Recepcja twórczości Pirandella w Polsce i w Europie - Notatki - Literatura współczesna, Notatki'z Literatura współczesna. University of Warsaw
Poznan_K
Poznan_K1 March 2013

Recepcja twórczości Pirandella w Polsce i w Europie - Notatki - Literatura współczesna, Notatki'z Literatura współczesna. University of Warsaw

PDF (357.8 KB)
6 strona
855Liczba odwiedzin
100%on 1 votesLiczba głosów
Opis
Notatki dotyczą życia i twórczości Luigi Pirandello, jak również przytyczone mu krytyki.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 6
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Recepcja twórczości Pirandella w Polsce i w Europie

Recepcja twórczości Pirandella w Polsce i w Europie

1. okres do 1921 – nieliczne przekłady

1905 – ukazuje się przekład niemiecki powieści „Il fu Mattia Pascal”, rozpoczynający rozgłos

twórczości P. poza granicami literatury włoskiej.

1910 – powieść zostaje przetłumaczona na język fr.

Zanim zasłużył sobie na uznanie toczył długą walkę z publicznością i krytyką włoską. Każda

jego sztuka powodowała burzę w Teatro Halle w Rzymie. Dopiero dwunasty wystawiony

utwór „Sześć postaci..”, początkowo wywołując ataki, ostatecznie utrwalił jego imię we

Włoszech.

2. dekada sukcesu 1921-1934 – wybicie się poza granice Włoch Najważniejsze i najgłośniejsze sztuki Pirandello powstały w latach 20. XXw. P. jawi się jako

prekursor współczesnego teatru – teatru absurdu, groteski, ale również teatru

egzystencjalistów. Twórca ten przekształcił mieszczański dramat w uniwersalną tragedię

ludzkiego losu. Imię Pirandella zdobyło prawie natychmiast rozgłos nie tylko we Włoszech

ale także w Europie i na całym świecie w ostatnim dwudziestoleciu jego życia, tzn. odkąd

poświęcił się głównie teatrowi i wniósł weń nowość i oryginalność tematów, postaw, metod

technicznych.

1921 - „Sześć postaci scenicznych w poszukiwaniu autora” upada najpierw w Rzymie w maju

w atmosferze skandalu, oburzenia widowni, by już we wrześniu tego samego roku w

Mediolanie odnieść sukces, co potem powtórzyło się w 1922 w Londynie, Nowym Jorku, w

1923 w Paryżu i Krakowie a rok później w Wwie. „Sześć postaci w poszukiwaniu autora”

dawało wielkie pole do popisu aktorom i to przyczyniło się bez wątpienia do powodzenia

sztuki wystawianej w całej Europie przez najlepsze zespołu (w Polsce np. spektakl Jaracza).

1922 – początek uniwersalnego rozgłosu dramaturgii Pirandelli : 24 lutego w Mediolanie

prapremiera tragedii Henryk VI

1923 – dalszy rozwój dramaturgii i nowelistyki: wśród licznych premier europ: premiery

polskie, na scenie warszawskiej pojawia się farsa „L’uomo, la bestia e la virtu”, grana pt

„Człowiek zwierzę i cnota” w reżyserii Aleksandra Zelwerowicza. W NY, dokąd dramaturg

udaje się na zaproszenie Fulton Theatre, w ciągu trzech miesięcy mają miejsce premiery

trzech sztuk.

1924 – pisze ostatnią ze swych powieści „Jeden, nikt i sto tysięcy” z nowych dramatów

szczególne znaczenie ma „Każdy na swój sposób”. Wśród licznych premier na całym świecie

– od Wiednia do Brazylii i Japonii – odnotować warto premierę warszawską „Henryka IV”

granego w Teatrze Polskim pt „Żywa maska” w reżyserii Aleksandra Węgierki z

Kazimierzem Junoszą-Stępowskim w roli głównej. W Paryżu wystawiony zostaje balet oparty

na farsie „La giara”.

W 1925 P. objął kierownictwo artystyczne nowo powstałego rzymskiego Teatro dell’arte i

rozpoczął z zespołem tournee po Europie. Niektóre jego sztuki jak np. „„Dziś wieczór

improwizujemy powstały lub miały premierę za granicą.

docsity.com

1926 – sukcesem roku jest tragedia „Diana e la Tuda”, prapremiera w Zurychu.

1930 – W Królewcu prapremiera „Questa sera si recital a soggetto”. Metro Goldwyn Mayer

zaprasza pisarza do Hollywood w związku z filmowaniem „Jaką mnie pragniesz”(„Come tu

mi vuoi”) z Gretą Garbo i Erikiem von Stroheim w rolach głównych.

1931 – P. uczestniczy w Lizbonie w międzynarodowym kongresie krytyków

1933- prapremiera „Luando si e qualcuno” w Buenos Aires

1934 – w Rzymie przewodniczy obradom poświęconym problematyce dramaturgii

współczesnej. Prapremiera w „Nie wiadomo jak” w Pradze. Nobel

Per Hallström – stały sekretarz Szwedzkiej Akademii, 10.11.1934

„Jako autor noweli nie ma sobie równych nawet w kraju będącym kolebką tego gatunku

literackiego. Dekameron Boccaccia zawiera 100 powieści, „Novelle per un Anno” z lat 1922-

37 przewidują jedną na każdy dzień roku. […] jednakże to nie nowele są szczytem jego

osiągnięć literackich, którym jest teatr. Najbardziej charakterystyczną cechą sztuki P. jest jego

prawie magiczna moc transpozycji analizy psychologicznej w dobrą sztukę. Wszystko jest

względne, nieuchwytne - całość urzeka, oczarowuje nawet wielką międzynarodową

publiczność. Sam autor tłumaczy, że jego sukces „wyrasta z obrazów wziętych wprost z

życia, które przechodzą tylko przez filtr pomysłów literackich”.

Ciekawym incydentem jest rzekomy zamiar wpisania dzieł P w Indeksie Ksiąg Zakazanych

Kościoła Katolickiego. Latem 1934r. powstała taka plotka – aby temu zapobiec Silnio

d’Amico napisał list do bpa Montiniego, przyszłego papieża Pawła VI, który zapobiegł tej

katastrofie. Inny pisarz, Baldini zasugerował, że jako Sycylijczyk można by sądzić, że zakaz

Świętego Oficjum nie sprawiłby przykrości P.

KINO

P. obawiał się ekranizacji swoich dzieł, większość zagranicznych interpretacji znał z

fotografii i relacji – cytat na str 106

W 1920 r. po raz pierwszy twórczośc P. odnalazła swój wyraz na ekranie. Reżyser Mario

Camerini sfilmował „Ma non e una cosa seria”

1925 – Znany fr reżyser, Marcel L’Herbier filmuje powieść „Il fu Matnia Pascal”

1935 - Mario Camerini ponownie filmuje „Ma non e una cosa seria” w dwóch wersjach

językowych – wł i niem.

Największa krytyka w samych Włoszech:

Choć Pirandello był reformatorem teatru a nie tylko autorem filozoficznych dialogów,

zarzucano mu „intelektualny werbalizm” (Gramsci) czy skłonność do zwykłej gadaniny

(Pasolini), Natalio Sapegno wytyka błędy jego sztuki:

1. niezwykle silne zaangażowanie uczuciowe osłabiające zaangażowanie literackie,

prowadzące do chwiejności rozwiązań stylistycznych.

2. Całe dzieło (dramaty w większym stopniu niż nowele) ma w sobie coś surowego,

prowizorycznego, niedokończonego. Dla kogoś o smaku wyrobionym na humanizmie

antyliterackie środki i krańcowy romantyzm Pirandela muszą wydać się rażące , prawie

niewłaściwe. Język chwilami tylko przylega ściśle do uczucia, transponuje je w sposób pełny

i przekonywujący. Wbrew temu musimy uznać posłannictwo historyczne jak człowieka i

poety. Bez przykładu jego twórczości nie możemy zrozumieć znaczenia części

współczesnego teatru nie tylko włoskiego, ale także amerykańskiego i europejskiego.

docsity.com

Natalino Sapegno - imię Pirandella zdobyło prawie natychmiast rozgłos nie tylko we

Włoszech ale także w Europie i na całym świecie w ostatnim dwudziestoleciu jego życia, tzn.

odkąd poświęcił się głównie teatrowi i wniósł weń nowość i oryginalność tematów, postaw,

metod technicznych.

3. spadek po wstąpieniu do partii faszystowskiej 4. odrzucenie po II WŚ

Jednakże entuzjazm trwał niespełna dekadę i słabnie już w latach 30., by niemalże całkowicie

odejść w zapomnienie po II WŚ, kiedy to jego miejsce zajmie w latach 40. egzystencjalizm,

potem Brecht i paryska awangarda lat 50.

Po II WŚ Pirandello zyskał opinię faszysty, choć wg Leonardo Sciasco jego twórczość nie

nosi żadnych znamion tej ideologii. Pytany o spadek popularności dzieł P. stwierdza, że we

Włoszech z założenia odczuwa się podświadomą niechęć wobec wielkich pisarzy.

Natychmiast po ich śmierci próbuje się o nich zapomnieć. „O P. najchętniej by już nie

mówiono i położono pieczęć milczenia. A jeśli we Włoszech jeszcze się go wystawia to tylko

dlatego, że wystawia się go za granicą, że nie można go całkowicie zignorować. Piętno

faszyzmu może więc posłużyć wyłącznie za alibi.

Z kolei amerykańska pisarka i eseistka Susan Sontag twierdzi, że Pirandello „Był najmniej

faszystowskim pisarzem spośród ówczesnych Włochów, choć to prawda, że wstąpił do partii

faszystowskiej” – wg niej swe poparcie w 1935 wyraził tylko po to, by pokazać, że nie boi się

nazwać faszystą w chwili niebezpieczeństwa.

Sciasca twierdzi dalej, że P. jeszcze za życia zostałby zniszczony przez krytykę Crocego i

Renaty Serry, gdyby nie cudzoziemcy. Spośród krytyków włoskich jedynie Adriano Tilgher

stawał w obronie P. Gramsci natomiast mocno ograniczył twórczość P. do roli socjologa i

regionalisty, autora „Lioli”. Wg Sciasca P. zniszczył Croce, mówiąc o nim, że jest pół-

filozofem, a więc nie pisarzem – dyletantem, a zatem nie może być brany na serio ani jako

filozof ani jako pisarz.

Susan Sontag, stwierdziła w 1979r., że P. jest jedynym współczesnym dramaturgiem włoskim

znanym w USA. Natychmiast stał się klasykiem. Jeszcze w latach 30. jego sztuki wystawiane

były jako klasyczne. Uważa się go za wielkiego dramaturga europejskiego, wywodzącego się

w linii prostej od Ibsena, Czechowa, Shawa.

POLSKA Krótkotrwały triumf w Polsce na czołowych scenach Wwy i Krakowa w tym samym czasie

co w Paryżu, czyli w latach 20. Był to triumf nie tylko sceniczny, w postaci powierzchownie

pojmowanego pirandellizmu (tzw. relatywizm poznawczy) – była to również a może przede

wszystkim szeroko opisywana nowinka intelektualna. W Polsce d o1956r. nie mogło być

mowy o jakichkolwiek wpływach kultur zachodniej, co dotyczyło również P. Po przełomie

roku 1956 jeśli był wystawiany na scenach polskiego teatru to odbywało się to bez większego

echa, jako wydarzenie z obrzeży kultury. W 1960 r. wydano okazały tom mieszczący 8

przekładów sztuk Pirandella z przedmową wybitnego romanisty i italianisty, Mieczysława

Brahmera. Niestety trudno mówić o renesansie Pirandella w kulturze polskiej.

docsity.com

Obecność P. w polskim teatrze omówił m.in. Józef Heistein, wskazując na znaczenie lat 1923-

26. Wybór kanonu P. polega na niestety na prezentacji tylko trzech dramatów: „Sześciu

postaci..”, które zafrapowały teatry bardziej formą niż problematyką, „Henryka VI” ze

względu na możliwości aktorskie, jakie otwierała główna rola, oraz „Tak jest jak się wam

wydaje”. Inne grywane u nas przed wojną lub po to „Rozkosz uczciwości”, Rozgrywka ról”

(weszła na scenę początkowo Pt „gra”), „Ależ to nie na serio”, „Człowiek zwierzę i cnota”,

„Dziś wieczorem improwizujemy”, „Jaką mnie pragniesz”, „Liola”, „Czapka błazeńska”;

jednoaktówki: „Człowiek z kwiatem w ustach”, „Patent”, „Głupiec”, „Żeby wszystko było jak

należy”, „Giganci z gór”. Najbardziej zastanawiającym z pustych miejsc jest brak

„Ciascuno a suo modo”. Ponadto repertuar P. nie jest reprezentatywnie pełny bez takich

dramatów jak „Diana e la Tuda”, „Come prima – meglio di prima”, „Vestire fli ignudi”,

„Trovarsi””Non si SA come”, „Luando si e qualcuno”. To sześć dramatów w poszukiwaniu

teatru.

Tadeusz Boy – Żeleński: Teatr to dla elit dzięki poruszanym tematom, teatr dla wszystkich –

siłą napięcia uczuć i wciąż zaciekawiającej intrygi. Sztu P. są do końca pełne tak

niesamowitych zagadek, że dzięki temu wypełniają słuchaczom nie tylko akty ale również

antrakty.”

Wiliam Horzyca – „Poeta żywej maski”

Analizuje przyczynę sukcesu Pirandella na podstawie dzieła „Sześć postaci w

poszukiwaniu…”, mówiąc, iż dzięki niemu „nazwisko autora niejako w jedną noc stało się

sławne”. Dramat ten uświadomił ówczesnemu światu, że nie stać go na wypowiedzenie się,

milczenie jest jego przeznaczeniem. „Wstrząsnął całym jestestwem całej ówczesnej

kulturalnej Europy”. Na rozdrożu rezygnacji i pasji twórczej urodził się psychologizm

P.”Każda sztuka to wyprawa odkrywcza, zbrojne starcie u niezdobytych murów świata.” P w

każdym dziele tworzy konstrukcję psychologiczną łączącą Dolinę Niemoty i Gród Prawdy.

„Stąd wywodzi się owo bogactwo tematyki konstrukcji psychologicznych. Jego psychologizm

to maska, za którą kryje się nieświadoma siebie prawda duszy nowoczesnego człowieka”.

Horzyca stwierdza, że Pirandello to autor, który może czuć się tożsamy ze światem, w którym

przyszło mu żyć. „Europa była bowiem w tej sytuacji co ów Agrigentyńczyk – i ona czuła i

wiedziała, że po ogromnej scenie między Oceanem Północnym a Morzem Śródziemnym

snuje się mnóstwo postaci nienapisanego dramatu”.

Alina Adamczyk Aiello „Nowe stulecie pozna moją sztukę”

1986 – we Włoszech pod znakiem 50-lecia śmierci pisarza – nowe opracowania biograficzne,

kompendia, zbiory krytyczne, np. czasopismo „La nova antologia” wydaje „Młodzieńcze listy

rodzinne” (Elio Providendi, komentarz: Giovanni Spaddini), neapolitański dziennik „Il

Mattito” wydaje „Zeszycik z Bonn”.

Ciekawą inicjatywą był dodatek do tygodnika „Espresso” Pt. „P. od A do Z” – autorzy tego

opracowania sugerują, że P był największym feministą włoskiej literatury, podając przykład

historii „Adam i Ewy”, która ostatecznie nie powstała. W zamyśle – wg syna samego pisarza

– Ewa miała uosabiać życie, Adam Formę.

Józef Kelner „Pirandello widziany z Polski” 1987r, referat wygłoszony w Udinie 18 lipca

1986 z okazji 50. rocznicy śmierci pisarza.

docsity.com

Jak twierdzi Kelner Pirandello jako awangardzista, z przyczepioną etykietką „pirandelizmu” –

jako burzyciel tzw. „zdroworozsądkowych” wyobrażeń o poznawalności świata i w takich

charakterze sprawca głośnych repertuarowych skandali lat 20. ma raczej słabe szanse na to,

by tej samej roli ożyć po 60 latach. Natomiast P., który wciąż może nas żywo interesować to

P. „wielki klasyk” literatury dramatycznej XXw., którego dzieło skupia w sobie i prezentuje w

oryginalnej postaci wszystkie kluczowe motywy i znamienne rozpoznania w dramacie

europejskim ostatniego stulecia”. I ta pochlebna ocena stanowi punkt wyjścia dla rozważań

Kelnera, który wskazując cechy charakterystyczne dzieł Włocha, porównując je do innych

wybitnych dzieł epoki, wskazuje na geniusz Pirandella.

Według niego punktem wyjścia dla P. była waloryzacja indywiduum, jednostki ludzkiej

przybierającej różne role i maski. Motyw ten widoczny jest u Stanisława Ignacego

Witkiewicza i Marcela Marceau w jego mimodramie o człowieku zmieniającym maski na

użytek otoczenia. Jak ocenia Kelner „Pirandellowska gra ról i masek – narzuconych,

przybranych, obronnych czy też zrodzonych przez prawo mimikry, lecz tak czy owak

zniewalających indywiduum w społecznym teatrze życia – prowadzi wszakże do problematyki

statusu osobowości, po raz pierwszy w dramacie XXw. Wyartykułowanej w sposób tak

frapujący”. Kolejną bardzo znaczącą perspektywą, wyznaczającą jego miejsce jako inicjatora

szczególnie doniosłych operacji intelektualnych i artystycznych w dramacie XXw. jest

prezentowany mechanizm obronny przed wszelkimi rodzajami zniewolenia. Mamy więc

Pirandellowską grę ról i masek, Gombrowiczowskie zapasy z Formą oraz wizje totalnej

teatralizacji życia wg Jean Geneta. Wprawdzie ani Gombrowicz, ani Genet nie wspominają

Pirandella, ale mimo wszystko to on jest ich bezpośrednim znakomitym poprzednikiem w

dramacie XXw. Kelner porównuje również utwór „Sześć postaci w poszukiwaniu autora” do

„Przy drzwiach zamkniętych” Sartre’a, wskazując na podobieństwo ontologii

człowieczeństwa, tj. u P. mamy „esencja-egzystencja” u Sartre’a „byt i nicośc”. Sartre’owski

aforyzm „Piekło to inni” przewija się przez całą twórczość Pirandella.

„Sześć postaci..” prowadzi również w stronę autotematyzmu, jednego z kluczowych zjawisk

w całej literaturze XXw. Dokonał tego również 20 lat przed nim Stanisław Wyspiański, a 40

lat później Tadeusz Różewicz („Akt przerwany”). Ostatnia cecha wielkiego dramatu XXw. to

zagadnienie niekomunikacji werbalnej (solipsyzmu antywerbalnego) czyli Pirandellowski

sceptycyzm wobec komunikacji werbalnej, co przejawia się również w dramatach Czechowa

„Zrozumieć to jak bardzo ważne ogniwo sztuki naszego wieku mówiącej o zniewoleniu

człowieka – to już może połowa wygranej? Myślę, że warto podjąć tę grę od nowa”.

Eustachiewicz „Żaden z następców Ibsena w historii dramatu europejskiego nie jest tak

trwale i powszechnie obecny w roli inspiratora jak Pirandello”.

Ugniewska „D’annunzio i Marinetti znani byli przede wszystkim ze swoich artystycznych

póz, daleki od wszelkiej ekstrawagancji Pirandello ze swojej twórczości”

***

Marta Abba, platoniczna miłość w 1938r. ujawnia listy Pirandella, w którym ujawnia on swe

niespełnienie „Uczucie nieznanego i głębokiego żalu. Żalu za życie skazane każdego dnia na

przebudowie z beznamiętnego snu nocnego. Czyż moje życie nie jest jedną wielką podróżą

bez przybicia do celu, bez spoczynku?”

Teatr Nowy w Poznaniu – Sześć postaci..

docsity.com

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome