Geneza i ewolucja integracji europejskiej - Notatki - Literatura, Notatki'z Literatura
Warsawa
Warsawa17 June 2013

Geneza i ewolucja integracji europejskiej - Notatki - Literatura, Notatki'z Literatura

PDF (196.2 KB)
15 strona
854Liczba odwiedzin
Opis
Literatura: notatki z zakresu literatury przedstawiające genezę i ewolucję integracji europejskiej.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 15
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

1

GENEZA I EWOLUCJA IDEI INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ

Potwierdzona w literaturze naukowej dyskusja nad zjednoczeniem krajów,

narodów trwa już 25 wieków. Dyskusja ta ma swoją genezę w dysputach

nad sposobami zapobiegania wojnom.

PREKURSORZY IDEI INTEGRACJI MIĘDZYNARODOWEJ

Starożytność grecka wniosła do problematyki integracji

międzynarodowej kwestie najbardziej uniwersalne: problemy wojny i

pokoju między państwami oraz bezpieczeństwa wewnętrznego i

zewnętrznego. Według Greków ugrupowanie integracyjne:

przez likwidację granic między jego członkami, stwarza sytuację, w

której konflikt o granice byłby w ogóle bezprzedmiotowy,

w stosunkach do pozostałego otoczenia zewnętrznego jest jako

całość silniejsze, niż poszczególne kraje czy narody wchodzące w skład

ugrupowania.

I rzeczywiście pierwsze formy federacji dla pokoju oraz arbitrażu

międzynarodowego ludzkość zawdzięcza starożytnej Grecji, kiedy to

powstały związki religijne państw – miast, zwane amfiktioniami.

Przynależność do związku w najmniejszym stopniu nie naruszała

niezawisłości państw – miast związkowych.

W średniowieczu trwałe i uniwersalne wartości wniósł do doktryn

integracji międzynarodowej Kościół katolicki (równość wszystkich ludzi,

ich wyróżnienie spośród otaczającego otoczenia, prawo do godności i

wolności, otwarcie na drugiego człowieka w duchu miłości).

2

Według niektórych historyków, św. Augustyn (354 – 430 r.) po raz

pierwszy w historii przedstawił w swym dziele: Civitas Dei plan

stworzenia jednego wielkiego imperium pokojowego, obejmującego

wszystkie narody świata.

Ideę utworzenia jednej monarchii światowej (dla zapewnienia pokoju)

głosili również św. Tomasz z Akwinu (1225 – 1274 r.) oraz

Dante Alighieri (1265 – 1321 r.).

Intelektualiści i politycy czasów nowożytnych wnieśli do dyskusji na

temat międzynarodowej integracji dwa ważne zagadnienia: kwestię

narodowości oraz kwestię suwerenności narodu. Również w tej epoce

została sformułowana koncepcja Stanów Zjednoczonych Europy,

wyprzedzając o dwa wieki praktykę amerykańską. Suwerenność narodu

miała być fundamentem integracji międzynarodowej, miała gwarantować

jej trwałość i efektywność.

Jerzy Podiebradu (1420 – 1471 r.) – król Czech w latach 1458 – 1471 –

wystąpił z koncepcją utworzenia związku chrześcijańskich władców

europejskich, z pominięciem cesarza i papieża. Państwa członkowskie

związku miały załatwić polubownie wszelkie sporne sprawy między sobą,

miały udzielać sobie wszelkiej pomocy oraz tworzyć warunki, aby również

pozostałe kraje kierowały się zasadami pokojowymi.

Erazm z Rotterdamu (1467 – 1536 r.), nawiązał w swej koncepcji pokoju

i jedności świata chrześcijańskiego do uniwersalistycznych wizji

średniowiecza (Kościół –wielka wspólnota zdolna żyć w pokoju i miłości).

3

Henryk IV (1553 – 1610 r.), król Francji – wystąpił z koncepcją

utworzenia Stanów Zjednoczonych Europy. Postulował uporządkowanie

spraw religijnych (zrównanie wyznań chrześcijańskich), spraw

terytorialnych, zrównanie sił krajów europejskich, podział Europy na 15

samodzielnych państw, utworzenie Rady Generalnej Europy na wzór

Związku Amfiktiońskiego.

Immanuel Kant (1724 – 1804 r.) w dziele „Projekt wiecznego pokoju”

sprecyzował ostatecznie założenia Stanów Zjednoczonych Europy, a – w

przeciwieństwie do innych – miał na myśli nie monarchię, lecz federację

republikańską wolnych narodów.

Napoleon I Bonaparte (1769 – 1821 r.). Będąc już na wyspie św. Heleny,

twierdził, że jego głównym celem było scalenie rozbitych narodów, że

dążył do zaprowadzenia wszędzie spójności kodeksu praw, zasad, opinii,

poglądów i interesów, do powołania wielkiej rodziny europejskiej i, przy

powszechnej oświacie, utworzenie czegoś na wzór Kongresu unii

amerykańskiej lub Amfiktionii greckiej.

Claude Henri de Saint – Simon (1760 – 1825 r.) również zwolennik

koncepcji Stanów Zjednoczonych Europy. Postulował, aby nad każdym

narodem władzę sprawował rząd parlamentarny, uznając supremację

Parlamentu europejskiego. Parlament miał dbać o poszanowanie narodów i

grup społecznych. Europa miała być federacją narodów.

4

Zwolennikami federacyjnej struktury Europy byli również wybitni

intelektualiści, pisarze i poeci oraz działacze polityczni, związani z

ideologią „Młodej Europy”. Przywódcy duchowi Rewolucji Francuskiej z

1830 r. i Wiosny Ludów (1848 r.) wzywali do przebudowy naszego

kontynentu w Stany Zjednoczone Europy, na wzór federacji

amerykańskiej.

Również w tym czasie zostały zgłoszone pierwsze koncepcje

socjalistyczne integracji Europy, m.in. koncepcja tzw. uniwersalnego

federalizmu Pierr’a Josepha Proudhona (1809 – 1865 r.): „konfederacji

w konfederacji” – luźno skonfederowanych gmin, wchodzących w skład

szerszych konfederacji.

Oryginalnym wkładem autorów polskich do rozwoju europejskiej idei

integracji międzynarodowej było związanie z koncepcjami integracyjnymi

kwestii odzyskania niepodległości i suwerenności przez państwa i narody,

które ją utraciły. Autorzy ci właśnie w zjednoczeniu Europy i tylko w

zjednoczeniu widzieli szansę dla krajów i narodów pozbawionych

niepodległości.

Stanisław Wawrzyniec Staszic (1755 – 1826 r.) w połączeniu się Słowian

w Cesarstwie Rosyjskim widział drogę do zrzeszenia się Europy,

likwidacji wojen, i nastania permanentnego pokoju.

5

Adam Jerzy Czrtoryski (1770 – 1861 r.) postulował powołanie Ligi

Europejskiej, jako gwaranta pokoju. Należące do niej państwa kierowałyby

się „pozytywnymi przepisami prawa narodów”. W Lidze Europejskiej –

według pierwotnej koncepcji – „pewien stopień przewagi” miały posiadać

dwa mocarstwa: Rosja i Wielka Brytanii (później zmieniono koncepcję na

Wielką Brytanię i Francję).

Wojciech Bogumił Jastrzębowski (1799 – 1882 r.) gwarancję pokoju

widział w mądrym, sprawiedliwym i równym dla wszystkich prawie.

Opracował Projekt Konstytucji dla Europy. Prawa narodowe stanowić

miał Sejm, zaś prawa europejskie – Kongres Europejski złożony z

przedstawicieli wszystkich narodów.

NIEMIECKIE KONCEPCJE INTEGRACJI EUROPY

Najbardziej rozwinięte koncepcje integracji regionalnej Europy

przedstawili na przełomie XIX i XX w. Niemcy. Pierwszy z dwóch nurtów

(który wyraził się w koncepcji „Mitteleuropy”, traktowanej jako

„przestrzeń niemieckiego przeznaczenia”) związany z ideologią

romantyczną w niemieckiej myśli społecznej i politycznej – nawiązywał do

przeszłości Niemiec z czasów Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu

Niemieckiego.

Motywem tego nurtu było wezwanie skierowane do polityków,

intelektualistów, pisarzy i działaczy społecznych, aby skoncentrować swój

wysiłek na uświadomieniu społeczeństwu konieczności i możliwości

powtórnego urzeczywistnienia wielkości Niemiec, głównie przez ekspansję

terytorialną, kulturową i militarną.

6

Drugi, bardziej racjonalny nurt (wyraził się w koncepcji „gospodarki

wielkiego obszaru”) wiązał konieczność ekspansji terytorialnej z

rozwojem międzynarodowego podziału pracy, a przede wszystkim z

narastającą konkurencja w gospodarce światowej i na rynkach światowych.

Spośród grona niemieckich romantyków największy wpływ na

kształtowanie się nacjonalistycznej świadomości w Niemczech wywarł

Erns Moritz Arndt (1769 – 1860 r.). Dowodził on że plemiona

germańskie stanowiły źródło kultury i cywilizacji europejskiej, a Niemiec

to „człowiek, któremu Bóg dał całą ziemię za ojczyznę”.

Na ścisły związek między wielkością obszaru, a rozwojem gospodarczym

wskazywali: Johan Gottlieb Fichte (1762 – 1814 r.) i Friedrich List

(1789 – 1846 r.).

Książe Feliks Schwarzenberger (1800 – 1852 r.) oraz Karol Ludwik

von Bruck (1798 – 1860 r.) swe koncepcje integracji Monarchii

Austriackiej z Rzeszą Niemiecką (środkowoeuropejska unia celna)

uzasadniali motywem zagrożenia Europy ze strony USA i Rosji.

Motyw zagrożenia Europy podnosili również Leo von Caprivi (1831 –

1899 r.) – Kanclerz Rzeszy Niemieckiej oraz Aleksander Peez (1829 –

1912 r.).

Teoretyczne podstawy ekspansji Niemiec na zewnątrz dał niemiecki

geograf i etnograf Friedrich Ratzel (1844 – 1904 r.). Według niego i jego

szkoły, warunki geograficzne są czynnikiem decydującym o losach

narodów i państw. Sformułował on pojęcie państwa światowego oraz

doszedł do teorii „lebensraumu” (przestrzeni życiowej).

7

Z najbardziej rozwiniętą koncepcją „Mitteleuropy” wystąpił Friedrich

Naumann (1860 – 1919 r.). Zasadniczym trzonem miały być Niemcy

powiązane z Austro – Węgrami nowymi więzami.

Wśród najważniejszych zwolenników „koncepcji gospodarki wielkiego

obszaru” wymienić należy Augusta Sartoriusa von Waltershausena

(1852 – 1938 r.). Domagał się on ograniczenia odrębnych woli narodów i

państw przy pomocy powszechnego pacyfizmu i wspólnego jednego

języka, oraz utworzenia jednego wolnego obszaru gospodarczego.

Podstawowa idea rozszerzenia obszaru gospodarczego wypływa u niego z

tezy o przewadze wielkiej przestrzeni nad małą (uzupełnianie się walorów

reprezentowanych przez rożne rasy, racjonalizacja produkcji i obniżenie

kosztów, stabilizacja koniunktury i dobrobytu, silniejsza pozycja w

stosunku do otoczenia zewnętrznego). Główny ciężar realizacji integracji

miał spoczywać na Niemczech.

Karl Renner (1870 – 1950 r.) – kanclerz i prezydent Austrii był

zwolennikiem ogólnoświatowego związku państw. W czasie I wojny

światowej domagał się, wraz z innymi socjaldemokratami, utrzymania

wielkich państw wielonarodowych z autonomia każdego narodu.

Warunki efektywności powiększonego obszaru przedstawił zaś Elemer

Hantos (1881 – 1942 r.). – polityk węgierski.

8

WKŁAD RICHARDA NICOLAUSA COUDENHOVE-

KALERGIEGO DO DOKTRYNY I RUCHU

PANEUROPEJSKIEGO

Ogromny wkład do doktryny i ruchu paneuropejskiego wniósł Richard

Nicolaus Caudenhove – Kalergii (1894 – 1972 r.). Potrzebę integracji

wyprowadzał on z dwóch głównych niebezpieczeństw zagrażających

rozwojowi i egzystencji Europy: wewnętrznego i zewnętrznego.

Niebezpieczeństwo wewnętrzne, najgroźniejsze – to nacjonalizm

Europejczyków, natomiast zewnętrzne – to imperializm i totalitaryzm

rosyjski oraz niszcząca konkurencja gospodarki amerykańskiej.

W swojej książce pt. Pan-Europa, opublikowanej w 1923 r. zapowiadał

powołanie we wszystkich krajach europejskich ruchu i organizacji pod

nazwą Unia Paneuropejska. I Kongres Unii Paneuropejski odbył się w

Wiedniu w 1926 r.

Stany Zjednoczone Europy – w koncepcji Kalergiego – miały stanowić

pewną całość polityczną i gospodarczą, choć wewnątrz byłby to organizm

w różnych aspektach znacznie zróżnicowany. To zróżnicowanie miało być

jednak podporządkowane pewnej ogólniejszej tendencji, prowadzącej do

wykształcenia się jednego uniwersalnego narodu europejskiego, o kulturze

chrześcijańsko – hellenistycznej.

9

Na V Kongresie Unii Paneuropejskiej, zorganizowanym w marcu 1943 r.

w USA, Coudenhove-Kalergii przedstawił zebranym nowy plan

utworzenia federacji państw europejskich. Powołany na Kongresie Komitet

Prawny przystąpił do opracowania projektu Konstytucji przyszłych

Stanów Zjednoczonych Europy. Miały one posiadać własną armię, a o

sprawach gospodarczych mieli decydować eksperci Unii Ekonomicznej.

Jednym z podstawowych zadań Ruchu Paneuropejskiego miała być obrona

europejskich wartości kulturowych przed zagrożeniem komunistycznym.

FRANCUSKIE KONCEPCJER INTEGRACJI EUROPY

Twórcy francuskich koncepcji unii europejskiej konsekwentnie dążyli do

utrzymania mocarstwowej pozycji swojego kraju, zdobytej po I wojnie

światowej.

Aristide’a Briand wypowiedział się po raz pierwszy za Ruchem

Paneuropejskim w maju 1925 r. W czerwcu 1929 r. na posiedzeniu Rady

Ligi Narodów w Madrycie, przedstawił w ogólnych zarysach plan

utworzenia Stanów Zjednoczonych Europy. Filarami nowego porządku

europejskiego miały być: Francja, Niemcy i Wielka Brytania (unia celna

rozszerzona w następnym etapie o inne kraje europejskie). Miały one

skutecznie przeciwdziałać się naciskom kapitału amerykańskiego na

Europę.

17 maja 1930 r. Francja przesłała rządom 27 państw Memoriał A. Brianda,

dotyczący utworzenia Stanów Zjednoczonych Europy. Odbiór Memoriału

był w różnych środowiskach europejskich na ogół sceptyczny, a nawet

negatywny.

10

Na pesymizm ten wpływał ogólnoświatowy kryzys ekonomiczny. Uznano,

iż dalsze prace nad nowym systemem europejskim należy prowadzić w

ramach Ligi Narodów. Niestety efekty Komisji Studiów nad Unią

Europejską nie były pozytywne. Po śmierci A. Brianda (1932 r.)

koncepcja upadła.

Francuzi, tj. najpierw A. Francois-Poncet, a następnie premier A. Tardieu

opracowali plan rozwoju ekonomicznego państw Naddunajskich (Austria,

Czechosłowacja, Jugosławia, Rumunia, Węgry), zakładający ich

uniezależnienie się od Niemiec. Pierwszym etapem współpracy miało być

porozumienie gospodarcze, oparte na zasadzie ceł preferencyjnych.

POWOJENNA DYSKUSJE NAD INTEGRACJĄ EUROPY

Jesienią 1939 r. przystąpiono w Wielkiej Brytanii do prac nad koncepcją

unii anglo – francuskiej. W 1941 r. utworzono również w Wielkiej

Brytanii Międzynarodowy Komitet Unii Federalnej, w skład którego

weszli przedstawiciele 16 państw Europy, m.in. Polski.

Altiero Spinelli i Ernesto Rossi wydali w 1941 r. Manifest z Ventotene,

który stał się bodźcem do powstałego w sierpniu 1943 r. Włoskiego Ruchu

Federalistów.

Myśl federacji europejskiej pojawiła się również w prasie podziemnej

krajów okupowanych. Na wiosnę 1943 r. w USA został zgłoszony Projekt

Konstytucji Stanów Zjednoczonych Europy, opracowany przez Komitet

Prawny V Kongresu Paneuropejskiego.

11

Józef Hieronim Retinger – inspirator wielu debat nad integracją Europy –

podkreślał, że małe narody powinny tworzyć subfederacje, które miały by

się połączyć w ogólną federację europejską.

W czerwcu 1946 r. z inicjatywy J. Retingera i P. van Zeelanda, została

utworzona Niezależna Liga Współpracy Ekonomicznej. Pod koniec

1946 r. utworzono w Wielkiej Brytanii Ruch Zjednoczonej Europy.

Ponadto powstała Unia Federalistów Europejskich.

Po powrocie z USA w 1947 r. Coudenhove-Kalegri utworzył Europejską

Unię Międzyparlamentarną. W tym samym roku na spotkaniu

przedstawicieli różnych organizacji prointegracyjnych, powołano Komitet

Koordynacyjny Ruchów Międzynarodowych na Rzecz Jedności

Europejskiej, przemianowany następnie na Międzynarodowy Komitet

Ruchów na Rzecz Jedności Europejskiej, i w reszcie już po Kongresie

Europejskim, w październiku 1948 r., na Ruch Europejski.

Wspomniany Kongres Europejski, który odbywał się w Hadze w maju

1948 r. nadał ton i rozmach działalności europejskiej na przyszłe lata.

5 maja 1949 r. zawarto w Londynie traktat, który powołał Radę Europy

główny cel Kongresu Europejskiego. Rada została utworzona jako

pierwszy krok instytucjonalny, który w przyszłości miał doprowadzić do

jakieś formy ponadnarodowego rządu Europy.

W dyskusjach nad integracją Europy, prowadzonych w pierwszych latach

po II wojnie światowej, dominowało podejście federalistyczne.

12

Rezultatem pierwszej proeuropejskiej konferencji (wrzesień 1946 r.) był

program działania, postulujący utworzenie w ramach ONZ regionalnej

Unii Europejskiej (federacji, której członkowie na jej korzyść zrzekają się

suwerennych praw w dziedzinie gospodarki, polityki i obrony).

Federaliści głosili, że rząd narodowy nie potrafi już zapewnić ludności

pokoju, wolności i dobrobytu. Integracja – w myśl teorii federalistycznej –

polega na centralizacji określonych funkcji na szczeblu rządu federalnego

oraz decentralizacji na poziomie regionalnym i lokalny, w celu

maksymalnego zabezpieczenia udziału jednostki. Niepowodzenia związane

z próbą utworzenia Europejskiej Wspólnoty Obronnej i Europejskiej

Wspólnoty Politycznej w latach 1950 – 1954 były porażką koncepcji

federacyjnej.

Funkcjonaliści – w odróżnieniu od federalistów – uważali, że jedność

europejską należy urzeczywistniać przez pomnażanie realnych więzi

przede wszystkim ekonomicznych, między państwami, a nie: podpisanie

układu federalnego, utworzenie parlamentu europejskiego i innych

ważnych instytucji europejskich (prymat gospodarki nad polityką).

Kardynalnym założeniem funkcjonalizmu jest tzw. „samomodernizacja”

rozwoju procesu integracyjnego . Zapoczątkowanie głębszej współpracy w

jednej wybranej dziedzinie powoduje dalszy jej rozwój – w pewnym sensie

automatycznie – w innych dziedzinach (rozwiązania ponadnarodowe są

konsekwencją integracji).

13

Najbardziej rozwiniętą koncepcję konfederalną – tzn. Europy Państw,

czy Europy Ojczyzn – przedstawiła na początku lat sześćdziesiątych Ch.

De Gaulle.

Za siłę napędową europejskiego procesu zjednoczeniowego,

konfederaliści uważali nie federalne instytucje, nie neofunkcjonalistyczny

dialog, ale stałą wymianę poglądów i uzgadnianie stanowisk między

rządami narodowymi. Z nich dopiero zrodzą się nawyki współdziałania

oraz poczucie europejskiej solidarności i wspólnoty, które doprowadzą w

efekcie Europę Państw do konfederacji. Wówczas będzie można także

rozbudować kompetencje parlamentu europejskiego, z tym że i wtedy

każdy deputowany będzie reprezentował swój własny kraj i rozliczał się ze

swej działalności parlamentarnej wobec własnych krajowych wyborców.

Neogaullistowska, długofalowa teoria wizja zjednoczonej Europy, którą

sformułował już Georges Pompidou (następca de Gaulle’a), nie odbiegała

zbytnio od gaullistowskiego pierwowzoru.

14

STANOWISKO NIEKTÓRYCH PAŃSTW WOBEC INTEGRACJI

EUROPY

USA

Negatywny stosunek amerykanów do integracji europejskiej zmienił się po

zakończeniu II wojny świtowej (zagrożenie interesów amerykańskich ze

strony ZSRR). W 1949 r. powstał w USA Komitet na Rzecz Zjednoczenia

Europy, grupujący polityków, przemysłowców i uczonych.

Wielka Brytania

Ocenia się, iż Wielka Brytania (jedyny kraj europejski opromieniony

zwycięstwem nad Niemcami), nie wykorzystała swojej szansy na

przywództwo w Europie Zachodniej. Oparła ona koncepcje własnej

mocarstwowości na trzech kręgach wpływów: Commonwealth, Europa

Zachodnia, specjalne stosunki anglo – amerykańskie. W obliczu

polaryzacji sił światowych i wzrastającej dominacji USA i ZSRR,

zjednoczona Europa Zachodnia oraz Commonwealth miały się stać

ewentualną przeciwwagą wobec dwóch głównych mocarstw światowych i

przyczynić się do korzystniejszego dla Wielkiej Brytanii rozłożenia

światowych centrów dyspozycyjnych.

Francja

W 1950 r. Francja ogłosiła projekt paktu i unii krajów europejskich

(inicjatywy utworzenia: EWWiS, EWO oraz nadrzędnej EWP). Plan

Plevena dotyczący EWO był próbą przeszkodzenia w utworzeniu

narodowej armii niemieckiej (powstać miała za to armia europejska).

Koncepcja upadła w wyniku odrzucenia traktatu przez parlament Francji.

Zasadniczego zwrotu w polityce Francji wobec integracji Europy

Zachodniej dokonał Ch. De Gaulle. W zintegrowanej Europie pierwsze

miejsce miało należeć do Francji, zaś jej relacje z innymi krajami

europejskimi miały tworzyć podstawowe więzi polityczne, ekonomiczne,

militarne i inne w Europie.

15

Kraje Beneluksu

Stosunek krajów Beneluksu do integracji Europy był zawsze pozytywny.

Kraje te wcześniej od innych rozpoczęły integrację swoich gospodarek i

polityk, najpierw w ramach Beluksu (Belgia – Luksemburg), a następnie –

Beneluksu (Belgia – Holandia – Luksemburg).

RFN

RFN była jedynym krajem, w którym postulat zjednoczenia Europy został

uznany za główną, obowiązującą wytyczną polityki zagranicznej w ciągu

całego okresu powojennego, a ideologię europejską podniesiono tu do

rangi oficjalnej doktryny narodowej i państwowej. Cechą koncepcji

integracji Niemiec z Europą autorstwa Konrada Adenauera była zasada

prymatu polityki nad racjami ekonomicznymi. Zakładał on że pewne

ustępstwa gospodarcze Niemiec na rzecz Wspólnot Europejskich i ich

członków nie osłabią Niemiec, natomiast za ich cenę kraj ten może

osiągnąć w Europie, a z czasem w świecie, wysoką pozycję polityczną.

Za prymatem gospodarki nad polityką, a przeciw koncepcji Adenauera

wypowiadał się kolejny kanclerz – Ludwig Erhard, twórca doktryny

„społecznej gospodarki rynkowej” w RFN. Kolejne rządy w RFN

zajmowały stanowiska pośrednie między przedstawionymi powyżej.

Włochy

Po II wojnie światowej włoscy politycy pragnęli wyprowadzić swój kraj z

izolacji politycznej oraz doprowadzić do pełnej moralnej rehabilitacji za

poparcie udzielone Niemcom w czasie wojny i do odzyskania

równoprawnej pozycji politycznej w stosunkach międzynarodowych. Z

tych względów Włochy popierały koncepcje zjednoczonej Europy.

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome