Historia prawa PRL - Notatki - Prawo, Notatki'z Prawo
Lady_Pank
Lady_Pank19 June 2013

Historia prawa PRL - Notatki - Prawo, Notatki'z Prawo

PDF (388.1 KB)
14 strona
501Liczba odwiedzin
Opis
Prawo: notatki z zakresu prawa przedstawiające historię prawa PRL.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 14
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

1. Ustrój sądów powszechnych do 1950 r.

Komuniści obejmujący władzę w 1944 r., aby stworzyć pozory legalizmu, zdecydowali się zachować w zakresie

sądownictwa zewnętrzne oznaki ciągłości prawnej. Utrzymano więc ustrój sądów powszechnych z okresu II RP.

Podstawą ustroju sądów z okresu II RP było rozporządzenie Prezydenta PR z 1928 r. „O ustroju sądów powszechnych”.

Podział na okręgi sądowe nie pokrywał się z podziałem administracyjnym. Miało to wzmocnić niezależność sądów od

władz administracyjnych. Struktura i hierarchia sądów przedstawiała się tu następująco:

Sąd Najwyższy + prokurator SN

Sądy Apelacyjne + prokurator SA

Sądy Okręgowe + prokurator SO

Sądy Grodzkie

Sądy grodzkie – sądy I instancji w drobnych sprawach cywilnych i karnych. Orzekały w składzie jednoosobowym,

przysługiwało odwołanie do sądów okręgowych oraz kasacja do SN.

Sądy okręgowe – sądy I instancji w ważniejszych spawach cywilnych i karnych oraz II instancji w stosunku do

orzeczeń sądów grodzkich. Orzekały w składzie trzyosobowym bądź jednoosobowo. Dzieliły się na wydziały.

Sądy apelacyjne – sądy II instancji dla sądów okręgowych. Wyjątkowo mogły orzekać jako I instancja. Orzekały w

składzie trzy- lub jedno-osobowym. Dzieliły się na wydziały.

Sąd Najwyższy – stał na czele sądownictwa powszechnego. Z sądami powszechnymi powiązany był za pośrednictwem

środków odwoławczych. Rozpatrywał kasacje od orzeczeń sądów apelacyjnych i okręgowych.

Sądy w zasadzie sądziły w składach zawodowych, bez udziału ławników, jako osób nie przygotowanych do zawodów

prawniczych.

Były dwa środki odwoławcze: apelacja – do sądu apelacyjnego i kasacja od prawomocnego wyroku II instancji – do

Sądu Najwyższego. W apelacji można było podnosić wszystkie zarzuty (co do naruszenia prawa, błędnego ustalenia

stanu faktycznego, błędny wyrok). W kasacji – można było zarzucić złamanie prawa (np. naruszenie prawa do obrony).

Komuniści obejmujący władzę w 1944 r., aby stworzyć pozory legalizmu, zdecydowali się zachować w zakresie

sądownictwa zewnętrzne oznaki ciągłości prawnej. Utrzymano więc ustrój sądów powszechnych z okresu II RP.

Podstawą ustroju sądów z okresu II RP było rozporządzenie Prezydenta PR z 1928 r. „O ustroju sądów powszechnych”.

Podział na okręgi sądowe nie pokrywał się z podziałem administracyjnym. Miało to wzmocnić niezależność sądów od

władz administracyjnych. Struktura i hierarchia sądów przedstawiała się tu następująco:

Sąd Najwyższy + prokurator SN

Sądy Apelacyjne + prokurator SA

Sądy Okręgowe + prokurator SO

Sądy Grodzkie

Sądy grodzkie – sądy I instancji w drobnych sprawach cywilnych i karnych. Orzekały w składzie jednoosobowym,

przysługiwało odwołanie do sądów okręgowych oraz kasacja do SN.

Sądy okręgowe – sądy I instancji w ważniejszych spawach cywilnych i karnych oraz II instancji w stosunku do

orzeczeń sądów grodzkich. Orzekały w składzie trzyosobowym bądź jednoosobowo. Dzieliły się na wydziały.

Sądy apelacyjne – sądy II instancji dla sądów okręgowych. Wyjątkowo mogły orzekać jako I instancja. Orzekały w

składzie trzy- lub jedno-osobowym. Dzieliły się na wydziały.

Sąd Najwyższy – stał na czele sądownictwa powszechnego. Z sądami powszechnymi powiązany był za pośrednictwem

środków odwoławczych. Rozpatrywał kasacje od orzeczeń sądów apelacyjnych i okręgowych.

Sądy w zasadzie sądziły w składach zawodowych, bez udziału ławników, jako osób nie przygotowanych do zawodów

prawniczych.

Były dwa środki odwoławcze: apelacja – do sądu apelacyjnego i kasacja od prawomocnego wyroku II instancji – do

Sądu Najwyższego. W apelacji można było podnosić wszystkie zarzuty (co do naruszenia prawa, błędnego ustalenia

stanu faktycznego, błędny wyrok). W kasacji – można było zarzucić złamanie prawa (np. naruszenie prawa do obrony).

2. Ustrój sądów powszechnych po 1951 r.

Zasadnicza reorganizacja sądownictwa powszechnego nastąpiła ustawami z lipca 1950 r. Sądy przystosowano do

podziału administracyjnego i utworzono:

Sąd Najwyższy

Sądy Wojewódzkie

Sądy Powiatowe (od 1975 r. rejonowe).

Takie przystosowanie do podziału administracyjnego miało umożliwić ścisłą kontrolę władzy politycznej i państwowej

nad sądami.

Sądy powiatowe – większość spraw cywilnych i karnych w I instancji, ponadto: udzielanie pomocy sądowej innym

sądom, prowadzenie ksiąg wieczystych, postępowanie egzekucyjne w sprawach cywilnych i in. Większe sądy dzieliły

się na wydziały karne i cywilne, ponadto były wydziały dla nieletnich. W 1975 w związku z likwidacją powiatów sądy

przekształcono na sądy rejonowe.

Sądy wojewódzkie – analogiczna struktura jak w sądach powiatowych, z tym, że zawsze dzieliły się na wydziały:

Cywilne dla spraw I i dla spraw II instancji, karne dla spraw I i dla spraw II instancji oraz inne. Sądy wojewódzkie były

przede wszystkim sądami II instancji w stosunku do orzeczeń sądów powiatowych. W sprawach trudnych – były

sądami I instancji.

Sąd Najwyższy – II instancja od orzeczeń sądów wojewódzkich, ponadto rozpatrywał rewizje nadzwyczajne, udzielał

odpowiedzi na pytania sądów niższej instancji, uchwalał wytyczne wymiaru sprawiedliwości.

Do zadań wymiaru sprawiedliwości należało teraz: ochrona ustroju, ochrona mienia społecznego i dopiero na końcu –

ochrona praw obywateli. Sądy miały wychowywać obywateli w duchu wierności Polsce Ludowej.

Zmiany ustroju sądów potwierdzone zostały w Konstytucji z 1952 r., która oddawała prokuraturze nadzór nad

sprawowaniem praworządności oraz głosiła zasadę wybieralności sędziów i ławników. Tak naprawdę sędziowie byli nie

wybieranie lecz powoływani przez Radę Państwa na czas nieoznaczony lub na 5 lat w przypadku SN. Kadencyjność

sędziów SN naruszała zasadę niezawisłości, czyniąc z nich narzędzie partii.

3. Sądy tajne w PRL

Sądy tajne funkcjonowały w ramach sądownictwa powszechnego. Pełna ich historia nie jest znana, wymaga badań.

Często działały na terenie więzień i były nazywane „sądami kiblowymi”. W Warszawie sąd taki działał początkowo w

ministerstwie sprawiedliwości. Jego skład ciężko by nazwać sędziowskim – składały się bowiem z urzędników, którzy

wydawali wyroki w najcięższych sprawach.

Komisja powołana w 1956 roku stwierdziła że było to nadużycie, iż wyroki zapadały poza sądem i jako takie nie są

wyrokami sądowymi. Utworzenie warszawskiego sądu tajnego wiązało się z teorią stalinowską o nieuniknionym

zaostrzeniu się walki klasowej w miarę postępów budownictwa socjalizmu. Wrogów tych trzeba było zniszczyć

wytaczając im procesy o szpiegostwo, o zbrodnie hitlerowskie czy o faszyzacje II RP.

Sądy te orzekały w składzie trzech zawodowych lub ławników. Na sędziów wywierano presje. Zastępca Prokuratora

generalnego Henryk Podlaski jawnie dyktował swoją wolę przy wydawaniu wyroków, na zebraniach publicznie

szkalował sędziego który wydał jego zdaniem za łagodny wyrok. Zdarzało się że sztucznie rozdzielano sprawy aby ze

współoskarżonych tworzyć świadków.

Występowały nadużycia w prawie do obrony i zasady bezpośredniości przez przekształcenie przewodu sądowego w

odczytywanie akt śledztwa. Zdarzało się że fabrykowano dowody albo były usuwane z akt sprawy karty z

niewiarygodnymi zeznaniami.

Surowość kar była drastyczna. Organizacja ta naruszała fundamentalne zasady wymiaru sprawiedliwości. Nie

funkcjonowała tutaj zasada domniemania niewinności, sąd nie dążył do wykrycia prawdy obiektywnej, mógł zaś

ograniczyć się do ustalenia prawdy względnej. Do wydania wyroku wystarczyło wykazać ogólny związek oskarżonego

z czynem. W przesłuchaniach stosowano tortury.

W połowie 1957 r. podjęto decyzję o wyciszeniu całej sprawy sekcji tajnej, zwłaszcza, że najcięższych zbrodni

dopuścili się ludzie najbardziej oddani partii.

4. Szkolenie prawników w trybie specjalnym w PRL

W okresie, kiedy władza komunistyczna nie była jeszcze utrwalona nie widziano przeszkód by w wymiarze

sprawiedliwości zatrudniano przedwojenną kadrę. Komuniści bardzo szybko przejęli kontrolę nad sądownictwem

specjalnym, ale sądownictwo powszechne i prokuratury dopiero trzeba było uczynić posłusznymi.

Wprowadzono dekretami takie zmiany, które prowadziły do likwidacji niezawisłości sędziów i niezależności

sądownictwa. Między innymi zniesiono zakaz przynależności do partii, wprowadzono pojęcie rękojmi.

Zrodziła się koncepcja nadzwyczajnego mianowania sędziów, którzy byli by sędziami równorzędnymi sędziom

zawodowym, ale bez konieczności długotrwałego kształcenia uniwersyteckiego, które uznano za niebezpieczne. W

styczniu 1946 r. wydano odpowiedni dekret.

Konsekwencją tego dekretu było utworzenie przez Ministra Sprawiedliwości sześciu średnich szkół prawniczych.

Kandydaci musieli mieć ukończone 24 lata. Zgłoszenia przyjmowano jedynie z polecenia partii politycznych, związków

zawodowych i innych organizacji. Nie było warunków co do poziomu wykształcenia – zdarzali się więc kandydaci z

niepełnym podstawowym.

Kursy w tych szkołach trwały od 6 do 15 miesięcy i miały na celu praktyczne przygotowanie słuchaczy do zawodu oraz

gruntowne szkolenie ideologiczne. Łącznie te kursy ukończyło ponad 100 słuchaczy, którzy znaleźli zatrudnienie na

stanowiskach sędziowskich i prokuratorskich.

Z czasem zrodziła się koncepcja powołania kursów, które nosiły by miano szkół wyższych. W 1948 r. powołano

Centralną Szkołę Prawniczą. Zasady naboru były podobne jak w przypadku szkół średnich, wymagano jednak

wykształcenia średniego. Wszystkie przedmioty wykładano zgodnie z założeniami marksizmu i leninizmu. Nauka

trwała 2 lata. W 1950 r. szkołę przekształcono w Wyższą Szkołę Prawniczą, która trwała do 1953 r.

5. Udział czynnika ludowego w wymiarze sprawiedliwości w PRL

Udział ławników w sądach przewidywało wiele aktów prawnych, w tym tzw. mały kodeks karny. Początkowo ławnicy

sądzili w sądach wojskowych i specjalnych sądach karnych oraz postępowaniach doraźnych. Rozszerzanie udziału

ławników nastąpiło w 1949 r.

Poprzez instytucję ławników komuniści nasycali sądy ludźmi dyspozycyjnymi, którzy nie musieli spełniać

jakichkolwiek wymogów stawianych ustawowo sędziom. Nie wymagano od nich kwalifikacji, wykształcenia,

doświadczenia. Jednocześnie dwaj odpowiednio dobrani sędziowie ławnicy mogli skutecznie przegłosować w sprawie

sędziego zawodowego. Ławników powoływały rady narodowe. Kadencja ławników była początkowo roczna, później

dwuletnia a następnie trzyletnia. Miało to zapewnić posłuszeństwo ławników wobec władz komunistycznych.

Ławnicy uzyskali wszystkie uprawnienia sędziowskie z wyjątkiem przewodniczenia rozprawie. Stopniowo udział

ławników w sądach ulegał rozszerzeniu. Generalną zasadą stał się udział ławników w sądach powszechnych I instancji

(w prawie cywilnym i karnym). Sąd II instancji zawsze był zawodowy.

Szybko okazało się, że udział ławników w postępowaniu cywilnym stanowi nieporozumienie, zwłaszcza gdy

wykazywali większą aktywność. Ławnicy byli po prostu nieprzygotowani merytorycznie, a prawo i procedury cywilne

były zbyt trudne i zawiłe.

Po przełomie październikowym w 1956 r. nastąpiła fala krytyki instytucji ławników – uznano, że szkodzą oni

wymiarowi sprawiedliwości. Zmienione przepisy pozwalały na wyznaczanie do spraw zawiłych składu wyłącznie

zawodowego. W rezultacie sporo postępowań cywilnych toczyło się bez udziału prawników. Jednak system ławniczy

trwał w Polsce do końca czasów komunistycznych.

6. Sądy wojskowe w PRL

Nową organizację wojskowego wymiaru sprawiedliwości ogłosił PKWN w 1944 r. (Prawo o ustroju Sądów

Wojskowych i Prokuratury Wojskowej). Rozkazem Ministra Obrony Narodowej utworzono wojskowe sądy

rejonowe, które powstały na terenie każdego województwa. Sądy te pomyślane jako tymczasowe, faktycznie

przetrwały prawie 10 lat. Formalna niezawisłość sędziowska faktycznie była fikcją.

Sądy wojskowe orzekały w składzie ławniczym bądź zawodowym. Stanowiska sędziów i prokuratorów

wojskowych obsadzano ludźmi specjalnie przygotowywanymi w Oficerskiej Szkole Prawniczej. Kursy takie

trwały od kilku miesięcy do 2 lat. Przy naborze do takiej szkoły kandydatom nie stawiano żadnych warunków.

W pierwszym dziesięcioleciu prawie wszystkie najważniejsze stanowiska zajmowali oficerowie radzieccy.

Wojskowi sędziowie Polacy na ogół bez zastrzeżeń przyjmowali radzieckie metody.

Do właściwości tych sądów należały sprawy osób cywilnych w zakresie podległym sądownictwu

wojskowemu.

Sądy wojskowe zbierały tragiczne żniwo – masowo orzekano wyroki śmierci lub wyjątkowo długotrwałe i

surowe kary więzienia. Żołnierzy AK skazywano na karę śmierci za samą przynależność do stowarzyszenia.

Również osoby cywilne nie uniknęły okrucieństwa tych sądów.

Na porządku dziennym było łamanie praw człowieka, zasad praworządności, tortury, wymuszone przyznania

się do winy, braki dowodów rzeczowych, brak możliwości powoływania świadków wskazywanych przez

oskarżonego, niedopuszczanie obrońców.

7. Inne sądy szczególne (specjalne sądy karne, Najwyższy Trybunał Narodowy, sądy pracy i ubezpieczeń

społecznych, Naczelny Sąd Administracyjny)

Specjalne sądy karne

Dekretem z września 1944 r. zapowiedziano tworzenie w każdym okręgu sądu apelacyjnego po jednym

specjalnym sądzie karnym. Przy sądach karnych funkcjonowały prokuratury specjalnych sądów karnych.

Specjalne sądy karne były kompetentne do orzekania we wszystkich sprawach o zbrodnie i umyślne występki

popełnione po 31 sierpnia 1939 r. Sądy te zostały zlikwidowane w 1946 r., a właściwymi stały się sądy

okręgowe w składzie ławniczym.

Najwyższy Trybunał Narodowy

NTN ustanowiony w 1946 r. powołany był do sądzenia zbrodniarzy wojennych oraz osób odpowiedzialnych za

faszyzację życia państwowego oraz klęskę wrześniową. W praktyce przed NTN odpowiadali zbrodniarze

hitlerowscy, pozostali odpowiadali przez specjalnymi sądami karnymi.

Dołączenie do kompetencji NTN spraw o faszyzację życia w II RP uznaje się za wyjątkową perfidię władz –

gdyż sprawy te nie miały nic wspólnego z faszyzmem niemieckim.

NTN był zrównany z Sądem Najwyższym. Sędziów powoływało Prezydium KRN. Orzekał w składzie trzech

sędziów zawodowych i czterech ławników. Wyroki były ostateczne, ale dopuszczalna była kasacja.

Po 1948 r. NTN zaprzestał działalności, chociaż formalnie nie został zniesiony. Sprawy dalej były

rozpatrywane przez sądy powszechne.

Sądy pracy i ubezpieczeń społecznych

Na szczeblu wojewódzkim funkcjonowały okręgowe sądy ubezpieczeń społecznych, a jako instancja wyższa

Trybunał Ubezpieczeń Społecznych. Sądy te rozpatrywały spory pomiędzy obywatelami a organami

administracji państwowej wydającymi decyzje w sprawach rent i zaopatrzeń z ubezpieczenia. Przedmiot

orzeczeń stanowiły decyzje administracyjne – był to więc szczególny rodzaj sądów administracyjnych.

Przedwojenne sądy pracy zostały zlikwidowane a sprawy z zakresu prawa pracy zostały przekazane do

kompetencji sądów powszechnych. W 1954 r. sprawy z prawa pracy przekazano utworzonym wówczas

zakładowym komisjom rozjemczym.

Zasadnicza reforma nastąpiła 1974 r. W życie wszedł kodeks pracy. Ukształtowały się okręgowe sądy pracy i

ubezpieczeń społecznych, zlikwidowano Trybunał Ubezpieczeń Społecznych. Okręgowe sądy pracy i

ubezpieczeń społecznych utworzone zostały po jednym w każdym województwie. Struktura była analogiczna

do sądów wojewódzkich powszechnych.

Naczelny Sąd Administracyjny

Istotą sądownictwa administracyjnego jest kontrola legalności działań administracji publicznej.

Po II wojnie światowej władze komunistyczne nie wznowiły działalności sądów administracyjnych. W

totalitarnym systemie sądownictwo administracyjne było nie do pomyślenia. Oficjalne doktryny głosiły, że

organy państwa realizują wolę ludu pracującego i w związku z tym nie ma rozbieżności między interesem

ogółu a interesem organy państwowego. Sądownictwo administracyjne przywrócono dopiero u schyłku

komunizmu.

W 1980 r. powołany został NSA i utworzone jego ośrodki zamiejscowe. Postępowanie było jednoinstancyjne.

NSA podlegał Sądowi Najwyższemu (rewizje nadzwyczajne od orzeczeń NSA). Sędziowie powoływani byli

przez Radę Państwa na stałe (nieodwoływalni). NSA miało prawo badać jedynie legalność decyzji, a nie jej

celowość, sprawiedliwość. W praktyce jednak NSA często ingerował w treści merytoryczne zaskarżanych

decyzji, jeśli wymagało tego poczucie sprawiedliwości.

Trybunał Konstytucyjny

Z oczywistych przyczyn politycznych nie było możliwe powołanie TK przez kilkadziesiąt lat systemu

komunistycznego w Polsce. Dopiero kryzys władzy komunistycznej w połowie lat osiemdziesiątych wymusił

zmianę stanowiska.

TK rozpoczął funkcjonowanie w 1986 r. Orzekał o zgodności ustaw z konstytucją oraz ustalał powszechną

wykładnię prawa. TK nie jest sądem.

Trybunał Stanu

TS to sąd szczególny, przed którym można było pociągnąć do odpowiedzialności konstytucyjnej Prezydenta,

członków rządu i innych władz centralnych. W Polsce Ludowej TS powołany został dopiero w 1982 r.

8. Sąd Najwyższy w PRL

Konstytucja PRL mówiła, że Sąd Najwyższy sprawuje nadzór nad działalnością wszystkich sądów w zakresie

orzekania. W praktyce do 1962 r. istniały jeszcze: Najwyższy Sąd Wojskowy, Trybunał Ubezpieczeń Społecznych.

SN składał się z Pierwszego Prezesa, Prezesów stojących na czele izb i z sędziów. SN był „wybierany” raz na 5 lat.

Jego kadencyjność miała zapewnić dyspozycyjność sędziów.

W 1962 r. SN podzielony został na cztery izby:

Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

SN był II instancją od orzeczeń sądów wojewódzkich, ponadto rozpatrywał rewizje nadzwyczajne, uchwalał wytyczne

wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej. Udzielał odpowiedzi na pytania prawne sądów niższej instancji.

Szczególną rolę odgrywała wykładnia prawa dokonywana przez SN. SN mógł interpretować zarówno indywidualne,

konkretne sprawy, ale też uchwalał zasady prawne.

Kontrowersyjne były również „wytyczne”, które miały zapewnić jednolitość orzecznictwa wszystkich sądów PRL w

sprawach karnych i cywilnych. Generalnie orzecznictwo SN odgrywało rolę pozytywną w kształtowaniu judykatury

sądów powszechnych, zwłaszcza w sprawach cywilnych.

9. Komisja Specjalna do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym

Komisja Specjalna do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym powołana została w 1945 r. z inicjatywy

Komisji Centralnej Związków Zawodowych. Komisja funkcjonowała jako jeden organ centralny z delegaturami

terenowymi. Członkowie Komisji nie musieli posiadać jakiegokolwiek wykształcenia. Znaleźli się w niej nawet ludzie

z marginesu społecznego.

Formalnie Komisja powołana była jako organ do wykrywania i ścigania przestępstw naruszających interesy

gospodarcze. Wszystkie organy państwowe były ustawowo zobowiązane do wykonywania postanowień Komisji.

Członkowie Komisji władni byli przesłuchiwać, dokonywać rewizji, dokonywać cenzury przesyłek a nawet

tymczasowo aresztować.

Dekret z 1945 r. stanowił, że w sprawach ściganych przez Komisję Specjalną orzekają sądy. Jednak Komisja mogła nie

kierować sprawy do sądu, natomiast sprawcę mogła kierować do obozu pracy (co było nadużywane w przestępczy

wręcz sposób). Funkcjonowanie Komisji nosiło znamiona represji skierowanej nie na czyny a na konkretne osoby.

W 1947 r. Komisja zyskała nowe kompetencje – uprawnienia do zajmowania majątku jako zabezpieczenie grzywny,

prawo do wymierzania wysokiej grzywny, orzekania przepadku towarów, urządzeń przedsiębiorstwa.

W przypadku skierowania sprawy do sądu – orzekano w trybie doraźnym a kary np. za spekulację mogły sięgać od 3 lat

do kary śmierci.

W 1950 r. odebrano Komisji dotychczasowe uprawnienia śledcze, przekształcając ją w organ orzekający na wniosek

prokuratora. Orzeczenia Komisji były wydawane bez wysłuchania obwinionego, bez udziału obrońcy, jedynie na

podstawie dowodów dostarczonych przez prokuratora.

Komisja została zlikwidowana dekretem z 1954 r. Przez cały okres swego funkcjonowania była organem typowo

inkwizycyjnym, którego funkcjonowanie było sprzeczne z Konstytucją. Była organem represji.

10. Inne pozasądowe instytucje orzekające (quasi-sądy) w PRL do 1956 r. (arbitraż gospodarczy, zakładowe

komisje rozjemcze, kolegia ds. wykroczeń)

Arbitraż gospodarczy

Arbitraż gospodarczy w Polsce Ludowej był przymusową metodą rozstrzygania sporów pomiędzy jednostkami

gospodarki uspołecznionej (na wzór ZSRR). Arbitraż wprowadzono dekretem z 1949 r. Utworzone zostały

okręgowe komisje arbitrażowe – po jednej w każdym województwie oraz Główna Komisja Arbitrażowa.

Podkreślano, że państwowy arbitraż gospodarczy został powołany w celu zapewnienia dyscypliny w

wykonywaniu narodowych planów gospodarczych. Organy arbitrażu nie były organami administracji, nie były

sądami. Miały charakter quasi-sądowy.

W 1975 r. rozszerzono kompetencję państwowego arbitrażu gospodarczego – w szczególności w nadzór nad

niektórymi elementami działalności gospodarczej. Ponadto: stanowił nadzór nad obsługą prawną jgu,

wykonywał tzw. sygnalizację o uchybieniach w działalności jgu.

Postępowanie arbitrażowe odbywało się w formie procesowej, było dwuinstancyjne.

Zakładowe komisje rozjemcze. Komisje odwoławcze

Zakładowe komisje rozjemcze zostały powołane do rozstrzygania spraw ze stosunku pracy. Tworzone były w

większych przedsiębiorstwach uspołecznionych, a dla mniejszych zakładów pracy – przy terenowych organach

związków zawodowych.

Komisje składały się wyłącznie z niefachowców, pracowników danego przedsiębiorstwa, powoływanych

wspólnie przez dyrektora oraz posłuszne związki zawodowe.

Zupełną fikcją była niezależność ZKR-ów – faktycznie orzekały one pod dyktando dyrektora przedsiębiorstwa.

Mimo to nie likwidowano ich, bowiem władzy zależało na blokowaniu dostępu do bardziej niezależnych

sądów.

Wejście w 1974 r. w życie kodeksu pracy utrwaliło i rozszerzyło zasadę rozpatrywania spraw związanych ze

stosunkiem pracy przez organy społeczne. Oprócz ZKR-ów powołane zostały komisje odwoławcze do spraw

pracy. Komisje te tworzono przy terenowych organach administracji państwowej. Orzekały w składzie

sędziego sądu powiatowego oraz dwóch członków komisji. Posiedzenia tych komisji łatwo zamieniały się w

miejsca kłótni i awantur urągających powadze instytucji. Do kompetencji komisji należały m.in. odwołania od

wypowiedzenia umów o pracę, pewne roszczenia odszkodowawcze.

Kolegia ds. wykroczeń

W 1951 r. powołano kolegia karno-administracyjne. W 1971 r. zmieniono ich nazwę na kolegia ds. wykroczeń.

Umieszczone były w resorcie spraw wewnętrznych. Nadzór miał MSW.

Członków kolegiów wybierała rada narodowa na okres 4 lat. W praktyce były instytucją dyspozycyjną wobec

MSW toteż miały bardzo złą opinię w społeczeństwie. Uważane były za organ represyjny. Opinia ta pogłębiła

się w okresie stanu wojennego.

11. Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego w PRL

Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego (MBP) - organ bezpieczeństwa wewnętrznego o statusie ministerialnym,

zorganizowany na polecenie i pod dyktando władz radzieckich w powojennej Polsce. Odpowiedzialne za masowe

krwawe represje na obywatelach w okresie stalinizmu. W terenie Ministerstwo reprezentowały podległe mu Urzędy

Bezpieczeństwa Publicznego, dlatego potocznie te instytucje były określane skrótem UB.

Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego odpowiedzialne było m.in. za wywiad wewnętrzny i zewnętrzny,

kontrwywiad, działalność antypaństwową w kraju jak i poza jego granicami, ochronę rządu, ochronę i nadzór łączności

cywilnej i rządowej, kontrolę nad terenowymi organami rządowymi, kontrolowało Milicję Obywatelską, więzienia i

zakłady poprawcze, Straż Pożarną oraz Wojska Ochrony Pogranicza.

Na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych wraz z przyjęciem stalinowskiej tezy o zaostrzaniu się walki klasowej

w miarę budowy socjalizmu, działalność tajnej policji politycznej MBP coraz częściej i głębiej ingerowała w różne

strefy życia społecznego. Procesy publiczne, podczas których stawiani przed sądem byli m.in. członkowie Polski

Podziemnej, oskarżani przez śledczych z MBP o tak absurdalne czyny jak współpraca z Gestapo, szpiegostwo, sabotaż

itp.

Sekcja śledcza wsławiła się brutalnymi torturami. Sekcja kartotek – zapoczątkowała tworzenie teczek dotyczących

każdego z mieszkańców potencjalnie uznanego za wroga. Sekcja cenzury – dokonywała kontroli korespondencji.

Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk kontrolował działalność wydawniczą i kulturalną.

Po 1948 r. do zadań MBP należała inwigilacja wewnątrz szeregów partyjnych i demaskowanie wrogów.

Efektem zmian, jakie nastąpiły w organach bezpieczeństwa po grudniu 1953 r. (sprawa Światły) był Dekret Rady

Państwa na mocy którego zniesiono Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, a na jego miejsce powołano

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. Urząd Bezpieczeństwa Publicznego pozostał w kształcie niezmienionym aż do

1956 r., kiedy to większość jego funkcjonariuszy przeszła do pracy w utworzonej w MSW Służbie Bezpieczeństwa.

12. Kontrwywiad wojskowy w PRL

We wrześniu 1944 r. utworzono Zarząd Informacji Naczelnego Dowództwa WP, który kilka miesięcy przekształcono w

Główny Zarząd Informacji WP.

Wśród licznych zadań typu operacyjnego znajdowały się również zadania w zakresie prowadzenia postępowań

przygotowawczych, do czego powołany był Oddział Śledczy GZI. Oddział ten sam prowadził sprawy o szpiegostwo, o

przestępstwa natury politycznej, kontrolował inne organa informacji. W GZI istniał Wydział Specjalny (kontrwywiad w

kontrwywiadzie), który posiadał uprawnienia do rozpracowywania wszystkich żołnierzy bez względu na stopień,

zaszeregowanie.

Do służby w organach kontrwywiadu przyjmowano oprócz oficerów radzieckich i polskich – również osoby bez

żadnego przygotowania. Osoby te dobierano wyjątkowo starannie – inteligentne, właściwe go pochodzenia

społecznego. Część z nich poddawano szkoleniom, wszystkich wychowywano w duchu ślepego posłuszeństwa

względem przełożonych. Odzwyczajano od samodzielnego krytycznego myślenia.

Informacja Wojskowa nastawiona była na wyszukiwanie rzeczywistych i urojonych wrogów ustroju komunistycznego,

których należało likwidować. W celu wymuszenia przyznania się do winy współpracy z imperialistami stosowano

potworne tortury fizyczne i psychiczne. Informacja Wojskowa prowadziła aresztowania i śledztwa wręcz masowo, a ich

efektem były sfingowane procesy i mordy na niewinnych ludziach.

GZI mógł prowadzić śledztwa nie tylko w sprawach osób wojskowych, ale także osób cywilnych. Były one równie

okrutne.

Po śmierci Stalina rozwiązano GZI i powołano Wojskową Służbę Wewnętrzną. Zadania WSW były takie jak GZI.:

kontrwywiadowcza ochrona wojska i państwa, zapobieganie i wykrywanie przestępstw, kontrola przestrzegania

dyscypliny przez wojskowych. W sposób zasadniczy zmieniły się metody pracy: niebyło paranoicznego poszykowania

wrogów ustroju. I ścigania ludzi myślących nieco inaczej niż władza. W 1990 r. WSW rozwiązano.

13. Sprawa mocy prawnej w Polsce Ludowej orzeczeń z okresu okupacji

Okupacja niemiecka – zgodnie z prawem międzynarodowym okupantowi nie wolno zmieniać obowiązującego tam

prawa. Zgodnie z konwencją haską władze okupacyjne nie uzyskiwały mocy ustawodawczej na terytorium

okupowanym – tak więc decyzje okupantów z mocy prawa były nieważne. Pomimo tej jasnej sytuacji Prezydent RP

wydał w 1939 r. dekret o nieważności aktów prawnych władz okupacyjnych. Dekret odnosił się do oby okupacji.

Nieważność okupacyjnych aktów prawnych musiała jednak po wojnie być poddana pewnej weryfikacji. Bo chociaż

decyzje okupantów były z mocy prawa nieważne – to jednak skutkami tych decyzji były określone fakty, których nie

dało się już zmienić. Dotyczyło to zwłaszcza spraw osobowych (rozwody i ich skutki), spadkowych, opiekuńczych.

W dekrecie z 1945 r. o mocy obowiązującej orzeczeń sądowych wydanych w okresie okupacji niemieckiej na terenie

RP uznano wprawdzie nieważność tych orzeczeń, ale stwierdzono, że sąd może pewnym sprawom nadać moc wsteczną

(sprawom niespornym, rozwodowym itp.).

Okupacja radziecka – ze względu na sytuację polityczną w Polsce Ludowej nigdy nie było mowy o wyrokach sądów

radzieckich ani o okupacji radzieckiej. Wyjątkowo uregulowano sprawę rozwodów udzielanych obywatelom polskim

przez władze ZSRR, ponieważ do 1944 r. tryb i zasady udzielania rozwodów drastycznie odbiegały od przyjętych w

Europie.

Orzeczenia sądów PPP – nowe władze Polski Ludowej nigdy nie zakwestionowały tych orzeczeń, nawet się nie

wypowiedziały w tej sprawie. Uznaje się, że w milczący sposób orzeczenia te zostały zaaprobowane.

Orzeczenia sądów polskich na terenie GG – władze polskie po II wojnie światowej utrzymały wyroki sądów polskich z

okresu okupacji. Przewidywano jednak możliwość złożenia wniosku o wznowienie postępowania w sprawie.

14. Porozumienie polsko-radzieckie o stosunkach między Armią Czerwoną a administracją polską z 26 lipca

1944 r.

Zanim PKWN przybył do Polski, 26 lipca 1944 r, podpisane zostały dwa porozumienia z rządem radzieckim. Jedno z

nich dotyczyło stosunków między wodzem naczelnym Armii Czerwonej a polską administracją na terenach

wyzwolonych.

Jeden z art. Tego porozumienia oddawał Stalinowi jurysdykcję nad obywatelami polskimi w tym cywilami, którzy

popełnili przestępstwa przeciwko wojskom radzieckim.

Porozumienie to stanowiło podstawę do aresztowania i wywożenia w głąb ZSRR żołnierzy AK, działaczy politycznych

Polski Podziemnej. Stało się podstawą do skazania Leopolda Okulickiego i innych przywódców.

PKWN uprawomocnił poczynania radzieckich organów bezpieczeństwa względem obywateli polskich.

15. Prawo wojskowe 1943-1945 w PSZ w ZSSR i w Polsce

Wojskowe prawo karne to jedyna afera, gdzie bez kamuflażu przerwano ciągłość prawną. W Polskich Siłach Zbrojnych

w ZSRR nie zdecydowano się na formalną recepcję prawa radzieckiego, ale odcięto się zdecydowanie od prawa II RP.

W 1943 r. wprowadzono akty prawne wzorowane na rozwiązaniach radzieckich. Aktami tymi uregulowano wojskowe

prawo karne materialne, procedurę oraz ustrój wojskowych wymiarów sprawiedliwości.

W lipcu 1943 r. wprowadzono kodeks wojskowy prawa karnego materialnego. Był on niekompletny, pełen luk, nie

zawierał definicji przestępstwa. Ustanawiał karalność na zasadzie analogii. Nie zawierał żadnych zasad

odpowiedzialności, brakowało konstrukcji winy. Było w nim wiele zasadniczych błędów i braków.

Podjęto prace nad nowym kodeksem. Kodeks karny Wojska Polskiego wprowadzony dekretem z 1944 r. –

wykorzystywany był nie tylko do karania zwykłych przestępstw zdarzających się w wojsku, ale też do ścigania osób

cywilnych – chodziło tu o niszczenie opozycji politycznej. Charakteryzował się bardzo ostrą represją karną.

Karalnością objęto czynności przygotowujące do przestępstw. Kodeks służył przede wszystkim do represjonowania i

likwidowania przeciwników politycznych ustroju.

Procedura: wyroki wydawano nie w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, ale w imieniu narodu polskiego. W śledztwach

dominującą rolę pełnili oficerowie Informacji Wojskowej. Postępowanie miało wyraźnie inkwizycyjny charakter. Sąd

orzekał w składzie ławniczym. Postępowanie było jednoinstancyjne.

16. „Sierpniówka” – dekret z 31 sierpnia 1944 r.

Sierpniówka do dekret o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy wojennych. Dekret ten

przewidywał karę śmierci za zabójstwa, znęcanie się i inne prześladowanie ludności cywilnej i jeńców wojennych.

Przewidziana była również kara więzienia za szantaż za zaniechanie donosu do władz niemieckich.

Przepisy dekretu stosowano do czynów popełnionych od 1 września 1939 do 9 maja 1945 – a więc działały wstecz.

Czyny wymienione w dekrecie były karalne już wcześniej a dekret zaostrzał jedynie odpowiedzialność.

Dekret był drastycznie represyjny - przewidywał bezwzględnie oznaczoną sankcję w postaci kary śmierci. Mimo to był

oczekiwany przez opinię publiczną (chociaż odnosił się faktycznie tylko do jednego z dwóch wrześniowych agresorów.

17. Dekret o ochronie państwa

30 października 1944 r., po spotkaniu Bieruta ze Stalinem wydany został Dekret o ochronie Państwa. obowiązujący z

mocą wsteczną od sierpnia tego roku. Za wszystkie przewidziane w nim przestępstwa (11 artykułów, z których część

dzieliła się na poszczególne punkty) groziła kara śmierci (alternatywnie z karą więzienia). Najwyższy wymiar kary

można było otrzymać m.in. za:

rolnej, oraz nawoływanie do czynów skierowanych przeciwko jej

wykonywaniu i publiczne ich pochwalanie

wytwórczych lub instytucji użyteczności publicznej;

Oprócz kary więzienia czy śmierci groził również przepadek mienia – obligatoryjnie w przypadku skazania na karę

śmierci, fakultatywnie – w przypadku kary więzienia. Obligatoryjna była utrata praw publicznych.

Dekret pomyślany był jako tymczasowy, na czas wojny. Uchylony został w 1945 r.

18. Tzw. mały kodeks karny

Dekret z dnia 13 czerwca 1946 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy państwa (tzw.

mały kodeks karny) zastąpił wcześniej obowiązujące uregulowania prawne: kodeks karny z 1932 r. oraz Dekret o

ochronie Państwa z 30 października 1944 r.

Zmiany w prawie karnym, wprowadzone przez komunistyczne władze Polski Ludowej służyły do walki z

przeciwnikami politycznymi nowego ustroju. Mały kodeks karny przewidywał karę śmierci za 13 rodzajów

przestępstw, m.in. udział w organizacji lub grupie o charakterze zbrojnym, posiadanie broni i amunicj, sabotaż

gospodarczy, szpiegostwo i inne.

Nazwa “Mały kodeks karny” odnosi się do funkcji, jaką w praktyce pełnił ów dekret. Od daty jego wejścia w życie aż

do 312 grudnia 1969 r. był on bowiem istotną częścią polskiego prawa karnego, aż do wejścia w życie Kodeksu

Karnego, uchwalonego w 1969 roku.

Przepisy małego kodeksu karnego były bardzo surowe, pole do nadinterpretacji dawał zwłaszcza artykuł dotyczący

“rozpowszechniania nieprawdziwych informacji” , na podstawie którego spora grupa osób została osądzonych i

skazanych za błahe czyny, jak na przykład opowiadanie dowcipów o tematyce politycznej.

Szczególnie jednak “popisowym” przepisem m.k.k. był jego art. 22. Przepis ów głosił, że “Kto rozpowszechnia

fałszywe wiadomości, mogące wyrządzić istotną szkodę interesom Państwa Polskiego, bądź obniżyć powagę jego

naczelnych organów; podlega karze więzienia do lat 5 lub aresztu do lat 5″. Było to tzw. przestępstwo szeptanej

propagandy.

19. Dekret o faszyzacji życia państwowego

Dekret wydany został w styczniu 1946 r. a miał zastosowanie wyłącznie do zachowań sprzed 1 września 1939 r., które

wówczas nie były przestępstwami.

Dekret ten, jak widać nie tylko działał wstecz, ale granice jego retroaktywności nie były w żaden wyraźny sposób

określone. Język dekretu był celowo nieprecyzyjny – takie zwroty, jak „idąc na rękę ruchowi faszystowskiemu lub

narodowo-socjalistycznemu” „osłabienie ducha obronnego społeczeństwa” , „przyniósł korzyść faszyzmowi lub

narodowemu socjalizmowi”, „działał na korzyść faszyzmu lub państwa faszystowskiego albo uprawianej przezeń

polityki międzynarodowej”, „oszukańcze zabiegi”, „stosowanie nacisku moralnego lub korupcji”, „usiłował zmienić lub

zmienił prawnie obowiązujący ustrój państwowy Rzeczypospolitej Polskiej w duchu faszystowskim” były podatne na

dowolne i trudne do przewidzenia interpretacje.

Celem uchwalenia „Dekretu o odpowiedzialności za klęskę wrześniową i faszyzację życia państwowego” było

oczywisty: było nim umożliwienie rządzącym Polską komunistom rozprawienie się w tzw. „majestacie prawa” swymi

przeciwnikami z okresu przedwojennego. Krąg osób, które można było pociągnąć do odpowiedzialności na podstawie

dekretu był bardzo szeroki – obejmował on polityków, urzędników państwowych wysokiego szczebla, funkcjonariuszy

służby więziennej, policjantów, a także policyjnych donosicieli, którzy przyczyniali się do aresztowania członków

uważanej przed wojną za nielegalną partii komunistycznej. Dekret obowiązywał do

1969 r.

20. Prawnokarna ochrona mienia społecznego w PRL (dekrety marcowe)

W Polsce Ludowej uchwalano normy karne mające na celu ochronę specjalną pewnych grup przedmiotów, które w

przyszłości miały stać się własnością społeczną.

Konstytucja z 1952 r. wprowadziła rozróżnienie rodzajów własności. Równocześnie prowadzono prace nad kodyfikacją

prawa karnego. Chęcią tych prac były opublikowane w marcu 1953 r. tzw. dekrety marcowe:

O wzmożeniu ochrony własności spo

Prawo karne miało tu zastąpić zlikwidowane mechanizmy rynku gospodarczego, co oczywiście nie mogło się udać.

Dekrety marcowe czyniły z własności społecznej odrębny przedmiot ochrony prawnokarnej. Pojawiła się różnica

pomiędzy własnością społeczną a indywidualną w prawie karnym

Duży i mały dekret marcowy poprzedzone były wstępami, które miały kształtować świadomość prawną społeczeństwa.

Dekrety marcowe operowały ostrą sankcją karną, która w zasadzie ograniczała się do kary pozbawienia wolności,

często łączonej z karą grzywny.

21. Kodeks karny z 1969 r.

Kodeks karny z 1969 r. był kodyfikacją zakrojoną za dużą skalę. Twórcy kodeksu uwzględnili w nim realia polityczne i

gospodarcze, bogate orzecznictwo sądowe oraz doświadczenia w walce z przestępczością. W kodeksie znalazły się

nowe instytucje: kara ograniczenia wolności, warunkowe umorzenie postępowania karnego, nadzór ochronny.

Wprowadzone zmiany miały na celu: złagodzenie represji karnej za drobniejsze przestępstwa, ograniczenie stosowania

krótkoterminowych kar pozbawienia wolności, ochronę społeczeństwa przez recydywistami.

Kodeks składał się z trzech części:

Część Ogólna – ogólne zagadnienia praw

Część szczególna –

Część wojskowa –

żołnierz.

Kodeks definiował przestępstwo na samym początku zarówno od strony formalnej jak i materialnej. Wina mogła być

umyślna albo nieumyślna. Kodeks znał następujące stadia przestępstwa: zamiar, przygotowanie, usiłowanie, dokonanie.

Czyny karalne podzielone zostały na zbrodnie, występki i wykroczenia. Wykroczenia zostały wydzielone w odrębnym

kodeksie ds. wykroczeń.

System kar: Kodeks dzielił kary na zasadnicze i dodatkowe. Do kar zasadniczych zaliczono:

Karę 25 lat pozbaw

Te dwie ostatnie wymienione zostały jako kary o charakterze wyjątkowym.

Do kar dodatkowych zaliczono:

enia pojazdów mechanicznych

Karę śmierci przewidywano zawsze alternatywnie z karą pozbawienia wolności. Zawsze Rada Państwa, w przypadku

orzeczenia kary śmierci, musiała wypowiedzieć się w przedmiocie skorzystanie lub nieskorzystania z prawa łaski. Karę

śmierci przewidywano w 10 przypadkach. Wykonywano ją w zamknięciu przez powieszenie (cywile) bądź przez

rozstrzelanie (wobec żołnierza).

Kara pozbawienia wolności: od 3 miesięcy do 15 lat lun kara 25 lat pozbawienia wolności. Wykonywanie kary

pozbawienia wolności zostało szczegółowo uregulowane przez kodeks karny wykonawczy.

Na czoło części szczególnej kodeksu karnego zostały wysunięte przestępstwa przeciwko interesom politycznym i

gospodarczym PRL. W praktyce jednak ta grupa przestępstw, poza przestępstwem szpiegostwa, nie odgrywały żadnej

roli. Dominowały natomiast przestępstwa przeciwko mieniu. Przestępstwa o znamionach wielkiej afery gospodarczej

zagrożone były nawet karą śmierci.

22. Śledztwa i dochodzenia w Polsce Ludowej: sędzia śledczy, prokurator, funkcjonariusz MBP

Urząd śledczego został w wyniku reform prawa sądowego w latach 1949-1950 zniesiony, a jego uprawnienia

przekazano prokuratorowi, przez co jego rola znacznie wzrosła. Faktycznie prokurator decydował o przebiegu

dochodzenia i procesu.

Ze względu na podział sądów na wojskowe i powszechne – również w prokuraturze wyodrębniono prokuraturę

wojskową i powszechną. Prokuratorzy wojskowi szczególnie zasłynęli z powodu stosowanego przez nich terroru.

Oskarżali w sfingowanych procesach, dopuszczali straszliwe tortury, wnosili o najokrutniejsze kary w stosunku do

niewinnych osób.

W przypadku spraw osób cywilnych, o zabarwieniu politycznym postępowanie przygotowawcze prowadzili

funkcjonariusze MBP pod nadzorem prokuratora wojskowego albo prokuratorzy wojskowi.

Prokuratura powszechna: w przypadku spraw lżejszych prokurator prowadził dochodzenie samodzielnie. W przypadku

zbrodni – prowadzone było śledztwo, będące postępowaniem sądowym w postępowaniu przygotowawczym.

Sekcja śledcza MBP: zajmowała się prowadzeniem niezwykle brutalnych, połączonych z torturami śledztw głównie w

sprawach o charakterze politycznym, wymierzonych w opozycję polityczną. Przy wszystkich Urzędach Bezpieczeństwa

istniały areszty i więzienia. System represji był zupełnie niekontrolowany.

23. Postępowanie doraźne w PRL

Dekret z listopada 1945 r. wprowadzał tzw. postępowanie doraźne. Dekret stanowił, że postępowanie doraźne odbywa

się bez śledztwa, co oznaczało wyłączenie sędziego śledczego. Dochodzenie prowadził prokurator lub organy

bezpieczeństwa publicznego (w zależności od pierwszeństwa wszczęcia).

Zastosowanie tymczasowego aresztowania było obligatoryjne, a zarządzał je prokurator. Postępowanie doraźne w

swym założeniu miało być szybkie, jednoinstancyjne, wyrok nie podlegał zaskarżeniu. W sądach okręgowych tworzono

specjalne wydziały do rozpoznawania spraw w postępowaniu doraźnym.

Postępowanie toczyło się z udziałem ławników a wymiar kary pozostawiono uznaniu składu orzekającego. Możliwe

było zasądzenie kar wyższych niż przewidziane w prawie karnym materialnym.

24. Reforma prawa karnego procesowego z lat 1949-1950

W lipcu 1949 r. weszły w życie trzy ustawy odnoszące się do procedury karnej. Najbardziej radykalne zmiany dotknęły

postępowanie przygotowawcze. Najważniejsze zmiany procedury karnej to:

– śledztwa

o

MO

zniesienie trójinstancyjności (ape – rewizji

śledztw, co miało zapobiec odwoływaniu na rozprawie często wymuszonych zeznań

W 1950 r. dokonano utrwalono i pogłębiono zmiany z 1949 r.

Wprowadzono skład ławniczy w sądach najniższego szczebla, śledztwo mogło być prowadzone przez oficerów

śledczych bezpieczeństwa publicznego, prokurator zyskał prawo natychmiastowego aresztowania świadka

odmawiającego zeznań, funkcjonariusze MO zyskali uprawnienie samodzielnego prowadzenia śledztwa i wnoszenia

aktu oskarżenia. Śledztwo takie miało charakter uproszczony

W 1955 r. dokonano ważnej zmiany w procedurze karnej. M.in. przywrócono podział na śledztwa i dochodzenia,

wprowadzono instytucję przedstawienia zarzutów podejrzanemu, co ułatwiało obronę, rozbudowano przepisy o

zamknięciu śledztwa (podejrzany musiał byś zaznajomiony z zebranymi materiałami, poinformowany przysługujących

mu prawach). Reforma z 1955 r. nie zlikwidowaa całkowicie, ale osłabiła inkwizycyjny charakter śledztwa.

25. Kodeks postępowania karnego z 1969 r.

W kpk z 1969 r. nastąpiło ujednolicenie procedury karnej powszechnej i wojskowej.

Kpk wyraźnie formułował zasady nie karania dwa razy za to samo przestępstwo – prawda niby oczywista, ale często

łamana w początkach Polski Ludowej. W procesie osłabiono elementy inkwizycyjne a wzmocniono kontradyktoryjne.

Kpk zwiększał uprawnienia oskarżonego i obrońcy. Zaostrzono rygory postępowania dowodowego – wprowadzono

niedopuszczalność potraktowania jako dowodu oświadczenia złożonego w warunkach wyłączających swobodę

wypowiedzi. Wprowadzono kontrolę nad prokuratorskim stosowaniem aresztu tymczasowego. Nowy środek

zapobiegawczy stanowiło poręczenie. Jako obligatoryjne wprowadzono zaliczenie czasu aresztu na poczet odbywanej

kary. Zniesiony został tryb doraźny.

Etapy procesu: postępowanie przygotowawcze oraz postępowanie przed sądem. Wrócono do zasady, że prowadzenie

śledztwa należy do prokuratora. Dochodzenie prowadziła natomiast Milicja Obywatelska. Postępowanie

przygotowawcze wszczynało się w sprawie. Następną fazą było postępowanie przeciwko komuś. Celem postępowania

przygotowawczego było zebranie i utrwalenie dowodów dla sądu. Jeśli nie było podstaw do sporządzenia aktu

oskarżenia wydawano postanowienie o umorzeniu postępowania przygotowawczego. W przeciwnym wypadku –

zaznajamiano podejrzanego ze wszystkimi materiałami i z jego prawami, wydawano postanowienie o zamknięciu

postępowania przygotowawczego i sporządzano akt oskarżenia, który wnoszono do sądu. Akt oskarżenia wnosił

prokurator.

Postępowanie przed sądem I instancji było jawne. Przewód rozpoczynał się od odczytania aktu oskarżenia. Obecność

oskarżonego była obowiązkowa, który po odczytaniu aktu oskarżenia mógł złożyć wyjaśnienia. Oskarżony nie był

prawnie zobowiązany do mówienia prawdy. Następnie wyjaśnienia składali świadkowie. Po zamknięciu przewodu

sądowego głosy zabierali oskarżyciel i obrońca, oskarżony.

Wyrokowanie – obejmowało naradę, głosowanie, sporządzenie wyroku ogłoszenie wyroku, pouczeni o prawie

zaskarżenia.

Tryby szczególne:

Tryb uproszczony – dotyczył spraw niezawiłych w drobnych sprawach. Uproszczenie polegało na tym, że organ

prowadzący dochodzenie nie zawiadamiał prokuratury, a wyrom nie musiał zawierać uzasadnienia.

Tryb przyspieszony – w sprawach drobniejszych, gdy sprawca został ujęty na gorącym uczynku i doprowadzony do

sądu w 48 godzin.

Kodeks mimo licznych mankamentów był krokiem w kierunku humanizacji procedury karnej.

26. Stan prawa cywilnego w Polsce bezpośrednio po II wojnie światowej

Ukształtowany w II RP system prawa sądowego w znacznej części opierał się na prawie polskim częściowo

skodyfikowanym i nowoczesnym. W czasie wojny ziemie polskie poddane zostały wpływom prawa niemieckiego i

radzieckiego (okupanci rozciągnęli swe systemy prawne na tereny okupowane).

Po II wojnie światowej wystąpiło zjawisko masowych migracji ludności zwłaszcza ze wschodu na zachód. Rezultatem

tych wędrówek była zmiana poziomu merytorycznego obowiązującego prawa: od anachronicznego Zwodu rosyjskiego,

po nowoczesny niemiecki kodeks BGB.

Migracje te pociągnęły za sobą zachwianie stosunków własnościowych, zobowiązaniowych rodzinnych. Z drugiej

strony sprzyjały reformom co ułatwiało unifikacje

27. Unifikacja prawa cywilnego w Polsce po II wojnie światowej

W latach1945-46 przeprowadzona została bardzo potrzebna, bo likwidująca partykularyzm geograficzny prawa.

Uzyskanie jednolitości systemu prawa cywilnego uznano za najpilniejsze i możliwe do szybkiego zrealizowania.

Decyzję o unifikacji podjęła Rada Ministrów już w czerwcu 1945 r.. Unifikacja miała być pierwszym krokiem do

kodyfikacji prawa.

Korzyści z unifikacji dla społeczeństwa były duże. Uchylono ogromną ilość aktów prawnych, zlikwidowano daleko

idącą odmienność systemów prawnych. Uporządkowano prawo, które sięgało teraz do klasycznych rozwiązań

nowoczesnej cywilistyki państwa liberalnego.

Dzieło unifikacyjne wsparło się na pracach Komicji Kodyfikacyjnej II RP i stanowiło w istocie kontynuację jej prac.

28. Prawo rodzinne w PRL

Prawo małżeńskie osobowe: Dekret z 1945 r. uczynił z małżeństwa wyłącznie świecką instytucję, z jurysdykcją sądów

powszechnych. Warunki zawarcia małżeństwa zawarte były wyłącznie w prawie cywilnym. Nastąpiło zrównanie

sytuacji męża i żony. Zawarcie małżeństwa następowało w wyniku złożonego oświadczenia przed urzędnikiem USC w

obecności 2 świadków.

Prawo małżeńskie majątkowe: przyjęto, że z punktu równouprawnienia kobiet i mężczyzn w małżeństwie

najodpowiedniejszy jest ustrój o rozdzielności majątkowej (każdy małżonek zachowuje swój majątek i sam nim

zarządza, ponadto wszystko, co każdy z małżonków nabywa w czasie trwania małżeństwa – nabywa wyłącznie dla

siebie). Prawo małżeńskie osobowe dawało więc małżonkom daleko idącą swobodę w kształtowaniu stosunków

majątkowych.

Dekret z 1946 r. o prawie rodzinnym normował takie zagadnienia jak sytuacja prawna dzieci, (czyniąc różnice

pomiędzy dziećmi małżeńskimi i pozamałżeńskimi), obowiązki alimentacyjne, ograniczenie i odebranie władzy

rodzicielskiej, przysposobienie.

Prawo spadkowe: Dekret o prawie spadkowym wprowadzał zasady: Dziedziczyć można tylko na podstawie ustawy

oraz testamentu; Ograniczono krąg osób uprawnionych do dziedziczenia ustawowego, w przypadku braku małżonka i

krewnych – dziedziczyła gmina; Swoboda testowania bez ograniczenia; Przyjęto konstrukcję zachowku

Po przełomie politycznym 1948 r. dekret o prawie spadkowym poddano krytyce – jako akt prawny o burżuazyjnej

ideologii.

Kodeks rodzinny z 1950 r. zawierał przepisy o małżeństwie, stosunkach między rodzicami a dziećmi, o przysposobieniu

oraz opiece nad małoletnimi. Kodeks był nad wyraz lakoniczny, pełen luk. Ogólnie kodeks ten podtrzymywał

rozwiązania małżeńskiego prawa osobowego z 1945 r. Wzmacniał natomiast i rozszerzał ochronę interesów dziecka –

zlikwidowano zróżnicowanie sytuacji dzieci małżeńskich i pozamałżeńskich.

Kodeks wzmacniał uprawnienie małżonków. Dopuszczał rozwód, lecz stanowił, że dla udzielenia rozwodu muszą

zaistnieć ważne powody, trwały i zupełny rozkład pożycia małżeńskiego. Rozwód był niedopuszczalny, jeśli

sprzeciwiało by się to dobru dziecka.

W kwestii prawa małżeńskiego materialnego – przyjęto ustawowy ustrój wspólności majątkowej małżonków.

29. Prawo rzeczowe w PRL: zmiana stosunków własnościowych

Unifikujący prawo rzeczowe dekret z 1946 r. ukształtował pojęcie prawa własności w sposób abstrakcyjny i jednolity.

Nie było w nim jeszcze rozróżnienia na własność społeczną i własność indywidualną. Przeniesienie własności było

kwestią umowy między właścicielem i nabywcą. Umowę o przeniesienie własności nieruchomości należało zawrzeć

pod rygorem nieważności w formie aktu notarialnego.

Konstytucja z 1952 r. przewidywała rozróżnienie własności na społeczną (państwową i spółdzielczą), indywidualną i

osobistą. W praktyce jednak wyróżniano dwie grupy własności: społeczną i indywidualną. Koncentrowano uwagę na

ochronie własności społecznej. W odniesieniu do własności nieuspołecznionej normowano jedynie własność rolniczą

oraz własność mieszkania.

30. Przebieg prac nad kodyfikacją prawa cywilnego PRL w latach 1947-1950

W 1947 r. powołana została komisja do sprawy kodyfikacji prawa cywilnego. Na pierwszym posiedzeniu podjęto

decyzję, że przyszły kodeks ma się kładać z pięciu ksiąg: części ogólnej, prawo rodzinne i opiekuńcze, prawo rzeczowe,

zobowiązania, prawo spadkowe. Przyjęto więc system pandektowy a nie radziecki.

Po zwrocie politycznym z II połowy 1948 r. zmieniła się koncepcja – zaczęto głosić pogląd, że prawo cywilne powinno

być czynnikiem przyspieszającym budowę ustroju socjalistycznego, a projekt jest s tylu nowoczesnej kodyfikacji

burżuazyjnej – co było wówczas dyskwalifikujące. Uznano, że obowiązujące prawo wymaga zasadniczej przebudowy

założeń ogólnych.

W czerwcu 1950 r. uchwalono kodeks rodzinny i opiekuńczy. Wyodrębnienie prawa rodzinnego w osobny kodeks było

realizacją doktryny radzieckiej i przyjęciem wzorca radzieckiego

Niemal jednocześnie wydane zostały przepisy ogólne prawa cywilnego, które wprowadziły zasadnicze zmiany w

zakresie wykładni prawa.

We wrześniu powołana została przez Ministra Sprawiedliwości komisja do spraw opracowania kodeksu cywilnego

31. Przebieg prac nad kodyfikacją prawa cywilnego PRL w latach 1950-1955 (projekty z lat 1954-1955)

Komisja powołana przez Ministra Sprawiedliwości opracowała projekt kodeksu opublikowany w 1954 r. Projekt na

wzór radziecki obejmował cztery księgi: Przepisy ogólne, Własność i inne prawa rzeczowe, Zobowiązania, Prawo

spadkowe.

Projekt wprowadzał s stosunku do projektu z 1950 r. zmiany związane z gospodarką uspołecznioną. Oparty był o

założenia Konstytucji z 1952 r. Różnicował formy własności i ich ochronę i w ogóle wiele instytucji kształtował pod

kątem umocnienia i ochrony własności społecznej. Istotne zmiany miały nastąpić również w prawie spadkowym –

przewidywano ograniczenie swobody rozporządzania na wypadek śmierci.

Projekt z 1954 r. spotkał się z krytyką – oceniono bowiem, że stanowi regres w stosunku do istniejącego stanu

prawnego.

Opracowana została nowa wersja projektu, ogłoszona drukiem w 1955 r., jednak i ten projekt został przyjęty krytycznie

– redakcja ta niewiele różniła się od poprzedniej. Uwzględniono w nim jedynie niewiele uwag krytycznych, natomiast

ogólna koncepcja pozostała niezmieniona

32. Przebieg prac nad kodyfikacją prawa cywilnego PRL w latach 1956-1964

W 1956 r. powołana została nowa komisja kodyfikacyjna – tym razem miała się składać z przedstawicieli nauki i

praktyki prawa. Struktura i system pracy wyraźnie nawiązywał do Komisji Kodyfikacyjnej sprzed II wojny światowej.

Przed zespołem Komisji stanęły m.in. kwestie: zasady jedności prawa cywilnego, włączenia do kodeksu cywilnego

prawa rodzinnego, zasada zupełności kodeksu.

W styczniu opublikowano projekt kodeksu, składający się z pięciu ksiąg: Przepisy ogólne, Własność i inne prawa

rzeczowe, Zobowiązania, Prawo rodzinne, Spadki.

W porównaniu do projektu z 1955 r. projekt z 1960 stanowił niewątpliwy postęp. Znalazło się w nim sensownie

skonstruowane prawo rodzinne, przepisy regulujące obrót uspołeczniony, uzupełniono zobowiązania o nowe typy

umów.

Dyskusja nad projektem przyniosła sporo materiału do dalszych prac, efektem czego był projekt z 1961 r. – pozbawiony

prawa rodzinnego. Uznano ponadto, że postulat zupełności kodeksu jest nierealny i że wystarcza, jeżeli kodeks

obejmuje trzon ustawodawstwa cywilnego i stanowi źródło rozwiązań ogólnych. Do najważniejszych zmian w

projekcie należały te, które dostosowywały prawu cywilne do zasad ustroju (formy własności).

Teksty projektów kodeksu cywilnego oraz kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stały się przedmiotem uzgodnień

międzyresortowych i po dokonaniu korekt – uchwalono kolejną wersję projektów, które opublikowano w 1962 r. wraz z

uzasadnieniem.

Po kolejnych poprawkach Rada Ministrów skierowała projekty do Sejmu (1963 r.). W wyniku prc sejmowych

wniesiono jeszcze sporo drobnych poprawek.

– uchwalono kodeks postępowania cywilnego.

, ze zmianami, obowiązują nadal.

33. Zasady procedury cywilnej PRL

Kodeks postępowania cywilnego z 1930 r. opierał się na zasadach:

– swoboda stron w rozporządzaniu swoimi roszczeniami

Ustności oraz -

Ustroje totalitarne likwidowały takie zasady, które mogły by ograniczać wszechwładzę państwa w stosunku do

obywatela. W systemie takim jednostka traciła swoją prywatność i ochronę.

W PRL przekształcenie zasad procedury cywilnej, które nastąpiło wraz z nowelizacją kpc z 1950 r. miało na celu

odejście od procesu służącego ochronie interesów prywatnoprawnych w kierunku stworzenia narzędzia służącego

realizacji założeń ustroju socjalistycznego.

Zasada rozporządzalności uległa drastycznemu ograniczeniu. Za wzorem radzieckim wprowadzono zasadę prawdy

obiektywnej i tej zasadzie podporządkowywano proces.

Zlikwidowana została zasada, że sąd nie ma prawa orzekać ponad to, co było przedmiotem pozwu. Wprowadzono

możliwość wtrącania się prokuratora do spraw cywilnych.

Ograniczono zasadę kontradyktoryjności – kopiowano radziecką koncepcję sporności, która nakładała na sąd i strony

obowiązek dochodzenia prawdy obiektywnej.

Wprowadzono dwuinstancyjność postępowania, gdzie II instancja nie miała już charakteru merytorycznego, a kontrolny

34. Postępowanie niesporne (nieprocesowe – cywilne – w PRL).

Postępowanie niesporne to drugi obok procesu cywilnego tryb postępowania sądowego w sprawach cywilnych. Za

podstawę rozróżnienia wskazywano, że postępowanie niesporne ma służyć tworzeniu nowych praw i stosunków

prawnych, podczas gdy postępowanie sporne ma za zadanie stwierdzenie istniejących praw czy stosunków prawnych.

Kodeks postępowania niespornego przygotowany przez Komisję Kodyfikacyjną II RP po korektach wprowadzony

został dekretem z 1945 r.

Kodeks postępowania niespornego zawierał ogólne zasady postępowania. Na część szczególną składało się wiele aktów

prawnych, m.in. o uznanie za zmarłego i stwierdzenie zgonu,

Postępowanie niesporne bliższe było postępowaniu administracyjnemu – a to odpowiadało władzy ludowej.

Postępowanie niesporne bliskie więc było realizacji zasad prawdy obiektywnej, oficjalności, inkwizycji.

Ustawa z 1950 r. wprowadziła w postępowaniu niespornym zmiany – zbliżyła postępowanie sporne do niespornego –

władze polskie zainteresowane były wprowadzeniem do procesu cywilnego elementów inkwizycyjnych.

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome