Zasady ustroju politycznego państwa - Notatki - Administracja - Część 3, Notatki'z Administracja. University of Warmia and Mazury in Olsztyn
stevie_k
stevie_k12 April 2013

Zasady ustroju politycznego państwa - Notatki - Administracja - Część 3, Notatki'z Administracja. University of Warmia and Mazury in Olsztyn

PDF (291.9 KB)
12 strona
1Liczba pobrań
662Liczba odwiedzin
Opis
Zarządzanie: notatki z zakresu administracji odnoszące się do zasad ustroju politycznego państwa. Część 3.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 12
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

Na plan pierwszy wysuwa się rola partii politycznych, jako ogniwa nakazowo – kierowniczego. Partie w reżimach  totalitarnych dążą do objęcia kontrolą wszelkich form aktywności społeczeństwa i dlatego stopniowo zacierają naturalne  różnice między sferą publiczną i prywatną. Partia przejmując władzę w państwie, przejmuje kontrolę nad obywatelami,  którymi może manipulować. Stwarza wrażenie legitymizacji ich poczynań przez obywateli. Jednakże jest to jedynie  fasada, bo np. podkreślany jest ceremonialny charakter wyborów, skoro i tak alternacja władzy nie może nastąpić.    Funkcje w systemach autorytarnych  Partia dominująca stara się kształtować powiązania ze społeczeństwem przede wszystkim przez wykorzystanie form  oddziaływań klientelistycznych występujących w postaci układu paternalistycznego. Funkcja ta występuje głównie w  krajach azjatyckich opartych na tradycji konfucjanizmu np. Tajwan czy Korea Południowa. Partia ma za zadanie troszczyć  się o obywateli, władca kreuje się na ojca narodu. Partia odgrywa marginalną rolę. Politycy wykorzystują jednak  "symbol", "markę" partii, aby wokół niej skupiać sympatyków. Dzięki temu mogą prezentować deklaracje polityczne ex  cathedra i dlatego oferują one bardzo niejasne programy polityczn      39) Finansowanie partii politycznych     W Polsce obowiązują trzy główne zasady finansowania działalności partii politycznych:   dochody uzyskiwane przez partię z wykorzystaniem własnego majątku   dochody od osób fizycznych w postaci składek członkowskich, darowizn, spadków oraz zapisów   finansowanie z budżetu państwa 

Wykorzystanie majątku własnego  Zgromadzony majątek partyjny może być wykorzystywany jedynie do działalności w celach statutowych oraz na cele  charytatywne. Istnieją również ograniczone możliwości czerpania wymiernych korzyści z operacji majątkowych, jakie  partia może osiągnąć w drodze:   oprocentowania środków zgromadzonych na rachunkach bankowych i lokatach,   obrotu obligacjami Skarbu Państwa i bonami skarbowymi Skarbu Państwa,   zbycia należących do niej składników majątkowych,   prowadzenia przez partię polityczną działalności własnej polegającej na sprzedaży tekstu statutu lub programu 

partii, a także przedmiotów symbolizujących partię i wydawnictw popularyzujących cele i działalność partii  politycznej oraz na wykonywaniu odpłatnie drobnych usług na rzecz osób trzecich z wykorzystaniem  posiadanego sprzętu biurowego. 

Przedsięwzięcia te nie uchodzą w świetle prawa za działalność gospodarczą, której prowadzenie jest partiom  politycznym zabronione. Ponadto partia polityczna może użyczać posiadane przez siebie nieruchomości i lokale jedynie  na biura poselskie, senatorskie oraz biura radnych gminy, powiatu albo województwa. Jeżeli do wymienionych wcześniej  wariantów dodamy możliwość zaciągania kredytów bankowych na cele statutowe, wyczerpie się wówczas wariant  finansowania działalności partii politycznej oparty na przedsięwzięciach własnych oraz majątkowych.    Dochody od osób fizycznych  Kolejnym sposobem pomnażania kapitału partyjnego są dochody od osób fizycznych, w tym od samych członków partii.  Zabronione jest natomiast pobieranie jakichkolwiek datków mających wartość pieniężną od osób prawnych. Jeżeli  chodzi o osoby fizyczne, to partia nie może przyjmować środków finansowych pochodzących od:   osób fizycznych niemających miejsca zamieszkania na terenie Rzeczypospolitej Polskiej, z wyłączeniem 

obywateli polskich zamieszkałych za granicą,   cudzoziemców mających miejsce zamieszkania na terenie Rzeczypospolitej Polskiej. 

W przypadku przyjęcia datków od takich osób, co zdarzyć się powinno tylko w przypadku niedopatrzenia, partia ma  obowiązek zwrócić w ciągu 30 dni otrzymane świadczenia, bądź przekazać je dla Skarbu Państwa, jeżeli takowa  możliwość nie zaistnieje (brak adresu nadawcy). Kolejnym ograniczeniem w przyjmowaniu środków finansowych jest ich  wysokość, otóż łączna suma wpłat od osoby fizycznej na rzecz partii politycznej, z wyłączeniem składek członkowskich w  kwocie nieprzekraczającej w jednym roku minimalnego wynagrodzenia za pracę, ustalanego na podstawie odrębnych  przepisów, obowiązującego w dniu poprzedzającym wpłatę, oraz wpłat na Fundusz Wyborczy partii politycznej, nie  może przekraczać w jednym roku 15‐krotności minimalnego wynagrodzenia za pracę. Nie istnieje również możliwość  gromadzenia środków pieniężnych w formie zbiórek publicznych.    Finansowanie z budżetu państwa  Ostatnim motorem napędowym majątku partyjnego są subwencje z budżetu państwa, które zostają przyznawane pod  następującymi warunkami: Aby uzyskać możliwość zasilania kont bankowych środkami budżetowymi partia musi  uzyskać w wyborach do Sejmu, tworząc samodzielnie komitet wyborczy, co najmniej 3% ważnie oddanych głosów na jej 

okręgowe listy kandydatów w skali kraju bądź 6 % ważnie oddanych głosów w skali kraju, jeżeli kandyduje w koalicji.  Wysokość rocznej subwencji, dla danej partii politycznej albo koalicji wyborczej ustalana jest na zasadzie stopniowej  degresji proporcjonalnie do łącznej liczby głosów oddanych na listy okręgowe kandydatów na posłów partii albo koalicji  wyborczej, w rozbiciu na liczby głosów odpowiadające poszczególnym przedziałom określonym w procentach  Wiersz  procent  liczba głosów (W) Wysokość kwoty za jeden głos (M) 1  do 5%  10 złotych  2  powyżej 5% do 10%  8 złotych  3  powyżej 10% do 20%  7 złotych  4  powyżej 20% do 30 %  4 złote  5  powyżej 30 %  1 złoty 50 groszy  Jeżeli nastąpi skrócenie kadencji Sejmu, prawo do subwencji również wygasa.      40) Pojęcie i rodzaje systemów partyjnych    System partyjny jedna z trzech kategorii systemów w politologii obok systemów politycznych i systemów wyborczych.  Jest to układ wszystkich partii politycznych, a także organizacji quasi‐ partyjnych: stowarzyszeń czy związków  zawodowych. Do systemu partyjnego nie zalicza się natomiast tzw. "partii kanapowych", nie uczestniczących w  wyborach, założonych często dla żartu, jak również stronnictw antysystemowych, dążących do obalenia porządku  polityczno‐społecznego (np. terrorystycznych). Pod pojęciem systemu partyjnego rozumiemy kontakty czy też stosunki  jakie mają miejsce pomiędzy poszczególnymi partiami politycznym danego państwa, a więc istniejące pomiędzy nimi  zależności i powiązania. System partyjny kształtuje również normy, które regulują stosunek partii politycznej do organów  władzy państwowej.    Rodzaje systemów partyjnych   system jednopartyjny ‐ W systemie jednopartyjnym legalnie może działać tylko jedna partia polityczna. Do niej 

należy kierowanie państwem i sprawowanie rządów. Wszelka działalność opozycyjna jest przez nią skutecznie  niszczona i hamowana. Na najważniejszych państwowych stanowiskach zasiadają partyjni dygnitarze. W takim  państwie może działać parlament, jednak jego uchwały służą jedynie partii i są zatwierdzeniem decyzji przez nią  wydanych.     Przykładem takich systemów jednopartyjnych były państwa totalitarne: faszystowskie Włochy (NPF), III Rzesza  (NSDAP), ale także i państwa komunistyczne: Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (KPZR), Polska  Rzeczypospolita Ludowa (PZPR) czy Chińska Republika Ludowa (KPCh).   

system partii hegemonicznej ‐ wśród kilku istniejących partii jedna z nich pełni funkcję hegemona zmuszając  pozostałe partie (tzw. partie satelickie) do całkowitego podporządkowania ‐ np. w Polsce 1948‐1989 układ PZPR‐ ZSL‐SD; 

system partii dominującej ‐ wśród wielu istniejących partii jedna z nich, zwykle wykorzystując uwarunkowania  historyczne, ma zdecydowaną przewagę pozostając niemal bez przerwy u władzy ‐ np. w Indiach Indyjski  Kongres Narodowy, w Meksyku Partia Rewolucyjno‐Instytucjonalna; 

system dwupartyjny ‐ W takim systemie partyjnym na scenie politycznej działa wiele partii, jednak realne  szanse na zdobycie władzy maja tylko dwie z nich. Tak skonstruowany system wpływa bardzo korzystnie na  stabilizację  i równowagę politycznego życia w kraju. Partia, która zwycięża w wyborach, formuje rząd. Jest on w  stanie zrealizować swój program polityczny i przeprowadzić szereg reform, ponieważ pewnie jest, że jego  kadencja zakończy się po upływie czasu przewidzianego przez konstytucję. Wadami tego typu systemu jest  dominacja na scenie politycznej tylko dwóch partii. W tym wypadku mniejsze partie maja nikłe szanse na udział  w rządach parlamentarnych, ponieważ nie są w stanie uzyskać wystarczającego poparcia, by znaleźć się w  parlamencie. Charakterystyczną cechą dla tego typu systemu partyjnego jest rozmycie programów dwóch partii,  które rywalizują o władzę. Zagadnienia poruszane w programie są bardzo szerokie, a celem staje się zyskanie jak  największej liczby zwolenników.     Taki system partyjny występuje w Stanach Zjednoczonych, gdzie do walki o władze stają Partia Republikańska i  Partia Demokratyczna. Także w Wielkiej Brytanii realne szanse na zdobycie władzy mają: Partia Konserwatywna  bądź Partia Pracy.  

system dwuipółpartyjny ‐ W tym systemie działają dwie partie zdecydowanie dominujące nad pozostałymi. W  walce o władze zwycięża raz jedna, raz druga. Jednak by móc rządzić potrzebują mniejszej partii, która weszłaby  z nimi na drogę współpracy i zwarła koalicję.    Tego typu system partyjny występuje w Niemczech. Niemieckie SPD lub CDU/CSU zawierały koalicję z Zielonymi  bądź z FDP.  

system wielopartyjny

System wielopartyjny z partią dominującą   W systemie tego typu na scenie politycznej działa wiele partii. Spośród rywalizujących za sobą ugrupowań jedno  wyróżnia się wielkością i na tyle silnym poparciem wśród obywateli, że w trakcie wyborów jest w stanie zdobyć  ok. 45% głosów. Jest to jednak za mało, by partia ta mogła samodzielnie utworzyć rząd. Konieczne staje się  stworzenie koalicji rządowej.    Taki system jest charakterystyczny dla państw demokratycznych. Jak każdy z systemów partyjnych także i ten  ma swoje zalety i wady. Zaletą tego typu systemu jest możliwość uzyskania reprezentacji w parlamencie przez  każde ugrupowanie polityczne, działające w danym państwie. W tej sytuacji każdy wyborca ma dość duże  możliwości co do wyboru partii, a tym samym programu politycznego, z którym się utożsamia. Wadą jest  natomiast dość duże rozbicie sceny politycznej, mniejsza stabilność rządów, bowiem do ich utworzenia  konieczne jest zawarcie koalicji. Tego typu rządy są z reguły niestabilne, ponieważ zawsze istnieje groźba  zerwania koalicyjnej umowy. System wielopartyjny może działać tylko w oparciu o mądre kompromisy  polityczne.     System wielopartyjny bez partii dominującej  

W systemie wielopartyjnym bez partii dominującej istnieje wiele ugrupowań politycznych walczących pomiędzy  sobą o władzę. Żadna z nich nie wyróżnia się jednak na tyle wielkością, czy społecznym poparciem, aby była w  stanie osiągnąć w wyborach choć 45%‐towe poparcie. Konieczne jest powstanie koalicji aby utworzyć rząd. W  tym wypadku jednak nie ma żadnej partii, która byłaby konieczna do jego powstania. W takiej sytuacji w koalicji  znajdują się bardzo różne partie.  System partyjny tego typu występuje w Polsce, ale także w Belgii w latach 1981 –1999 czy we Włoszech w latach  1963 – 2001.   

system dwublokowy ‐ istnieje wiele partii, które rywalizują ze sobą podczas kampanii wyborczej, jednak po  wyborach formują się w dwa bloki np. prawica i lewica i współdziałają w ramach tych bloków. 

system kooperacji partii ‐ istnieje wiele partii, które rywalizują ze sobą w okresie przedwyborczym. Po wyborach  wszystkie lub większość partii współpracuje ze sobą ponad podziałami i tworzą koalicyjny rząd, który działa  zgodnie z ustaleniami międzypartyjnymi. System możliwy w tzw. starych demokracjach, np. obecnie Szwajcarii  lub sytuacjach przełomowych Austria w latach 1955‐1966. 

     41) Zasady prawa wyborczego    W państwach demokratycznych ukształtowały się zasady prawa wyborczego, które określa się też mianem  przymiotników wyborczych. Minimalny ich katalog, rozstrzygający o demokratyzmie wyborów, obejmuje następujące  zasady: powszechności, równości, bezpośredniości i tajności wyborów. Bywa on często rozszerzany o zasadę wyborów  większościowych lub proporcjonalnych, a także o zasadę wolnych wyborów. Konstytucyjna regulacja zasad prawa  wyborczego w Polsce nie jest jednolita. Zasady te są określone osobno dla poszczególnych wyborów, co podkreślone jest  dodatkowo umieszczeniem postanowień dotyczących wyborów w rozdziałach poświęconych danemu organowi/orga‐ nom. Artykuł 96 ust. 2 Konstytucji ustanawia dla wyborów do Sejmu zasady: powszechności, równości,  bezpośredniości, proporcjonalności i tajności. Dla wyborów do Senatu art. 97 ust. 2 formułuje skromniejszy katalog  zasad obejmujący: powszechność, bezpośredniość i tajność wyborów. Konstytucja w art. 62 znajdującym się w części  rozdz. II poświęconej wolnościom i prawom politycznym zawiera regulacje dotyczące zasady powszechności. Ustala w  nich granice czynnego prawa wyborczego w przypadku wyborów parlamentarnych i samorządowych na ukończonych  najpóźniej w dniu głosowania 18‐tu latach. Granicę biernego prawa wyborczego ustalają zaś postanowienia zawarte w  dalszych częściach Konstytucji. Dla kandydatów na posłów wynosi ona 21 lat (art. 99 ust. 1), na senatorów ‐ 30 lat (art.  99 ust. 2). Chodzi tu zawsze o ukończenie wymaganego wieku najpóźniej w dniu wyborów. Konstytucja nie ustanawia  katalogu zasad wspólnych dla wszystkich rodzajów wyborów, a regulacje ich dotyczące rozprasza w swoim tekście.     Zasada powszechności wyborów mówi nam o tym, że każdy obywatel posiadający czynne prawo wyborcze (ukończone  18 lat) ma prawo do udziału w wyborach. Jedynie prawomocnym wyrokiem sądu obywatel może być pozbawiony tego  prawa.   Zasada równości wyborów oznacza, iż każdy oddany głos ma równą wartość, a więc jest równy głosowi oddanemu przez  innego wyborcę. Liczba głosów przysługujących obywatelom jest równa (nie tylko pod względem formalnym, ale także i  pod względem siły danego głosu).    Zasada bezpośredniości głosowania oznacza, że wyborca bezpośrednio oddaje swój głos na wybranego przez siebie  kandydata. Nie ma więc żadnych ogniw pośrednich.   Zasada proporcjonalności ‐ liczba miejsc w Parlamencie, zajmowana przez daną partię polityczną, odpowiada liczbie  oddanych na nią głosów.   Wybory powinny odbywać się w odpowiednich warunkach, aby zapewnić wyborcom możliwość anonimowego oddania  głosów. O tym mówi zasada tajności głosowania.   

  42) Systemy wyborcze – zalety i wady    Formuła wyborcza daje nam podstawy do przeprowadzenie klasyfikacji systemów wyborczych. Określa poparcie zdobyte  w wyborach na mandaty w parlamencie. Na jej podstawie możemy wyróżnić:   system większościowy   system proporcjonalny   system mieszany (semiproporcjonalny) 

  System większościowy występuje m. n. W Wielkiej Brytanii oraz Polsce w wyborach do Senatu. W tym systemie  wyborczym występują jednomandatowe okręgi. Wystarczy uzyskać względną większość głosów, aby dostać się do  parlamentu. System działa głównie na korzyść partii dużych. Zapewnia działanie na scenie politycznej dwóm silnym  partiom. Partie mniejsze nie mają szans zdobycia miejsc w parlamencie. Wybrany w ten sposób parlament nie jest więc  odzwierciedleniem politycznych nastrojów danego społeczeństwa, ale co może być ważniejsze, jest bardzo sprawnym  aparatem władzy. Zapobiega bowiem politycznemu rozbiciu parlamentu, a zwycięska partia (bądź koalicja) są w stanie  stworzyć stabilny rząd. System większościowy polega na tym, że mandaty otrzymuje tylko ta partia, która zebrała  określoną prawem większość głosów w danym okręgu. W systemie tym okręgi wyborcze są najczęściej  jednomandatowe. Każda partia wystawia w okręgu tylko jednego kandydata i wyborca oddaje swój głos na tę lub inną  partię, głosując na jej kandydata. Taki system eliminuje lub zmniejsza reprezentację partii małych, zapewnia jednak  zazwyczaj stabilność rządów poprzez formowanie się w wyniku wyborów silnej większości parlamentarnej.     W systemie proporcjonalnym dana partia uzyskuje tyle mandatów w parlamencie, jaka odpowiada uzyskanemu przez  nią w wyborach poparciu. Duże znaczenie ma tu jednak istnienie progów wyborczych oraz sposób przydziału mandatów.  Tego typu system występuje m. n. W Holandii oraz w Polsce w wyborach do Sejmu. Taki system sprzyja powstaniu  systemu wielopartyjnego. W parlamencie posiadają swoich reprezentantów ugrupowania małe, a wybrany parlament  jest odzwierciedleniem politycznych nastrojów społeczeństwa. Żadna z partii nie uzyskuje jednak w wyborach  bezwzględnej większości. Powstaje w ten sposób konieczność zawiązania koalicji, aby móc utworzyć rząd. Te są mało  stabilne, co sprzyja kolejnym politycznym kryzysom w państwie. System proporcjonalny polega na tym, że podział  mandatów między partie jest dokonywany odpowiednio do liczby głosów zebranych przez każdą z nich. Zasada  proporcjonalności prawa wyborczego może być stosowana tylko wtedy, gdy tworzy się okręgi wielomandatowe i gdy  istnieją zwalczające się partie polityczne, przystępujące do wyborów z własnymi programami i z osobnymi listami  kandydatów.    Niestety oba te systemy mają swoje wady jak i zalety. Do kilku dobrych stron systemu proporcjonalnego możemy  zaliczyć miedzy innymi: w składzie organu przedstawicielskiego nie zachodzą takie deformacje, jak w systemie  większościowym, znacznie lepsze zabezpieczenie interesów mniejszości, jest bardziej adekwatnym modelem dla  systemu nieustabilizowanego a także większa sprawiedliwość demokratyczna.   Złymi stronami są między innymi: utrudnienia sformułowania rządu mającego poparcie parlamentu, koalicje.     Zaletami większościowego systemu wyborczego jest większa stabilność rządzenia, eliminacja ugrupować skrajnych.  Wybrany rząd ma bardziej jednorodny charakter. By dana partia mogła rządzić nie jest konieczne tworzenie koalicji.  Stworzone okręgi jednomandatowe powodują lepszą identyfikację wybranych przedstawicieli z wyborcami.     Wadami jest dość silna deformacja układu politycznego w społeczeństwie. Mniejszość pozbawiona zostaje reprezentacji  politycznej a także mniejsza sprawiedliwość w stosunku do obywateli z punktu widzenia współczesnej demokracji.  Ponadto nie jest to model właściwy dla nieustabilizowanego systemu partyjnego, ponieważ petryfikuje ono silne  ugrupowania.    Biorąc pod uwagę wady jak i zalety obu tych systemów trudno jest wybrać najlepszy i najbardziej korzystny dla  obywateli Polski. W Polsce obecnie panuje system proporcjonalny.      System mieszany łączy w sobie elementy systemu większościowego i proporcjonalnego. Tego typu systemy miały w  zamierzeniu przeciwdziałać negatywnym skutkom stosowania ordynacji wyborczej jednego typu. Istnieje kilka odmian  systemu mieszanego:   system dwóch głosów (występuje w wyborach do Bundestagu; wyborca ma do dyspozycji dwa głosy; pierwszy 

oddaje na kandydatów, którzy są umieszczeni na imiennej liście danego okręgu, a drugi na listę partii w danym  kraju związkowym)  

 system pojedynczego głosu nieprzechodniego (tzw. System półproporcjonalny; występuje w Japonii)    system list blokowych (występuje we Włoszech 

    43) Ograniczenia zasady pluralizmu politycznego w Konstytucji RP    ZASADA PLURALIZMU POLITYCZNEGO ‐ ustawa w art. 11 konstytucji oznacza: 

• uznanie wielości partii  • uznanie równości partii  • określenie demokratycznej roli partii politycznej.   

Z powyższych zasad wynika wolność dla funkcjonowania systemu wielopartyjnego oraz zakaz istnienia partii o cechach  anty demokratycznych. Pluralizm polityczny mieści się w formule społeczeństwa obywatelskiego w ramach którego  pożądane są różne formy indywidualnej aktywności przy czym chodzi tutaj również o dobro wolność, wstępowania i  organizowania różnych kół, stowarzyszeń, fundacji i różnych organizacji społecznych. Podmioty te nie wpływają  bezpośrednio na politykę partii ale ta bez tych podmiotów była by zupełnie inną.      44) Zasada społeczeństwa obywatelskiego w świetle Konstytucji RP      Społeczeństwo obywatelskie jest organizacją złożoną z jednostek świadomych swoich praw i celów oraz zdolnych do ich  realizacji.    Obywatele sprawują najwyższą władzę w państwie.   Powołują Parlament w wyniku demokratycznych wyborów.   Powołują władze samorządową również w wyniku demokratycznych wyborów.   Władze państwowe, administracyjne i samorządowe działają w ramach obowiązującego prawa.   W społeczeństwie obywatelskim odbywa się referendum, czyli głosowania w sprawach ważnych dla nich i dla 

państwa.   Podczas tworzenia prawa uwzględnia się interes obywateli.   Funkcjonuje prawny system ochrony praw i wolności obywatelskich (Trybunał Konstytucyjny Rzecznik Praw 

Obywatelskich).   Istnieje możliwość funkcjonowania organizacji, które wyrażają interes obywateli.   Obywatele mają zagwarantowana swobodę udziału w różnych dziedzinach życia społecznego 

  Art. 11.1. Rzeczpospolita Polska zapewnia wolność tworzenia i działania partii politycznych. Partie polityczne zrzeszają na  zasadach dobrowolności i równości obywateli polskich w celu wpływania metodami demokratycznymi na kształtowanie  polityki państwa.   Art. 12.  Rzeczpospolita Polska zapewnia wolność tworzenia i działania związków zawodowych, organizacji społeczno –  zawodowych rolników, stowarzyszeń, ruchów obywatelskich, innych dobrowolnych zrzeszeń  oraz fundacji.     Obywatele mają możliwość aktywnego uczestnictwa w życiu publicznym, tym samym w kształtowaniu kierunków  polityki państwowej. Upodmiotowienie obywateli czyni ich współodpowiedzialnymi za losy państwa. Społeczeństwo  obywatelskie to społeczeństwo pluralistyczne, w którym każdy ma możliwość działania w wybranych przez siebie  instytucjach i organizacjach, służących realizacji jego podmiotowości jako obywatela, pracownika itp.. Instytucje  społeczeństwa obywatelskiego działają niezależnie od władzy   Państwowej.    Najważniejsze formy samoorganizowania się społeczeństwa obywatelskiego   to:  

• organizacje działające na rynku, których głównym celem jest osiągnięcie zysku (np. przedsiębiorstwa, banki,  towarzystwa ubezpieczeniowe),  

• organizacje społeczne, gospodarcze i kulturalne, których głównym celem jest wywieranie wpływu na ośrodki  władzy publicznej (np. stowarzyszenia, związki zawodowe, organizacje przedsiębiorców), zwane grupami  nacisku,  

• organizacje polityczne, które dążą do zdobycia i sprawowania władzy publicznej w skali państwa, województwa,  powiatu lub gminy po to, aby realizowaćokreślone programy polityczne (np. partie polityczne, ruchy  obywatelskie),  

• organizacje, których celem jest poszerzanie obszaru racjonalnej debaty publicznej o sposobach osiągania celów  zbiorowych (np. wolna prasa, radio i telewizja, niezależne ośrodki badawcze, uczelnie, fundacje) 

 

Podejmowane przez obywateli działania mają na celu właściwe zarządzanie sprawami dotyczącymi całej społeczności, w  imię dobra wspólnego i wspólnych korzyści.       45) Zasada decentralizacji władzy publicznej     W art. 15 konstytucji zapewniono decentralizację władzy publicznej przez co rozumie się proces przekazywania zadań i  kompetencji przez centralne organy państwa, przez jednostki niższego rzędu a zarazem innego szczebla z jednoczesnym  wyposażeniem je w uprawnienia do samodzielnego podejmowania decyzji.  Do zdecentralizowanych podmiotów w polu usług publicznych zarysowanych i określonych naszą konstytucją zaliczamy:  

• związki publiczno‐prawne czyli samorządy, dzielące się na terytorialny zwany powszechnym lub komunalnym  oraz specjalny czyli zawodowy, gospodarczy narodowościowy, 

• zakłady administracyjne zwane publicznymi, będące zarówno społecznym jak i pochodzenia państwowego,  • Przedsiębiorstwa komunalne, państwowe,  • Różne organizacje społeczne.   

Art. 15.1. Ustrój terytorialny Rzeczypospolitej Polskiej zapewnia decentralizację władzy publicznej.   Art.16.1. Ogół mieszkańców jednostek zasadniczego podziału terytorialnego stanowi z mocy prawa wspólnotę  samorządową.   2. Samorząd terytorialny uczestniczy w sprawowaniu władzy publicznej. Przysługującą mu w ramach ustaw istotną część  zadań publicznych samorząd wykonuje w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność.   Art. 17.1. W drodze ustawy można tworzyć samorządy zawodowe, reprezentujące osoby wykonujące zawody zaufania  publicznego i sprawujące pieczę nad  należytym wykonywaniem tych zawodów w granicach interesu publicznego i dla  jego ochrony.   2. W drodze ustawy można tworzyć również inne rodzaje samorządu.[...]    Decentralizacja urzeczywistniana jest głównie w drodze przenoszenia kompetencji i zadań z organów centralnych na  organy, czy jednostki administracyjne niższego szczebla. Organom tym przekazywane są również środki finansowe.  Instytucja samorządu gwarantuje obywatelom udział w sprawowaniu władzy   publicznej w sprawach lokalnych. Instytucji samorządu terytorialnego Konstytucja RP przypisuje szczególną rolę, czemu  daje wyraz w rozdziale VII zatytułowanym Samorząd terytorialny. Konstytucja dopuszcza też istnienie innych form  samorządu: zawodowego, gospodarczego, wyznaniowego itp. Funkcjonowanie zróżnicowanych form samorządu służy  urzeczywistnianiu idei   społeczeństwa obywatelskiego        46) Samorząd terytorialny w Polsce    Artykuł 163 Konstytucji RP stanowi, że "Samorząd terytorialny wykonuje zadania publiczne nie zastrzeżone przez  Konstytucję lub ustawy dla organów innych władz publicznych."  Od 1 stycznia 1999 r. obowiązuje w Polsce trójszczeblowa struktura samorządu terytorialnego:   samorząd gminny 

Gmina jest podstawową jednostką samorządu terytorialnego. Przez gminę należy rozumieć prawnie zorganizowany  związek osób nazwany w ustawie jako "wspólnota samorządowa" oraz odpowiednie terytorium, obszar kraju. Jednostka  samorządu terytorialnego, którą jest omawiana gmina posiada osobowość prawną, a o jej ustroju stanowi statut. Jest on  odbiorcom norm prawnych, sytuujących ją jako samodzielny podmiot prawa w strukturze organizacyjnej państwa.  ZADANIA:   Do zakresu zadań gminy należy realizowanie spraw publicznych na jej terytorium o wymiarze lokalnym, które 

zostały ustawowo ustanowione jako zakres jej działania. Realizuje ona również takie zadania, które nie zostały  zastrzeżone przez Konstytucję lub ustawy dla innych organów władz publicznych. 

 Gmina wykonuje zadania własne w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność, na zasadach określonych  przez ustawy, korzystając z samodzielności chronionej na drodze sądowej. Samodzielność w realizacji  określonych działań gminy jest ustawowo ograniczona poprzez unormowanie ustalające instytucje  obligatoryjnych zadań własnych. W ten sposób zabezpieczona została ich realizacja oraz zagwarantowany  określony poziom zaspokojenia potrzeb publicznych. Gmina nie może pozostawić takich zadań bez ich  wykonania, jeżeli ustanowione tak jest w normach prawnych. Zaspokojenie potrzeb publicznych nie może  opierać się na swobodnej ocenie stanu prawnego przez osoby akurat w tym czasie piastujące dane stanowisko w  organach gminy. 

 Do zadań własnych gminy należy zaspokajanie zbiorowych potrzeb wspólnoty. Zadania te można podzielić na  pewne kategorie, a mianowicie zadania z zakresu: 

 ‐ infrastruktury technicznej gminy (gminne drogi, ulice, mosty, place, wodociągi, kanalizacja, usuwanie i  oczyszczanie ścieków komunalnych; utrzymywanie czystości, utrzymywanie urządzeń sanitarnych; wysypiska  oraz utylizacja odpadów komunalnych; zaopatrzenie w energię elektryczną i cieplną; komunalne budownictwo  mieszkaniowe; lokalny transport zbiorowy; targowiska i hale targowe; gminne obiekty i urządzenia użyteczności  publicznej oraz obiekty administracyjne); 

 ‐ infrastruktury społecznej (ochrona zdrowia, pomoc społeczna, oświata, kultura, kultura fizyczna);   ‐ porządku i bezpieczeństwa publicznego (organizacja ruchu drogowego, porządek publiczny, ochrona 

przeciwpożarowa, bezpieczeństwo sanitarne);   ‐ ładu przestrzennego i ekologicznego (planowanie przestrzenne, gospodarka terenami, ochrona środowiska). 

Gmina wykonuje ponadto zadania zlecone z zakresu administracji rządowej. Są to zadania "obce" w tym sensie, że  pochodzą od innego podmiotu administracji, jakim jest organ administracji rządowej. Gmina wykonuje te zadania po  zapewnieniu jej środków finansowych przez podmiot zlecający. Jeżeli ustawa tak stanowi, gmina jest obowiązana do  wykonywania takich zadań. Gmina może ponadto dobrowolnie wykonywać zadania zlecone, na podstawie porozumienia  z właściwym organem administracji rządowej. Całość zadań administracji publicznej z różnych tytułów przysługujących  gminie realizowana jest w znacznej części przez wydawanie decyzji administracyjnych. Pierwotnym adresatem norm  kompetencyjnych jest w gminie wspólnota samorządowa, którą z mocy prawa tworzą mieszkańcy gminy. Wspólnota  samorządowa podejmuje rozstrzygnięcia bezpośrednio w głosowaniu wyborczym oraz w referendum, a także za  pośrednictwem organów gminy.   samorząd powiatowy 

Powiat jest jednostką samorządu terytorialnego. Przez powiat należy rozumieć lokalną wspólnotę samorządową, którą  tworzą jej mieszkańcy oraz odpowiednie terytorium. Powiat, tak jak gmina, ma wymiar społeczny. Kwalifikacja  mieszkańców jako wspólnoty następuje z mocy prawa. Przynależność do wspólnoty nie jest zatem uzależniona ani od  rozstrzygnięcia organów powiatu, ani od woli mieszkańców. Z uwagi na to, że powiat jest podmiotem o charakterze  terytorialnym, drugim jego elementem jest obszar. W tym zakresie powiaty stały się w zasadzie odpowiednikami  dawnych rejonów administracyjnych, należących do systemu organów administracji rządowej. Ustawa o samorządzie  powiatowym ustanawia dwie kategorie powiatów. Pierwszy rodzaj to powiaty, które swym obszarem obejmuje całe  terytoria graniczących z sobą gmin (powiat ziemski), drugi rodzaj to powiaty obejmujące cały obszar miasta (miasto na  prawach powiatu). Przy tworzeniu, łączeniu, podziale, znoszeniu powiatów i ustalaniu ich granic należy dążyć do tego,  aby powiat obejmował obszar możliwie jednorodny ze względu na układ osadniczy i przestrzenny oraz więzi społeczne i  gospodarcze, zapewniające zdolność wykonywania zadań publicznych. Ta jednostka samorządu posiada podobnie jak  gmina osobowość prawną, a jej samodzielność podlega ochronie sadowej. O ustroju powiatu stanowi jego statut.  ZADANIA:   infrastruktury technicznej (transport i drogi publiczne, gospodarka nieruchomościami, utrzymanie powiatowych 

obiektów i urządzeń użyteczności publicznej),   infrastruktury społecznej (edukacja publiczna, promocja i ochrona zdrowia, pomoc społeczna, polityka 

prorodzinna, wspieranie osób niepełnosprawnych, kultura i ochrona dóbr kultury, kultura fizyczna i turystyka,  przeciwdziałanie bezrobociu oraz aktywizacja lokalnego rynku pracy, ochrona praw konsumenta, promocja  powiatu, współpraca z organizacjami pozarządowymi), 

 porządku i bezpieczeństwa publicznego (porządek publiczny i bezpieczeństwo obywateli, ochrona  przeciwpowodziowa, przeciwpożarowa i zapobieganie innym nadzwyczajnym zagrożeniom życia i zdrowia ludzi,  obronność, wykonywanie zadań powiatowych służb, inspekcji i straży), 

 ładu przestrzennego i ekologicznego (geodezja, kartografia i kataster, zagospodarowanie przestrzenne i nadzór  budowlany, gospodarka wodna, rolnictwo, leśnictwo i rybactwo śródlądowe, ochrona środowiska). 

Akty prawne mogą także określać niektóre sprawy należące do zakresu działania powiatu jako zadania z zakresu  administracji rządowej, wykonywane przez powiat. Powiat wykonuje ustawowe zadania w imieniu własnym i na własną  odpowiedzialność. Na uzasadniony wniosek zainteresowanej gminy w oparciu o zawarte porozumienie powiat może  przekazać jej zadania z zakresu swojej właściwości.   samorząd województwa 

Województwo oznacza jednostkę samorządu terytorialnego, którą tworzy regionalna wspólnota samorządowa. Jest ona  największą jednostką zasadniczego podziału terytorialnego kraju ustanowioną w celu wykonywania zadań z zakresu  administracji publicznej. Województwo, tak jak gmina i powiat, ma wymiar społeczny. Kwalifikacja mieszkańców  województwa jako wspólnoty następuje z mocy prawa. Przynależność do wspólnoty nie jest zatem uzależniona ani od  rozstrzygnięcia organów województwa, ani od woli mieszkańców. Z uwagi na to, że województwo jest podmiotem o  charakterze terytorialnym, drugim jego elementem jest obszar. Posiada ono osobowość prawną, a jego samodzielność  podlega ochronie sadowej. O ustroju powiatu stanowi jego statut.  ZADANIA:  Regionalne usytuowanie samorządu województwa sprawia, że jest on właściwy w sprawach określania strategii rozwoju  województwa, realizowanej przez programy wojewódzkie, uwzględniającej zgodnie z ustawą następujące cele: 

 pielęgnowanie polskości oraz rozwój i kształtowanie świadomości narodowej, obywatelskiej i kulturowej  mieszkańców, 

 pobudzanie aktywności gospodarczej,   podnoszenie poziomu konkurencyjności i innowacyjności gospodarki województwa,   zachowanie wartości środowiska kulturowego i przyrodniczego przy uwzględnieniu potrzeb przyszłych pokoleń,   kształtowanie i utrzymanie ładu przestrzennego. 

Samorząd województwa wykonuje zadania o charakterze wojewódzkim określone ustawami, w szczególności w  zakresie:   infrastruktury technicznej (drogi publiczne i transport);   infrastruktury społecznej ( edukacja publiczna, w tym szkolnictwo wyższe, promocja i ochrona zdrowia, kultura i 

ochrona jej dóbr, pomoc społeczna, polityka prorodzinna, kultura fizyczna i turystyka, ochrona praw  konsumentów, przeciwdziałanie bezrobociu oraz aktywizacja lokalnego rynku pracy); 

 bezpieczeństwa publicznego;   ładu przestrzennego i ekologicznego (modernizacja terenów wiejskich, zagospodarowanie przestrzenne, 

ochrona środowiska).  Ustawy mogą także określać sprawy należące do zakresu działania województwa jako zadania z zakresu administracji  rządowej, wykonywane przez zarząd województwa. Samorząd województwa wykonuje określone ustawami zadania  publiczne w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność, dysponuje mieniem wojewódzkim oraz prowadzi  samodzielnie gospodarkę finansową na podstawie budżetu.      47) Zasada społecznej gospodarki rynkowej w świetle Konstytucji RP    Art. 20. Społeczna gospodarka rynkowa oparta na wolności działalności gospodarczej, własności prywatnej oraz  solidarności, dialogu i współpracy partnerów społecznych stanowi podstawę ustroju gospodarczego Rzeczypospolitej  Polskiej.     Przez społeczną gospodarkę rynkową rozumie się ustrój gospodarczy określający z jednej strony zasadę liberalizmu  gospodarczego z gospodarką rynkową, z drugiej zaś zapewniający realizację celów społecznych. Dopuszcza się w nim  interwencję państwa, choć nie sprowadza go do roli opiekuńczej. Państwo musi jednak dążyć do wyrównywania szans  życiowych poszczególnych osób, działać łagodząco wobec pewnych grup osłabiając negatywne skutki przemian  gospodarczych.   Artykuł 20 Konstytucji RP należy rozumieć jako ogólne zobowiązanie państwa do podejmowania działań łagodzących  społeczne skutki funkcjonowania praw rynku, ale dokonywanych z poszanowaniem tych praw.     Dla kształtowania społecznego aspektu gospodarki rynkowej istotne znaczenie mają takie treści Konstytucji, jak:  

• wolność zrzeszania się w związkach zawodowych, organizacjach społeczno‐zawodowych rolników oraz  organizacjach pracodawców,  

• prawo obywateli do informacji gospodarczej,   • prawo do własności, innych praw majątkowych oraz prawo dziedziczenia,   • wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy,   • zapewnienie minimalnej wysokości wynagrodzenia,   • obowiązek państwa prowadzenia polityki pełnego produktywnego   • zatrudnienia i zwalczania bezrobocia,   • prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy,   • prawo do zabezpieczenia społecznego,    

Konstytucja deklaruje, że państwo:   • w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny,   • prowadzi politykę zapewniającą bezpieczeństwo ekologiczne współczesnemu i przyszłym pokoleniom,   • sprzyjazaspokojeniu potrzebmieszkaniowych obywateli, chroni konsumentów, użytkowników i najemców 

przed nieuczciwymi praktykami rynkowym      48) Zasada ochrony własności w Konstytucji RP    Art. 21. 1. Rzeczpospolita Polska chroni własność i prawo dziedziczenia.  2. Wywłaszczenie jest dopuszczalne jedynie wówczas, gdy jest dokonywane na cele publiczne i za słusznym  odszkodowaniem.  Art. 64. 1. Każdy ma prawo do własności, innych praw majątkowych oraz prawo dziedziczenia. 

2. Własność, inne prawa majątkowe oraz prawo dziedziczenia podlegają równej dla wszystkich ochronie prawnej.  3. Własność może być ograniczona tylko w drodze ustawy i tylko w zakresie, w jakim nie narusza ona istoty prawa  własności    Autonomiczne decydowanie o korzystaniu z własności  Ochrona przed ingerencją państwa i faktycznymi naruszeniami.    TK  Obligatoryjny przepadek narzędzi służących do popełnienia przestępstwa karno‐skarbowego będących własnością osoby  trzeciej ‐ NZ  Grunty pokryte wodami płynącymi stanowią własność Państwa ‐ Z  Wywłaszczenia (ustawa o gosp. nieruchomościami)  ‐ istota (odjęcie lub ograniczenie prawa własności)  ‐ cel publiczny  ‐ wnioskodawca (SP, samorząd terytorialny)  ‐ bezskuteczność rokowań  ‐ słuszne odszkodowanie  ‐ zwrot w przypadku braku wykorzystania    Państwo powinno wzmacniać i poszerzać własność prywatną jako podstawę społecznej gospodarki rynkowej czy w ogóle  całego ustroju gospodarczego naszego kraju. RP chroni własność i prawo dziedziczenia, podczas gdy w art. 64 ust. 1  powtarzając to, podkreślono, iż każdy ma prawo do własności, innych praw majątkowych oraz prawo dziedziczenia.  Projekt europejskiej konstytucji w ogóle nie mówi o prawie własności, chyba że za pośrednictwem art. 4 zapewniającego  swobodę przemieszczania się osób, towarów, usług i kapitału. Zgodnie z konstytucją pozbawienie własności może  nastąpić w drodze decyzji administracyjnej w przypadkach wskazanych w ustawie. Może ono dotyczyć indywidualnie  wskazanego podmiotu własności prywatnej danej osoby fizycznej lub prawnej. Wywłaszczenia można dokonać jedynie  na rzecz podmiotu publicznego (Skarb Państwa lub gmina) i na cele publiczne. Wysokość wyrównania straty powinna  odpowiadać rynkowej wartości wywłaszczonego mienia. Wyrównanie straty czy ‐jak mówi Konstytucja ‐ „słuszne  odszkodowanie" należy wypłacić dotychczasowemu właścicielowi lub jego spadkobiercom bez nieuzasadnionej zwłoki.  Konstytucja zezwala też ‐ w art. 64 ust. 3 ‐ na ograniczenie własności prywatnej, czyli na jej „częściowe wywłaszczenie".  Może się ono dokonać jedynie w drodze ustawy. Są one wymienione w art. 31 ust. 3: bezpieczeństwo państwa lub  porządek publiczny oraz ochrona środowiska, zdrowia i moralności publicznej albo wolności i praw innych osób.        49) Modele rozwiązań relacji państwa i związków wyznaniowych    50) Polski model stosunków z kościołami i związkami wyznaniowymi    Art. 25. 1Kościoły i inne związki wyznaniowe są równouprawnione.  2. Władze publiczne w Rzeczypospolitej Polskiej zachowują bezstronność w sprawach przekonań religijnych,  światopoglądowych i filozoficznych, zapewniają swobodę ich wyrażania w życiu publicznym.  3. Stosunki między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi są kształtowane na zasadach  poszanowania ich autonomii oraz wzajemnej niezależności każdego w swoim zakresie, jak również współdziałania dla  dobra człowieka i dobra wspólnego.    Stosunki między Polską a Watykanem określa umowa międzynarodowa w postaci Konkordatu. Stosunki państwo a inne  kościoły i związki wyznaniowe określają ustawy uchwalane na podstawie umów zawartych przez Radę Ministrów z ich  właściwymi przedstawicielami.    System rozdziału państwa od kościołów polega na tym, że:  ∙ nie ma religii państwowej; religie, kościoły i związki wyznaniowe są równouprawnione a państwo nie finansuje ich  działalności,  ∙ wybór religii lub jej odrzucenie jest prywatną sprawą obywatela,  ∙ każdy ma prawo swobodnie, prywatnie i publicznie, indywidualnie i zbiorowo praktykować swoją religię,  ∙ kościoły i związki wyznaniowe zachowują pełną autonomię i swobodę w organizowaniu swojego życia wewnętrznego,  określaniu swojej doktryny religijnej, powoływaniu na stanowiska w strukturach organizacyjnych, propagowaniu i  nauczaniu wiary oraz zasad moralności,  ∙ kościoły i związki wyznaniowe nie podejmują działalności politycznej i nie uczestniczą w sprawowaniu władzy  państwowej,  ∙ z wolności religijnej można korzystać w sposób, który nie zagraża wolności innych osób oraz porządkowi publicznemu, 

∙ nikt nie może być dyskryminowany z powodu swoich przekonań w sprawach religijnych, ani zmuszany do ich  publicznego ujawniania.    Potrzeba ustalenia zasad stosunku państwa do Kościoła wynika z faktu istnienia pluralizmu religijnego i  światopoglądowego współczesnego społeczeństwa. Biorąc pod uwagę zasady ustrojowe dotyczące stosunków państwo‐ Kościół, w konstytucjach współczesnych państw europejskich można wyróżnić następujące modele:  1) model państwa wyznaniowego:  Najstarszym modelem relacji między państwem a Kościołem jest państwo wyznaniowe. Wspólnym elementem tego  typu państw jest ścisłe powiązanie między państwem i jednym spośród Kościołów; wyrazem tego jest uznanie w ustawie  konstytucyjnej uprzywilejowanej pozycji jednej religii, bądź jednego z Kościołów. Konsekwencje takiego uznania  wyrażają się w finansowaniu działalności Kościoła oficjalnego z budżetu państwa, oraz ograniczaniu wolności Kościoła  oficjalnego i dyskryminacji innych kościołów.  Współcześnie państwami wyznaniowymi w Europie są: Grecja, Cypr, Finlandia, Norwegia, Dania, Wielka Brytania, Malta,  San Marino, niektóre kantony Szwajcarii.  Konstytucja Grecji z 9 czerwca 1975 r., gwarantuje wolność sumienia i religii w wymiarze indywidualnym, jako prawo należnego  każdemu człowiekowi. Jednocześnie stanowi następującą zasadę ustrojową: "Religią dominującą w Grecji jest religia  Wschodnioprawosławnego Kościoła Chrześcijańskiego" (art.3). Jakie są konsekwencje takiego uznania? Kościół dominujący jest  finansowany z budżetu państwowego; państwo sprawuje nad nim kontrolę. Jednostki organizacyjne tego Kościoła (diecezje, parafie,  klasztory, szkoły) mają status osób prawa publicznego. Autonomia tego Kościoła jest ograniczona. Kościół ten jest traktowany jak  instytucja państwowa. Status prawny innych Kościołów w Grecji jest zróżnicowany. Jedne z nich mają status "religii znanej" (art.13  §2), inne "uznanej" przez państwo. Np. Kościół katolicki w Grecji ma pozycję "religii znanej", ale władze państwowe odmawiają mu  uznania archidiecezji w Atenach z powodu sprzeciwu władz Kościoła prawosławnego.  Cypr jest również demokratycznym państwem wyznaniowym. Konstytucja Republiki Cypru z 1980 r. przyznaje status oficjalny dwóch  wspólnot religijnych: Prawosławnemu Kościołowi Greckiemu i wspólnotom religijnym muzułmańskim. Kościół prawosławny cieszy  się osobowością prawa publicznego. Konstytucja powierza mu niektóre kompetencje administracyjne i sądowe, przysługujące  organom państwowym, jak: sprawy dotyczące zawieranie małżeństw, udzielania rozwodów, separacji małżeńskiej zgodnie z prawem  kościelnym. Ale jednocześnie państwo przyznaje mu autonomię wewnętrzną, w zakresie zarządzania swoimi sprawami i swoim  mieniem, zgodnie z prawem kościelnym. Konstytucja Cypru gwarantuje również zasadę równości wszystkich religii wobec prawa,  zakazuje ich dyskryminacji przez organy państwowe (art.18).  Finlandia do niedawna była państwem wyznaniowym. Konstytucja z 1919 r. uznawała oficjalną pozycję dwom Kościołom: Kościołowi  prawosławnemu i Kościołowi Ewangelicko‐Augsburskiemu, czyli luterańskiemu (art.83). Nowelizacja tej konstytucji z 1995 r. stanowi  ogólnie, iż: "Postanowienia dotyczące organizacji i administrowania Kościołem Ewangelicko‐Augsburskim zawiera kodeks Kościoła.  Inne kościoły rządzą się prawem przez nie wydanym". Nowe związki wyznaniowe mogą być tworzone w trybie ustalonym w ustawie;  mogą być zarejestrowane i na tej podstawie uzyskują status osób prawa prywatnego.  Norwegia i Dania są państwami wyznaniowymi, w których pozycję uprzywilejowaną mają kościoły luterańkie.  Konstytucja Danii z 1953 r. stanowi, iż "Ewangelicki Kościół Luterański jest kościołem państwowym Danii i jako taki jest wspierany  przez państwo" (§4), jego status jest określony ustawowo (§66). Konstytucja Norwegii z 1818 r. stanowi, że status Kościoła  oficjalnego ma Kościół Ewangelicko‐Augsburski i zobowiązuje obywateli należących do tego Kościoła do wychowania dzieci zgodnie  ze swą przynależnością wyznaniową (§2). Królem Norwegii może być tylko osoba należąca do Kościoła oficjalnego.  Wielka Brytania nie ma konstytucji pisanej. Jednak od czasów zerwania łączności ze Stolicą Apostolską w XVI w. do chwili obecnej  pozostaje państwem wyznaniowym. Pozycję Kościoła oficjalnego mają: Kościół anglikański i Kościół szkocki. Wolność tych Kościołów  jest ograniczona. Najwyższym ich rządcą jest król. Biskupów mianuje król na wniosek premiera.  Na kontynencie europejskim była większa ilość państw katolickich, ale w następstwie reformy dokonanej po Soborze Watykańskim II  ‐ proklamującym postulat uznania przez państwo wolności religijnej wszystkich wspólnot wyznaniowych (deklaracja Dignitatis  humanae) ‐ stały się państwami świeckimi. Obecnie katolickimi pozostają dwa państewka: Malta i San Marino. Konstytucja Malty z  1964 r. stanowi, iż: "Religia apostolska, katolicka, Rzymska jest religią Republiki Malty", a następnie nakazuje nauczanie religii  katolickiej w każdej szkole publicznej (art.2 , ust.2).  Należy zauważyć, iż współczesne demokratyczne państwa wyznaniowe w Europie mają charakter wyznaniowości otwartej;  gwarantują wolność sumienia i religii na zasadzie równości wszystkim obywatelom; natomiast nie uznają równouprawnienia  kościołów.  2) model państwa świeckiego:  Drugi model stosunków ustrojowych państwo‐Kościół stanowią państwa świeckie. Zazwyczaj świeckość państwa jest  utożsamiana z zasadą "oddzielenia Kościoła od państwa". Trzeba jednak stwierdzić, że jest to zasada jurydycznie  nieostra, a politycznie bardzo elastyczna. Z tego powodu nie wpisywano jej do konstytucji państw europejskich Europy  zachodniej. Natomiast zasada ta została wpisana do totalitarnej Konstytucji ZSRR, zwanej stalinowską (1936 r.), jako  formuła "oddzielenia państwa od kościoła i szkoły od kościoła". Po 1989 r. pozostawiono ją w konstytucjach niektórych  państw postkomunistycznych.  Normatywny sens państwa świeckiego jest określany przez dwie zasady, z których jedna ma sens negatywny, a druga  pozytywny. Negatywny sens ma zakaz oficjalnego uznawania jednej religii lub jednego wyznania. Elementem  pozytywnym jest zasada równouprawnienia wszystkich Kościołów, które rozwijają swą działalność na terytorium danego  państwa. Wśród europejskich państw świeckich wyróżnia się: 1) model państwa radykalnie świeckiego, oparty na 

zasadzie separacji agresywnej wobec religii; 2) model państwa umiarkowanie świeckiego, oparty na zasadzie separacji  przyjaznej, bądź skoordynowanej. Wśród państw umiarkowanie świeckich należy wyróżnić: demokratyczne państwa  świeckie w Europie zachodniej i demokratyczne państwa świeckie w Europie środkowej i wschodniej, które przeszły  transformacje z totalitaryzmu marksistowskiego do demokracji.    model państwa świeckiego w wersji neutralności zamkniętej na wartości religijne (radykalnie świeckie),  

Model państwa radykalnie świeckiego powstał we Francji pod wpływem ideologii skrajnie liberalnej podczas wielkiej rewolucji w  latach 1789‐1795. W obecnym kształcie został wprowadzony na początku XX w. na podstawie ustawy z 9 grudnia 1905 r. o  oddzieleniu Kościoła od państwa, na mocy której Kościoły zostały pozbawione osobowości prawnej, narzucono im formę  stowarzyszeń kultowych zarejestrowanych. Obowiązująca Konstytucja Republiki Francuskiej z 1958 r. ignoruje fakt istnienia  Kościołów; poprzestaje na ogólnej formule: "Francja jest Republiką (...) świecką"(art. l). Znaczenie tej formuły ustalają ustawy i  orzeczenia Conseil de Etat. Francuska świeckość państwa jest utożsamiana z neutralnością wobec przekonań religijnych,  światopoglądowych i filozoficznych, pojmowaną w sensie negatywnym, tzn. jako zakaz uzewnętrzniania przekonań religijnych w  życiu publicznym. Przykładem kontynuacji takiej wykładni tej formuły jest najnowsza ustawa z 2004 r., zabraniająca uczniom w  szkołach publicznych noszenia: chusty muzułmańskiej przez dziewczęta, większej wielkości krzyży, bądź jarmułki przez wyznawców  religii Mojżeszowej.  Jednocześnie w trzech francuskich departamentach wschodnich (Alzacja i Lotaryngia) trzy kościoły mają status religii oficjalnej  (katolicyzm, luteranizm i religia Mojżeszowa), w wersji ustalonej w "artykułach organicznych" dołączonych przez Napoleona  Bonaparte do Konwencji zawartej ze Stolicą Apostolską w 1801 r. Taki model stosunków państwo‐Kościół, jak we wschodnich  departamentach Francji, jest w Luksemburgu.  Natomiast model państwa świeckiego w wersji radykalnej podobnej jak we Francji został przyjęty w Holandii. Po reformacji w  Holandii pozycję kościoła oficjalnego miał Kościół reformowany (kalwiński). Jednak w 1983 r. z Konstytucji holenderskiej, usunięto  wszelkie odniesienia do religii w wymiarze instytucjonalnym; pozostawiono tylko gwarancje wolności religii w wymiarze  indywidualnym (art.6 §1). Nie stanowi to jednak przeszkody, aby instytucje kościelne w Holandii otrzymywały subwencje państwowe  na prowadzenie działalności edukacyjnej i charytatywnej.   model państwa świeckiego w wersji neutralności otwartej (umiarkowanie świeckie). 

Państwa zachodnio‐europejskie  Model państwa świeckiego w wersji umiarkowanej powstał w Niemczech. Wprowadzony został na mocy Konstytucji Weimarskiej  (1919 r.) , której artykuły wyznaniowe zostały potwierdzone w Konstytucji RFN (1949 r.). Konstytucja ta określa element  negatywny państwa świeckiego, słowami, iż "Nie ma kościoła oficjalnego" (art.137); oznacza to odrzucenie zwierzchnictwa  państwa nad Kościołem. Świeckość państwa w sensie pozytywnym wyrażona jest przez uznanie autonomii kościoła w słowach:  "Każdy związek wyznaniowy rządzi się i administruje swoimi sprawami autonomicznie z poszanowaniem granic ustalonych w  ustawie powszechnie obowiązującej" (art.137). Większe kościoły ‐ mające zakorzenienie w historii Niemiec uzyskały status  korporacji prawa publicznego, z prawem do zbierania "podatku kościelnego" od swych wyznawców za pośrednictwem organów  państwowych. Kościoły w Niemczech prowadzą działalności edukacyjną, charytatywną i humanitarną, także dzięki subwencjom  państwowym. Jako formę regulacji stosunków między państwem i Kościołem przyjęto dwustronne układy. Taki układ ze Stolicą  Apostolską ma charakter umowy międzynarodowej, czyli konkordatu. Zasady te zostały wpisane do konstytucji krajów  związkowych; także tych, które zostały utworzone po przyłączeniu NRD do RFN.  Wśród gwarancji wolności sumienia i religii w wymiarze indywidualnym w modelu niemieckim znajdujemy gwarancje nauczania  religii w szkole jako przedmiotu obligatoryjnego.  Podobny do modelu niemieckiego system państwa świeckiego jest w Austrii. Nadal obowiązuje tam ustawa z 1867 r., na mocy  której związki wyznaniowe są stowarzyszeniami prawa publicznego. Kościoły autonomicznie zarządzają swoimi sprawami, państwo  gwarantuje im subwencje. Konstytucja Austrii nie uznaje Kościoła oficjalnego. Stosunki między państwem i Kościołem w Austrii  regulowane są na zasadzie partnerstwa w formie umowy dwustronnej, która z Kościołem katolickim ma charakter umowy  międzynarodowej.  Niemiecki model państwa świeckiego z pewnym modyfikacjami po II wojnie światowej został przyjęty przez inne państwa Europy,  które po Soborze Watykańskim II przeszły transformacje wiodące od państwa katolickiego do państwa świeckiego. Należą do nich:  Hiszpania, Włochy, Irlandia.  Hiszpania była państwem katolickim w wersji wyznaniowości zamkniętej. Dopiero zmiana reżimu politycznego po śmierci gen.  Franco pociągnęła za sobą przejście Hiszpanii na model państwa świeckiego. Do Konstytucji z 1975 r. wpisano formułę zapożyczoną  z konstytucji Niemiec, głoszącą: "Żadne wyznanie religijne nie ma charakteru religii państwowej". Do tej formuły dopisano  zobowiązanie, iż: "Władze publiczne będą szanować wierzenia religijne społeczności hiszpańskiej i utrzymają współdziałanie z  Kościołem katolickim i innymi wyznaniami".  Następnie dokonano rewizji konkordatu w celu dostosowania go do zasad wpisanych do Deklaracji Soboru Watykańskiego II o  wolności religijnej "Dignitatis humanae". Państwo zrzekło się wszelkich przywilejów, na mocy których ingerowało w sprawy  wewnętrzne Kościoła. Zniesiono też wszelkie przywileje Kościoła katolickiego.  Dość długo trwał proces przechodzenia Włoch od państwa katolickiego do państwa świeckiego. Następowało to etapami.  Pierwszym etapem było uchwalenie Konstytucji Republikańskiej (1947), do której wpisano zasadę poszanowania suwerenności i  niezależności Kościoła i państwa, każdego w swoim porządku. Drugim była rewizja Konkordatu z 1929 r. dokonana na mocy  nowego układu z 1984 r. 

Państwa postkomunistyczne Europy środkowo‐wschodniej  Transformacje ustrojowe (zainicjowane w 1989 r.) w państwach Europy środkowo‐wschodniej i wschodniej, pociągnęły  za sobą zmianę modelu relacji państwo‐Kościół. Pierwszym elementem tej zmiany jest odrzucenie monizmu  ideologicznego, który w miejsce religii narzucał całemu społeczeństwu ideologię ateistyczną. W polityce legislacyjnej 

tych państw w stosunku do religii występują pewne elementy wspólne, ale też elementy dla każdego z nich odmienne,  wynikające z własnych tradycji kulturowych. Drugim elementem wspólnym dla tych państw jest powrót do tradycji  kulturowych. Trzecim są gwarancje wolności sumienia i religii w wymiarze indywidualnym i instytucjonalnym.  Generalnie konstytucje wszystkich państw postkomunistycznych stają na gruncie świeckości. Przejawem takiego  stanowiska jest: proklamacja świeckości państwa, bądź proklamacja pozytywnego jej elementu, jakim jest zasada  równouprawnienia kościołów (art. 41 Konstytucji Chorwacji z 1990 r.; art. 7 konst. Słowenii z 1991 r.; art. 14, ust. 2  konstytucji Rosji; art. 25, ust. l konstytucji Polski); zakaz uznawania jakiejkolwiek religii jako państwowej lub  obowiązującej (art. 14 konst. Rosji; art. 40 konst. Estonii z 1992; art. 43 konst. Litwy); zakaz powiązania państwa z  jakąkolwiek ideologią jako wyłączną lub wyznaniem religijnym (art. l Konstytucji Czech i Słowacji z 1992 r.). Jest to  zakaz powiązania powiązania państwa z jakimkolwiek monizmem ideologicznym lub religijnym.  Do Konstytucji niektórych z tych państw wpisane zostały także deklaracje wyrażające poszanowanie religii, bądź  określonego wyznania religijnego, jako trwałego elementu kultury narodowej. Przykładem tego jest konstytucja  Bułgarii z 1991 r., która stwierdza, że "Tradycyjną religią Bułgarii jest wyznanie wschodnioprawosławne" (art.13, ust.  3). Preambuła do Konstytucji Słowacji proklamuje "poczucie cyrylo‐metodyjskiego dziedzictwa duchowego".  Preambuła do Konstytucji Polski z 1997 r. deklaruje uznanie "chrześcijańskiego dziedzictwa narodu" oraz odniesienia  do Boga (invocatio Dei) w wersji uniwersalnej, jako "poczucie odpowiedzialności przed Bogiem lub sumieniem".  Konstytucja Rosji z 1993 r. stanowi, iż "żadna religia nie może być uznana za państwową lub obowiązującą"; ale ustawa  "o wolności sumienia i związkach wyznaniowych" z 1997 r. deklaruje pierwsze miejsce Rosyjskiego Kościoła  prawosławnego ze względu na "jego historyczny wkład w rozwój kultury Rosji" i w celu ograniczenia działalności tzw.  "zagranicznych związków wyznaniowych". Jest to próba przywrócenia państwowego charakteru Kościołowi  Prawosławnemu, jakie miał przed rewolucją październikową.  W polityce legislacyjnej państw postkomunistycznych nastąpiło doprecyzowanie zasady "oddzielenia między  państwem i Kościołem", która w okresie komunistycznym była stosowana z pozycji supremacji państwa nad kościołem.  Uzupełniono ją w celu zapobieżenia nadania jej w praktyce separacji wrogiej, przez wpisanie zasady poszanowania  "niezależności wyznań religijnych" i zobowiązania do "udzielania im pomocy ze strony państwa" (Rumunia), "opieki i  ochrony" ich działalności (Chorwacja).  Stosunkowo najbardziej precyzyjne zasady stosunków instytucjonalnych między państwem a związkami wyznaniowymi  zostały wpisane do Konstytucji Polski z 1997 r. (art. 25). Są to: 1) zasada równouprawnienia związków wyznaniowych  (podstawowy element świeckości państwa); 2) zasada bezstronności organów władzy publicznej wobec przekonań  religijnych, światopoglądowych i filozoficznych, do której dołączono klauzulę zapewniającą swobodę uzewnętrzniania  tych przekonań w życiu publicznym (w ten sposób wykluczona została francuska koncepcja neutralności); 3) zasada  poszanowania autonomii i niezależności Kościoła i państwa, każdego w swoim zakresie (w miejsce negatywnej zasady  oddzielenia Kościoła od państwa); zasada regulacji stosunku państwa do Kościoła w formie umowy międzynarodowej  ze Stolicą Apostolską (Kościół katolicki) i ustawy, na podstawie porozumienia wynegocjowanego przez rząd z  przedstawicielami tych kościołów (inne związki wyznaniowe, które nie mają podmiotowości publiczno‐prawnej w  stosunkach międzynarodowych).  Potrzeba uwzględnienia pluralizmu tych modeli stosunków między państwem i Kościołem okazała się ewidentna w  procesie integracji państw i narodów europejskich w formie nowej struktury prawnej, jaką jest Unia Europejska. W  pracach redakcyjnych nad projektem Traktatu Konstytucyjnego UE zaistniał konflikt z powodu próby narzucenia  wszystkim państwom należącym do Unii Europejskiej jednego z wielu modeli stosunków państwo‐Kościół, który  powstał we Francji z inspiracji ideologii skrajnie liberalnej. Jednak do nowszej wersji projektu tego Traktatu,  przedstawionego na konferencji międzyrządowej w Salonikach 20 czerwca 2003 r. wprowadzono następującą zasadę:  "Unia Europejska szanuje status, z którego korzystają Kościoły i stowarzyszenia lub wspólnoty wyznaniowe w  państwach członkowskich na podstawie przepisów prawa krajowego i nie narusza go". 

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome