Środki stylistyczne - Notatki - Stylistyka - Część 4, Notatki'z Stylistyka. University of Warsaw
Warsawa
Warsawa1 March 2013

Środki stylistyczne - Notatki - Stylistyka - Część 4, Notatki'z Stylistyka. University of Warsaw

PDF (434.7 KB)
8 strona
522Liczba odwiedzin
Opis
Notatki dotyczące systematyzacji środków stylistycznych, zagadnienia takie jak hiperonimy, hiponimy, synonimy itp.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 8
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 34

czterowiersz o układzie rymowym cc dee lub cddc ee.

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 35

ŚRODKI STYLISTYCZNE W UJĘCIU RETORYKI

Środki stylistyczne tradycyjna retoryka dzieli na:

a) tropy, czyli takie zestawienia wyrazów, które powodują korzystną dla

wypowiedzi zmianę ich znaczenia, a w wystąpieniu pełnią funkcję estetyczną

lub ekspresywną.

b) figury retoryczne, czyli takie zestawienia wyrazów, które powodują

zamierzone zmiany ich kształtu, a czasami także sensu, służące urozmaiceniu

formy wypowiedzi, ale przede wszystkim celowi perswazyjnemu. Figury

retoryczne mogą być dwojakiego rodzaju:

- figury słowne, które przestają istnieć po usunięciu wyrazu lub wyrazów, które je

tworzą;

- figury myśli, które nie są zależne bezpośrednio od tworzących je wyrazów, gdyż o

ich istnieniu decyduje myśl zawarta w danym fragmencie tekstu.

I. TROPY STYLISTYCZNE

Tropy stylistyczne – niezwykłe użycia jakiegoś wyrazu lub zwrotu, zapewniające

wypowiedzi ozdobność i niezwykłość, przekształcenia semantyczne które polegają

na przydaniu nowego znaczenia wyrazowi wprowadzonemu w obce mu związki

słowne

1. Matafora (patrz s. 7)

2. Metonimia - zastąpienie nazwy jakiegoś przedmiotu lub zjawiska nazwą

innego, pozostającego z nim w uchwytnej zależności (np. przyczyny zamiast skutku,

autora zamiast dzieła, organu ciała zamiast jego funkcji, narzędzia zamiast wytworu

lub twórcy, właściciela zamiast własności, pojęcia abstrakcyjnego zamiast konkretu).-

pługi wyszły w pole, spotkałem twoją miłość, człowiek z głową

3. Synekdocha – odmiana metonimii, polegająca na użyciu nazwy części

zamiast całości (pars pro toto) lub odwrotnie: całości zamiast części.- mieszkać pod

jednym dachem, „Gościu , siądź pod mym liściem” (J. Kochanowski)

4. Oksymoron – połączenie wyrazów znaczeniowo nielogiczność h, które

przekształca znaczenia obu słów, dając efekt paradoksu; jego prowokująca

nielogiczność jest źródłem wydobycia nowych sensów odpowiadających złożoności

przeżyć i myśli (np. ogień lodowy, milczeli gderliwie- J. Śpiewak).

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 36

5. Personifikacja (uosobienie) – odmiana metafory polegająca na

przedstawianiu zjawisk, tworów nieożywionych, zwierząt, pojęć działających jako

postaci ludzkie.

6. Antropomorfizacja – rodzaj animizacji polegający na przypisywaniu

zjawiskom natury, tworom nieożywionym, pojęciom abstrakcyjnym, wybranych cech

ludzkich, antropomorfizacja w przeciwieństwie do personifikacji uczłowiecza tylko

wybrane rysy przedstawianych zjawisk, nie narzuca im ludzkiej postaci. - „Liśćmi

miękkimi / wierzb zaszeleścił rząd / i w cichej, rozpaczliwej sunie żałobie” (J.

Kasprowicz).

7. Animizacja (ożywienie) - odmiana metafory polegająca na nadawaniu

przedmiotom martwym, pojęciom abstrakcyjnym cech istot żyjących.- ”Oddycha

miasto ciemne długimi wiekami” (K.K. Baczyński).

8. Hiperbola – wyolbrzymienie, przesadny opis przedmiotu lub zjawiska,

służący nadaniu emocjonalne tonu, wytworzenia nastroju lub zaostrzeniu

zabarwienia emocjonalnego. – „szaleć z radości”, „Każdy powietrza nikły atom /

Zmienił się w wściekły, głośny dzwon / I skargi swoje wieści światom” (l.Staff),

„huragan ducha” J. Tuwim

I. FIGURY MYŚLI

Do najważniejszych i najskuteczniejszych środków stylistycznych stosowanych w

wystąpieniach należą figury myśli, które jako konstrukcje semantyczne służą

intelektualnemu, emocjonalnemu i estetycznemu porządkowaniu przekazywanych

treści. Do najczęściej stosowanych należą: apostrofa, aitiologia, porównanie,

pytanie retoryczne, sprostowanie, niedopowiedzenie, ironia.

1. Apostrofa to bezpośredni uroczysty zwrot do audytorium lub do osób

nieobecnych, do zmarłego, także do Boga, do muzy, upersonifikowanej idei,

ojczyzny, kraju, miasta w celu wywołania silniejszego wrażenia na słuchaczach.

Apostrofy towarzyszą najczęściej argumentacji emocjonalnej. Stosując je, mówca

stara się wywołać w słuchaczach pozytywne uczucia. Zwroty do słuchaczy lub do

osób i idei, które cenią także odbiorcy, służą zjednaniu sobie audytorium przez

mówcę, pokazaniu, że uznają te same wartości, nawet jeśli niektóre argumenty

mówcy nie są akceptowane przez odbiorców.

2. Aitiologia polega na postawieniu przez mówcę pytania i samemu

udzieleniu na nie odpowiedzi, np. Zobaczyłeś żebraka? Daj mu jałmużnę lub Kto

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 37

popełnił błąd? Oczywiście członkowie komisji. Aitiologia zwykle ożywia mowę,

sprawia, że prezentowane przez mówcę tezy są bardziej obrazowe. Wymaga jednak

zastosowania specjalnej intonacji i modulacji głosu, charakterystycznych dla dialogu.

Pytanie powinno być przez mówcę wypowiedziane głośniej, tak aby odbiorcom

wydawało się, że jest kierowane do nich, odpowiedź zaś – ciszej i wolniej, ale w

sposób zdecydowany.

Aitiologia jest często stosowana jako efektowny wstęp do części argumentacyjnej

wystąpienia. Mówca odpowiada wówczas na pytanie, które sam sobie zadaje, np.

Dlaczego o tym mówię? Ponieważ pojawił się taki pogląd: tolerancji

światopoglądowej nie będzie; Czy mi się to opłaciło? Nie sądzę (fragmenty wystąpień

sejmowych).

3. Porównanie to takie zestawienie wyrazów, które uwydatnia właściwości

opisywanych postaci, zjawisk, przedmiotów itp. przez wskazanie cech wspólnych z

innymi postaciami, zjawiskami, przedmiotami itp.; zestawieniu takiemu służą

najczęściej łączniki: jak, jakby, niby, niczym, na kształt, np. biegli, jakby ich kto gonił.

W języku polskim istnieje wiele porównań, które są utartymi połączeniami,

używanymi w określonych sytuacjach, np. milczy jak grób, głodny jak wilk, żyje jak u

Pana Boga za piecem. Przywołane w wystąpieniu zwiększają jego obrazowość, ale

jednocześnie mogą zbytnio kojarzyć się ze stylem potocznym, niezbyt wyszukanym.

W niektórych sytuacjach zwiększa to zaufanie do mówcy, który staje się w ten

sposób bliższy odbiorcom, gdyż odwołuje się do tych samych skojarzeń, co oni.

Zawsze jednak jego autorytet zwiększa się, jeśli używane przez niego porównania są

trafnie dobrane, nie są banalne i jeśli odbija się w nich jego indywidualny styl

mówienia.

4. Pytanie retoryczne (nazywane także erotezą) to takie pytanie, które

zadaje mówca nie po to, aby uzyskać na nie odpowiedź, ale po to, aby wyrazić

prawdy oczywiste lub znane słuchaczowi, np.

Czy to jest misja, czy to jest po prostu realizowanie upodobań politycznych ludzi,

którzy odpowiadają za media?

Czegóż można oczekiwać od ludzi, którzy są z nadania politycznego, różnorakiego,

ale z nadania politycznego? (fragmenty wystąpień senatorów RP)

Powtarzanie pytań retorycznych, ich nagromadzenie, jest chwytem często

stosowanym w przemówieniach, zwłaszcza w homiliach i kazaniach, np.

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 38

Kto zrozumie młodego człowieka, który błądzi?

Kto wesprze go, pocieszy, kto poda mu pomocną dłoń?

Kto wskaże mu drogę?

5. Sprostowanie to retoryczny sposób wycofania się z wypowiedzianej przez

mówcę myśli i zastąpienia jej inną, najczęściej za pomocą zwrotów takich jak:

Przepraszam, co też ja mówię; Nie to chciałem powiedzieć itp. Figura ta nie powinna

być stosowana zbyt często, gdyż zdradza niezamierzone pomyłki mówcy, jego brak

pewności, sprawia, że słuchacze muszą wracać myślami do tego, co już zostało

przez nich zaakceptowane i – co gorsza – odrzucać pogląd, który zdążyli

zaaprobować. Sprostowanie jest jednak konieczne, jeśli mówca powiedział coś, co

nie jest prawdą. Słuchacze doceniają wówczas to, że przyznał się do błędu, ale rodzi

się w nich pytanie, dlaczego zdarzyło mu się pomylić, co może podważyć ich

zaufanie do kolejnych wypowiadanych przez niego kwestii.

6. Niedopowiedzenie polega na zasugerowaniu odbiorcom, że nie wszystko

zostało powiedziane przez mówcę, np. przez nagłe urwanie przez niego wypowiedzi

lub używanie wyrażeń dwuznacznych. Stosowanie tej figury zawsze budzi w

słuchaczach uznanie. Takie pominięcie jakiejś myśli musiało mieć bowiem jakieś

przyczyny, z jakichś powodów nie mogła ona zostać wypowiedziana, ale mówca

mimo przeszkód dał odbiorcom klucz do jej odczytania. Dzięki temu mogą

dopowiedzieć sobie w myślach to, co nie zostało wyrażone wprost. Ważne jest więc,

aby niedopowiedzenie zostało przez słuchaczy zauważone i żeby odczuli

satysfakcję, że potrafią je uzupełnić. Istnieje wiele językowych sposobów

wprowadzania niedopowiedzenia. Oprócz intonacji i charakterystycznego

zawieszenia głosu mówcy często używają charakterystycznych dla tej figury

zwrotów, np. Nic już nie powiem, ale…; Reszty domyślą się Państwo sami; Spuśćmy

na to zasłonę milczenia itp.

7. Ironia - takie ukształtowanie tekstu, które powoduje, że jego sens dosłowny

i wypowiedziany wprost pozostaje w sprzeczności z sensem właściwym, lecz

zgodnym z intencją mówiącego, gdy na przykład nazywamy kogoś brzydkiego

„pięknym”, nudziarza – „uroczym człowiekiem”, a wroga „przyjacielem”. Pod tymi

pozytywnymi ocenami ukrywa się aluzyjnie, ale jakże jadowicie wyrażone,

wartościowanie negatywne. Można je jednak odczytać tylko przez spostrzeżenie, że

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 39

znaczenie dosłowne wyrazów nie pasuje do ich kontekstu oraz do okoliczności ich

użycia.

Ironia najczęściej pojawia się w mowach polemicznych, odnosi się bowiem

zawsze do czyichś słów lub działań, zdarza się też w prelekcjach naukowych.

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 40

II. FIGURY SŁOWNE Do najważniejszych figur słownych, wykorzystywanych w wystąpieniach publicznych

należą: epitet, anafora, epifora, synonimia, gradacja, elipsa, polisyndeton oraz

inwersja.

1. Epitet to wyraz (najczęściej przymiotnik) pełniący w tekście funkcję

określającą wobec rzeczownika, który nazywał właściwości ludzi, rzeczy, zjawisk itp.

Epitety stosowane w wystąpieniach publicznych bywają neutralne i służą wówczas

wyłącznie większej obrazowości stylu, gdyż nazywają cechy obiektywne

przedstawianych zjawisk: kolory, kształty, wymiary itp., np. Rosły tam wielkie,

rozłożyste dęby, niższe od nich krzewy z kolorowymi kwiatami i soczysta, zielona

trawa. O wiele częściej mówca używa epitetów oceniających, za pomocą których

przekazuje słuchaczom swój pozytywny lub negatywny stosunek do tego, o czym

mówi. Typowe epitety nacechowane pozytywnie, których używają mówcy, to:

ciekawy, interesujący, godny zaufania, wartościowy, prawdziwy, wszechstronny,

europejski itp., najczęściej stosowane w wystąpieniach publicznych epitety

nacechowane negatywnie to: naganny, oburzający, zatrważający, poruszający,

dziwny, przesadny, prowincjonalny itp.

2. Anafora to powtórzenie tego samego słowa lub wyrażenia na początku

kolejnych zdań w celu podkreślenia jakiejś myśli, epifora zaś to powtórzenie tego

samego słowa lub wyrażenia na końcu kolejnych zdań. Figury te zwiększają

rytmiczność wypowiedzi, ułatwiają też słuchaczom oddzielić od siebie kolejne,

przekazywane przez mówcę myśli. Odbiorcy zwracają szczególną uwagę na

powtarzane słowo, które staje się dzięki temu słowem -kluczem w wystąpieniu.

Zarówno anafora, jak i epifora były często stosowane w kazaniach i homiliach

wygłaszanych przez Jana Pawła II,np. Tutaj, w Krakowie, spędziłem większość lat

mojego życia […] Tutaj też doznałem łaski powołania kapłańskiego w trudnym

okresie życia Narodu […] Tutaj też w katedrze wawelskiej otrzymałem konsekrację

biskupią…

3. Synonimia polega na umieszczaniu w kolejnych partiach wygłaszanego

tekstu synonimów, czyli wyrazów tożsamych znaczeniowo lub bliskoznacznych, w

taki sposób, że ich znaczenie uwypukla się lub rozmywa, np. Przedstawiciele

ministerstwa mówili wczoraj o podatkach. Rozprawiali przez cały dzień i nic z tego

nie wynikło. Gadali bez ładu i składu, jakby nie zależało im na tym, żeby uchwalić tę

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 41

ustawę. (fragment wystąpienia poselskiego, w którym zostały użyte synonimy:

mówić, rozprawiać, gadać)

4. Gradacja – umieszczanie w kolejnych zdaniach lub okresach słów lub

wyrażeń w taki sposób, aby odzwierciedlały nasilanie się jakiejś cechy lub jej

słabnięcie, np. Poruszył pan tę sprawę nie bez powodu. Chciał pan w ten sposób

namówić nas do wystąpienia przeciwko dyrekcji. Powiem wprost – pan jątrzy

zupełnie niepotrzebnie. (fragment wystąpienia przedstawiciela związku zawodowego)

5. Elipsa – opuszczenie wyrazu w zdaniu, bez którego traci ono swoją

spójność gramatyczną, ale dzięki kontekstowi zachowuje spójność semantyczną, np.

Słowo może się stać ciałem wtedy, kiedy określony wariant rozwoju sytuacji wybierze

rząd i otrzyma dla tego wariantu wsparcie większości parlamentarnej. Dopiero wtedy

mówić o decyzji. Nie od razu. (fragment wystąpienia poselskiego)

6. Inwersja – zmiana szyku na nienaturalny, ale za to wydobywający lub

uwypuklający przekazywane treści. Korzystając z tej figury, mówca powinien

połączyć ją z odpowiednim akcentem zdaniowym, żeby słuchacze zrozumieli cel

takiego zabiegu retorycznego. Przykładem może być zdanie pochodzące z dyskusji

parlamentarnej Jak złu zapobiec, kiedy nie jest jeszcze za późno, należało wcześniej

się zastanowić, które dopiero po zaakcentowaniu słów złu i wcześniej staje się

zrozumiałe dla odbiorcy.

7. Polisyndeton – konstrukcja składniowa składająca się z szeregu członów

współrzędnych połączonych jednakowym spójnikiem („I czuję twa pieszczotę ,i coraz

bardziej znikam/I czuję twe pocałunki, i coraz bardziej umieram „ B. Leśmian)

8. Asyndeton – konstrukcja składniowa zbudowana z szeregu członów

współrzędnych zestawionych bezspójnikowo (Pani zapomnieć trudno/Nie wygnać z

myśli grzechu,/ Zawsze na sercu nudno,/ Nigdy na ustach śmiechu, /Nigdy snu na

źrenicy” A. Mickiewicz)

9. Amplifikacja (rozszerzenie)– nagromadzenie zbieżnych określeń –

„Wszystko inaczej wypadło, niżem zamierzył, obliczył, przewidział”(S. Żeromski)

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome