhe njëherit imponim ndaj të gjithë

personave të tjerë që titullarin të mos e pengojnë që ta shfrytëzojë sendin e tij.

Marrëdhëniet realo – juridike veprojnë:

Inter vivos (për të gjallë të titullarit), për dallim nga marrëdhëniet trashëgimore, që veprojnë mortis causa

(pas vdekjes së titullarit).

Erga omnes (ndaj të gjithëve): titullari ka të drejtë që me padi të kërkonte mbrojtjen e të drejtave që i

njiheshin kundër çdo personi te i cili gjendej sendi ose që e pengonte në shfrytëzimin e sendit (actio in ren),

për dallim nga marrëdhëniet obligatore që vepronin inter partes (midis palëve saktë të përcaktuara: kontesti

eventual midis palëve obligatore zhvillohej me (actio in personam).

SENDET

Termi send në burimet e të drejtës romake përdorej në shumë kuptime.

Në kuptimin më të gjerë i përkiste tërë asaj që ekziston në botën materiale dhe inteligibile, në kuptimin e

ngushtë përfshinte tërë atë që mund të ishte objekt i marrëdhënieve juridike në përgjithësi, ndërsa në kuptim

më të ngushtë përfshinte të gjitha objektet e të drejtës pronësore.

Sendet në të drejtën pronësore janë pjesët e natyrës që i hynë në punë dhe janë të dobishme për njeriun.

Për shkak të cilësive të veçanta, të rëndësishme në komunikimin ekonomik dhe juridik, sendet në të drejtën

romake ndahen në disa grupe:

1. Sendet e luajtshme dhe të paluajtshme; 2. Sendet e zëvendësueshme dhe të pazëvendësueshme; 3. Sendet e thjeshta dhe të përbëra; 4. Sendet e pjesëtueshme dhe të papjesëtueshme; 5. Sendet kryesore dhe aksesore; 6. Sendet frytdhënëse dhe frytet; 7. Sendet e trupshme dhe të patrupshme; 8. Sendet në pronë private dhe jashtë pronës private; 9. Sendet në qarkullim dhe jashtë qarkullimit; 10. Res mancipi dhe res nec mancipi.

E DREJTA ROMAKE 2010

30

I. Sendet e luajtshme dhe të paluajtshme (res mobiles, res immobiles) Sendet e luajtshme – janë ato sende që mund të ndërronin pozitën pa e humbur vlerën dhe pa e ndryshuar

natyrën. Ndër sendet e luajtshme dallojmë sendet që nuk lëvizin vetë, por mund të ishin vënë në lëvizje. Ndër

sendet që kanë lëvizur vetë, më të rëndësishme ishin kafshët dhe skllevërit.

Sendet e paluajtshme – ishin ato sende që nuk mund ta ndërronin pozitën pa e ndryshuar natyrën. Si send

kryesor i paluajtshëm konsiderohej toka dhe e gjithë ajo që ishte e lidhur organikisht me tokën.

Sendet që organikisht ishin të lidhura për toke janë:

 Ndërtimet,

 E tërë ajo që është e mbjellur në tokë, dhe

 Të gjitha këto me një emër quheshin sipërfaqe tokësore – superficies. Pasoja më e rëndësishme juridike e ndarjes së sendeve në të luajtshme dhe të paluajtshme shihej në lëmin e

fitimit të pronësisë, për fitimin e sendeve të luajtshme parashikoheshin mënyrat më pak solemne dhe afatet më

të shkurtra të parashkrimit fitues ndërsa për ato të paluajtshme kërkoheshin forma solemne dhe kohë më e

gjatë e parashkrimit fitues.

II. Sendet e zëvendësueshme dhe ato të pazëvendësueshme (res fungibiles dhe res non fungibiles) Sendet e zëvendësueshme – konsideroheshin të gjitha ato sende, që si të atilla i kishin përcaktuar palët në

marrëdhënien obligative. E njëjta gjë vlente edhe për ato të pazëvendësueshme.

Kur bashkëkontraktuesit nuk e kishin të akorduar vullnetin rreth llojllojshmërisë së sendit konkret, për t’u

realizuar kjo ekzistonin supozime të caktuara juridike:

Supozimi i parë juridik – Si të zëvendësueshme do të konsiderohen sendet e caktuara in genere (ishin të gjitha sendet e llojit të vet: gruri, misri, elbi etj. pra sende jo të individualizuara), ndërsa si të

pazëvendësueshme sendet e caktuara in specie (ishin sendet e individualizuara plotësisht).

Supozimi i dytë juridik – Si të zëvendësueshme do të konsiderohen sendet të cilat në qarkullimin e rregullt ekonomik, qarkullonin sipas sasisë, ndërsa si të pazëvendësueshme të gjitha ato sende që

qarkullonin si të ndara ose të individualizuara.

Supozimi i tretë juridik – Si të zëvendësueshme do të konsiderohen sendet konsumuese ― res consumptibiles (ishin sendet të cilave substanca u harxhohej tërësisht me rastin e përdorimit të parë:

si sendet ushqimore), kurse si sende të pazëvendësueshme konsideroheshin sendet e paharxhueshme

res non consumptibles (sendet që nuk harxhoheshin me përdorimin e parë, por që me përdorimin e

përsëritur amortizohen p.sh. veglat e punës). Si sende të harxhueshme konsiderohen edhe të hollat

(funksioni qarkullues i të hollave ishte konsumuese).

III. Sendet e thjeshta dhe të përbëra Sendet e thjeshta – ishin ato sende që për nga natyra janë unike (guri, shtylla, njeriu etj.)

Sendet e përbëra – ishin sendet të cilat janë të bashkuara në një tërësi në mënyrë artificiale (ania, shtëpia etj.)

dhe sendet të cilat për nga natyra ishin dhe ngelnin të ndara, mirëpo në drejtësi konsideroheshin unike për

shkak të qëllimit për të cilin shërbenin (tufa, populli, magazina, zgjoi etj.)

Sendet e përbëra ndaheshin në universitas facti dhe universitas juris.

Universitas facti – ishin ato sende tërësia e të cilave shfaqej në mënyrë natyrore (tufa, zgjoi, populli etj.);

Ndërsa universitas juris – ishin ato, tërësia e të cilave shfaqej ekskluzivisht sipas dispozitave të rendit juridik

(pasuria, trashëgimi, paja etj.)

Ndarja e sendeve në të thjeshta dhe të përbëra ose grumbuj sendesh kishte rëndësi të madhe në akcesion si

mënyrë të fitimit të pronës, si dhe me rastin e zbatimit të kontratave që për objekt kishin ndonjë nga sendet në

grumbuj. Në rastet e përmendura zbatohej rregulla accessorium sequitur principale, gjegjësisht konsiderohej

se çdo pjesë përbërëse e sendit në grumbull e ndan faktin juridik të tërësisë.

IV. Sendet e pjesëtueshme dhe të papjesëtueshme Sendet e pjesëtueshme – ishin ato sende që mund të ndaheshin në pjesë përbërëse pa e ndërruar vlerën e

tërësishme të sendit.

Sende të papjesëtueshme – ishin ato sende që kur ndaheshin në pjesë përbërëse u zvogëlohej vlera e

tërësishme e sendit.

Cilësia e pjesëtueshmërisë apo e papjesëtueshmërisë së sendeve të ndryshme shpeshherë nuk varej nga vetit

natyrore të objektit vetë por nga vullneti i palëve dhe zakonet e zhvilluara në qarkullim.

E DREJTA ROMAKE 2010

31

V. Sendet kryesore dhe aksesorët Si send kryesor – konsiderohej ajo pjesë e sendit që përmbante në veti karakteristikat e tërë sendit.

Ndërsa si aksesor – konsiderohej sendi si pjesë përbërëse pa të cilin sendi kryesor mund të ekzistojë.

VI. Sendet frytdhënëse dhe frytet Send frytdhënëse – ishte çdo objekt që për nga natyra ose sipas komunikimit ekonomik, krijonte vlera të reja

ekonomike të quajtura fryte.

Frytet – e krijuara nga sendet frytdhënëse me veprim të ligjeve natyrore quheshin fructus naturales (frytet

natyrale).

Frytet përherë i takonin pronarit të sendit.

Dalloheshin llojet e fryteve natyrale:

 Frytet e mbledhura dhe të pa mbledhura,

 Frytet e ndara dhe të pandara,

 Frytet e shpenzuara dhe të pashpenzuara. Frytet që krijoheshin me veprimin e ligjeve të komunikimit ekonomik, quheshin fructus civiles (fryte civile),

si kamata qiraja, renta nga dhënia e tokës me qesim afatshkurtër dhe afatgjatë etj.

VII. Sendet e trupshme dhe të patrupshme Sendet e trupshme – ishin të gjitha ato sende që mund të preken. Ky lloj i sendeve, sipas juristit Gai,

ekzistonte në botën fizike. p.sh. toka, rrobat, njeriu, floriri, argjendi etj.

Sendet e patrupshme – janë ato sende që nuk mund të preken, siç janë ato që përmbajnë të drejtat, p.sh.

trashëgimi, uzufrukti, detyrimet e lindura në çfarëdo mënyre.

Juristi Gai shpjegoi kuptimin e këtyre llojeve të sendeve. Prandaj, sendet e trupshme ishin objektet që

ekzistonin në botën fizike, pavarësisht prej dispozitave të rendit juridik.

Sendet e patrupshme ose objektet ekzistonin ekskluzivisht në bazë të dispozitave të rendit juridik.

Cilësia e përbashkët edhe për të parat edhe për të dytat ishte se shfaqeshin si objekte të pavarura të

komunikimit pronësor.

VIII. Sendet në pronë private dhe jashtë pronës private Në të drejtën romake lindi ndarja e sendeve në të gatshme dhe në sende jo të gatshme për përvetësim privat.

Sendet e gatshme për përvetësim privat ndaheshin në:

1. Sende të cilat në çastin e duhur e kishin zotëruesin dhe që gjendeshin në posedim të zotëruesit. Këto sende quheshin in bonis;

2. Sende të cilat ishin të braktisura nga poseduesi, quheshin res derelictae; 3. Sendet të cilat poseduesi i kishte humbur ose ia kishin vjedhur, quheshin res deperditae, dhe 4. Sende të cilat kishin zotërues por me kalimin e kohës së gjatë nuk mund të vërtetohej identiteti i tij,

quheshin res nullius (sende të askujt).

Sendet jo të gatshme për përvetësim privat ndaheshin në:

1. Res extra patrimonium divni juris apo në sende jo të gatshme për përvetësim privat sipas dispozitave hyjnore, dhe

2. Resextra patrimonium humani juris apo sende jo të gatshme për përvetësim privat sipas dispozitave të së drejtës njerëzore.

IX. Sendet në qarkullim dhe jashtë qarkullimit Sendet në qarkullim – janë ato sende të cilat ligji i lejon që të jenë objekt i qarkullimit juridik dhe ekonomik.

Sendet jashtë qarkullimit – janë ato sende të cilat ligji nuk i lejon që të jenë objekt i qarkullimit, p.sh mjetet

narkotike, armët etj.

E DREJTA ROMAKE 2010

32

X. Res mancipi dhe Res nec mancipi Res mancipi – ishin të gjitha sendet, komunikimi juridik i të cilave duhej patjetër të zhvillohej në formë të

posaçme solemne. Në res mancipi hynin sendet më të rëndësishme në qarkullimin ekonomik dhe që ishin

elemente përbërëse të ekonomive:

 tokat e qytetit dhe fshatit;

 skllevërit dhe kafshët e punës. Res nec mancipi – ishin të gjitha sendet tjera të gatshme për qarkullimin ekonomik. Qarkullimi me res nec

mancipi bëhej në formë më pak solemne.

KUPTIMI DHE LLOJET E PRONËS

Kuptimi i pronësisë

Përpjekjet që të përcaktohej kuptimi i pronësisë i hasim që nga e drejta e lashtë. Për të treguar se një send i

takonte poseduesit, përdoreshin mbiemrat pronar (ager publicus, ager gentilicus etj.).

Me jetësimin e familjes agnate, u bë e zakonshme që autorizimet pronësore dhe personale të pater familiasit

të identifikohen me termin dominium.

Në të drejtën klasike term teknik për kuptimin e pronës u institucianilizua termi propietas (ajo që i takon

dikujt).

Prona përcaktohej si pushtet i plotë mbi sendin.

Pronarët në bazë të së drejtës pronësore, merrnin tri grupe autorizimesh:

1. Jus utendi (e drejta e posedimit dhe e përdorimit të sendit); 2. Jus frutendi (e drejta e mbledhjes së fryteve natyrale dhe civile nga sendi frytdhënës), dhe 3. Jus abutendi (e drejta e disponimit me sendin).

Në të drejtën e lashtë mbisundonte mendimi i të drejtës absolute mbi sendin.

Në të drejtën klasike, me qëllim që të bëhej i mundur ekzistimi i njëhershëm dhe paralel i shumë pronarëve

privat u bënë kufizimet e të drejtave të pronarëve privat.

Në pandektet e Kodifikimit të Justinianit, e hasim definimin e kuptimit të pronës romake: Prona është e

drejtë e përdorimit, uzurfruktit dhe e disponimit me sendin tënd kur lejon rendi juridik.

E DREJTA ROMAKE 2010

33

Kufizimet e të drejtave të pronarëve privat

Prona nuk ka qenë asnjëherë e drejtë e plotë absolute dhe e drejtë e plotë ekskluzive. Për shkak të mundësisë

së kolizionit kur gëzonin autorizime pronësore, pronarë të ndryshme dhe për shkak të ruajtjes së rendit në

raste të tilla, e drejta e lashtë romake parashikoi një varg të tërë kufizimesh të përgjithshme të të drejtave të

pronarëve.

E drejta e lashtë romake, gjegjësisht ligji i XII tabelave parashikonte, përveç tjerash:

1. Të gjithë zotëruesit e pasurive bujqësore duhet patjetër të lënë kufirin (finis) prej 2 e ½ pëllëmbë tokë dhe nuk guxojnë ta punojnë;

2. Të gjithë zotëruesit e tokave të qytetit duhej të lënë patjetër po të njëjtën distancë kur ndërtojnë shtëpi; 3. Zotëruesit e pemëve, degët e të cilëve shtrihen mbi pasurinë e huaj kanë të drejtë që kohë pas kohe të

hyjnë atje dhe të mbledhin frytet e rëna në tokë;

4. Zotëruesit e pasurive bujqësore ose të ndërtesave kanë të drejtë t’i krahitin degët e drurit të huaj, nëse varen nën 15 pëllëmbë;

5. Zotëruesit e tokave nuk kanë të drejtë ta ndryshojnë drejtimin natyror të njerëzve; 6. Askush nuk guxon ta ndërtoj shtëpinë që i sjell dëm fqinjit; 7. Zotëruesit e pasurive në brigjet e lumenjve nuk guxojnë të pengojnë kalimin e lirë të njerëzve, lidhjen

e objekteve lundruese dhe shkarkimin e barrëve;

8. Zotëruesit e pasurive pranë rrugëve të pandrequra nuk guxojnë të pengojnë kalimin nëpër parcelat e tyre;

9. Zotëruesit e materialit ndërtimor nuk kanë të drejtë të kërkojnë kthimin e atyre sendeve që ishin vënë në ndërtesën apo vreshtën e huaj;

10. Pronarët e gjërave të trashëguara me ligj nuk kanë të drejtë që ato ti shpenzojnë prishaplangas. Në të drejtën klasike u ruajtën kryesisht kufizimet e të drejtave të pronarëve privat, të krijuara në periodën e

lashtë. Përveç, kësaj atëherë për herë të parë qenë parashikuar disa kufizime të lirisë së disponimit ekonomik

të sendeve.

Ndër të tjera, nobilëve u ndalohej atëherë të posedonin anije me fuqi bartëse prej më së 300 amforë, dhe qe

dhënë urdhër që një pjesë të caktuar të pasurisë ta investonin në toka; u kufizuan mjaft të drejtat e

skllavopronarëve ndaj skllevërve etj.

Zgjerimi i konsiderueshëm i kufizimeve të të drejtave të pronarëve u shfaq gjatë periodës postklasike dhe u

shkaktua me krizën ekonomike që përfshinë atëherë Romën.

Ndër të tjera qe ndaluar:

 Rrëzimi i shtëpive për shkak të shitjes së materialit ndërtimor;

 Xehetarëve u lejohej që në çdo pasuri ku gjenden xehe, të hapin minierë;

 Zotëruesit e tokave të papunuara bujqësore humbisnin pronën në favor të personit që e punonte atë;

 Zotëruesit e shtëpive e humbnin pronën në favor të atij që kishte ndrequr shtëpinë;

 Kurialët e humbën të drejtën e qarkullimit të posedeve tokësore. Përveç kufizimeve të përmendura konkrete në të drejtën klasike, aq më tepër në të drejtën postklasike,

mbisundoi rregulla që asnjë pronar nuk guxonte ta shfrytëzonte të drejtën e pronës ekskluzivisht për ta

dëmtuar tjetrin.

Që atëherë konsiderohej se çdo pronar është i detyruar të përdorë të drejtën e vet aq sa i lejohej dhe t’i

shmanget qëllimit ta dëmtojë tjetrin.

Pronarët që nuk i përmbaheshin kësaj, edhe pse mund të përdornin të drejtën e tyre, mund të detyroheshin ta

kompensonin dëmin e shkaktuar.

E DREJTA ROMAKE 2010

34

Llojet e pronës private

Në Romë prona private ndahej në lloje të veçanta sipas kritereve të ndryshme.

Kriteret për ndarjen e pronës në lloje të ndryshme ishin këto:

1. Cilësitë e titullarëve të pronës; 2. Mënyrat e fitimit të pronës, dhe 3. Vendi ku gjendej objekti i pronës.

I. Sipas cilësive të titullarëve të së drejtës pronësore – prona private ndahej në: 1. Pronë romake, – ishte pronë:

a) Shtetit romak; b) E personave juridikë; c) E bashkësive dhe qytetarëve individual romak.

Shteti romak si titullar i të drejtës pronësore – shfaqej në dy personalitete: si personalitet i të drejtës

publike dhe si personalitet i të drejtës private.

Si personalitet i të drejtës publike, shteti rregullonte marrëdhëniet pronësore nëpërmjet të imperiumit ose

pushtetit publik, ndërsa si personalitet i të drejtës private në komunikimin juridik, merrte pjesë në kushte të

njëjta sikurse edhe personat tjerë juridik romak (shteti si fiscus).

Personat juridik romak të së drejtës romake – ishin titullarë të së ashtuquajturës pronë kolektive. Prona

kolektive e personave juridik nuk ishte më pronë e përgjithshme shoqërore, sepse u takonte ndonjërës prej

universitates personarum ose universitates rerum, e jo të bashkësisë shoqërore. Regjimi i pronës kolektive i

personave juridik ishte i njëjtë me regjimin që përdorej për pronën individuale të qytetarëve individual.

Prona e bashkësisë ose prona e përbashkët e shumë personave, e quajtur bashkëpronësi (condominium), -

ekzistonte kur shumë persona pretendonin për të drejtat pronësore ndaj një sendi të pandarë (proindiviso). Nga

vetë natyra, regjimi mbi bashkëpronësinë dallonte prej regjimit mbi pronën kolektive dhe individuale; dhe

2. Pronë peregrine – ishte prona e banorëve të shtetit romak, që nuk kishin status civitatis.

II. Sipas mënyrës së fitimit – prona private ndahej në: 1. Pronë kuirite; 2. Pronë bonitare, dhe 3. Nudum jus Quiritium (pronë boshe kuirite).

III. Sipas vendit se ku gjendej objekti i pronës, - dhe vetëm kur ishte fjala për tokat, prona private ndahej në:

1. Dominium mbi tokat italik dhe habere, 2. Possidere, 3. Frui licere mbi tokat në provinca.

E DREJTA ROMAKE 2010

35

Prona Kuirite

Në të drejtën e lashtë romake ekzistonte dhe njihej vetëm prona kuirite. Kur në të drejtën klasike u shfaq

prona pretoriane apo bonitare dhe prona mbi tokën në provinca, prona kuirite merrej si prona më e mirë.

Të drejtën që të fitonin pronën kuirite e kishin qytetarët romak sui juris, persona juridik të themeluar sipas

dispozitave të së drejtës romake dhe banorët e lirë të shtetit romak, po qe se u njihej jus comeerci e plotë.

Objekt i pronës kuirite ishin të gjitha sendet që gjendeshin në grupin in patrimonio, apo që ishin në

përgjithësi të gatshme për të qenë objekt i fitimit privat, me përjashtim të tokave në provinca dhe sendeve që u

ishin marrë pronarëve në mënyrë të paligjshme (res vi ose clam possessae – sendet e marra nga pronari me

forcë ose fshehtas).

Mënyrat e fitimit të pronës kuirite ishin të ndryshme.

Për fitimin e pronës në res mancipi, kërkoheshin të ashtuquajturat mënyra formaliste të fitimit të së drejtës

së lashtë, sikurse ishin:

 Mancipatio,

 In jure cesio, dhe

 Usucapio. Për fitimin e pronës në res nec mancipi,ishin të mjaftueshme mënyrat jo formaliste të fitimit (mënyrat e

fitimit juris gentium).

Prandaj, pronarët kuirit ishin vetëm personat e zot (personae habiles), të cilët në mënyrën e parashikuar

juridike (justus modus ata), fitonin optimo juris ose të drejtën e pronës të rangut më të lartë. Kjo e drejtë

mbrohej me ndihmën e rei vindicatio kundër secilit që posedonte sendin e pronarit kuirit, ndërsa me acti

negatoria kundër secilit që e kishte penguar pronarin kuirit në çfarëdo mënyre që të shfrytëzonte të drejtat

pronësore.

Prona Bonitare

Me zhvillimin e ekonomisë së tregut në periodën klasike, mënyrat formaliste të fitimit të pronës e pengonin

qarkullimin ekonomik dhe juridik në Romë. Për të rregulluar këtë gjendje dhe për të evituar kaosin juridik,

pretorët nxorën dy mjete juridike dhe i caktuan për mbrojtjen e blerësve të ndershëm, të cilët sendin e kishin

fituar nëpërmjet dorëzimit joformal.

Mjeti i parë juridik ishte exceptio rei venditae de traditae (e përdorte fituesi i ndershëm i sendit, në rast se

pronari kuirit fillonte procedurën reivendikatore). Me këtë mjet juridik, fituesi i ndershëm duhej të vërtetoj se

sendin e ka marrë prej pronarit kuirit në mënyrë të ndershme. Vendimi i organit shtetëror ishte: padia e

pronarit kuirit refuzohej.

Me exceptio mbroheshin blerësit të cilët akoma e kishin posedimin e sendit.

Mjeti i dytë juridik ishte actio Publiciana (e përdor fituesi i ndershëm, të cilit i është marrë posedimi i

sendit). Pas vërtetimit të fakteve, organi shtetëror sillte vendim me të cilin të paditurit i urdhërohej që sendin

t’ia kthejë paditësit).

Me futjen në sistemin juridik të këtyre dy padive, fituesi i ndershëm i sendit, fitoi të drejtën e plotë të pronës.

Kjo pronë quhej pronë pretoriane, sepse e krijuan dhe e mbrojtën pretorët romak, ndërsa pronë bonitare sepse

objektet e kësaj prone ishin pjesë përbërëse e pasurisë së qytetarëve romak (in bonis).

Nudum Jus Quiritum

Pretorët romak nuk kishin të drejtë t’i abrogonin dispozitat e jus civile të lashtë, prandaj nuk e anuluan dot as

të drejtën e pronës kuirite të atyre personave të cilët nuk ua kishin dorëzuar blerësve res mancipi në formë të

mancipimit ose in jure cesio. Personat e këtillë ruanin të drejtën e pronës kuirite gjer me kalimin e afatit të

parashikuar me parashkrimin fitues.

Meqë blerësit e res mancipi nëpërmjet të dorëzimit të zakonshëm mbroheshin në ndërkohë me ndihmën e

exceptio rei venditae ac traditae dhe me ndihmën e actio Publiciana, kurse pretorët kishin të drejtë t’i

përmirësonin dhe plotësonin dispozitat e të drejtës civile, autorizimet e pronarëve kuirit u bënë formale:

optimum jus e tyre u shndërrua në nudum jus quiritum ose në të drejtë boshe të pronës kuirite, pa ndonjë

përmbajtje.

Me zhdukjen e dallimit midis pronës kuirite dhe asaj bonitare, Justiniani abrogoi edhe kuptimin e pronës

boshe kuirite.

E DREJTA ROMAKE 2010

36

Prona Provinciale

Tokat në provinca nuk hynin në res mancipi dhe nuk mund të ishin objekt as i pronës kuirite as i asaj

bonitare. Prona mbi tokën në provinca i takonte ose popullit romak dhe senatit ose perandorit.

Meqë as populli romak, as senati, as perandori nuk i shfrytëzonin ekonomikisht këto toka për llogari të tyre,

lejohej që këtë ta bënin qytetarët individualë.

Të drejtat e qytetarëve individual mbi tokën në provinca morën emrin “Jus possessionis” ose “ususfructus”,

e shpeshherë edhe si “jus habere possidere frui licere”.

Bashkëpronësia (condoninium)

Marrëdhëniet e para bashkëpronësore të njohura në të drejtën romake ishin marrëdhëniet në konzorcium.

Çdonjëri prej anëtarëve të konzorciumit konsiderohej pronar i pjesës së pandarë të pasurisë së përbashkët.

Marrëdhëniet bashkëpronësore krijoheshin në çdo rast kur mbi një send të njëjtë, sipas një baze të njëjtë dhe

njëkohësisht konstituohej e drejta pronësore e shumë personave. Konstituimi i të drejtës pronësore të shumë

njerëzve mbi të njëjtin objekt bëhej ose nga një kompleks rrethanash ose me veprim vullnetar të njerëzve.

Bashkëpronësia që vendosej njëherë mund të shkëputej me vullnetin e bashkëpronarëve, apo me paditë e

ashtuquajtura të ndarjes sa herë që bashkëpronarët nuk pajtoheshin.

Çdo bashkëpronar konsiderohej si pronar i pjesës alikuote, të pandarë, procentuale ose ideale të sendit të

përbashkët.

Bashkëpronari dispononte përherë me pjesën e tij, kishte të drejtë që pjesën e tij ta dhuroj, ta jepte pajë, të

vendoste hipotekën ose ususfructus, po me kusht që me aktin e disponimit të tij të mos thellohej në fatin e tërë

sendit. Te aktet që thelloheshin në fatin e tërë sendit , duhej patjetër të merrnin pjesë të gjithë bashkëpronarët.

Vetëm me marrëveshjen e të gjithë bashkëpronarëve, lejohej p.sh. konstituimi i të drejtës së servituteve

tokësore në llogari të objektit të bashkëpronësisë.

Pa pëlqimin e të gjithë bashkëpronarëve nuk lejohej as ndarja, as ndreqja e sendit të përbashkët, as ndryshimi

i kulturës në sipërfaqet tokësore, as rrëzimi i ndërtesave të zotëruesit, si dhe asnjë akt tjetër që do të ndikonte

drejtpërdrejtë në pozitën natyrore, ekonomike apo juridike të pasurisë së përbashkët.

Për të penguar veprimet që mund të kishin këtë ndikim, çdonjëri nga bashkëpronarët mund të përdorte jus

prohibendi.

Marrëdhëniet midis bashkëpronarëve të rregulluara në këtë mënyrë, nxorën disa vështirësi. Mbajtja e

marrëdhënieve bashkëpronësore ishte mjaft e vështirësuar, sepse secili bashkëpronar bile edhe bashkëpronari

me pjesëmarrje shumë të vogël në pasurinë e përbashkët, mund të pengonte vendimet e shumicës. Kjo

shkaktonte shpartallimin e bashkësisë. Për t’i evituar pasojat e përmendura negative, Justiniani abrogoi

jus prohibendi dhe futi parimin e shumicës. Shumicën e bashkëpronarëve e përbënin ata që dispononin më

shumë se 50% të pjesëmarrjes të sendeve.

Bashkëpronarët, interesat e të cilëve ishin cenuar me vendimin e shumicës, kishin të drejtë të ngrinin padi

de communi dividundo.

Actio de communi dividundo e re shërbente jo vetëm me ndarjen e pasurisë së përbashkët, por edhe për të

penguar veprimet e ndërmarra, për kërkesat e zhdëmtimit, si dhe për llogaritjen e shpenzimeve për shkak të

mbajtjes së sendit të përbashkët, kush i shmangej kësaj detyre, humbte pjesën bashkëpronësore.

E DREJTA ROMAKE 2010

37

E DREJTA REALE II

MËNYRAT E FITIMIT TË PRONËS

I. Kuptimi dhe ndarja e mënyrave të fitimit të pronës Të gjitha faktet juridike – (ngjarjet natyrore dhe veprimet njerëzore) të cilat shkaktonin konstituimin e të

drejtës së pronës të ndonjë personi, quheshin mënyra të rregullta juridike të fitimit të pronës.

 Mënyrat e fitimit të pronës sipas ndarjes së përgjithshme të veprave të juristëve romak, fitimi i pronësisë ndahej në:

1. Mënyrat e fitimit të pronës sipas dispozitave të së drejtës romake (ishin mënyra të fitimit të pronës të caktuara për fitimin e pronës së qytetarëve romak); dhe

2. Mënyrat e fitimit të pronës sipas dispozitave të jus gentiumit (ishin të gjitha mënyrat e fitimit të pronës, të përbashkëta për qytetarët romak dhe banorët e tjerë të lirë të shtetit romak).

 Mënyrat civile të fitimit të pronës ndaheshin në: 1. Mënyrat publike të fitimit të pronës (ku për konstituimin e të drejtës pronësore ishte i nevojshëm

vendimi i organit shtetëror); dhe

2. Mënyrat private e fitimit të pronës (ishin të gjitha ato kur prona krijohej me vullnetin e personave privat).

 Sipas objektit të fitimit, mënyrat e fitimit të pronësisë ndaheshin në: 1. Mënyrat universale të fitimit të pronësisë (ishin kur prona konstituohej mbi tërë pasurinë e një personi

ose mbi masën e gjërave të llojllojshme); dhe

2. Mënyrat singulare të fitimit të pronës (ishin ato kur e drejta pronësore konstituohej mbi objekt).

 Sipas kohës së veprimit, mënyrat e fitimit të pronësisë ndaheshin në: 1. Mënyrat e fitimit inter vivos (për të gjallë të pronarëve): dhe 2. Mënyrat e fitimit mortis causa ( në rast të vdekjes së personit).

 Ndarja më e rëndësishme e fitimit të pronësisë ishte në: 1. Mënyrën derivative të fitimit të pronësisë (është atëherë kur e drejta pronësore konstituohej mbi

objekt të cilit i njihej pronari i mëparshëm); dhe

2. Mënyra origjinere e fitimit të pronësisë (është atëherë kur e drejta pronësore konstituohej mbi sendin i cili në momentin e konstituimit nuk kishte pronar)

II. Mënyrat publike të fitimit të pronës

 Vendictio sub hasta ose vendictio sub corona – Ankandi publik Ishte ankandi publik në të cilin organet shtetërore shitnin sendet shtetërore. Kushtet e shitjes në ankand

publik ishin të caktuara qysh më parë. Shitja bëhej gojarisht sipas asaj se kush po jep më shumë. Sipas

vendimit të magjistratit, prona kalonte pa kurrfarë formaliteti mbi personin që kishte ofruar çmimin më të

lartë.

 Ndarja e tokave Ndarjen falas të tokave shtetërore në pronë të qytetarëve romak quhej adsignatio. Këtë e bënin organet e

veçanta shtetërore, që zgjedheshin mu për këtë detyrë. Me aktin e ndarjes toka bëhej pronë private e individit,

duke u detyruar pronari që tokën të mos e tjetërsojë në afatin e parashikuar.

E DREJTA ROMAKE 2010

38

III. Mënyrat private të fitimit të pronësisë

 Mancipatio Ishte mënyra më e rëndësishme e fitimit të pronësisë sipas dispozitave të së drejtës civile.

Për mancipimin e rregullt kërkohej:

1. Zotësia e subjekteve; 2. Sendi i përshtatshëm , dhe 3. Forma e parashikuar juridike.

Në çdo mancipim ekzistonin dy subjekte:

1. Mancipanti (tjetërsuesi), dhe 2. Mancipatari (fituesi i sendit).

Objekt i mancipimit ishin vetëm sendet e përcaktuara si res mancipi dhe që ishin në pronësi të tjetërsuesit.

Forma e mancipimit ishte tejet formaliste, duhet të merrnin pjesë tjetërsuesi dhe fituesi, liberpensi dhe 5

qytetarë romak në veti të dëshmitarëve, duhej të ishte edhe objekti i mancipacios (pos kur si objekt ishte toka)

dhe peshoja e një copë metali (si shenjë e vlerësimit të sendit).

Digjestat e Justinianit e abroguan mancipacion si mënyrë të fitimit të pronësisë (pasi ekonomia e tregut nuk

e duronte formalizmin e tepruar si mënyrë e fitimit të pronës).

 In jure cessio Ishte formë e gjykimit formal midis pronarit të gjerë atëhershëm dhe fituesit të sendit. Në këtë akt duhet të

merrnin pjesë edhe pronari i gjerë atëhershëm, edhe fituesi i sendeve edhe organi i autorizuar shtetëror. Fituesi

i sendit duhej shqiptuar formulën e përvetësimit.

 Usucapio (parashkrimi fitues) Ishte mënyrë origjinere e fitimit të pronësisë. Me parashkrimin fitues, qytetarët romak të cilët e kishin të

drejtën e posedimit mbi një send që bënte pjesë në llojet e sendeve pa pronar, e konstituonin të drejtën

pronësore, por duke i plotësuar paraprakisht disa kushte ligjore:

1. Res habilis (objekt i parashkrimit fitues mund të ishin të gjitha sendet e përshtatshme për pronë private); 2. Justus titulus (titulli i rregullt juridik për parashkrimin fitues, të cilin e përbënin të gjitha mënyrat e

parashikuara për fitimin e pronësisë);

3. Bona fides (mirëbesimi) kërkohej të ekzistojë te fituesi i sendit që nga momenti i vendosjes së posedimit mbi sendin e gjerë në kalimin e kohës së parashkrimit fitues, se sendi nuk ka pronar dhe se nuk i takon

askujt;

4. Possessio ( posedimi dhe zotërimi i sendit dhe manifestimi publik i vullnetit se sendin e mban për vete, dhe

5. Koha e parashkrimit fitues që posedimi i sendit të zgjas aq sa parashikohej me ligj.

E DREJTA ROMAKE 2010

39

IV. Mënyrat e fitimit të pronës sipas jus gentium

 Traditio (dorëzimi i sendit) Ishte e vetmja mënyrë derivative e fitimit të pronës sipas jus gentium – it. Dorëzimi i sendit për tu

konsideruar juridikisht si mënyrë e fitimit të pronës, duhej plotësuar disa parakushte:

1. Subjektet e zot të zotërimit (me rastin e dorëzimit të sendit duhej të ekzistonin dy subjekte: tjetërsuesi dhe fituesi i sendit.);

2. Vullneti i formuar i subjekteve që sendin ta tjetërsojnë apo ta fitojnë; 3. Sendi i përshtatshëm për dorëzim (ishin të gjitha sendet në qarkullim juridik), dhe 4. Akti i dorëzimit të sendit (të bëhej me trup dhe me të prekur, kurse për tokat të shihen të gjitha pjesët e

saj).

Llojet e traditio ishin:

1. TRADITIO BREVI MANU – zbatohej kur poseduesi i sendit për ndonjë shkak translativ kërkonte që të bëhet pronar i sendit,

2. TRADITIO LOGNA MANU – ose dorëzimi simbolik ekzistonte kur tjetërsuesi në vend të tjetërsimit i jepte marrësit ndonjë simbol të objektit apo me ndonjë gjest simbolik hiqte dorë nga prona e tij, dhe

3. CONSTITUTUM POSSESSORIUM – ishte e kundërta e TRADITIO BREVI MANU – ku pronari i

sendit e humbte të drejtën mbi pronën por në marrëveshje me marrësin e mbante sendin ende në

posedim.

 Occupatio (pushtimi) Ishte mënyra origjinere dhe mënyra më e lashtë e fitimit të pronës.

Pushtimi paraqet përvetësimit e sendeve të cilat nuk kishin zotërues si dhe e sendeve zotëruesit e të cilave

nuk gëzonin mbrojtje pronësore. Sendet që nuk kishin zotërues quheshin res nulius (kafshët e egra, ishulli,

sendet e braktisura nga pronari etj.), ndërsa sendet pa mbrojtje juridike ishin sendet e armikut si dhe vet

armiku.

Për pushtimin e rregullt juridik duhej plotësuar kushtet:

1. Objekti i pushtimit duhet të jetë i përshtatshëm për pushtim, 2. Pushtimin ta bëjë personi i aftë për pushtim, dhe 3. Ta ketë zotëruar fizikisht objektin e pushtuar.

 Thesaurus (pasuria e fshehur) Konsideroheshin sendet me vlerë të fshehur në tokë nga personat e panjohur edhe atë në kohëra të hershme.

Kjo pasuri e fshehur i takonte në tërësi pronarit të tokës, në të cilën është gjetur.

Pasuria e fshehur do të ndahej në pjesë të barabarta midis personit që rastësisht e kishte gjetur atë në pronën

e huaj dhe vetë pronarit të tokës.

Personi, i cili qëllimisht e kishte hulumtuar tokën e huaj dhe e kishte gjetur thesarin nuk kishte të drejtë që

të ndaj pjesë me pronarin e tokës.

E DREJTA ROMAKE 2010

40

 Accessio (shtimi) Sipas rregullës ACCESSORIUM SEQUITUR PRINCIPALE, prona mbi sendin e përbërë prej sendeve të

lidhura ngushtë, të cilat para se të lidhen u takonin pronarëve të ndryshëm, kalonte mbi pronarin e sendit

kryesor, ndërsa shuhej për pronarin e sendit akcesor.

Se cili send ishte kryesor e cili akcesor, duhej caktuar prej rasti në rast duke u bazuar në parimin se në cilën

pjesë pasqyrohej brendia e tërë sendit.

Rastet e shtimit ndaheshin në tri grupe:

1. Në rastet kur bëhej bashkimi i sendit të paluajtshëm me pjesët e sendit tjetër të paluajtshëm, e që ishin:

a) ALLUVIO – lymi i lymit (prona mbi lymin i takonte pronarit të tokës në kufijtë e së cilës e kishte sjellë lumi);

b) AVULSIO – rrënimi i copave të tokës (copat e tokës i takonin pronarit të asaj pasurie te kufijtë e së cilës ishin sjellë, por me një kusht që flora e copës së shkëputur të kishte lëshuar rrënjë në tokën

e zotëruesit të ri);

c) INSULA IN FLUMINE NATA – ujdhesa që bëhej në mes të lumit (kjo i takonte zotëruesve të tokave fqinje. Kur ujdhesa nuk shtrihej mu në mes, u takonte pronarëve të tokave më të afërta),

dhe

d) ALVEUS DERELICTUS – shtrati i braktisur i lumit (u takonte zotëruesve të pasurive fqinje dhe

ndahej proporcionalisht me gjerësinë e parcelave të tyre).

2. Në rastet kur bëhej bashkimi i sendit të paluajtshëm dhe i sendeve të cilat për nga natyra ishin të luajtshme, e që ishin:

a) INAEDIFICATIO – sipas parimit SUPERFCIES SOLO CEDIT çdo ndërtim mbi tokë i takonte pronarit të tokës; dhe

b) INPLANTATIO – fidanizimi në tokë (edhe këtu vlente parimi SUPERFICIES SOLO CEDIT).

3. Në rastet kur bëhej bashkimi i sendeve që ishin të dyja të luajtshme, e që ishin: a) SCRIPTURA – paraqet përdorimin e pergamenit të huaj për të shkruar tekstin e vet, (pergameni i

shkruar i takonte zotëruesit të pergamentit),

b) PICTURA – përpunimi i fotografisë mbi pllakë të huaj (piktura do ti takojë piktorit), c) TINCTURA – ngjyrosja e pëlhurës me ngjyrë të huaj, d) TEXTURA – endja në pëlhurën tënde me perin e huaj, dhe e) FERRUMINATIO – shkrirja e materialit të huaj në sendin tënd.

 Specificatio (përpunimi) Përpunimi i sendit të huaj paraqet një rast të veçantë të shtimit, ku bëhej bashkimi i objektit të huaj dhe

punës së përpunuesit. Justiniani kishte dhënë këtë zgjidhje, nëse sendi i përpunuar mund të kthehej në

gjendjen e mëparshme, i takonte pronarit të objektit dhe nëse kjo nuk ishte e mundur, sendi i ri i takonte

përpunuesit.

 Përzierja e sendeve (COMMIXTIO, CONFUSIO) Commixtio ishte përzierja e sendeve të ngurta, ndërsa confusio përzierja e sendeve të lëngëta. Të dy llojet e

përzierjeve mund të bëheshin rastësisht ose me vullnetin e zotëruesit. Nëse përzierja ishte bërë rastësisht

atëherë nuk krijoheshin marrëdhënie bashkëpronësore. Nëse përzierja ishte bërë me vullnetin e zotëruesve

atëherë krijoheshin marrëdhënie të bashkëpronësisë.

E DREJTA ROMAKE 2010

41

V. Mjetet për mbrojtjen e pronarit Mjetet juridike për mbrojtjen e pronarit kuirit ishin:

1. Rei vindicatio,(padi për kthimin e sendit) - ishte padi petitore që përdoret nga pronari kuirit kur i merrej posedimi i sendit me efekt që t’i kthehej sendi në posedim të sërishëm. Këtë padi kishte të

drejtë që ta ngre çdo pronar kuirit që në çfarëdo mënyre ju kishte marrë posedimi i objektit të pronës.

Legjitimacion pasiv kishin poseduesit e objektit kontestues. dhe

2. Actio negatoria (padi për shkak të shqetësimit të pronarit) – ishte padi të cilën e ngrinte pronari kuirit që nuk kishte humbur posedimin e sendit por që kohë pas kohe dikush e shqetësonte në shfrytëzimin e

plotë ose të pjesshëm të sendit.

Mjetet juridike për mbrojtjen e pronarit bonitar ishin:

1. Exceptio rei venditae ac traditae – këtë mjet e juridik fituesi i ndershëm i kundërshtonte REI VINDICATION e pronarit kuirit. Efekti i këtij kundërshtimi ishte refuzimi i REI VINDICATIOS së

pronarit kuirit; dhe

2. Actio publiciana – me këtë mjet juridik fituesi i ndershëm kërkonte rikthimin e sendit në posedim të

sërishëm. Efekti i padisë ishte kthimi i sendit në posedim të paditësit – fituesit të ndërgjegjshëm.

VI. Humbja e të drejtës pronësore E drejta pronësore shuhej me:

a) Me veprimin e ngjarjeve natyrore, (e drejta pronësore shuhej kur zhdukej objekti i pronës, kur liroheshin shtazët e egra, si dhe kur largoheshin skllevërit nga territori i Romës.);

b) Me vullnetin e pronarit, (prona humbej në rastet: me zhdukjen fizike të sendit, me dorëzimin e sendit në tempull fetar, me braktisjen e sendit, si dhe me kalimin e pronës ndonjë personi), apo

c) Me vendim të organeve shtetërore. (e drejta pronësore shuhej në rastet e ekspropiimit, konfiskimit dhe shndërrimit të objektit të pronës private në pronë publike).

E DREJTA ROMAKE 2010

42

VII. Posedimi - Kuptimi dhe llojet e posedimit

Posedimi ishte pushteti fizik apo material mbi sendin. Posedues ishte çdo person i cili e zotëronte sendin pa

marrë parasysh se si e kishte konstituuar pushtetin fizik mbi një send.

Pronari në bazë të së drejtës pronësore ishte edhe posedues. Të gjithë personat tjerë si zotërues e posedonin

sendin ose në bazë të ndonjë pune juridike të lidhur me pronarin ose në bazë të ndonjë veprimi antiligjor.

Llojet e posedimit ishin:

1. POSSESSIO NATURALIS – (posedim natyror)ekzistonte atëherë kur poseduesi e posedon sendin me vullnet;

2. POSSESSIO CIVILIS – (posedim civil) – ishte ai posedim kur zotëruesi kishte pushtetin fizik mbi objektin e posedimit dhe vullnetin që objektin ta mbanin për vete.

Poseduesit te posedimi natyror nuk gëzonin mbrojtje të veçantë, ndërsa poseduesit te posedimi civil ishin të

mbrojtur me mjete të veçanta juridike të quajtura interdikte.

Posedimi civil ndahej në:

A) POSSESSIO JUSTA – ekzistonte atëherë kur poseduesi i sendit nuk e kishte përvetësuar objektin e posedimit me forcë, fshehurazi apo në mënyrë prekariste.

Ky lloj i posedimit ndahej në:

a. POSSESSIO BONAE FIDEI (posedimi i ndërgjegjshëm) – ekzistonte atëherë kur poseduesi i sendit në momentin e konstituimit të posedimit nuk ishte i vetëdijshëm se shkaku i fitimit të tij ka

të meta, prandaj nuk mund të bëhej pronar i sendit; dhe

b. POSSESSIO MALA FIDEI (posedimi i pandërgjegjshëm) – ekzistonte qysh në momentin e fitimit kur poseduesi e njihte shkakun prej të cilit nuk mund të bëhej titullar i të drejtës pronësore. (ishte i

vetëdijshëm se sendin po e merr nga jopronari, ishte i vetëdijshëm se po e okupon sendin).

Vetëm poseduesi civil, i cili ishte posedues i ndërgjegjshëm dhe i drejtë formalisht, kishte të drejtë ta fitonte

të drejtën pronësore me parashkrim fitues.

B) POSSESSIO INJUSTA – ekzistonte atëherë kur zotëruesit posedimin e kishin konstituuar me forcë, fshehurazi apo në mënyrë prekariste.

VIII. Mbrojtja juridike e posedimit Poseduesit civil mbroheshin me mjete të veçanta juridike të quajtura interdicta. INTERDICTET ishin

urdhra të shkurtra dhe të kushtëzuara të cilat i jepnin pretorët me kërkesën e personave të interesuar dhe

përmban urdhra drejtuar ndonjë qytetari për të bërë apo mos bërë diçka.

INTERDICTET ndaheshin në:

1. INTERDICTA RETINENDAE POSSESSIONIS – ky interdikt përdorej nga poseduesit civil kur dikush i shqetësonte dhe i pengonte në realizimin e autorizimeve pronësore. Organi shtetëror i jepte

urdhër personit i cili kishte penguar poseduesin në shfrytëzimin, përdorimin ose mbledhjen e fryteve të

sendit që të ndërmerrej me veprimet e këtilla.

2. INTERDICTA RECUPERANDA POSSESSIONIS – e përdornin poseduesit civil të cilëve u ishte marrë posedimi i sendit. Pretori i jepte urdhër që personi i tillë t’ia kthejë sendin menjëherë poseduesit

civil.

Shkaku për mbrojtjen kaq të madhe të poseduesve, juristët romak e arsyetonin me nevojën e rruajtjes së

rendit dhe qetësisë.

IX. Posedimi i të drejtave Posedimin e të drejtave e gëzonin ata persona që sipas vullnetit mund të përdorin ndonjë të drejtë për

interes të tyre.

Një person që shprehte vullnetin e përdorjes së të drejtës së huaj, konsiderohej si posedim i të drejtave.

E DREJTA ROMAKE 2010

43

E DREJTA REALE III

TË DREJTAT REALE MBI SENDET E HUAJA (JURA IN RE ALIENA)

Kuptimi dhe llojet e të drejtave reale mbi sendet e huaja

Në rendin juridik romak u imponua formimi i kufizimeve të dy llojeve të të drejtave ekzekutive të pronarëve.

Lloji i parëi kufizimeve rridhte nga nevoja e rregullimit të marrëdhënieve midis pronarëve vet: që e drejta

pronësore të mund të përdorej në mënyrë të dobishme, pronarët duhej të mbroheshin nga autorizimet e pamasa

të pronarëve të tjerë, pra pronarët duhej të kufizoheshin reciprokisht që të mund të ekzistonin si pronar. Kjo

detyrë u realizua me parashikimin e rregullave mbi të ashtuquajturat servitute legale ose servitute ligjore, a me

rregullat mbi kufizimin e përgjithshëm të së drejtës pronësore të të gjithë pronarëve.

Lloji i dytë – i kufizimeve të karakterit ekskluziv të së drejtës pronësore s’kishte rëndësi të përgjithshme.

Disa prej pronarëve s’pranonin që përmbajtjen e të drejtës së tyre pronësore ta kufizonin për interes të

personave të caktuar individualisht ose të pacaktuar individualisht por që mund të caktoheshin e që personave

të tillë t’u lejonin që përgjithmonë ose përkohësisht të përdornin ndonjë pjesë apo sektor të së drejtës

pronësore.

Pronarët pranonin vetë kufizimin e këtillë për shkaqe të shumëllojshme:

 Për shkak të shfrytëzimit më të mirë ekonomik të sendeve të veta;

 Për shkak të marrjes së shpagimit për sektorin e lënë të autorizimeve pronësore;

 Për shkak të kryerjes së disa detyrimeve familjare apo shoqërore;

 Për sigurimin e kredisë, etj. Në çdo rast kur pronarët me vullnetin e tyre ose sipas vullnetit të personit paraprak të tyre, ishin të detyruar

që të duronin përzierjen e personave të huaj në sendet e tyre dhe t’u lejonin që të përdornin cilindo sektor të së

drejtës pronësore, duke mos pasur mundësi juridike që këtë ta pengonin, autorizimet e jopronarëve quheshin

jura in re aliena ose të drejta reale mbi sendet e huaja.

Jura in re aliena apo të drejtat reale mbi sendet e huaj ishin kufizime të së drejtës pronësore të pronarëve

individual, të lindura me vullnetin e vetë pronarëve apo paraardhësve të tyre, e të konstituuara në dobi të

personave të caktuar individualisht, por që mund të caktoheshin, të cilët të drejtën e përzierjes në sendin e

huaj mund ta mbronin jo vetëm kundër vetë pronarit për tërë kohën gjersa ekzistonte e drejta.

Të drejtat reale mbi sendet e huaja ishin shumë të ndryshme, sepse mënyrat e shfrytëzimit të sendeve të

huaja ishin të panumërta. Megjithatë, për shkak të disa cilësive të përbashkëta, të gjitha të drejtat reale mbi

sendet e huaja ndaheshin në 3 lloje të veçanta:

A. Në Servitute, B. Në kontrata afatgjate mbi qesimin e tokës, dhe C. Në kontrata pengu.

Grupin e servituteve – e përbënin ato të drejta reale mbi sendet e huaja kur pronari i objektit ishte ose i

zhveshur nga të drejtat që ta pengonte të autorizuarin realo – juridik në shfrytëzimin e caktuar të ndonjë sendi

të tij ose i detyruar që të mos përdorte në një formë të caktuar ndonjë send të tij;

Grupin e qesimeve afatgjate të tokave – e përbënin ato të drejta reale mbi sendet e huaj në bazë të të cilave

pronari ia lëshonte qiramarrësit një tokë të caktuar që ta përdorte përherë duke ruajtur të drejtën e qirasë;

Ndërsa grupin e kontratave të pengut – e përbënin ato të drejta reale mbi sendet e huaja kur pronari ja

transmetonte të autorizuarit realo – juridik me kusht të drejtën e disponimit definitiv të sendit të vet.

E DREJTA ROMAKE 2010

44

SERVITUTET

Servitutet ishin ngarkime të pavarura, të përhershme, të pakushte dhe pasive të pronarit të objektit të

servitutit i cili ose s’kishte autorizim që titullarin e të drejtës së servitutit ta pengonte në shfrytëzimin e

caktuar të ndonjërit nga sendet e tij ose ishte i detyruar që ndonjë nga sendet e veta të mos i përdorte në një

formë të caktuar, edhe pse për këtë do të kishte të drejtë sikur të mos ishte bërë konstituimi i servitutit.

Ky definicion i përgjigjet thelbit të këtij institucioni juridik, të vështruar nga aspekti i pronarit të pasurisë

shërbyese.

Nga aspekti i autorizimeve të titullarëve të së drejtës së servitutit, servituti ishte e drejtë reale mbi sendet e

huaja, e cila e autorizonte titullarin e të drejtës së servitutit që në një masë të caktuar të vepronte përherë në

sendin e huaj, ose që prej zotëruesit të pasurisë shërbyese të kërkonte që objektin e servitutit të mos e përdorte

në një mënyrë të caktuar.

Karakteristikat e përgjithshme të së drejtës së servitutit mund të ndahen në dy grupe:

I. Në parakushtet e domosdoshme për konstituimin e të drejtës së servitutit, dhe II. Në restriksione apo kufizime të përmbajtjes së kësaj të drejte.

Parakushtet për themelimin dhe ekzekutimin e të drejtës së servitutit ishin këto:

1. Përhershmëria e të drejtës së servitutit ― causa servitutis perpetua esse debet. Përhershmëria e servitutit ishte ose objektive ose subjektive: përhershmëria objektive rridhte nga nevojat e përhershme

të titullarëve të servitutit që të përdornin dobitë që kishin prej pasurive shërbyese me qëllim të

eksploatimit në të mirë ekonomike të tokës së tyre; përhershmëria subjektive matej me moshën që

kish mbërritur titullari me rastin e servituteve personale.

2. Pasiviteti i zotëruesit të pasurisë shërbyese ― servitutis in faciendo consistere nequit ― do të thotë që zotëruesi i pasurisë shërbyese nuk mund të ishte i detyruar që për titullarin e servitutit të punonte

aktivisht, të kontribuonte që titullari të mund ta realizonte të drejtën e tij. Përmbajtja e servituteve

qëndronte në “pati” dhe “non facere”.

Përmbajtjen e servitutit duhet përcaktuar në masë të arsyeshme brenda kufijve të nevojave për shkak të të

cilave edhe u krijuan servitutet.

Titullarët e servitutit nuk kanë të drejtë që në emër dhe për llogari të personave të tjerë ta ngarkojnë

servitutin e tyre me të drejta të reja servituti.

Servitutet trajtoheshin si të drejta të pandashme dhe unike.

Çdo ndarje dhe çdo zgjerim i të drejtës së servitutit do të thoshte ngarkim i ri për zotëruesin e pasurisë

shërbyese, po kjo ishte e ndaluar.

Nemini res sua resvit ― askush nuk mund të ketë të drejtë servituti në sendin e vet.

Mënyrat e krijimit të servituteve

Në të drejtën e lashtë romake servitutet janë konstituuar me mancipim dhe in jure cesio.

Me mancipim krijoheshin të ashtuquajturat servitutet fshatare, ndërsa me in jure cesio si ato fshatare ashtu

edhe të gjitha llojet e tjera.

Përveç kësaj mënyre servitutet krijoheshin edhe me dedictio servitutis ose konstituimi indirekt i të drejtës së

servitutit me të ashtuquajturën rruajtje për vete.

Përveç mënyrave të përmendura të cilat ishin të përshtatshme ekskluzivisht për qytetarët romak, në kohën

klasike si mënyra të konstituimit të servituteve u shfaqën ‘pactiones et stipulaciones” ose kontratat joformale

dhe formale dhe praescriptio longi temporis.

Kontratat mbi konstituimin e servituteve nuk përcilleshin me tradicio, sepse servitutet si “res incorporales”

nuk ishin të gatshme për të qenë objekt i dorëzimit.

E DREJTA ROMAKE 2010

45

Llojet e servituteve

Kodifikimi i Justinianit bënë ndarjen e servituteve në 2 grupe:

A) Në Servitute reale, dhe B) Në Servitute personale.

Servitutet reale – i përkitnin gjithmonë tokave dhe prandaj edhe quheshin servitute tokësore. Servitutet

tokësore ishin të drejta reale të konstituuara në tokën e huaj në favor të pronarit të përcaktuar individualisht të

tokës tjetër.

Me servitutet tokësore ishin të ngarkuar pronarët e pasurive shërbyese, ndërsa të favorizuar ishin pronarët e

pasurive sunduese.

Për shkak të përhershmërisë së servituteve tokësore nuk kishte rëndësi se cilët persona ishin pronar të

pasurisë sunduese dhe asaj shërbyese. Pronarët mund të ndërroheshin ndërsa servituti mbetej.

Nuk mund të krijoheshin servitute tokësore që do ti sillnin kënaqësi personale zotëruesit të pasurisë

sunduese.

Servitutet tokësore që konstituoheshin një herë ishin të drejta të pandashme: per partes servitutis neque

adquiri neque imponi potest.

Pandashmëria e servituteve tokësore rezultonte nga pandashmëria e dobive të cilat ishin të domosdoshme për

pronarin e pasurisë sunduese për shfrytëzimin racional të pasurisë së vet.

Servitutet reale apo tokësore ndaheshin në servitute bujqësore apo fshatare dhe servitute urbane apo të

qytetit.

Servitutet personale – ishin të drejtat reale mbi sendet e huaja të konstituuara në favor të personave të

caktuar individualisht, po në kurriz të personave të pa caktuar individualisht të objektit të servitutit: pronarët e

objektit të servitutit mund të ndryshonin po servituti të mos ndërpritej; titullarët e të drejtës së servitutit nuk

mund të ndërroheshin.

Servitutet personale zgjatnin zakonisht, aq sa zgjaste jeta e titullarit apo aq sa titullari gjendej në pozitë

juridike të parashikuar qysh më parë.

Objekt i servituteve personale, në dallim prej atyre tokësore, mund të ishin të gjitha sendet in patrimonio

dhe in commercio.

Për nga përmbajtja e autorizimeve të titullarëve të së drejtës së servituteve personale, si dhe për nga objekti,

të gjitha këto servitute ndaheshin në 4 lloje themelore:

Ususfructus,

Usus,

Habitatio, dhe

Opera servorum vel animalium.

Servitutet tokësore fshatare

Ishin të drejtat reale mbi sendet e huaj të konstituuara në favor të zotëruesit të pacaktuar individualisht të

pasurisë sunduese, me qëllim të përmirësimit të prodhimtarisë bujqësore me pasurinë sunduese.

Të gjitha këto servitute ndaheshin në 3 grupe themelore:

 Në servitute rruge,

 Në servitute uji, dhe

 Në servitute tjera të ndryshme. Në servitute rruge – hynin të gjitha kufizimet e zotëruesit të pasurisë shërbyese me qëllim që zotëruesit të

pasurisë sunduese t’i sigurohej ardhja e pa penguar në tokën e tij. (e drejta e kalimit në këmbë nëpër pasurinë

shërbyese, e drejta e kalimit me kalë, e drejta e kalimit me kafshë dhe e drejta e kalimit me qere.)

Në servitute uji – hynin të gjitha kufizimet e zotëruesit të pasurisë shërbyese me qëllim që zotëruesit e

pasurisë sunduese t’i sigurohet furnizimi i papenguar me ujë nga pasuria shërbyese ose nëpër atë pasuri.

(e drejta për të sjellë ujë nga pasuria shërbyese, e drejta për të nxjerrë ujë dhe e drejta për t’u dhënë ujë

kafshëve në pasurinë shërbyese.)

Në servitutet e llojllojshme – ku bëjnë pjesë, e drejta e nxjerrjes së erës, e drejta për të pjekur gëlqere, e

drejta për të grumbulluar gurë dhe xehe, e drejta për të marrë thupra nga pasuria e huaj etj.

E DREJTA ROMAKE 2010

46

Servitutet tokësore të qytetit

Ishin të drejtat reale mbi sendet e huaja të konstituuara në favor të zotëruesit të pacaktuar individualisht të

pasurisë shërbyese, me qëllim të përmirësimit të përdorimit të parcelave ndërtimore ose objekteve ekzistuese,

e që ishin:

a) Servitutet për mbështetje – shfrytëzimi i murit ose ndërtesës së fqinjit për të mbështetur objektin e ndërtuar në tokën e vet. E drejta për të mbështetur trarin e vet në murin e huaj dhe e drejta për të

mbështetur objektin e vet në murin e shtëpisë së fqinjit;

b) Servitutet e shtrirjes - e drejta për të ngritur ballkonin në hapësirën ajrore të fqinjit si dhe autorizimi i shtrirjes së pullazit të ndërtesës së vetë mbi pasurinë e fqinjit;

c) Servitutet e pamjes – detyrimi i zotëruesit të pasurisë shërbyese që të mos ndërmarrë punime me të cilat do të pengonte ndriçimin e zakonshëm, dhe

d) Servitutet për rrjedhje – e drejta që të rridhnin ujërat me sasi të mëdha dhe e drejta që të rridhnin

ndytësitë nëpër pasurinë shërbyese.

Servitutet personale

Uzufrukti ose ususfructus – ishte servitut personal në bazë të të cilit personi i autorizuar ose uzufruktari

fitonte të drejtën që sendin e huaj ta përdorë dhe t’i mblidhte frytet, duke u detyruar që pas përfundimit të

uzufruktit, sendin e padëmtuar në esencë t’ia kthejë zotëruesit.

Objekt i uzufruktit mund të ishin vetëm sendet e paharxhueshme pasi vetëm këto sende pas përfundimit të

uzufruktit, të padëmtuara në esencë, mund t’i restituoheshin zotëruesit.

Sendet e harxhueshme nuk mund të ishin objekt i uzufruktit, sepse e tërë substanca e këtyre sendeve zhdukej

me rastin e përdorimit të parë.

Uzufrukti qe ndarë në 2 nënlloje:

I. Uzufrukti në kuptimin kategorik, ose uzufrukti mbi gjërat e paharxhueshme, dhe II. Uzufrukti në kuptimin figurativ, ose uzufrukti mbi gjërat e harxhueshme i quajtur quasi usus fructus.

Usus (përdorimi) – ishte servitut personal që i mundësonte personit të autorizuar, që të fitojë të drejtën e

përdorjes së sendit të huaj dhe të mbledh aq fryte nga sendi sa kishte nevojë për plotësimin e nevojave

personale dhe të familjes së ngushtë.

E drejta e usuariusit nuk ishte e lidhur me posedimin e përhershëm të sendit, prandaj duhej të përpiqej

patjetër që t’i pengonte sa më pak pronarit.

Usuariusi nuk ishte i autorizuar që t’ia transmetonte dikujt tjetër ushtrimin e së drejtës.

Habitatio(e drejta e banimit) – ishte servitut personal në bazë të të cilit personi i autorizuar fitonte të drejtën

që ta përdorte banesën e huaj, si për nevojat e veta personale ashtu edhe për nevojat e familjes së tij, e bile

edhe që t’ia lëshonte tjetrit me qira, duke mbajtur për veti qiranë e marrë.

Operae servorum vel animalium – ishte e drejtë e titullarit që të përdorte fuqinë punëtore të skllevërve të

huaj dhe kafshëve të huaja të punës.

E DREJTA ROMAKE 2010

47

Mbrojtja dhe shuarja e të drejtës së servitutit

Titullarët e të drejtës së servitutit mbroheshin me padi dhe interdikte të veçanta. Padia më e lashtë ishte

vendicatio servitutis. Kërkesa juridike e paditësit ishte që t’i njihej e drejta e servitutit dhe t’i evitohen

pengimet që i janë bërë në ushtrimin e kësaj të drejte.

Në kohën e Justinianit u fut përsëri padia unike për mbrojtjen e titullarëve të servituteve dhe u quajt actio

confessoria.

Pos mbrojtjes me padi, titullarët e së drejtës së servitutit mbroheshin edhe me shumë interdikte.

Servitutet shuheshin ose:

1. Me veprimin e ngjarjeve natyrore, ose 2. Me vullnetin e të autorizuarve juridik, ose 3. Për arsye të disa rrethanave që kishin pasojë shuarjen e servituteve.

(I. Shuheshin në rastet e zhdukjes së objektit të servitutit, në rast të vdekjes së titullarit të së drejtës së servitutit.)

(II. Shuheshin me heshtje ose duke hequr dorë solemnisht nga e drejta e servitutit.) (III. Shuheshin me confusio, apo me shkrirjen e të drejtës pronësore dhe të drejtës së servitutit në një

titullar , si dhe me përfundimin e afatit si dhe shfaqjen kushtit rezolutiv, sidomos te servitutet

personale.)

E DREJTA ROMAKE 2010

48

KONTRATAT E PENGUT

Kuptimi i kontratave të pengut

Kontratat e pengut janë institucion shumë i vjetër i të drejtës romake. U shfaqën si kontrata sekondare në

punët kreditore më të hershme. Kreditorët të cilët në punët kreditore për një kohë të caktuar heqin dorë nga

përdorimi dhe të gëzuarit e sendeve të tyre, kërkonin prej debitorëve garanci se me të vërtetë pas afatit të

kontraktuar do t’u kthehen ose sendet e njëjta ose sasia e njëjtë e sendeve të njëllojshme.

Garantimi që kërkonin kreditorët mund të ishte i shumëllojshëm: ose personal ose real.

Garantimi personal – ekzistonte kur përpos debitorit edhe disa persona të tjerë zotoheshin se do t’ua

paguajnë borxhin. Këto ishin kontrata për dorëzani.

Garantimi real – ekzistonte kur kreditorët kërkonin që debitorët t’ua lënë në dispozicion disa vlera që do t’u

shërbenin si garanci se me të vërtet do t’i realizojnë rregullisht dhe me kohë aktivet e tyre. Në Romë garantimi

real qe shumë i përhapur. Konsiderohej se ky ishte lloji më i mirë i sigurimit të kreditorëve: plus cautionis in

re est quanin persona.

Burimet e garantimit real të kreditorëve ishin kontratat e pengut: kontrata në bazë të të cilave debitorët u

linin në dispozicion kreditorëve disa vlera, duke i autorizuar kreditorët që nga sendet e dhëna peng ta nxjerrin

borxhin nëse rregullisht dhe me kohë nuk e kryejnë detyrimin e marrë.

Të drejtat e kreditorëve në bazë të kontratave akcesore të pengut, ishin të karakterit realo – juridik: gjatë

kohëvazhdimit të kontratës, kreditori ishte i mbrojtur ndaj të gjithëve, madje edhe ndaj pronarit të pengut.

Mbrojtjen e njohur realo – juridike kreditori e humbte vetëm në rast se detyrimi primar i debitorit shuhej me të

vërtetë në mënyrë të rregullt. Në atë rast pronari i pengut fitonte përsëri të drejtën që të dispononte lirisht

sendin e tij.

Gjatë historisë të së drejtës romake kontratat e pengut si burime të të drejtave reale akcesore mbi sendet e

huaja kaluan nëpër tri etapa të ndara.

Në të drejtën më të lashtë si kontratë pengu shërbente fiducia cum creditore,

Në fillim të zhvillimit të së drejtës klasike u shfaq Pignusi,

E pastaj edhe Hipoteka.

Fiducia cum creditore

Kontrata më e lashtë e pengut në Romë ishte fiducia cum creditore ose kontrata midis kreditorit dhe

debitorit, e lidhur në formë per aes et libram ose in jure cesio, me ç’rast debitori ja transmetonte në pronë

kreditorit ndonjë send, duke e obliguar që po të njëjtin send t’ia kthejë nëse e paguan borxhin primar me kohë

dhe në rregull.

Pasoja themelore juridike e kontratës së lidhur fiducia cum creditore ishte konstituimi i të drejtës pronësore

të kreditorit mbi objektin e fiducies.

Në të drejtën e lashtë konsiderohej se prona krijohej me kalimin e objektit në formë per aes et libram ose në

formë in jure cesio.

Pactum fiducie – marrëveshja që kreditori t’ia restituonte debitorit objektin e marrë pas plotësimit të

detyrimit primar – nuk gëzonte mbrojtjen juridike.

Me actio fiduciae u bë e mundur që debitorët, të cilët kishin plotësuar detyrimin primar, të kërkojnë

zhdëmtim nga kreditorët që nuk ua kishin restituuar objektin e pengut.

Actio fiduciae nuk mund të ngrihej kundër atyre personave të cilët e kishin marrë objektin e pengut nga

kreditori i pandërgjegjshëm. Prandaj, ajo nuk kishte veprim realo – juridik por vetëm veprim obligator.

E DREJTA ROMAKE 2010

49

Pengu i dorës – Pignusi

Pengu i dorës ishte kontratë pengu që lindte me dorëzimin e sendit të luajtshëm dhe të pazëvendësueshëm të

debitorit – kreditorit, duke e autorizuar kreditorin që sendin ta posedojë, ta shesë dhe nga çmimi i fituar ta

nxjerr aktivin primar, nëse debitori në afatin e kontraktuar nuk e bënë këtë vetë.

Kontrata mbi pengun e dorës evitonte disa cilësi negative të kontratës fiducia cum creditore, sidomos

kalimin e pronës në anën e kreditorit mbi objektin e pengut.

Të drejtat themelore që i fitonin kreditorët në bazë të kontratës mbi pignusin ishin:

 Posedimi i objektit ose jus possidendi,

 E drejta e kushtëzuar për shitjen e objektit të pengut ose jus distracionis, dhe

 E drejta për të nxjerrë aktivin primar nga çmimi i realizuar. Jus possidendi – i kreditorëve u jepte atyre të drejtën që objektin e pengut ta posedonin gjatë tërë kohës

gjersa të mos plotësohej detyrimi primar i debitorit. E drejta e kreditorëve për posedimin e objektit mbrohej

erga omnes me interdikte posesore.

Jus distracionis – ose e drejta për të shitur objektin e pengut lindte për kreditorët në momentin e vonesës së

debitorit, apo atëherë kur debitorët nuk e kishin plotësuar rregullisht dhe me kohë detyrimin e marrë.

Pas shitjes së objektit të pengut kreditorët autorizoheshin që nga çmimi i shitjes të ndalin aq sa ishte vlera e

aktiveve primare.

Në raste të veçanta,:

- kreditorët kishin të drejtë që prej debitorëve të kërkojnë shpagimin e të gjitha shpenzimeve, që ishin të domosdoshme për ruajtjen e objektit;

- kreditorët kishin të drejtë ta përdornin sendin e pengut, kur kjo ishte kontraktuar veçanërisht nëpërmjet marrëveshjes mbi emfiteuzin;

- kreditorët kishin të drejtë të kërkonin prej organeve shtetërore që objekti i pengut të ngelë pronë e tyre, kur nuk ishte e mundur të shndërrohej në të holla me anë të shitjes (impetratio dominii).

Në bazë të kontratës së lidhur mbi pignusin, debitorët kishin të drejtë:

- të kërkonin prej kreditorëve që ta ruanin objektin e pengut dhe të mos e përdorin; - që t’ua kthenin objektin, kur u paguhej rregullisht; - ta shisnin objektin kur detyrimi primar nuk ishte plotësuar dhe pas shitjes së objektit t’ua kthenin tërë

ndryshimin midis çmimit të realizuar dhe lartësisë së aktivit primar (hyperocha).

Për mbrojtjen e autorizimeve realo – juridike të kreditorëve (jus possidendi dhe jus distrahendi), të cilat

vepronin erga omnes, bile edhe ndaj pronarit të objektit, shërbenin interdiktet posesore dhe

actio quasi Serviana, ndërsa për mbrojtjen e të drejtave të debitorëve në dorëzimin e objektit pas pagimit të

detyrimit primar, mund të shërbente rei vindicatio e rregullt ose actio publiciana. Të gjitha aktivet tjera

reciproke dhe të gjitha detyrimet tjera reciproke midis kreditorëve dhe debitorëve mbroheshin me actio

pigneraticia directa dhe contraria.

Sipas actio pigneraticia directa, të drejtat në bazë të kontratës mbi pengun e dorës i realizon debitori, ndërsa

sipas actio pigneraticia contraria – kreditorët.

E DREJTA ROMAKE 2010

50

Hipoteka

Hipoteka ishte kontratë pengu në bazë të së cilës kreditorët fitonin të drejtën që pas vonesës së debitorit ta

kërkonin posedimin e objektit të pengut, që objektin e pengut ta shesin dhe që nga çmimi i shitjes të nxjerrin

aktivin e tyre.

a) Hipoteka krijohej me kontraktim të thjeshtë midis kreditorit hipotekor dhe debitorit hipotekor. Në të drejtën postklasike praktikohej që për hipotekat e lidhura të përpilohen dokumente publike ose

private.

Dokumentet publike kishin fuqi të plotë provuese për ekzistimin e hipotekës. Po këtë fuqi të njëjtë e

kishin edhe dokumentet private, kur ishin të nënshkruara prej së paku tre dëshmitarëve.

Përveç hipotekave të kontraktuara, e drejta romake dinte edhe shumë hipoteka ligjore apo legale, e që

janë konstituuar ipso jure dhe të cilat vepronin pa pëlqimin paraprakë të palëve.

Disa nga hipotekat ligjore u futën me anë të zakoneve dhe u quajtën pignus tactitum ose hipoteka ligjore

me heshtje, ndër të cilat hynte hipoteka e qiradhënësit mbi të gjitha invecta et illata të qiraxhinjve të

pasurive bujqësore dhe banesave.

Hipotekat tjera ligjore njiheshin si hipoteka thjesht ligjore, sepse ishin futur me dispozita të perandorëve

romakë. Ndër hipotekat thjesht ligjore ishin:

 Hipoteka e investitorit mbi objektin e investimeve;

 Hipoteka e shtetit (fiskusit) mbi pasurinë e debitorit të detyrimeve publike;

 Hipoteka e pupilit mbi pasurinë e tutorëve dhe kujdestarëve;

 Hipoteka e gruas mbi pasurinë e burrit për sigurimin e pajës, dhe

 Hipoteka e kishës mbi pasurinë e qiraxhinjve të pasurive kishtare për shkak të zhdëmtimit në rast të dëmtimit të pasurisë nën qira.

Përpos kontratës dhe ligjit, hipotekat aty – këtu u krijuan edhe me testament, si dhe me vendimin e

gjyqit.

b) Hipoteka kur objekti i pengut gjer në momentin e vonesës së debitorit nuk kalonte në posedim të kreditorit, jepte mundësi që mbi të njëjtin objekt të konstituohen shumë të drejta hipotekore.

Në kohën e krijimit të hipotekës, kumulimi i hipotekave ose bashkëndodhja e të drejtave të shumë

kreditorëve hipotekor zgjidhej sipas rregullës ,,qui prior est tempore potior est jure” – cili është i pari

për nga koha, është më i fortë për nga e drejta.

Aplikimi parimor i rregullës së përmendur ishte i mundur gjersa hipotekat nuk filluan të ndryshonin

edhe sipas rangut. Dallimi i hipotekave sipas rangut filloi në të drejtën postklasike. Rangun më të lartë a

veprimin më të fortë e kishin të ashtuquajturat hipoteka të privilegjuara gjenerale:

- Hipoteka e shtetit mbi pasurinë e debitorit për shkak të mos pagimit të detyrimeve publike; - Hipoteka e gruas mbi pasurinë e burrit për sigurimin e pajës, dhe - Hipoteka e investitorit mbi objektin e investimeve. Më të ulëta për nga rangu ishin hipotekat tjera thjesht ligjore. Menjëherë pas këtyre vinin me radhë

hipotekat ligjore me heshtje. Prej hipotekave të kontraktuara, avantazh kishin hipotekat për lidhjen e të

cilave ishte përpiluar dokumenti publik, pastaj vinin hipotekat për lidhjen e të cilave ekzistonte dokumenti

privat dhe në fund gjendeshin hipotekat e lidhura në bazë të marrëveshjes së thjeshtë midis kreditorit dhe

debitorit hipotekor.

c) Në të drejtën klasike objekt hipoteke mund të ishin vetëm sendet e trupshme. Në kohën postklasike të drejtat hipotekore mund të konstituoheshin edhe mbi sendet e patrupshme.

Si objekt hipoteke mund të shërbenin edhe masat e tëra pasurore, si dhe e tërë pasuria e tanishme dhe e

ardhshme e ndonjë personi.

Hipoteka që për objekt kishin sendin e caktuar saktë ose pjesën e caktuar saktë të pasurisë së ndonjë

personin, quheshin hipoteka speciale apo të veçanta.

Ato hipoteka që ishin të konstituuara mbi tërë pasurinë e ndonjë personi, quheshin të përgjithshme apo

gjenerale.

E DREJTA ROMAKE 2010

51

d) Në bazë të kontratës mbi hipotekën, kreditorët hipotekor fitonin të drejtë që në momentin e vonesës së

debitorit, me ndihmën e interdictum Salvianum ose actio Serviana të kërkojnë posedimin e objektit të

hipotekës ose jus possidendi.

Pas vendosjes së posedimit të objektit të hipotekës, kreditorët hipotekor ishin të detyruar ta fillonin

shitjen publike të sendeve të poseduara (jus distrahendi).

Shitja e objektit të hipotekës duhej patjetër të organizohej ashtu që të ruante sa më shumë interesat e

debitorit.

Pas shitjes së objektit të hipotekës, kreditori hipotekor që kishte organizuar shitjen, nga çmimi i fituar

nxirrte plotësisht aktivin e vet.

Kontratat midis kreditorëve dhe debitorëve hipotekor për konstituimin e pronës mbi objektin e hipotekës

ishin të ndaluara (lex commissoria), sepse ishin në kundërshtim me përmbajtjen e hipotekës, veçanërisht

me mundësin e kumulimit të hipotekave. Në raste të rralla, të drejtën pronësore mbi objektin e hipotekës

mund ta fitonin ata kreditor hipotekor të cilët nuk arritën që me anë të shitjes publike ta shndërrojnë në të

holla objektin e hipotekës. Në atë rast, sipas kërkesës së kreditorit hipotekor, dhe me vendimin e

organeve kompetente, prona kalonte në anën e kreditorit hipotekor me kusht që debitori në afatin prej dy

vjetësh të mos e paguaj borxhin.

e) Të drejtat e kreditorëve hipotekor mbroheshin me interdictum Salvianum dhe actio Serviana. Interdictum Salvianum bënte pjesë ndër interdiktet për fitimin e posedimit. Të drejtën që të përdornin

këtë interdikt kishin kreditorët hipotekor në momentin e vonesës së debitorit, si dhe në momentin kur u

kërcënohej rreziku serioz aktiveve të mbrojtura nga ana e vet debitorit.

Meqë e drejta hipotekore nuk ishte e lidhur me posedimin e sendit dhe meqë nuk mund të bëhej

kumulimi i hipotekave, ngjante që debitori hipotekor t’ua transmetonte personave të tjerë pronës apo të

poseduarit mbi objektin e pengut, si dhe që kreditori hipotekor i rangut më të ulët ta posedojë objektin

dhe ta shesë në ankand publik. Në rastin e parë të gjithë kreditorët hipotekor, ndërsa në rastin e dytë

kreditorët hipotekor më të lartë në rang, kishin të drejtë ta kërkonin posedimin e objektit nga ana e çdo

poseduesi. Për këtë qëllim shërbente actio Serviana. Në kohën e Justinianit interdictum Salvianum dhe

actio Serviana u ngjizën dhe u quajtën actio pigneratica in rem ose actio hypothecaria.

Kërkesave të paarsyeshme të kreditorëve për marrjen e posedimit të objektit të hipotekës, debitori mund

t’u kundërshtonte ose me exceptio doli ose me exceptio për shkak të ,,plus petitio tempore”. Ai debitor që

i kishte paguar kreditorit, kurse kreditori nuk i kishte lejuar që t’i marrë invecta et illata nga pasuria e

marrë me qesim, mund të përdorte interdictum de migrando, që kishte për qëllim ta detyronte kreditorin

që me rastin e shpërnguljes të mos bëjë pengesa.

f) Hipoteka si e drejtë akcesore shuhej me plotësimin e detyrimit primar. Shitja e objektit të hipotekës nga ana e kreditorëve hipotekor e shuante të drejtën hipotekor të shitësve, si dhe të kreditorëve hipotekor më

të ulët në rang.

Hipoteka si e drejtë reale mbi sendet e huaja shuhej edhe për shkak të shkatërrimit fizik të sendit, për

shkak të konfuzionit, për shkak të heqjes dorë të kreditorëve hipotekorë, si dhe për shkak të mosushtrimit

të gjatë apo parashkrimit (longi temporis praescriptio).

E DREJTA ROMAKE 2010

52

E DREJTA DETYRIMEVE (OBLIGATORE)

E DREJTA ROMAKE 2010

53

E DREJTA DETYRIMEVE I

1. Kuptimi dhe karakteristikat e të drejtës detyrimore? E drejta detyrimore është pjesë e të drejtës pronësore, që vepron inter vivos (për të gjallë të pronarit),

që veprojnë inter partes (midis palëve) dhe që shfaqen si jus in personae aktive ose si e drejtë e

kreditorëve që të kërkojnë veprime pronësore nga debitorët e caktuar.

2. Subjektet e marrëdhënies detyrimore? Subjektet e marrëdhënieve të detyrimeve janë:

a) SUBJEKTET AKTIVE (kreditori) – në favor të të cilëve ishin konstituuar obligatat, dhe b) SUBJEKTET PASIVE (debitori) – të ngarkuarit obligator ose personat në kurriz të të cilëve ishte

konstituuar obligata.

3. Zotësia juridike dhe e veprimit të subjekteve të detyrimeve? Zotësinë e plotë aktive dhe pasive obligatore e kishin qytetarët romak sui juris, e që kishin zotësi të

plotë veprimi.

Zotësi aktive obligatore – zotësi për të qenë kreditor në marrëdhëniet obligatore, kishin edhe personat e mitur sui juris, si dhe qytetarët tjerë pa zotësi veprimi.

Zotësia pasive obligatore – e personave pa zotësi veprimi rregullohej me dispozitat mbi tutorinë dhe kujdestarinë.

Duke filluar nga e drejta klasike, personat alieni juris dhe skllevërit fituan zotësinë obligatore aktive

dhe pasive, që në të drejtën e detyrimeve njihet si:

a) Actiones adjesticiae qualitatis; b) Actiones noxales, dhe c) Obligationes natyrales.

4. Përfaqësimi në marrëdhëniet e detyrimeve? Personat që lidhnin obligata në dobi ose në kurriz të prokurëdhënësit, quheshin përfaqësues në

marrëdhëniet e detyrimeve ose prokurëmarrësit.

Në të drejtën e lashtë romake ekzistonin vetëm përfaqësuesit ligjor (tutorët dhe kujdestarët me

testament ose me vendim të organeve shtetërore ose sipas dispozitave ligjore).

Në të drejtën klasike pos përfaqësuesve ligjor, njiheshin edhe përfaqësuesit e autorizuar sipas

kontratës për përfaqësim (mandatum).

Përfaqësuesi i autorizuar nga prokurëdhënësi, vepronte në emër dhe për llogari të tij kurse në saje të

marrëdhënies së përfaqësimit, ishte i detyruar t’ia transmetonte prokurëdhënësit të gjitha dobitë e

realizuara dhe ishte i autorizuar që prej prokurëdhënësit të kërkonte shpagimin e të gjitha shpenzimeve

të përfaqësimit.

5. Ndërrimi i subjekteve te marrëdhëniet e detyrimeve? Në të drejtën e lashtë vlente parimi se detyrimet nuk mund të transferohen individualisht, por vetëm

si pjesë përbërëse e masave të tëra pasurore.

Në të drejtën klasike është bërë ndarja e detyrimeve në detyrime që mund të transferoheshin dhe në

detyrime që nuk mund të transferoheshin. Detyrimet që nuk mund të transferoheshin as për së gjalli, as

pas vdekjes quheshin detyrime thjesht personale.

Detyrimet tjera mund të transferoheshin. Transferimi i detyrimeve njihej si cesio ose lëshim

obligatash.

Cedimi mund të ishte aktiv dhe pasiv.

- Cedimi AKTIV – ekzistonte në rastet e dorëzimit të aktiveve kreditorit të ri; ndërsa - Cedimi PASIV – ekzistonte kur merreshin borxhet e huaja, pra ishte kontratë në mes të

debitorit të vjetër dhe ndonjë personi që kishte pranuar që në formë të parashikuar të detyrohet

se kreditorit në fjalë do ti paguante borxhin në vend të debitorit të vjetër.

E DREJTA ROMAKE 2010

54

6. Objekti i prestimit të marrëdhënieve detyrimore? Me rastin e lidhjes së marrëdhënies obligatore, përherë lindte detyrimi i debitorit që me kërkesën e

kreditorit të bëjë diçka, të mos bëjë diçka, të durojë dhe të prestojë diçka.

 Detyrimet që e obligonin debitorin për Dare, quheshin obligationes in dando.

 Detyrimet që e obligonin debitorin për Facere, quheshin obligationes in Faciendo apo non Faciendo.

 Detyrimet që e obligonin debitorin që të durojë diçka apo të mos e pengojë kreditorin në ndërmarrjen e disa veprimeve që mund të bënin sikur të mos ekzistonte detyrimi quheshin

obligationes in patiando. Çdo prestim obligator duhet doemos ti plotësoj disa kushte esenciale, në mënyrë që të shfaqej në

përgjithësi si prestim i marrëdhënieve obligatore. Kushtet ishin këto:

a) Prestimi obligator duhej patjetër të ishte i mundshëm. Të mundshme ishin ato prestime, realizimi i të cilave nuk ishte në kundërshtim me ligjet fizike;

b) Nuk guxon të jetë në kundërshtim me moralin e periodës së caktuar historike; c) Nuk duhet të ishte juridikisht i ndaluar; d) Duhet të ishte i caktuar, dhe e) Duhet të ishte patjetër i vlerësuar në të holla.

7. Reparatio Damni (dëmshpërblimi) te detyrimet? Kreditori të cilit debitori nuk ia kishte kryer në rregull prestimin e premtuar, në kohën dhe vendin e

kontraktuar, kishte të drejtë të kërkonte zhdëmtimin.

Të drejtë për të kërkuar zhdëmtim kishin edhe personat, vlerat e mbrojtura juridike të të cilëve ishin

dëmtuar me veprimet antiligjore të delikuentëve.

Rregullat themelore mbi përcaktimin e lartësisë së zhdëmtimit si dhe rregullat mbi përgjegjësinë e

debitorit për shkak të moskryerjes së detyrimeve kontraktuese dhe përgjegjësinë e delikuentëve për

shkak të dëmtimeve antiligjore të veprave të huaja, ishin të ndryshme.

8. Detyrimet e ndashme dhe të pandashme? Detyrimet e ndashme – ishin ato detyrime prestimi i të cilave mund të kryhej nga shumë persona, por

qëllimet e kreditorëve të mos rrezikohen.

Detyrimet e pandashme – ishin ato që kishin për objekt ndonjë send të pandashëm dhe të cilat nuk

mundësonin kryerjen nga shumë persona.

9. USUARUIA (kamata) te detyrimet? Kamatat, të kontraktuara në marrëdhëniet e llojllojshme obligatore, e rritnin esencialisht lartësinë e

prestimit primar të debitorit.

Kamatat e së drejtës së lashtë mund të caktoheshin ose në shuma paushalle ose në përqindje të

borxhit kryesor.

Në të drejtën klasike kamatat hyjnë në fructus civile dhe kontraktoheshin ekskluzivisht në pjesë

procentuale ose alikuote në ato detyrime, prestimet e të cilave ishin në të holla ose në sasi të caktuara

të sendeve të zëvendësueshme.

Për kontraktimin e kontratave shërbente ose stipulimi ose pactum adjectum de usuris.

Lartësia e kamatave ishte e pakufizuar gjer në ligjin e XII tabelave. Ligji i XII tabelave lejoi si

shkallë maksimale të kamatës dyfishin e borxhit kryesor gjatë një viti.

Pas shumë ligjeve të cilat ose e ndalonin kamatën në përgjithësi, ose e përcaktonin maksimumin e

kamatës, Justiniani përcaktoi se:

Kamatat e rregullta janë 6%;

Huat detare 12%;

Huat e tregtisë 8%;

Ndërsa huat që i jepnin “ilustres personae” 4%.

E DREJTA ROMAKE 2010

55

E DREJTA DETYRIMEVE II

1. Burimet e detyrimeve? Lidhja mes kreditorit dhe debitorit në bazë të së cilës kreditori kishte të drejtë të kërkonte veprimin

kurse debitori detyrimin që të kryej veprimin e caktuar, mund të lindte vetëm në mënyrë të parashikuar

juridikisht.

Mënyrat e konstituimit të lidhjeve obligatore midis kreditorëve dhe debitorëve quheshin burime të

obligatave.

Si burime të detyrimeve konsideroheshin të gjitha faktet juridike që kishin si pasojë lindjen e

marrëdhënieve obligatore.

Faktet juridike ndaheshin në:

- Ngjarje Natyrore, dhe - Veprime njerëzore.

Ngjarjet natyrore – si burime të marrëdhënieve obligatore krijonin obligatat në bazë të

dispozitave të rendit juridik dhe pavarësisht nga vullneti i palëve.

Veprimet njerëzore – si burime të marrëdhënieve obligatore ndaheshin në të lejueshme dhe të

palejueshme.

 Veprimet e lejuara njerëzore (Negotia juridica) ndaheshin në:

» Negotia Juridica Unilateralia – ishin ato punë juridike ku për krijimin e obligatës ishte i mjaftueshëm vullneti i një personi i shprehur në mënyrë të

parashikuar juridike;

» Negotia Juridica Bilateralia – ishin ato punë juridike kur për krijimin e obligatës ishte i domosdoshëm pëlqimi i së paku dy subjekteve; dhe

» Negotia Juridica Multilateralia – kur për krijimin e një lloji të caktuar të punës juridike kërkohej pëlqimi i së paku tre personave.

Veprimet e palejuara njerëzore ose DELICTA, ndaheshin në:

- Delicta Publicaose veprat penale nuk ishin vetëm burim i obligatave. Kryesit e veprave penale nuk ishin të detyruar vetëm ndaj personit të dëmtuar, por në saj të veprës penale të bërë

duhej patjetër të vuanin dënimin publik.

- vetëm Delicta Privata – apo deliktet private ishin burim obligatash. Deliktet private ishin ato veprime antiligjore që sanksionoheshin me shpagimin e dëmit të shkaktuar ose me poena

private, të cilin delikuenti detyrohej t’ia paguante vetë të dëmtuarit.

2. Elementet e kontratës? Për krijimin e çdo kontrate obligatore kërkohej që të realizoheshin disa elemente pa të cilat nuk mund

të kishte kontratë.

Ato elemente pa të cilat nuk mund të krijohej kontrata kurrsesi quheshin elementet themelore ose

esenciale.

Grupi i dytë i elementeve të marrëdhënieve obligatore nuk ishte i domosdoshëm për krijimin dhe

ekzistimin e kontratës. Këto elemente quheshin elementet e rëndomta apo natyrale. Dhe

Grupi i tretë i elementeve të kontratave obligatore ishte grupi i elementeve jo të rëndomta ose jo

esenciale.

3. Elementet e rëndësishme (esenciale) të kontratës? Për krijimin e çdo kontrate obligatore kërkohej që të përmbusheshin disa elemente pa të cilat nuk

mund të kishte kontratë, e këto ishin:

a) Subjektet me zotësi juridike dhe të veprimit të kontratës; b) Shprehja e akorduar e vullnetit të subjekteve të kontratës; c) Objekti i përshtatshëm për prestime obligatore; dhe d) Forma e parashikuar juridike për shprehjen e vullnetit të subjekteve.

E DREJTA ROMAKE 2010

56

4. ERROR (lajthimi) te kontratat? Gabimi ose error ishte pasqyra e gabueshme për ndonjë fakt të rëndësishëm kur lidhej një punë

juridike. Te gabimi ishte fjala për vullnetin e gabueshëm, që ishte në kundërshtim me “bonis moribus”

ose “aequitati” në komunikimin juridik. Prandaj gabimi nxjerr pavlefshmërinë e punëve juridike.

Çdo gabim për ndonjë fakt të rëndësishëm kur lidhej një punë juridike, prapë se prapë nuk kishte

rëndësi juridike. Që të kishte rëndësi juridike, duhej të plotësonte patjetër disa kushte, si:

a) Gabimi duhej të ishte i durueshëm TOLERABILIS; b) Gabimi të ishte ESENTIALIS (kur personi nuk i njihte shkaqet esenciale të kontratës); dhe c) ERROR FACTI u referohej personave të padijshëm për mosnjohjen e fakteve esenciale të

kontratës.

ERROR FACTI – ndahej në:

I. Error in Negotia (gabimi mbi thelbin dhe përmbajtjen e punës juridike); II. Error in Personae (gabimi mbi cilësitë esenciale të bashkëkontraktuesve); III. Error in Objecto (ishte gabimi mbi objektin e prestimit); IV. Error in Substantia (ishte gabimi mbi thelbin apo mbi qenjen e objektit të prestimit).

5. Dolus (mashtrimi) te kontratat? Dolusi apo mashtrimi ishte qëllimi që të bëje bashkëkontraktuesin të kish një pasqyrë të rreme me

qëllim që të vendoste të lidhë ndonjë kontratë.

Mashtrimi që i bëhej bashkëkontraktuesit me qëllim arrihej me dinakëri, duke i ndryshuar dhe përzier

faktet.

Mjetet juridike për mbrojtjen e personave të mashtruar ishin Exceptio doli dhe actio doli.

Exceptio doli – e përdornin personat e gënjyer që akoma nuk e kishin kryer veprimin e premtuar.

Actio doli – e përdornin personat e mashtruar që e kishin kryer prestimin obligator dhe kërkonin

kthimin e tij.

6. Interpretimi i vullnetit të palëve te kontratat? Derisa u shfaqën kontratat bonae fidei, interpretimi i vullnetit të palëve në kontratat e lidhura nuk

paraqiste kurrfarë vështirësie.

Me shfaqjen e kontratave bonae fidei, në të drejtën romake filloi të depërtonte teoria e vullnetit apo

teoria sipas të cilës në kontratat e lidhura nuk duhej çmuar vetëm deklaratën e palëve, por edhe

dëshirën e tyre kur hynin në marrëdhënie kontraktuese.

Në kodin e Justinianit u përcaktua qartë se në marrëdhëniet e bashkëkontraktuesve duhet çmuar më

shumë vullnetin se sa fjalët.

7. Objekti i kontratës? Objekt kontrate mund të ishin të gjitha ato sende që ishin objekt i presimeve të marrëdhënieve

obligatore në përgjithësi.

E DREJTA ROMAKE 2010

57

8. Forma e kontratave? Forma ishte njëra nga elementet më të rëndësishme, sidomos kur e drejta e lashtë romake mendonte

se forma e përbënë thelbin e sendit.

Format e parashikuara për lidhjen e kontratave ishin të shumta:

Në të drejtën e lashtë – kontratat lidheshin thjesht formalisht. Format e kontratave në të drejtën e

lashtë ishin gestum per aes et libram. Kontratat më të dëgjuara të së drejtës së lashtë janë:

» Mancipatio; » Nexum; dhe » Fiducia.

Në të drejtën klasike – formalizmi i tepruar u bë pengesë në lidhjen e kontratave, andaj u

institucionalizua forma verbale e lidhjes së kontratës. Në shek. e III-të të epokës së vjetër u shfaq

forma reale e lidhjes së kontratës e që nënkuptonte dorëzimin e thjeshtë të sendit (kontrata mbi

huan, huapërdorjen, depozitën dhe pengun), lidheshin në momentin kur kreditori ia dorëzonte

ndonjë send debitorit, duke e detyruar për një prestim përkatës.

Pak pas shfaqjes së kontratave reale, u paraqitën kontratat literale, gjegjësisht konsiderohej se

disa kontrata krijohen në momentin kur palët përpilonin dokumentin me shkrim.

Prej të gjitha formave të lidhjes së kontratave, së fundi u shfaq kontrata konsesuale. Forma

konsesuale ishte formë pa formë, ato krijoheshin me pajtimin e thjeshtë të palëve

kontraktuese. Konsiderohej se ky lloj i kontratave krijohej në momentin e mbërritjes së

marrëveshjes mes palëve (p.sh. kontrata e shitblerjes, kontrata e qirasë, kontrata e ortaklëkut

dhe kontrata mbi prokurën.

9. Kuptimi dhe karakteristikat e kontratave? Kontrata paraqet vullnetin e dy apo më shumë palëve për të lidhur një punë juridike në mes tyre.

10. Elementet e parëndësishme (jo esenciale) të kontratave? Elementet jo esenciale të kontratës ishin të gjitha pjesët përbërëse të kontratës që shfaqeshin sipas

dispozitave të lira të palëve, për të cilat gjyqtari nuk kujdeset zyrtarisht, kur nuk figuronin në kontratë.

Elementet më të rëndësishme jo esenciale që mund ti përmbante e drejta kontraktore ishin:

a) Kushtet; b) Afatet; dhe c) Urdhëresat.

11. Kushtet si elemente të kontratave? Kushtet merreshin si ngjarje të ardhshme dhe të pasigurta nga të shfaqurit ose mos shfaqurit e të

cilave varej fillimi ose ndërprerja e veprimit të punëve juridike në përgjithësi.

Kushtëzimi i punëve juridike nuk lejohej gjithmonë. Punët e të drejtës së lashtë romake nuk mund të

ishin as të kushtëzuara as të afatizuara.

Vetëm me shfaqjen e kontratave bonae fidei, kur gjyqtari ishte i detyruar të kujdesej për të gjitha

rrethanat që i paraprinin lidhjes së kontratës dhe që e përcillnin atë, kushtëzimi edhe lejohej edhe

përdorej shpesh. Në atë kohë u krijua edhe teoria mbi të ashtuquajturat kushte të drejta dhe jo të drejta.

a) Kushtet e drejta – ishin ato kur fillimi apo ndërprerja e veprimit të ndonjë kontrate vareshin nga shfaqja ose mosshfaqja e ndonjë fakti që do të dilte dhe ishte i pasigurt.

Kushtet e drejta ndaheshin në kushte pozitive dhe negative, në kauzale, në potestive dhe në të

përziera dhe në kushtet suspenzive dhe rezultive.

b) Kushtet jo të drejta – ishin ato kur fillimi ose ndërprerja e ndonjë pune juridike lidheshin me disa ngjarje që kanë qenë të pacaktuara ose të pamundshme, ose të palejuara moralisht dhe juridikisht,

ose të tanishme, ose të sigurta, ose të parashikuara juridikisht.

E DREJTA ROMAKE 2010

58

12. Afatet si elemente të kontratës? Afati është ngjarja e ardhshme dhe e sigurt nga shfaqja e së cilës, varet fillimi ose ndërprerja e

veprimit të ndonjë pune juridike.

Afati është perioda e kohës që e ndan momentin e lidhjes së punës juridike nga momenti i fillimit apo

ndërprerjes së veprimit të tij.

Ato afate që ishin të kontraktuara të caktonin momentin e fillimit të veprimit të detyrimit të marrë

quheshin shtytëse ose suspenzive, ndërsa që caktonin momentin e ndërprerjes së detyrimit të marrë,

quheshin shkëputëse ose rezoultive.

Sipas mënyrës së përcaktimit të kohës, afatet ndaheshin në:

a) Të caktuara me kalendar – (dihej se ngjarja e ardhshme e parashikuar do të shfaqet me të vërtet dhe dihej se kur do të shfaqej).

b) Dies certus – (kur ishte e sigurt se një ngjarje do të ndodhë, por nuk dihej saktë se kur shfaqej ajo, p.sh. dita e vdekjes etj.

Për përcaktimin e zgjatjes së afateve të parashikuara shërbenin kryesisht dy sisteme:

 Computatio naturalis (koha numërohej me orë), dhe  Computatio civilis ( llogariteshin ditë të plota prej mesnate në mesnatë).

13. Urdhëresat si element të kontratës? Urdhëresat si element sekondar i kontratës dallonte shumë edhe prej kushteve dhe prej afateve.

Urdhëresa nuk ndikon aspak as në vlefshmërinë juridike as në veprimin e punëve juridike në

përgjithësi.

Urdhëresa ishte element sekondar të cilin urdhëruesi ja shtonte punëve juridike lukrative inter vivos

dhe mortis causa, duke e detyruar urdhëruesin që ti merrte dobitë e dorëzuara, ta kryej ndonjë prestim.

14. Pavlefshmëria e kontratave? Në të gjitha rastet kur kontratës i mungonte ndonjë nga elementet e parashikuara, kontrata ishte e

pavlefshme.

Sipas intensitetit të pavlefshmërisë kontratat ndaheshin në:

a) Kontrata jo ekzistuese – ishin ato kontrata kur nuk respektoheshin rregullat mbi formën e kontratës. Këto kontrata nuk prodhonin kurrfarë efekti juridik.

b) Kontrata absolutisht nul – ishin ato kontrata të lidhura nga personat e paaftë, kontratat e lidhura me objektin e palejuar, kontratat e lidhura me kushte antiligjore dhe imorale etj. As këto

kontrata nuk prodhonin efekt juridik.

c) Kontratat relativisht nul – ishin ato që përmbanin disa mungesa juridike. Këto kontrata ishin kontrata të lidhura në gabim, për shkak të mashtrimit dhe frikës, si dhe kontratat e personave të

mitur.

E DREJTA ROMAKE 2010

59

15. Klasifikimi i kontratave (llojet e kontratave)? Të gjitha kontratat kishin një karakteristik të përbashkët, ishin punë të dyanshme juridike.

Karakteristikat tjera ndryshonin.

Për shkak të karakteristikave të ndryshme, kontratat ndaheshin në disa lloje:

I. Sipas të drejtave dhe detyrimeve të cilat rezultonin nga kontrata e lidhur, kontratat u ndanë në:

a) Kontrata të njëanshme – ishin ato kur njëra palë ishte vetëm kreditor, ndërsa tjetra (Contratus unilaterales) debitor.

b) Kontrata të dyanshme jo të barabarta – ishin ato kur në momentin e lidhjes krijohej (contrates bilaterales inauquales) vetëm një aktiv dhe vetëm një detyrim, por

gjatë vazhdimit të tyre mund të shfaqej edhe

aktivi dhe detyrimi tjetër.

c) Kontrata të dyanshme – ishin ato kur qysh në momentin e kontraktimit krijoheshin (contratus bilaterales) nga dy aktive dhe nga dy detyrime.

(Kontratat e dyanshme të barabarta)

II. Në bazë të asaj se në dobi të kujt ishin lidhur kontratat ato ndaheshin në: a) Lukrative – ishin ato kontrata të lidhura në dobi të njërës nga palët. b) Oneroze – ishin ato kontrata kur pala të cilës kontrata i shkonte në dobi, detyrohej ta

shpaguante dobinë e realizuar.

III. Sipas asaj se a dukej shkaku juridik i kontratës, ato ndaheshin në: a) Kauzale – ishin ato ku shihej shkaku juridik ose causa, që i kishte shtyrë palët të

lidhnin kontratën.

b) Abstrakte – ishin ato kur nga vetë kontrata nuk dukej pse e kishin lidhur kontratën palët, edhe pse ishte i qartë se cili ishte borxhi.

IV. Sipas mënyrës së mbrojtjes juridike, kontratat ndaheshin në: a) Kontrata Stricti Juris – të mbrojtura me kondicione dhe padi të veçanta. b) Kontrata bonae

V. Sipas formës, kontratat ndaheshin në: a) Kontrata Formaliste të së drejtës së lashtë; dhe b) Kontrata Verbale, c) Kontrata Literale, d) Kontrata Reale, dhe e) Kontrata Konsesuale të së drejtës klasike dhe postklasike.

E DREJTA ROMAKE 2010

60

E DREJTA DETYRIMEVE III

1. Kuptimi dhe karakteristikat e kontratave reale? Forma reale e lidhjes së kontratave ishte dorëzimi i sendit: dorëzimi i sendit merrej si e vetmja shenjë

se bashkëkontraktuesit janë me të vërtetë të mendimit që ta lidhin kontratën.

Janë të njohura katër lloje të kontratave reale, e ato janë:

MUTUM (huaja),  COMMODATUM (huapërdorja),  DEPOSITUM (depoziti), dhe  PIGNUS (pengu i dorës).

Pos këtyre rasteve të lartpërmendura, ekzistonin edhe shumë dorëzime të tjera të sendeve, si: në bazë

të këmbimit,prekariumit, dhuratës, transaksionit etj.

2. Kuptimi dhe karakteristikat e kontratës së huas (MUTUM)? Huaja është kontratë reale, e njëanshme dhe e ashpër, e cila krijohej me dorëzimin e sendeve të

zëvendësueshme për pronë debitorit, me ç’rast debitori zotohej se me kërkesën e kreditorit ose në

afatin e parashikuar do t’ia paguaj kreditorit sasinë e njëjtë të sendeve të zëvendësueshme të njëllojta.

A) Mutumi ishte kontratë reale që krijohej me dorëzimin e sendeve të zëvendësueshme në pronë debitorit.

B) Mutumi ishte kontratë e njëanshme, që d.m.th. se të drejta kishin vetëm kreditorët, ndërsa detyrime vetëm debitorët.

C) Kontrata mbi mutumin ishte kontratë stricti juris. D) Përveç kontratës së rëndomtë mbi huan, në të drejtën romake dihej edhe për disa lloje të huas jo

të rëndomtë.

3. Kuptimi dhe karakteristikat e kontratës së huapërdorjes (COMMODATUM)? Huapërdorja ishte kontratë reale dhe e dyanshme jo e barabartë, që krijohej me dorëzimin e sendit të

pazëvendësueshëm, në përdorim të pa pagesë dhe të përkohshëm marrësit të huapërdorjes, i cili

zotohej se do ta përdorë sendin me rregull dhe pas përdorimit të kontraktuar do t’ia kthejë të

padëmtuar dhënësit të huapërdorjes.

Objekt i kontratës mbi huapërdorjen mund të ishin ekskluzivisht sendet e pazëvendësueshme, apo ato

të cilat marrësi ishte i detyruar ti kthejë in specie.

Kjo kontratë lidhej si e njëanshme, ndërsa gjatë vazhdimit mund të bëhej e dyanshme. Kjo d.m.th. se

në momentin e lidhjes së kontratës për dhënësin e huapërdorjes lindnin vetëm të drejta, ndërsa për

marrësin vetëm detyrime.

E drejta themelore e dhënësit të huapërdorjes ishte e drejta të kërkoj që marrësi i huapërdorjes ta

mbaj objektin e huapërdorjes, ta përdorë ashtu si ishte marrë vesh me dhënësin dhe që në kohën dhe

vendin e kontraktuar sendin ta kthejë të padëmtuar.

Detyrimet e marrësit të huapërdorjes ishin korelative me të drejtat e dhënësit të huapërdorjes. Marrësi

ishte i detyruar ta mbaj objektin dhe t’ia paguaj të gjitha shpenzimet e nevojshme për mbrojtjen e

rregullt.

Meqë kjo kontratë ishte Lukrative, marrësi i huapërdorjes përgjigjej edhe për shkatërrimin e objektit

pa fajin e tij por me veprimin e fuqisë madhore.

4. Kuptimi dhe karakteristikat e kontratës së depozitit (DEPOSITUM)? Depozita ishte kontratë reale dhe e dy anshme jo e barabartë që krijohej me dorëzimin e ndonjë sendi

të pazëvendësueshëm depozitmarrësit, i cili zotohej se do ta ruaj sendin pa pagesë dhe që me kërkesën

e depozitdhënësit ose pas afatit të kontraktuar do ta kthejë të padëmtuar.

Objekt i kësaj kontrate ishin sendet e pazëvendësueshme.

Kjo kontratë ishte kontratë e dyanshme jo e barabartë.

Të drejta kishte depozitdhënësi, ndërsa detyrime depozitmarrësi.

 E drejta e depozitdhënësit ishte të kërkoj nga depozitmarrësi që sendet e besuara ti ruaj dhe ti kthejë të padëmtuara.

 Detyrimet e depozitmarrësit ishin korelative me të drejtat e depozitdhënësit.

E DREJTA ROMAKE 2010

61

Përveç kontratës së rëndomtë mbi depozitën, e drejta romake dinte edhe tri raste të depozitës së

jashtëzakonshme:

A. Depozita në rrethana të jashtëzakonshme, B. Depozita gjyqësore, dhe C. Depozita jo e rëndomtë.

5. Kuptimi dhe karakteristikat e kontratës së pengut të dorës (PIGNUS)? Pengu i dorës ishte kontratë reale, akcesore, e dyanshme jo e barabartë që krijohej me dorëzimin e

ndonjë sendi të pazëvendësueshëm kreditorit, i cili ishte i autorizuar ta posedonte sendin, ta shiste dhe

që nga çmimi i shitjes të nxjerrë aktivin primar, kur debitori nuk e kishte bërë si duhet këtë vetë, po që

edhe detyrohej ta merrte objektin e pengut dhe ta kthejë të padëmtuar, kur debitori e plotësonte në

rregull detyrimin primar.

Prej kësaj kontrate krijoheshin dy grupe të ndryshme të të drejtave dhe detyrimeve.

Krijohej e drejta reale e kreditorëve që objektin e pignusit ta posedojë, derisa ishte e parashikuar për

plotësimin e detyrimit primar.

Grupi i dytë i të drejtave dhe detyrimeve kishte karakter obligator. Debitori kishte të drejtë të

kërkonte që kreditori ta ruaj objektin e pignusit që të mos e përdorë dhe që ta kthejë të padëmtuar nëse

i paguhet rregullisht dhe me kohë detyrimi primar.

6. Kuptimi dhe karakteristikat e kontratave konsesuale? Forma e lidhjes së kontratave konsesuale ishte pëlqimi i thjeshtë i vullnetit të bashkëkontraktuesve

apo konsensus i zakonshëm.

Te këto kontrata detyrimi krijohej në momentin e lidhjes së marrëveshjes, pavarësisht nga çështja se

në çfarë mënyre ishte realizuar marrëveshja, prandaj mjaftonte çfarëdo shenje e jashtme.

Ishin katër kontrata konsesuale:

A) Kontrata e shitblerjes EMTIO VENDITIO, B) Kontrata e qirasë LOCATIO CONDUCTIO,

C) Kontrata e bashkësisë SOCIETAS, dhe

D) Kontrata e prokurës MANDATUM.

Katër kontratat e përmendura janë kontrata më të rëndësishme të qarkullimit ekonomik.

7. Kuptimi dhe karakteristikat e kontratës së shitblerjes (emito venditio)? Shitblerja është kontratë konsesuale bilaterale, që lindte me marrëveshje të thjesht midis shitësit dhe

blerësit, që shitësi ta kaloj mallin në posedim të papenguar të blerësit, kurse blerësi ti paguaj çmimin

shitësit.

Në të drejtën e lashtë romake kontrata e shitblerjes nuk lidhej në formë konsesuale.

Çdo shitblerje përmbante dy prestime: shitësi zotohej se do ta kalojë mallin në posedim të papenguar

të blerësit, ndërsa blerësi zotohej se shitësit do t’ia paguaj çmimin. Malli te kontrata e shitblerjes mund

të ishte çdo send që ishte in comercio dhe që fizikisht ishte i mundshëm.

Shitblerja ishte kontratë bilaterale, që do të thotë se në bazë të kontratës mbi shitblerjen edhe për

shitësin edhe për blerësin lindnin të drejta dhe detyrime të caktuara, të drejtat e shitësit ishin korelative

me detyrimet e blerësit, ndërsa të drejtat e blerësit ishin korelative me detyrimet e shitësit.

 Detyrimi themelor i blerësit në bazë të kontratës mbi shitblerjen ishte që ti paguaj shitësit çmimin. Detyrimi i mëtejshëm i blerësit ishte që ta merrte përsipër rrezikun për shkatërrimin e

sendit rastësisht. Detyrimi tjetër i blerësit ishte që ta merrte mallin e dërguar qa ia kishte ofruar

shitësi me rregull, në vendin e kontraktuar dhe kohën e kontraktuar.

 Detyrimi themelor i shitësit ishte që t’ia dorëzonte mallin blerësit. Shitësi ishte i detyruar t’ia dorëzonte blerësit sendin në atë kohë dhe në atë vend si ishin marrë vesh. Shitësi ishte i detyruar

t’ia dorëzonte blerësit sendin në posedim të papenguar.

ACTIO EMPTI – përdorej për mbrojtjen e të drejtave të blerësit.

ACTIO VENDITI – përdorej për mbrojtjen e të drejtave të shitësit.

E DREJTA ROMAKE 2010

62

8. Kuptimi dhe karakteristikat e kontratës së sendeve të huaja (Locatio conductio)? Locatio conductio ishte kontratë konsesuale e dyanshme që lindte me mbërritjen e marrëveshjes

midis Locatorit (qiradhënësit) dhe conductorit (qiramarrësit), dhe sipas së cilës lokatori zotohej se do

ti japë ndonjë send të tij, i cili ose ishte i autorizuar që ta gëzoj sendin duke e detyruar që lokatori ti

paguaj kundërshpërblimin, ose ishte i detyruar që ta kryej veprën me të drejtë shpërblimi, ose ishte i

autorizuar që për interes të tij të përdorë zotësitë e huaja punuese, duke paguar mëditjen.

Nga kontrata mbi qiranë dalin tri varianta:

1. Locatio conductio rei (kontrata mbi qiranë e sendit) Kjo kontratë ishte kontratë konsesuale e dyanshme, e cila lindte me shprehjen e vullnetit të

qiradhënësit dhe qiramarrësit , që qiradhënësi ti dorëzojë ndonjë send të tij për shfrytëzim të

përkohshëm qiramarrësit, i cili zotohej se ka për ta ruajtur sendin, se do ta përdor brenda

kufijve të caktuar, se do ta kthejë të padëmtuar brenda afatit dhe se do ta paguaj qiranë e

kontraktuar.

Objekt i kësaj kontrate mund të ishin të gjitha sendet e pazëvendësueshme apo të caktuara

individualisht dhe të paharxhueshme.

Kjo kontratë ishte kontratë e përkohshme apo e afatizuar.

Qiradhënësi në bazë të kësaj kontrate ishte i detyruar t’ia dorëzonte qiramarrësit sendin në

përdorje, në mënyrë që qiramarrësi të mund të realizonte qëllimet për të cilat kishte lidhur

kontratën, qiradhënësi ishte i detyruar ta dorëzonte objektin e qirasë në gjendje të rregullt.

Qiradhënësi ishte i detyruar që me të gjitha mjetet juridike ta mbrojë qiramarrësin kundër çdo

personi që e pengonte të gëzonte pasurinë e dhënë me qira.

Qiramarrësi ishte i detyruar që ta paguaj me rregull qiranë, që objektin e qirasë ta përdorë për

atë qëllim që ishte marrë vesh me qiradhënësin, që objektin ta mbaj në rregull dhe ti evitoj të

gjitha të metat që i kishte shkaktuar me fajin e tij, që objektin i qirasë pas skadimit të kontratës

ta kthejë në gjendje të rregullt.

2. Locatio conductio operis (kontrata mbi veprën) Kjo kontratë ishte kontratë konsesuale e dyanshme, që lindte me shprehjen e vullnetit të

porositësit dhe ushtruesit të veprës që porositësi ti besojë kryerjen e ndonjë pune fizike

ushtruesit, i cili zotohej se veprën ka për ta përfunduar në afatin e kontraktuar dhe se do t’ia

kthejë porositësit duke marrë shpërblimin e kontraktuar.

Objekt i kësaj kontrate ishte vetë vepra, gjegjësisht kryerja e një pune fizike të caktuar saktë

me qëllim që të realizohej një rezultat i parashikuar më parë.

Kjo kontratë ishte kontratë e afatizuar. Punët duhet kryer dhe rezultatet e punës duhej

dorëzuar në afatin e kontraktuar.

Porositësi – ishte i detyruar ti dorëzonte ushtruesit materialin e nevojshëm për kryerjen e

veprës, materiali duhej të ishte doemos i kualitetit të tillë që të mundësojë kryerjen me sukses

të punëve të ndërmarra. Porositësi ishte i detyruar ti jepte ushtruesit të gjitha udhëzimet e

nevojshme, të paguaj shpërblimin.

Ushtruesi - i punëve ishte i detyruar që punët e besuara ti kryej me ndërgjegje dhe që

rezultatin e veprimit të tij t’ia dorëzonte porositësit në afatin e kontraktuar dhe në vendin e

kontraktuar.

E DREJTA ROMAKE 2010

63

3. Locatio conductio operarum (kontrata mbi qiranë e fuqisë punëtore) Kjo kontratë ishte kontratë konsesuale e dyanshme, e cila lindte me shprehjen e përputhur të

vullnetit midis punëtorit dhe punëdhënësit, që punëtori t’ia lërë në dispozicion punëdhënësit

zotësitë e veta punuese, që zotohej se në emër të shpagimit për përdorimin e zotësive punuese

do ti paguaj mëditjen e kontraktuar.

Forma e kësaj kontrate nuk ka qenë përherë konsesuale. Me pëlqim të thjeshtë të vullnetit ose

në formë konsesuale kjo kontratë nisi të lidhej nga shek. i parë i epokës së vjetër.

Objekt i kësaj kontrate ishte fuqia punëtore apo aktiviteti fizik dhe intelektual i punëtorit.

Kjo kontratë ishte kontratë e afatizuar. Edhe kur lidhej kjo kontratë, ekzistonte mundësia për

vazhdimin me heshtje të kontratës, nëse kontrata lidhej për kohë të caktuar saktë. Kjo kontratë

mund të shkëputej edhe para aftit të kontraktuar kur palët ishin marrë vesh ashtu, dhe përveç

kësaj mund të shkëputej edhe njëanësisht ose prej punëtorit ose prej punëdhënësit.

Punëdhënësi (qiramarrësi) – ishte i detyruar ti paguaj punëtorit mëditjen e kontraktuar në

lartësi dhe si është parashikuar në kontratë, të mos e përdorë punëtorin për ato punë që nuk

ishin të parapara në kontratë, ta merrte rrezikun përsipër për ndërprerjen e punëve rastësisht.

Punëtori (qiradhënësi) – ishte i detyruar ti bënte të gjitha punët që parashikoheshin në

kontratë. Në të gjitha punët duhej patjetër të përdorte tërë shkathtësinë të cilën dispononte.

E DREJTA ROMAKE 2010

64

E DREJTA DETYRIMEVE IV

1. Kuptimi dhe karakteristikat e delikteve si burim i detyrimeve? Termi delictum tregonte çdo veprim antiligjor që sanksionohej me ndonjë dënim ose me disa pasoja

tjera negative, që i kërcënoheshin kryesit të veprimit antiligjor – delikuentit.

Në bazë të sanksioneve të parashikuara kundër delikuentëve, deliktet ndaheshin në:

a) Delicta publica, dhe b) Delicta privata. DELICTA PUBLICA ose crimina apo vepra penale – ishin veprimet antiligjore të sanksionuara me

ndonjë të keqe fizike, që i kërcënohej trupit të kryesit, ose me gjobë në të holla, që paguhej në dobi

të arkës shtetërore. Si delicta publica, zakonisht trajtoheshin ato veprime antiligjore të cilat sipas

pasojave dhe me intensitetin e tyre paraqitnin rrezik të madh shoqëror.

DELICTA PRIVATA – konsiderohej çdo veprim antiligjor me të cilin cenoheshin interesat e

mbrojtura juridike të qytetarit romak. Delicta privata ishin të gjitha ato veprime antiligjore që

sanksionoheshin ose me shpagimin e dëmit të bërë ose me shpagimin e shumëfishtë të dëmit të bërë

ose me poena privata, apo me gjobë në të holla të cilën delikuenti detyrohej t’ia paguante të

dëmtuarit.

2. Elementet e delikuentëve? Elementet e çdo delikuenti ishin këto:

a) Që të shkaktohej një delikt duhej të kryej ndonjë veprim i jashtëm (delicta commissione). Vetëm në të drejtën klasike si veprime të deliktit u shfaqën edhe disa lëshime veprimi (delicta

in ommissione).

b) Që të shkaktohej një delikt duhej që veprimi i bërë i jashtëm të nxjerrë ndonjë pasojë, me të cilën cenoheshin vlerat e mbrojtura juridike materiale edhe personale të të dëmtuarit.

c) Që të shkaktohej një delikt, duhej që midis veprimit të kryerjes dhe pasojës së shfaqur, gjegjësisht cenimit të vlerave materiale dhe imateriale të tjetrit, të ekzistoj lidhja kauzale apo

rreziku kauzal.

d) Që të shkaktohej një delikt, duhej që veprimi i kryerjes të jetë antiligjor. e) Që të shkaktohej një delikt, duhej që autori i veprimit të kryerjes të ishte i vetëdijshëm, apo

bile që të ishte i vetëdijshëm për pasojat e veprës së tij. Dhe

f) Që të shkaktohej një delikt privat, duhej të sanksionohej me poena privata apo zhdëmtim në shumë të njëfishtë apo të shumëfishtë.

3. Kuptimi dhe llojet e sigurimit te kontratat? Në marrëdhëniet obligatore, kishte rëndësi të madhe që kreditorët të jenë të sigurt se debitorët do t’i

kryejnë si duhet dhe me kohë prestimet që i kishin borxh. Për ti evituar vështirësitë dhe për të marrë

garanci prej debitorëve se do ti paguajnë me kohë dhe me rregull prestimet, në të drejtën romake u

shfaqën shumë institucione.

Garantimet e veçanta nga ana e debitorit apo nga ana e disa personave të tjerë, që u jepeshin

kreditorëve për tu siguruar se do t’ua paguajnë borxhet në rregull dhe në kohë, përfshinin ose dhënien

e disa sendeve (sigurimi real) ose premtimet e veçanta të dhëna prej debitorit apo personave tjerë

(sigurimi personal).

4. Sigurimi real i kreditorit te kontratat – kontrata e pengut? Kontratat e pengut ishin sigurimet më të shpeshta reale të kreditorëve nga ana e debitorëve. Të drejtat

e kreditorëve ndaj objekteve të dhëna peng që shërbenin si sigurim se do tu paguhen borxhet në

rregull, ndërroheshin sipas rastit se a ishte fjala për kontratën fiducia cum creditore apo për pignusin

apo për hipotekën.

E DREJTA ROMAKE 2010

65

5. Sigurimi real i kreditorit te kontratat – kapari? Në të drejtën klasike dhe posklasike romake u recipua zakoni i popujve të Lindjes, sidomos me rastin e

kontratës mbi shitblerjen, që njëra nga palët ti japë tjetrës ndonjë send apo një shumë të vogël të

hollash si shenjë se kontrata është lidhur me të vërtetë. Sendi i dhënë apo shuma e paguar e të hollave

quhej kapar apo arra. Kapari kishte rëndësi konfirmative.

Diçka më vonë kapari mori domethënie tjetër. U bë arra poenitentialis. Në arra poenitentialis, pala që

kishte dhënë kaparin, ruante të drejtën që të heqë dorë nga kontrata, duke ia lënë kaparin

bashkëkontraktuesit në emër të dënimit kontraktues (pendimi). Njëkohësisht u zhvillua edhe e drejta

korelative e bashkëkontraktuesit që e kishte marrë kaparin të hiqte dorë nga kontrata, nëse e kthen atë

që e kishte marrë në shumë të dyfishtë.

6. Sigurimi personal i kreditorit te kontratat – stipulatio poenae? Një mjet i fortë për mbrojtjen e kreditorëve ishin stipulationes poenae apo stipulimet mbi

kontraktimin e dënimit, të cilin do ta paguante debitori kur nuk e kryente detyrimin në rregull dhe me

kohë.

Stipulationes poenae mund të kontraktoheshin në dy mënyra: ose in continenti ose ex intervallo.

Kur lidheshin in continenti kontraktoheshin në formë të stipulimit alternativ.

Kur lidheshin ex intervallo, ato kontraktoheshin me kusht: po të mos kryhet detyrimi kryesor.

7. Sigurimi i kreditorit nga persona të tretë – kontrata mbi garancionin (dorëzanin)? Sigurimi i kreditorëve nga ana e personave të tretë, bëhej me anë të kontratës së garancisë –

dorëzanisë. Kjo kontratë lidhej midis kreditorit të detyrimit primar dhe personave të tretë që ishin

zotuar se kreditorit do t’ia paguajnë prestimin obligator nëse debitori nuk e paguan aktivin kryesor në

rregull.

Në të drejtën e lashtë forma e dorëzanisë quhej i n t e r c e s i o n p r i v a t i v ( ku grantet vinin në

vend të debitorit dhe vetëm ata ishin të detyruar ta paguajnë borxhin.)

Më vonë hasim institucionin e i n t e r c e s i o n i t k u m u l a t i v (ku kreditori ishte i autorizuar të

kërkojë nxjerrje të aktivit ose prej debitorit kryesor ose prej garantit.) dhe

Së fundi i n t e r c e s i o n i s u b s i d i a r (ku kreditori ishte i autorizuar ta kërkojë nxjerrjen e

aktivit prej garantëve vetëm atëherë kur nuk kishte pasur sukses të nxjerrë aktivin nga debitori

kryesor.)

8. Kuptimi dhe mënyrat e shuarjes së detyrimeve? Marrëdhënia ishte marrëdhënie midis kreditorit dhe debitorit në bazë të së cilës kreditori kishte të

drejtë të kërkojë, ndërsa debitori kishte detyrë ta kryej prestimin e caktuar. Marrëdhënia e aktivit dhe

e borxhit shuhej në atë moment kur ndërpritej e drejta e kreditorit që të kërkojë, ose bile detyrimi i

debitorit që ta kryejë prestimin që kishte borxh. Kjo bëhej me fakte juridike të cilat konsideroheshin si

mënyra të shuarjes së marrëdhënieve obligatore.

Faktet relevante juridike që bënin të shuheshin marrëdhëniet obligatore ishin të llojllojshme. Dallonin

edhe sipas kohës së krijimit, edhe sipas llojeve të obligatave edhe sipas efektit që prodhonin.

Sipas kohës së krijimit, mënyrat e shuarjes së obligatave ndaheshin në mënyra solemne të shuarjes të

së drejtës së lashtë dhe në mënyra joformale të shuarjes së marrëdhënieve obligatore që kishin hyrë në

kohën e të drejtës klasike dhe postklaike.

Sipas llojeve të obligatave, dallonin mënyrat e shuarjes së detyrimeve kontraktuese dhe mënyrave të

shuarjes së detyrimeve deliktore.

Sipas efektit që prodhonin, mënyrat e shuarjes së obligatave ndaheshin në mënyra që e shuanin ipso

jure ( efekti i së cilës ishte ndërprerja e të drejtës së kreditorit që të kërkojë nga debitori kryerjen e

prestimit) marrëdhënien obligatore dhe në mënyrat që e shuanin ope exceptionis (nuk e shuanin të

drejtën e kreditorit që të kërkojë pagimin e borxhit).

E DREJTA ROMAKE 2010

66

9. Shuarja e detyrimeve me solutio – pagimi i detyrimit? Mënyra më e thjeshtë dhe natyrore e shuarjes së detyrimeve, si thoshin juristët romak ishte solutio

pagimi, apo kryerja e prestimit që ishte marrë borxh.

Për shuarjen e detyrimeve me solutio debitori duhej ta kryente prestimin që e kishte borxh, apo të

bënte atë që i kishte premtuar kreditorit. Debitori prestimin që e kishte borxh duhej ta paguante në

tërësi, në kohën e duhur dhe në vendin e duhur siç ishte paraparë në kontratë.

Prestimi i detyruar duhej ti bëhej patjetër kreditorit apo personit të autorizuar prej tij. Pagimi i

personave të paautorizuar, nuk e shuante marrëdhënien obligatore.

10. Shuarja e detyrimeve me datio in solutum – dhënia e ndonjë sendi? Datio in solutum ekzistonte atëherë kur debitori për tu liruar nga detyrimi, kreditorit i jepte ndonjë

send tjetër në vend të sendit që me rastin e lidhjen e kontratës kishte qenë objekt i prestimit, ndërsa

kreditori e pranonte. Pra, në rastin e përmendur meqë ekzistonte vullneti i akorduar midis palëve, kjo

mënyrë e shuarjes së detyrimeve u quajt datio in solutum voluntaria.

Përveç datio in solutum voluntaria për shuarjen e obligatës me të dhënë të ndonjë sendi që në të

vërtetë nuk ishte objekt borxhi, ekzistonte edhe datio in solutum necessaria.

Datio in solutum necessaria parashikohej në dobi të pronarëve të tokave të ngopur me borxhe.

Pronarët e këtyre tokave kishin të drejtë që në vend të pagimit të të hollave në dorë tu japin kreditorëve

parcela toke, të vlerësuara me ndërgjegje dhe zyrtarisht.

11. Shuarja e detyrimeve me përtëritje të borxhit – Novatio? Përtërimi i borxhit ishte kontratë verbale që kishte për qëllim shuarjen e ndonjë detyrimi ekzistues

duke krijuar borxh të ri, por nën këto kushte vijuese:

a) Midis detyrimit që shuhej dhe atij të ri që ishte krijuar duhej patjetër të ekzistonte uniteti i prestimit që ishte borxh (idem debitum);

b) Detyrimi që shuhej dhe atij të ri që ishte krijuar, duhej patjetër të ndryshonin diqysh, pra duhet të ekzistonte doemos aliquid novi. (p.sh. ti shtohej afat të ri detyrimit të vjetër,

ndërrimin e marrëdhënieve të detyrimeve etj.);

c) Në çdo novacion duhej të ekzistonte patjetër edhe animua novandi, gjegjësisht vullneti i shprehur i palëve që detyrimi i vjetër të shuhet mu pse ishte krijuar i riu;

d) Çdo novacion i lidhur në rregull në formë verbale kishte dy pasoja themelore: 1. Shuhej detyrimi i vjetër me të gjitha aktivitetet akcesore, dhe 2. Lindte detyrimi i ri i ndarë plotësisht prej të vjetrit.

e) Lloj i veçantë i novacionit ishte e ashtuquajtura novatio necessaria apo përtërimi i domosdoshëm i borxhit i cili krijohej në mënyrë procesuale.

12. Shuarja e detyrimeve me kompensim (compensatio)? Kompensimi i borxhit me borxh është mënyrë e shuarjes së detyrimeve me shkelje apo anulim

reciprok të borxheve dhe aktiveve.

Në të drejtën e lashtë romake kompensimi mund të bëhej vetëm me marrëveshjen e palëve.

Në të drejtën klasike ekzistonte kompensimi vullnetar, ligjor dhe gjyqësor.

Justiniani e pranoi institucionin e kompensimit të krijuar gjatë kohës së të drejtës klasike dhe i dha

këtë përmbajtje:

- Të gatshme për kompensim ishin të gjitha detyrimet, me përjashtim të aktiveve mala fide dhe aktiveve të depozituara;

- Detyrimet që kompensoheshin duhej patjetër të ishin reciproke, të njëllojshme, likuide apo të qarta dhe që caktohen lehtë.

- Pos kësaj, duhet të ishin të maturuara.

E DREJTA ROMAKE 2010

67

13. Shkaqet e mos përmbushjes së detyrimeve? Detyrimet e pa afatizuara dhe të pa kushtëzuara maturoheshin (përmbusheshin) në momentin e

krijimit. Detyrimet e afatizuara dhe të kushtëzuara maturoheshin pas përfundimit të afatit apo

plotësimit të kushteve të parashikuara.

Pas maturimit kreditori fitonte të drejtën që të kërkojë përmbushjen e detyrimit, ndërsa debitori të

paguaj borxhin. Nëse debitorin në kryerjen e prestimit nuk e kishte penguar fuqia madhore ose vetë

kreditori, ai binte në vonesë dhe përgjigjej për dëmin e shkaktuar kreditorit.

14. Mos përmbushja e detyrimeve për shkak të fuqisë madhore? Kur kryerja e detyrimeve ishte e pamundshme për shkak të veprimit të ngjarjeve natyrore, të cilave

nuk mund tu përballojë njeriu, detyrimi i debitorit që ta kryej prestimin e premtuar shuhej herë-herë. I

tërë dëmi e godiste debitorin, kur ishte fjala për detyrimet që kishin për objekt sendet e

pazëvendësueshme. Kur ishte fjala për detyrimet të cilat për objekt kishin sendet e zëvendësueshme,

detyrimi nuk shuhej gjersa të ekzistonte mundësia të gjendeshin patjetër sendet që ishin objekt

prestimi.

15. Mos përmbushja e detyrimeve për shkak të vonesës së kreditorit – mora creditoris? Vonesa e kreditorit ekzistonte atëherë kur kreditori kishte refuzuar pa arsye apo pa arsye kishte bërë

të pamundshme që debitori të kryej në rregull dhe me kohë presimin e premtuar.

Pasoja themelore e vonesës së kreditorit ishte zvogëlimi i përgjegjësisë së debitorit. Pas vonesës së

kreditorit, debitori përgjigjej ekskluzivisht për dolus dhe culpa lata. Pos kësaj, debitori pas vonesës së

kreditorit fitonte të drejtën që ta kryej detyrimin duke e lënë objektin e prestimit ose pranë, ose në

tempull, ose në ndonjë vend tjetër të sigurt, zakonisht te organet shtetërore.

16. Mos përmbushja e detyrimeve për shkak të vonesës së debitorit – mora debitoris? Vonesa e debitorit shfaqej kur debitori me faj të tij nuk e kryente prestimin që kishte borxh. Shkalla e

fajit të debitorit në disa detyrime caktohej në mënyra të ndryshme. Në disa raste konsiderohej se

vonesa e debitorit shfaqej vetëm për shkak të dolusit dhe culpa lata, në disa të tjera edhe për shkak të

culpa levis in abstracto ose in concreto, kurse në disa edhe për shkak të custodia apo pasus leviores.

Që të shfaqej vonesa e debitorit, përveç fajit të debitorit kërkohej edhe si vijon:

a) Nuk mund të ketë vonesë të debitorit kur nuk ekzistonte detyrimi i mbrojtur juridik. b) Që të kishte vonesë debitori, nevojitej të ekzistonte detyrimi i maturuar. c) Që të shfaqej vonesa e debitorit, nevojitej që kreditori të kërkonte kryerjen. dhe d) Debitori i cili me fajin e tij, as pas thirrjes së kreditorit, nuk e plotësonte detyrimin e

maturuar, të mbrojtur juridikisht, i shtrohej pasojave negative të mora debitoris.

Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience please switch to Google Chrome, Firefox, Internet Explorer 9+ or Safari! Download Google Chrome