Budżet państwa - Notatki - Ekonomia - Część 1, Notatki'z Ekonomia. Cracow University of Economics
Misio_88
Misio_887 March 2013

Budżet państwa - Notatki - Ekonomia - Część 1, Notatki'z Ekonomia. Cracow University of Economics

PDF (752.5 KB)
12 strona
1Liczba pobrań
785Liczba odwiedzin
Opis
Notatki omawiające zagadnienia z dziedziny ekonomii: Pojęcie i funkcje budżetu państwa;
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 12
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

1

Budżet państwa

Pojęcie i funkcje budżetu państwa

Budżet państwa jest to plan finansowy zawierający dochody i wydatki państwa związane z

realizacją przyjętej polityki społecznej, gospodarczej i obronnej. Jest on sporządzany na okres jednego

roku oraz zatwierdzany przez władzę ustawodawczą. Po zatwierdzeniu staje się aktem prawnym

umożliwiającym organom wykonawczym gromadzenie dochodów budżetowych oraz dokonywanie

wydatków.

Jako najważniejsze funkcje budżetu traktuje się zazwyczaj funkcję fiskalną, redystrybucyjną i

stymulacyjną.

Funkcja fiskalna polega na gromadzeniu dochodów budżetowych (pochodzących głównie z

podatków) umożliwiających utrzymanie aparatu państwowego oraz realizację określonych zadań.

Funkcja redystrybucyjna umożliwia dokonywanie pożądanych zmian w podziale dochodu

narodowego, takich jak np.: zmniejszanie dysproporcji w poziomie rozwoju gospodarczego różnych

regionów oraz niwelowanie nadmiernego zróżnicowania dochodów różnych grup społecznych i

tworzenie warunków bezpieczeństwa socjalnego dla grup najuboższych. Realizację funkcji

redystrybucyjnej umożliwia system podatkowy (progresywne opodatkowanie dochodów ludności, ulgi i

zwolnienia podatkowe, zróżnicowanie stawek podatków pośrednich nakładanych na dobra konsumpcyjne

itp.) oraz wydatki budżetowe, dokonywane głównie w formie tzw. transferów, czyli świadczeń

społecznych zwiększających dochody ludności bez potrzeby świadczenia w zamian jakichkolwiek usług

(renty, emerytury, zasiłki dla bezrobotnych, zasiłki chorobowe itp.).

Funkcja stymulacyjna polega na oddziaływaniu dochodów i wydatków budżetu państwa na

życie gospodarcze i społeczne. Za pomocą odpowiednio skonstruowanych systemów podatkowych oraz

wydatków budżetowych można np. wpływać na poziom dochodu narodowego i zmiany strukturalne w

gospodarce, kształtować poziom akumulacji i tempo wzrostu gospodarczego, regulować poziom i

kierunki konsumpcji. W sferze życia społecznego polityka fiskalna może np. pobudzać lub hamować

przyrost naturalny, ograniczać lub łagodzić społeczne skutki bezrobocia, zwiększać poziom aktywności

zawodowej, osłabiać lub wzmacniać bodźce do pracy.

Realizacja wymienionych funkcji jest możliwa głównie dzięki świadomemu kształtowaniu przez

państwo systemu podatkowego, tj. określeniu podmiotów podlegających opodatkowaniu, rodzajów

podatków, wysokości stawek opodatkowania, ulg i zwolnień podatkowych oraz kształtowaniu wydatków

zgodnie z potrzebami państwa. Zmiany funkcji państwa (wyrażające się przede wszystkim w

zmniejszaniu lub zwiększaniu zakresu oddziaływania na życie gospodarcze i społeczne) pociągają za

sobą odpowiednie modyfikacje dochodów i wydatków budżetu państwa.

W gospodarce centralnie planowanej budżet państwa był nastawiony na realizację wielu zadań.

Poza tradycyjnymi funkcjami administracyjnymi, oświatowo-kulturalnymi i socjalnymi państwo w

poważnym stopniu oddziaływało na przebieg procesów gospodarczych. Państwo nie tylko kształtowało

docsity.com

2

centralnie i finansowało z budżetu działalność inwestycyjną, lecz także poważnie ingerowało w bieżącą

działalność gospodarczą i ograniczało samodzielność finansową przedsiębiorstw, m.in. przez

rozbudowany system różnego typu podatków, odpisów na centralnie gromadzone fundusze oraz

dotowanie bieżącej działalności gospodarczej.

Obecnie w większości krajów rozwiniętych gospodarczo polityka fiskalna nastawiona jest głównie

na zapewnienie środków na podstawowe potrzeby socjalne, administracyjne i obronne społeczeństwa

oraz stabilizacyjne oddziaływanie na koniunkturę. Znajduje to wyraz m.in. w wysokim udziale wydatków

budżetu państwa w dochodzie narodowym, przekraczającym często 50%.

Budżet państwa składa się z dochodów i wydatków centralnych władz państwowych (budżet

centralny), władz lokalnych (budżety lokalne) i ubezpieczeń społecznych. Struktura budżetów

lokalnych (terenowych) zależy od ustrojowej organizacji państwa. W państwach federalnych najczęściej

występują trzy szczeble zarządzania (np. w Niemczech: federacja, kraje związkowe i gminy), natomiast w

państwach unitarnych (tzn. wewnętrznie jednolitych, w których jednostki administracyjno-terytorialne są

ściśle podporządkowane organom centralnym) przeważa dwustopniowy podział administracyjny.

O włączeniu określonych rodzajów dochodów i wydatków do budżetu centralnego lub do

budżetów terenowych decyduje ich znaczenie dla gospodarki oraz zasięg (ogólnokrajowy czy

regionalny). Z budżetu centralnego finansuje się wydatki na administrację centralną, wymiar

sprawiedliwości, obronę narodową. Z kolei w gestii budżetów lokalnych znajduje się zazwyczaj

gospodarka komunalna i mieszkaniowa, oświata, ochrona zdrowia, kultura, utrzymanie porządku

publicznego, infrastruktura. Władze lokalne realizują zadania własne oraz zadania zlecane im przez

państwo, wynikające z przyjętej polityki społeczno-gospodarczej.

Istnieją różne systemy finansowania wydatków budżetów lokalnych: od finansowania

bieżących wydatków lokalnych głównie z własnych dochodów (jak np. w Niemczech i Szwecji) do

takich, w których subwencje rządowe stanowią podstawową część funduszy przeznaczonych na

finansowanie tej działalności (Wielka Brytania, Holandia). Własne dochody budżetów lokalnych

pochodzą z podatków i opłat obciążających ludność danego terenu oraz z dochodów uzyskanych z

działalności prowadzonej przez władze lokalne. Zasilanie zewnętrzne opiera się na subwencjach,

pożyczkach i innych transferach z budżetu centralnego.

We współczesnej gospodarce obserwuje się wzrost zadań realizowanych przez władze lokalne.

Niedobory budżetów lokalnych stają się coraz bardziej dotkliwe, systematycznie wzrasta więc rola źródeł

uzupełniających, a zwłaszcza subwencji z budżetu centralnego. Redystrybucja środków z budżetu

centralnego do budżetów lokalnych zazwyczaj jest traktowana jako zjawisko pozytywne. Dzięki tej

redystrybucji możliwe staje się:

- pokrycie wydatków, do których władze lokalne są ustawowo zobowiązane (np. utrzymanie dróg,

ochrona porządku publicznego),

- ukierunkowanie działalności lokalnej zgodnie z założeniami polityki społeczno-gospodarczej państwa,

docsity.com

3

- zmniejszenie dysproporcji między różnymi regionami kraju.

Zasilanie budżetów lokalnych subwencjami z budżetu państwa jest niezbędne ze względu na

dysproporcje terytorialnego rozkładu źródeł dochodów, względną równomierność terytorialnego rozkładu

wydatków związanych z zaspokajaniem socjalno-bytowych potrzeb ludności oraz praktyczną

niemożliwość pełnej komercjalizacji usług socjalno-bytowych. Władze lokalne prowadzą więc najczę-

ściej działalność korzystając w większym lub mniejszym stopniu z zasilania zewnętrznego.

Polityka budżetowa opiera się na określonych zasadach umożliwiających władzy wykonawczej

prowadzenie polityki finansowej państwa, a władzy ustawodawczej oddziaływanie na jej zakres i formy

oraz sprawowanie kontroli nad działalnością rządu.

W teorii finansów publicznych wyodrębnia się zwykle następujące zasady polityki budżetowej:

1) zasada rocznego budżetowania - plan dochodów i wydatków budżetowych obejmuje okres

jednego roku (przy czym rok budżetowy nie musi pokrywać się z rokiem kalendarzowym);

2) zasada zupełności - budżet obejmuje wszystkie dochody i wydatki państwa (żadna z dziedzin

działalności finansowej państwa nie może być pominięta lub wyłączona z planu budżetowego);

3) zasada jedności - budżet państwa powinien tworzyć jedną całość, tzn. wszystkie dochody i

wydatki państwa powinny być ujęte w jednym zestawieniu (poszczególne pozycje budżetu państwa mogą

być sporządzane jako odrębne dokumenty, muszą jednak łączyć się w jedną zwartą całość);

4) zasada jawności - budżet państwa powinien być podany do publicznej wiadomości (dotyczy to

zarówno tworzenia i uchwalania budżetu, jak i jego wykonania oraz kontroli);

5) zasada równowagi budżetowej - polega na dążeniu do tego, żeby bieżące dochody z

podatków i z innych źródeł napływające do budżetu centralnego były wystarczające do pokrycia płatności

za produkty i usługi finansowanych przez rząd, płatności transferowych i innych wydatków budżetowych.

Zasady te w wyniku wieloletnich doświadczeń podlegały modyfikacjom. Obecnie niektóre z nich

nie są w pełni respektowane; dotyczy to zwłaszcza zasady równowagi budżetowej. Ze względu na

wzrastające znaczenie wydatków rządowych coraz częstszym zjawiskiem w praktyce gospodarczej wielu

gospodarczo rozwiniętych krajów w ciągu ostatnich kilkunastu lat jest deficyt budżetowy, tzn. nadwyżka

wydatków państwa nad dochodami budżetowymi. Trudno także, ze względu na poważne

rozczłonkowanie i wzrastającą rolę budżetów lokalnych, w pełni respektować formalne i merytoryczne

wymogi zasady zupełności i jedności budżetowej. Dotyczy to zwłaszcza państw federacyjnych, w których

sporządza się odrębne budżety na szczeblu republik, stanów, krajów związkowych i brakuje

instytucjonalnych powiązań między tymi budżetami a centralnym budżetem państwa.

Zasady polityki budżetowej można przyrównać do dekalogu. Podobnie jak dekalog dają

wskazówki, jak postępować i czego nie należy robić. Równocześnie powszechnie wiadomo, że w

praktyce często nie są w pełni przestrzegane.

docsity.com

4

Dochody budżetu państwa. Podatki

Źródłami dochodów budżetowych państwa są podatki, cła, dochody ze sprzedaży

prywatyzowanych przedsiębiorstw, opłaty skarbowe, sądowe, notarialne i inne. Podstawą dochodów

budżetowych są podatki. Pozostałe źródła odgrywają w praktyce niewielką rolę.

Podatki są to przymusowe, bezzwrotne i nieodpłatne świadczenia pieniężne pobierane przez

państwo na podstawie przepisów prawa w celu uzyskania dochodów na pokrycie wydatków

państwowych. Płatnikami podatków mogą być osoby fizyczne i prawne. Podatki uzasadniane są głównie

koniecznością:

- zdobycia pieniędzy na finansowanie wydatków sektora publicznego,

- dokonywania redystrybucji dochodów między różne sektory gospodarki i grupy ludności dysponujące

różnymi dochodami,

- ograniczania konsumpcji niektórych produktów (np. alkoholu, papierosów),

- wykorzystania ich jako narzędzia polityki antycyklicznej i anty inflacyjnej.

Przez długi okres polityka podatkowa była podporządkowana głównie realizacji funkcji

fiskalnej. Doktryna liberalizmu ekonomicznego traktowała podatki jako narzędzie neutralne, nie

powodujące zmian realnych wielkości gospodarczych. Jednak już w XIX wieku w coraz szerszym

zakresie zaczęto wykorzystywać podatki jako narzędzie interwencji w życie ekonomiczne i społeczne. W

wieku XX, głównie pod wpływem teorii Keynesa, potrzeba wykorzystania pozafiskalnych funkcji

systemu podatkowego stała się sprawą bezsporną. Znalazło to wyraz m.in. we wzroście obciążeń

podatkowych. W końcu lat osiemdziesiątych w krajach gospodarczo rozwiniętych dochody z różnego

rodzaju podatków stanowiły około 40% produktu krajowego brutto (por. rys. 1). Najwyższe były w

krajach skandynawskich (55,3% w Szwecji), a najniższe w Stanach Zjednoczonych (29,8%).

Podatki mogą być klasyfikowane w różny sposób. Biorąc pod uwagę przedmiot opodatkowania

wyodrębnia się trzy rodzaje podatków:

1) podatki dochodowe, czyli pobierane od dochodów osobistych ludności (takich jak płace,

wynagrodzenia za prace zlecone, odsetki od posiadanego kapitału, renty, emerytury) oraz od dochodów

osób prawnych (przedsiębiorstw, instytucji);

2) podatki konsumpcyjne (nazywane także podatkami od wydatków), czyli podatki nakładane na

produkty i usługi będące przedmiotem obrotu, np. podatek obrotowy, podatek od wartości dodanej

(VAT), akcyza; niekiedy do podatków konsumpcyjnych zaliczane jest także cło;

3) podatki majątkowe, płacone od posiadanego majątku (kapitału) oraz od przenoszenia praw do

majątku (podatki spadkowe).

Często stosowany jest podział podatków na: bezpośrednie i pośrednie. Podatki bezpośrednie to

podatki nakładane na dochody i majątek. Termin „bezpośrednie” wywodzi się stąd, że podmiot

odpowiedzialny za płacenie podatku ponosi jego ciężar i bezpośrednio rozlicza się z budżetem państwa. Z

kolei podatki nakładane na wydatki określane są jako podatki pośrednie. Zawarte są one w cenie

docsity.com

5

nabywanego produktu lub usługi. Konsument płaci je więc „pośrednio”, za pośrednictwem sprzedawcy,

który jest zobowiązany do uiszczenia podatku. Może on ciężar tego podatku w całości lub w części

przerzucić na kupujących.

Rys. 1 Udział procentowy podatków w PKB w krajach członkowskich OECD w 1988 r.

Źródło: Revenue Statistics of OECD Member Countries, Paris 1990.

Obciążenia podatkowe mogą być naliczane proporcjonalnie, progresywnie lub degresywnie.

Podatek jest proporcjonalny wówczas, gdy wszyscy podatnicy płacą ten sam procent swoich dochodów,

czyli obowiązuje jedna stopa podatkowa. Zazwyczaj podatek od dochodów osób prawnych ma charakter

proporcjonalny. Podatek progresywny występuje wówczas, gdy osoby uzyskujące wyższe dochody

obciążone są wyższą stopą podatkową. Przykładem podatku progresywnego jest podatek od dochodów

osobistych ludności, mający kilka stóp podatkowych. Dochody ludności podzielone są na przedziały. Im

wyższy przedział dochodów, tym wyższą stopą podatkową jest objęty. Podatek degresywny polega na

tym, że wraz ze wzrostem dochodu nakładane są coraz mniejsze procentowe stawki podatkowe.

Wśród podatków pobieranych w krajach rozwiniętych gospodarczo najpoważniejszą pozycję

zajmuje podatek od dochodów osobistych ludności. Stanowi on przeciętnie ponad 30% dochodów

budżetowych państwa (por. tab. 1). Podatek ten jest pobierany od dochodów uzyskiwanych z różnych

źródeł. Są to: płace, dochody z indywidualnej działalności gospodarczej i z gospodarstw rolnych, z tytułu

docsity.com

6

wykonywania wolnych zawodów, z prac dorywczych, rent i emerytur, a także dochody z kapitału.

Podstawą określenia wysokości podatku są wszystkie dochody płatnika pochodzące z wymienionych

źródeł. Dochód podlegający opodatkowaniu ustala się odejmując od łącznej sumy przychodów wydatki

związane z uzyskaniem dochodów.

Tab. 1 Struktura dochodów budżetowych z tytułu podatków w wybranych krajach w 1986 r. (w %)

Kraj

Podatek od

dochodów

ludności

Podatek od

dochodów

przedsiębiorstw

Składki na

ubezpieczenia

społeczne

Podatek od

majątku

Opodatkowanie

produktów i

usług

Inne

Szwecja

Norwegia

Belgia

Holandia

Francja

Dania

Austria

Włochy

Irlandia

Wielka Brytania

RFN

Finlandia

Nowa Zelandia

Australia

Stany Zjednoczone

Japonia

41

25

37

24

13

53

24

25

30

29

29

45

61

46

38

27

3

17

6

7

5

3

3

8

7

10

5

5

8

10

7

19

30

21

29

42

45

4

38

47

17

20

36

18

0

4

24

30

1

2

2

3

4

4

2

3

2

13

4

2

7

8

10

10

24

35

26

24

30

37

31

15

44

28

26

18

24

32

17

14

1

0

0

0

3

0

2

2

0

0

0

12

0

0

4

0

Przeciętnie 34,2 7,7 24,6 4,8 26,2 2,1 Źródło: Obliczenia własne na podstawie: K. Andersen, E. Norman Capital, Taxation and Neutrality, Lund 1987, s. 123.

Z reguły dochody osobiste ludności opodatkowane są według skali progresywnej. W większości

krajów stopa podatkowa kształtuje się na poziomie od 0 do 50%. Ustawy podatkowe przewidują

zazwyczaj ulgi, zwolnienia i wyłączenia podatkowe podyktowane względami społecznymi lub

ekonomicznymi. Na przykład stopa podatkowa zero, wyznaczająca kwotę rocznych dochodów wolnych

od opodatkowania, ustalana jest przy uwzględnieniu możliwości płatniczych osób o najniższych

dochodach. Ulgi podatkowe mogą tworzyć preferencje dla pewnych rodzajów działalności (rolniczej,

intelektualnej) oraz sposobów wydatkowania dochodów (budowa domu, zakup mieszkania i jego

wyposażenia, zakup akcji i obligacji).

Ważnym źródłem dochodów budżetowych jest opodatkowanie produktów i usług. W

większości przypadków jest to podatek obrotowy lub podatek od wartości dodanej (VAT - Value Added

Tax) obciążający dobra konsumpcyjne. Podatki te spełniają funkcje fiskalne i redystrybucyjne. Z reguły

nie podlegają opodatkowaniu podstawowe artykuły żywnościowe, książki, gazety, energia elektryczna,

odzież dziecięca, lekarstwa. Często z opodatkowania wyłączone są usługi lekarskie, weterynaryjne,

bankowe, ubezpieczeniowe itp. Towary eksportowane także nie są obciążone tym podatkiem. Pozostałe

artykuły i usługi opodatkowane są według stawki jednolitej (np. w Wielkiej Brytanii 15%) lub

zróżnicowanej dla poszczególnych kategorii dóbr (np. we Włoszech wprowadzono stawki obniżone - 2%

i 9%, stawkę standardową - 18% i podwyższoną - 38%).

docsity.com

7

Składki na ubezpieczenia społeczne są kolejną znaczącą pozycją dochodów budżetowych

państwa. Składki te płacone są częściowo przez pracodawcę, a częściowo przez pracownika (najczęściej

po 50% każda ze stron). Można je traktować jako formę opodatkowania dochodów, ze względu na ich

powszechny i obowiązkowy charakter (potrącane są każdorazowo przy wypłacie, a wysokość składek i

zakres ubezpieczenia regulują odpowiednie przepisy prawne).

Podatki obciążające ludność bezpośrednio, a także pośrednio, przez opodatkowanie produktów i

usług, wykazują w gospodarce rynkowej (poza nielicznymi wyjątkami) długookresową tendencję

wzrastającą. Wśród państw wymienionych w tab. 1 znalazły się tylko trzy, w których bezpośrednie i

pośrednie obciążenia podatkowe stanowiły mniej niż połowę dochodów budżetowych z tytułu podatków

(Włochy 40%, Japonia 41% i Holandia 48%). Maksymalne obciążenia ludności, przekraczające 80%

dochodów budżetowych pochodzących z podatków, miały miejsce w Danii (90%), Nowej Zelandii

(85,7%) oraz Australii (85,5%). Tak poważny udział podatków w finansowaniu budżetu państwa jest,

niewątpliwie, ważnym elementem edukacji ekonomicznej. Jest więc zrozumiałe, iż coroczny plan

budżetu państwa (a także budżetów lokalnych) w krajach gospodarczo rozwiniętych jest przedmiotem

powszechnego zainteresowania, dyskusji, komentarzy i głębokich emocji. Planowany poziom i rodzaje

podatków, a także struktura wydatków budżetu państwa wpływają bowiem mniej lub bardziej

odczuwalnie oraz mniej lub bardziej korzystnie na stopę życiową każdego obywatela. Niemal każdy

członek społeczeństwa ma w tej sytuacji swoją wizję polityki podatkowej - jakiego rodzaju podatki

byłyby najwłaściwsze, co należy zmienić, jak rozdysponować dochody budżetu państwa. Równocześnie

jednak taki system finansowania wydatków budżetowych skłania rządy tych krajów do przemyślanych

decyzji, racjonalnego gospodarowania funduszami, podejmowania działań akceptowanych przez

społeczeństwo. Można wręcz doszukiwać się zależności między stopniem obciążenia podatkowego

społeczeństwa a stopniem demokratyzacji - im większą część dochodów ludzie przeznaczają na

finansowanie działalności społecznej i gospodarczej kraju, w tym większym stopniu zainteresowani są

podejmowaniem decyzji oraz kontrolowaniem ich wykonania.

Wspólną cechą polityki podatkowej prowadzonej współcześnie w krajach wysoko rozwiniętych

jest niski udział podatków od dochodów przedsiębiorstw w dochodach budżetu państwa. Wpływy

budżetowe z tytułu opodatkowania przedsiębiorstw z reguły nie przekraczają obecnie 10% ogółu

dochodów budżetu państwa. Taką politykę podatkową można tłumaczyć tym, że:

a) państwo stara się pozostawić przedsiębiorstwom jak najdalej idącą swobodę i nie ograniczać ich

aktywności nadmiernym fiskalizmem;

b) dochody budżetowe państwa przeznaczone są w poważnym stopniu na realizację szeroko rozumianej

polityki społecznej, a więc obciążenia podatkowe w największym stopniu (zgodnie z zasadą

ekwiwalentności) powinny dotyczyć ludności;

docsity.com

8

c) polityka podatkowa jest podstawowym narzędziem redystrybucji dochodów - progresja podatkowa,

system ulg i zwolnień podatkowych, zasady opodatkowania produktów i usług wpływają na

kształtowanie się realnych dochodów ludności.

Podatki obciążające ludność wykazują w gospodarce rynkowej długookresową tendencję

wzrostową. Jednak ujemne skutki nadmiernie wysokiego opodatkowania (osłabienie bodźców do pracy,

uchylanie się od płacenia podatków, oszustwa podatkowe) oraz coraz powszechniejsze przechodzenie od

polityki fiskalnej do polityki monetarnej sprawiają, że trend do wzrostu obciążeń podatkowych

(zwłaszcza podatku od dochodów ludności) w rozwiniętych gospodarczo krajach ulega zahamowaniu.

W pracach teoretycznych oraz w dyskusjach w gronie polityków gospodarczych coraz częściej

wskazuje się na negatywne skutki podatków, a stosowane rozwiązania w coraz większym stopniu są

nastawione na łagodzenie progresji podatkowej. Od strony teoretycznej zależność między wpływami do

budżetu z tytułu podatków a wysokością stopy podatkowej można zilustrować za pomocą tzw. krzywej

Laffera (rys. 2). Nazwa krzywej pochodzi od nazwiska ekonomisty amerykańskiego, przedstawiciela

ekonomii podaży. Zauważył on, że przy stopie opodatkowania równej 0 i 100% przychody budżetowe z

podatków są równe 0, a stopom opodatkowania z przedziału od 0 do 100% odpowiadają różne dodatnie

poziomy przychodów z podatków, włącznie z poziomem maksymalnym. Na wykresie są one wyznaczone

przez punkty, które po połączeniu tworzą krzywą zbliżoną do paraboli.

Rys. 2 Krzywa Laffera

Podniesienie stopy opodatkowania np. z t1 do t2 na rys. 2 umożliwia zwiększenie dochodów

budżetowych z Tl do T2. Maksymalne przychody z podatków (Tmax) można osiągnąć przy stopie

podatkowej równej t3 . Dalsze podnoszenie podatków (np. do stopy t4 lub t5) prowadzi do spadku

dochodów budżetowych. Nadmiernie wysokie podatki osłabiają bowiem bodźce do prowadzenia

działalności gospodarczej. Produkcja i dochody ludności spadają, a w konsekwencji zmniejszają się także

dochody budżetowe. Równocześnie jednak krzywa Laffera sugeruje pożądany kierunek zmiany polityki

docsity.com

9

fiskalnej. Zmniejszenie obciążeń podatkowych (np. obniżenie stopy podatkowej z t5 do t4) przyczyni się

do pobudzenia aktywności gospodarczej, wzrostu dochodów oraz wzrostu przychodów budżetowych z

tytułu podatków (z T1 do T2).

A. Smith wskazał na cztery zasady, na których powinien opierać się dobry system podatkowy:

1) podatki powinny być sprawiedliwe i nie powinny przekraczać możliwości podatnika,

2) wysokość podatków powinna być z góry określona,

3) sposób i warunki płatności powinny być wygodne dla płatnika,

4) koszty poboru podatku powinny być niskie, a podatki nie powinny wpływać hamująco na aktywność i

przedsiębiorczość podatników.

Zasady te są wciąż aktualne, chociaż Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów

A. Smith opublikował w 1776 r.

Oprócz wymienionych wyżej zasad, przy budowie systemu podatkowego należy uwzględniać

szereg uwarunkowań ekonomicznych i społecznych, takich jak poziom stopy życiowej społeczeństwa,

przyzwyczajenia konsumpcyjne, poglądy na rolę państwa w gospodarce, mentalność podatkową ludności.

W literaturze finansowej wyodrębnia się kraje o tzw. południowej i północnej mentalności podatkowej.

Pierwszą grupę charakteryzuje przewaga podatków od spożycia (przykładem mogą być: Grecja, Włochy,

Francja). W grupie drugiej głównym źródłem dochodów budżetowych jest bezpośrednie opodatkowanie

dochodów i majątku (Dania, Niemcy). Integracja ekonomiczna sprzyja ewolucji w kierunku pewnej

równowagi między podatkami pośrednimi i bezpośrednimi. Kraje południowe w coraz szerszym zakresie

stosują podatek dochodowy i podatki majątkowe. Z kolei kraje północne coraz częściej podnoszą podatki

pośrednie, obniżając równocześnie stopy podatków bezpośrednich. Polityka taka podyktowana jest

względami ekonomicznymi i społecznymi. Podatki pośrednie nie spotykają się z tak wyraźną niechęcią

podatników jak podatki bezpośrednie, ponadto łatwiej je wprowadzać, łatwiejszy jest też ich pobór.

Inaczej niż w gospodarce rynkowej kształtowały się dochody budżetu państwa w krajach

„realnego socjalizmu”. Powstawały one głównie z opodatkowania przedsiębiorstw państwowych i

spółdzielczych. Wpływy z tzw. sektora uspołecznionego stanowiły 80-90% ogółu dochodów

budżetowych państwa, natomiast rola podatku od dochodów ludności jako narzędzia redystrybucji była

znikoma.

Podatki wpłacane przez sektor prywatny (w tym rolnictwo indywidualne) oraz ludność - w

zależności od tego czy dążono do ograniczania, czy do pobudzania rozwoju tego sektora - stanowiły w

Polsce od kilkunastu procent dochodów budżetu (w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych) do kilku

procent (od połowy lat siedemdziesiątych). Podatki i opłaty od ludności (które według polskiej

klasyfikacji budżetowej obejmowały następujące podatki: od wynagrodzeń, wyrównawczy, od

nieruchomości i lokali, od spadków i darowizn oraz opłaty skarbowe i celne) w latach osiemdziesiątych

kształtowały się w granicach 1-2% dochodów budżetowych. Zbliżoną strukturę dochodów budżetowych

miały inne kraje „realnego socjalizmu”. Wszędzie dominującą rolę odgrywały wpływy z przedsiębiorstw

docsity.com

10

państwowych. Warto też podkreślić, że w gospodarkach tych krajów, gdzie większość decyzji

dotyczących sektora państwowego podejmowano w trybie administracyjnych nakazów oraz dominowało

bezpośrednie rozdzielnictwo środków finansowych i rzeczowych, podatki były instrumentem biernym, a

często wręcz niepotrzebnym. Aktywną rolę pełniły one w zasadzie tylko w odniesieniu do sektora

prywatnego.

Od 1989 r. system podatkowy w Polsce został poddany istotnym przeobrażeniom. Zmiany

dokonywane były przy założeniu zgodności tego systemu ze standardami podatkowymi właściwymi dla

krajów o od dawna ukształtowanej gospodarce rynkowej. Polegały one głównie na przesunięciu akcentu z

podatków bezpośrednich na pośrednie, z przedsiębiorstw na gospodarstwa domowe oraz na poszerzeniu

zakresu opodatkowania i obniżeniu wysokości maksymalnej stawki opodatkowania.

Proces zmian podporządkowano realizacji podstawowego celu, jakim jest rozwój

przedsiębiorczości rozumianej jako wzrost aktywności gospodarczej i zawodowej w różnych jej formach.

Uznano też, że czytelność i uproszczenie systemu podatkowego przyczynią się do unaocznienia i

upowszechnienia oczywistej prawdy, iż rząd może wydawać tylko tyle pieniędzy, ile zbierze od

podatników oraz że dyscyplina podatkowa jest jednym z najważniejszych elementów odpowiedzialności

obywatelskiej.

Ogólną zasadą gospodarki centralnie planowanej było regulowanie odrębnymi aktami

opodatkowania sektora publicznego i sektora prywatnego. Zasadnicza zmiana w podatku dochodowym

od osób prawnych dokonana została w Polsce już w 1989 r., kiedy to zniesiono sektorowe

zróżnicowanie podmiotów gospodarczych oraz zrezygnowano z opodatkowania progresywnego na rzecz

opodatkowania liniowego ze stopą opodatkowania 40%.

Ważnym elementem reformy podatkowej w Polsce było wprowadzenie podatku dochodowego

od osób fizycznych. Podatek ten wszedł w życie l stycznia 1992 r. i zastąpił kilka dotychczasowych

podatków, tj. wynoszący 20% podatek od płac (obciążający przedsiębiorstwa), podatek od wynagrodzeń,

podatek wyrównawczy, podatek rolny w części dotyczącej działów specjalnych produkcji rolnej oraz

dotychczas obowiązujący podatek dochodowy. Obciążeniu podatkiem dochodowym podlega suma

dochodów osiąganych ze wszystkich źródeł, z wyjątkiem tych, które przedmiotowo są zwolnione z

opodatkowania (np. nagrody państwowe, wygrane w grach liczbowych, świadczenia socjalne, odsetki od

wkładów oszczędnościowych) oraz dochodów nie podlegających kumulacji (takich jak np. dochody ze

sprzedaży nieruchomości, odsetki od pożyczek, z praw autorskich i podobnych), które są opodatkowane

według odrębnych zasad. Opodatkowane są dochody indywidualne, ale małżonkowie mają prawo

łącznego opodatkowania dochodu. Podatek ma charakter progresywny z trzema stopami: 20, 30 i 40% w

latach 1992-1993, 21, 33, 45% w latach 1994-1996 oraz 19, 30, 40% w latach 1998-1999, z niewielką

ilością ulg i zwolnień podatkowych.

Do lipca 1993 r. podatek obrotowy regulowany był dwiema odrębnymi ustawami. Jedna dotyczyła

jednostek sektora publicznego, a druga osób fizycznych oraz prywatnych przedsiębiorstw i instytucji.

docsity.com

11

Ustawa o podatku od towarów i usług oraz podatku akcyzowym, która weszła w życie 5 lipca 1993 r.,

oznaczała radykalną zmianę systemu funkcjonowania podatku pośredniego w Polsce. Podatek ten

naliczano według trzech stawek: podstawowej 22%, obniżonej 7% i 0%. Nowy system opodatkowania

obrotów - wprowadzony zgodnie z zaleceniami ekspertów z Międzynarodowego Funduszu Walutowego –

stał się odwzorowaniem wielofazowego podatku od wartości dodanej VAT, który został zastosowany po

raz pierwszy w 1968 r.

Zmiany systemu podatkowego w Polsce, mimo rozłożenia w czasie, przeprowadzono w sposób

sprawny i nie zakłócający nadmiernie procesów gospodarczych. Od strony legislacyjnej nowy system

podatkowy jest nowoczesny, zbliżony do istniejącego w Unii Europejskiej. Prowadzi on do zmiany

struktury dochodów budżetowych w kierunku zwiększenia udziału podatków pośrednich i bezpośrednich

płaconych przez ludność. Modyfikacje systemu podatkowego polegają głównie na zwiększeniu

sprawności fiskalnej aparatu administracyjnego i stosowaniu skuteczniejszych sposobów ograniczania

zakresu działalności gospodarczej wymykającej się spod kontroli podatkowej. Mają one na celu

zapewnienie dodatkowych dochodów budżetowych, będących przeciwwagą zmniejszających się

wpływów z sektora publicznego.

Wydatki budżetu państwa

Wielkość i struktura wydatków budżetowych odzwierciedlają rolę, zakres i kierunki działalności

państwa. Z punktu widzenia przeznaczenia można wyodrębnić trzy grupy wydatków budżetowych:

1) wydatki związane z tradycyjnym pełnieniem przez państwo takich funkcji, jak: obrona narodowa,

administracja i wymiar sprawiedliwości;

2) wydatki związane z realizacją celów społecznych „państwa dobrobytu” (oświata, kultura, ochrona

zdrowia, świadczenia socjalne itp.);

3) wydatki wynikające z pełnienia funkcji interwencyjnych w gospodarce (oddziaływanie na

inwestycje produkcyjne i infrastrukturalne, subsydia dla rolnictwa, przedsiębiorstw państwowych i

prywatnych oraz wydatki transferowe, które wpływają stabilizująco na koniunkturę, np. świadczenia

społeczne poza tym, że pełnią funkcję redystrybucyjną, wpływają też na wielkość globalnego popytu).

W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat wydatki publiczne na ogół szybko rosły, niejednokrotnie w

tempie wyższym niż produkt narodowy. Wzrastający udział wydatków publicznych był jedną z

konsekwencji akceptacji w teorii i polityce ekonomicznej aktywnej roli państwa w gospodarce. Proces

ten, zapoczątkowany w Europie Zachodniej w latach trzydziestych, jest dobitną ilustracją dominacji w

przeszłości paradygmatu keynesowskiego, uzasadniającego rozwój wydatków na cele socjalne i

ingerowanie państwa w życie gospodarcze.

Chociaż od połowy lat siedemdziesiątych można zaobserwować zmianę poglądów na

ekonomiczną rolę państwa oraz wzrastającą popularność idei konserwatywnych i liberalnych, udział

wydatków publicznych w produkcie narodowym nadal jest wysoki i nie wykazuje tendencji malejącej. W

docsity.com

12

1990 r. w krajach rozwiniętych gospodarczo wydatki budżetowe stanowiły przeciętnie ponad 40%

produktu narodowego brutto, w wielu przekraczały 50%, a w Szwecji nawet 60% (tab. 2).

Tab. 2 Wydatki budżetowe (jako % PNB) w wybranych krajach w latach 1970-1990

Kraj 1970 1979 1982 1984 1989 1990

Stany Zjednoczone

Japonia

Niemcy

Francja

Włochy

Wielka Brytania

Kanada

Australia

Austria

Belgia

Dania

Finlandia

Grecja

Islandia

Irlandia

Luksemburg

Holandia

Norwegia

Portugalia

Hiszpania

Szwecja

Szwajcaria

Turcja

31,7

19,4

38,6

38,5

24,2

38,8

34,8

26,8

39,2

42,2

40,2

30,5

22,4

30,7

39,6

33,1

43,9

41,0

21,6

22,3

43,3

21,3

-

31,7

31,6

47,7

45,0

45,5

42,5

39,0

33,5

48,9

58,1

53,2

36,7

29,7

32,8

46,8

52,5

55,8

50,4

36,2

30,5

60,7

29,9

25,8

36,5

33,6

49,7

50,4

47,4

46,9

46,6

37,0

50,9

64,2

61,2

39,1

37,0

34,2

55,8

55,8

61,6

48,3

43,0

37,6

66,3

30,1

26,4

35,8

32,9

48,1

52,0

49,3

47,2

46,8

38,5

50,8

62,8

60,3

39,8

40,2

32,1

54,0

51,8

61,0

46,3

44,4

39,4

63,5

41,1

25,5

36,1

31,5

45,4

49,5

51,7

40,9

44,3

34,8

49,6

55,5

58,7

38,2

47,7

39,8

46,6

-

56,0

54,6

41,7

41,8

60,1

29,9

28,8

37,0

30,7

45,8

50,2

53,2

42,8

46,4

36,4

48,6

54,7

57,6

40,8

53,9

39,3

44,5

-

56,3

55,1

42,7

41,5

61,5

31,8

29,6

OECD – Europa

OECD

36,9

32,9

45,3

37,4

49,4

41,5

49,6

41,2

47,6

40,0

48,6

40,5 Źródło: OECD National Accounts, „OECD Economic Outlook” 1991 (July), nr 49.

Analiza trendów w różnych krajach wskazuje, że wydatki budżetowe charakteryzują się

wysokim stopniem inercji. Zarówno ograniczenie absolutnych rozmiarów tych wydatków, jak i

zahamowanie tempa ich wzrostu w praktyce jest bardzo trudne. Utrzymywanie, a nawet rozszerzanie

wydatków budżetowych uzasadniane jest wieloma względami natury ekonomicznej. Wymienić należy

przede wszystkim konieczność subsydiowania produkcji rolnej w celu ochrony krajowego rolnictwa i

stabilizacji dochodów producentów rolnych oraz subsydiowania przedsiębiorstw państwowych i

prywatnych, zwłaszcza w okresie recesji, aby przeciwdziałać masowym bankructwom. Zaostrzona

konkurencja na rynkach światowych (zwłaszcza konkurencja Japonii i krajów Azji Południowo-

Wschodniej) skłania rządy wielu krajów zachodnich do subwencjonowania przedsiębiorstw państwowych

i prywatnych w celu zwiększenia zdolności eksportowej gospodarki, stabilizacji koniunktury i ochrony

miejsc pracy. Dużych wydatków rządowych wymaga też rozwój zaawansowanych technologii.

Niezbędne staje się finansowanie nie tylko nakładów na prace naukowo-badawcze, lecz także nakładów

inwestycyjnych wykraczających poza potrzeby i możliwości prywatnego kapitału (kosmonautyka,

energia nuklearna, elektronika, telekomunikacja itp.). Wydatki rządowe rosną także wtedy, gdy

podejmowane są próby dokonania zmian strukturalnych w gospodarce, takich jak tworzenie warunków do

rozwoju nowoczesnych gałęzi produkcji, dążenie do nadania gospodarce pożądanej dynamiki,

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome