Skamander - Notatki - Historia literatury polskiej, Notatki'z Historia literatury polskiej. University of Warsaw
Warsawa
Warsawa1 March 2013

Skamander - Notatki - Historia literatury polskiej, Notatki'z Historia literatury polskiej. University of Warsaw

PDF (346.3 KB)
7 strona
1Liczba pobrań
786Liczba odwiedzin
Opis
Historia grupy poetyckiej z Warszawy skupionej wokół miesięcznika Skamander” (wychodzącego w latach 1920—1928 i 1935—1939) oraz tygodnika „Wiadomości Literackie” (1924—1939).
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 7
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
SKAMANDER

SKAMANDER

Grupa poetycka ukształtowana w Warszawie po r. 1918, a skupiona wokół miesięcznika

Skamander” (wychodzącego w latach 1920—1928 i 1935—1939) oraz tygodnika

„Wiadomości Literackie” (1924—1939).

W dziejach grupy dadzą się wyodrębnić trzy zasadniczo odmienne okresy:

kształtowania się grupy, właściwej działalności grupowej i rozchodzenia się grupy.

Okres pierwszy obejmuje lata 1916—1919 i wyróżnić w nim można dwa etapy: 1916—

1918 i 1918—1919. Etap pierwszy dotyczy wstępnej fazy formowania się grupy na terenie

Uniwersytetu Warszawskiego oraz czasopisma akademickie. go „Pro Arte et Studio” (1916—

1918) i stanowi Vorgeschichte skamandryckich działań grupowych: poeci nie mieli jeszcze

wyraźnej świadomości swoich celów i nie podejmowali zespołowych wystąpień. Jednakże w

ich działaniu zarysowuje się już odrębność w stosunku do innych funkcjonujących wtedy

modeli i propozycji artystycznych. Wówczas to właśnie nastąpiły pierwsze kontakty: poeci

poznawali się wzajemnie i powstało pismo w którym członkowie przyszłej grupy – J. Lechoń,

J. Tuwim, M. Grydzewski, a nieco później J. Iwaszkiewicz – przy pomocy pretendentów-

satelitów (W. Zawistowski, Z. Karski i in.) zaczęli rozwijać swoją pierwszą, odrębną w

stosunku do innych, a zbliżoną nawzajem – przede wszystkim na gruncie opozycji

antymodernistycznej – działalność artystyczną. Chociaż nie przejawiała się ona jeszcze w

formie skodyfikowanego programu, a pismo nie miało na razie zdecydowanego oblicza,

zarysowała się dogodna sytuacja do stworzenia zespołu; wspólne wyznaczniki tej działalności

staną się w okresie następnym integralną częścią skamandryckiego modelu grupowego. W

odróżnieniu od etapu następnego ten początkowy nie jest jeszcze wypełniony działaniami

zespołowymi, stanowi jednak dla takich działań konieczną przesłankę. Jego datą wyjściową

jest marzec 1916 r., powstanie czasopisma „Pro Arte et Studio”; cezurą wewnętrzną – marzec

1918 r., przełom wywołany opublikowaniem Wiosny Tuwima, zapoczątkowujący dominację

wpływów skamandryckich w miesięczniku (wypowiedzi Lechonia, artykuły Grydzewskiego,

wiersze Tuwima); datą końcową jest listopad 1918 r., zamknięcie pierwszej, akademickiej

serii miesięcznika i otwarcie Picadora.

Etap drugi prehistorii zespołu obejmuje lata 1918—1919. Skamandryci występowali

wówczas pod nazwą picadorczyków (albo „grupy Picadora”) i rozwijali działalność na dwóch

współrzędnych terenach. Po pierwsze, na terenie przekształconego z „Pro Arte et Studio” –

miesięcznika poetyckiego „Pro Arte” (I—X1919), gdzie w wyniku rozłamu w zespole

redakcyjnym redakcję pisma objęli późniejsi skamandryci (pismo redagował nieoficjalnie

Grydzewski, oficjalnie jako redaktor naczelny występował Zawistowski, a w jego zastępstwie

Lechoń), nadając mu charakter „pisma młodzieży literackiej” (zamiast poprzedniego „pisma

młodzieży akademickiej”) i przekształcając je stopniowo w bojowy organ grupy przyszłego

Skamandra, podejmującej na jego łamach „walkę z wymierającą szkołą Młodej Polski i jej

epigonów” (określenie Słonimskiego). Na łamach „Pro Arte” poczęła skupiać się wówczas i

konsolidować „wielka piątka” późniejszych skamandrytów, którzy od lutego 1919 r.

występowali już w pełnym składzie: do Lechonia, Tuwima i Iwaszkiewicza dołączyli

A. Słonimski i K. Wierzyński. Ogłaszane przez nich w „Pro Arte” utwory, artykuły i noty

dotyczą postulatów artystycznych, realizowanych również na gruncie kawiarni literackiej.

Po drugie bowiem, działalność przyszłych skamandrytów zaczęła się ujawniać na

terenie kawiarni poetów Pod Picadorem, otwartej 29 XI 1918 w małym lokalu przy ulicy

Nowy Świat 57, a następnie przeniesionej do Hotelu Europejskiego, gdzie w tzw. Jamie

picadorczycy połączyli się przejściowo z Klubem Futurystów i występowali krótko pod

nazwą Cechu Poetów (do kwietnia 1919). Kawiarnia stanowiła w dziejach grupy ważny etap

krystalizacji dążeń o charakterze zespołowym. Przede wszystkim jako instytucja

umożliwiająca kreowanie i lansowanie nowych postaw i wartości literackich (na wieczorach

poetyckich w kawiarni poza wielką piątką czołowych skamandrytów prezentowało również

docsity.com

swoje utwory kilku innych twórców powiązanych później ze Skamandrem). Z kolei – jako

nowy środek literackiej komunikacji: kontaktu poetów z rozległym kręgiem odbiorców,

będącego istotnym czynnikiem tzw. poszerzenia adresowego, charakterystycznego dla

literatury początku lat międzywojennych. Dalej – to na terenie kawiarni jako łatwego,

dogodnego miejsca spotkań zaczęła koncentrować się walka o interesy zawodowe tych

młodych poetów, stanowiąc dynamiczny element ówczesnych procesów instytucjonalizacji i

profesjonalizacji zawodu literackiego. Wreszcie – w zakresie postulatów artystycznych –

kawiarnia mogła wyraziście ujawniać sojusze i fobie: grupa Skamandra rodziła się w sytuacji

konfliktowej pomiędzy „paseizmem” a „futuryzmem” (tak wtedy swobodnie określano

ścierające się tendencje młodopolskie i nowe kierunki). Wyrażało się to z jednej strony w

aktach sprzeciwu w stosunku do wzorca poetyckiego modernizmu, z drugiej – w próbach

nawiązania kontaktu z ugrupowaniami, jak mawiano wtedy, „kreacyjnymi”: ekspresjonistów

(krótkotrwała współpraca picadorczyków ze „Zdrojem”) i futurystów (krótkotrwała

współpraca z poetami określającymi się jako futuryści, w której trakcie niemałą rolę

odgrywała typowa dla futuryzmu „poetyka skandalu”, przyczyniając się i do ekspansji

przyszłych skamandrytów).

W latach 1918—1919 ukazują się poetyckie debiuty książkowe pięciu czołowych

poetów Skamandra i fakt ten zostaje uznany za właściwy start grupy w momencie jej scalenia.

Społeczną sytuację formowania się grup literackich określały wówczas skomplikowane

układy międzygrupowe oraz stosunki panujące na rynku wydawniczym, w tym zwłaszcza

stopniowa instytucjonalizacja i komercjalizacja tego rynku, implikujące konieczność opieki

ze strony odpowiednio usytuowanego (i zinstytucjonalizowanego) patrona. Stąd trudności w

ekspansji skamandrytów, ostatecznie przezwyciężone dzięki zespoleniu ich własnych starań

(szczególna rola Grydzewskiego jako impresaria organizującego i lansującego występy

poetyckie członków zespołu) oraz dzięki wpływom ważnej grupy nacisku, jaką stanowił

wówczas obóz piłsudczyków. Powiązania skamandrytów z ośrodkami politycznymi i

towarzyskimi tego obozu, który właśnie przystępował do tworzenia własnych instytucji

polityki kulturalnej (w tym zwłaszcza z ekspozyturą piłsudczykowskiej propagandy, jaką było

Biuro Prasowe przy Naczelnym Dowództwie Wojska Polskiego), udział tych poetów w

kampanii 1920 r. oraz pojawienie się ich utworów kreujących i umacniających legendę

postaci Komendanta zdecydowały o sytuacji grupy. Nie tylko umożliwiło to jej, dzięki

subwencjom z Ministerstwa Spraw Wojskowych, założenie własnego miesięcznika, lecz także

oddziałało w szerszym zakresie: usytuowało grupę po stronie demokratycznego – według

ówczesnych kryteriów – „obozu belwederskiego”, wywołując w konsekwencji programowe

ataki ze strony przeciwników tego obozu (opozycja „paseistyczno-narodowa”).

Na ukształtowanie się programu poetyckiego skamandrytów miały w tym okresie

wpływ przede wszystkim idee, jakie skrystalizowały się w literaturze europejskiej już

znacznie wcześniej, należąc w pewnej mierze do procesów opozycyjnych wobec symbolizmu.

Wyraża się to zwłaszcza w zwrocie do postawy aktywistycznej, w zafascynowaniu tłumem i

nowoczesnym miastem (urbanizm), w sięgnięciu po mowę potoczną jako tworzywo liryki i w

radykalnym zanegowaniu podziału na tematy „poetyckie” i „niepoetyckie” (poetyka

codzienności). W sensie ogólniejszym chodzi głównie o nawiązanie do tradycji określanych

zbiorowo pojęciem „witalizm”, w których obrębie nastąpiła jednak w stosunku do przełomu

XIX i XX w. zmiana hierarchii: miejsce szczytowe zajmuje nadal „życie” (rozumiane nie

tylko metafizycznie), ale powiązane z takimi sferami, jak cywilizacja, codzienność, jak

wartości o charakterze egalitarnym i komunionistycznym (poczucie wspólnoty z masą

ludzką). Tendencje te reprezentowali już dwaj poeci uznani później za patronów grupy

Skamandra: Amerykanm W. Whitman (1819—1892) i piszący po francusku Belg

E. Verhaeren (1855—1916). Podobnych tradycji poszukiwano w twórczości wybranych

symbolistów: prekursora symbolizmu francuskiego Ch. Baudelaire’a i jednego z głównych

docsity.com

reprezentantów tego kierunku, A. Rimbauda, a przede wszystkim wśród czołowych

przedstawicieli symbolizmu rosyjskiego, z którymi łączą skamandrytów rozmaite, zresztą

także biograficzne więzy: K. Balmonta, A. Błoka i W. Briusowa. Pewne antecedencje

przyszłego modelu poezji Skamandra tkwiły również i w innych prądach literackich,

uformowanych w Europie przed r. 1918: w – futuryzmie – przeciwstawiającym przeszłość

wizji nowego świata i rozwijającej się nowej cywilizacji, zwłaszcza urbanistycznej, oraz

ekspresjonizmie – zwróconym w stronę problemów zbiorowości, wobec których zajmował z

reguły postawę aktywistyczną; skamandrytom na początku ich działalności bliska też była

ekspresjonistyczna liryka protestu przeciwko wojnie (pacyfizm) i ekstatyczna liryka

dionizyjska.

Sprzed 1918 r. pochodzą również impulsy określonej myśli filozoficznej, a szczególnie

witalistycznej filozofii życia, z jej głównymi przedstawicielami Nietzschem (kreacja wzoru

osobowego silnego człowieka, który zdolny jest aprobować życie w całej jego złożoności i

dramatyzmie) i Bergsonem (dramatyczna wizja świata, idea élan vital i nieustającej ewolucji,

która neguje racjonalistyczne schematy i przyzwyczajenia, ze swej natury odznaczające się

statycznością).

Wszystkie te tendencje nie mogły znaleźć odpowiedniego podłoża w literaturze polskiej

okresu niewoli i ogólnej mobilizacji narodowej – w latach 1905—1918, chociaż pojawiały się

wtedy w postaci prekursorskiej. Spośród autorów poprzedniego pokolenia, którzy pewne

elementy tego rodzaju usiłowali wtedy wprowadzać, skamandryci cenili szczególnie L. Staffa,

uważanego później zgodnie za rodzimego patrona grupy (jako reprezentanta nowej postawy

poetyckiej, w której życie okazuje się cenne we wszystkich przejawach). Bliskie im też były

wystąpienia publicystyczne Żeromskiego – m.in. odczyt Literatura a życie polskie (1916),

wiążący się integralnie z późniejszym programem skamandrytów, a także liryka kilku na ogół

mało znanych poetów, debiutujących w okolicach r. 1910—1911, którzy w zasadzie nie

zdołali się w pełni wypowiedzieć (chodzi tu o twórczość A. Szczęsnego, L. Konopackiego,

S. Stwory, a ponadto – Ludwika M. Staffa, Z. Z. Idzikowskiego i J. Stiebera). Wybuch wojny

r. 1914 przerwał wyodrębnianie się tych nowych tonów w poezji polskiej. Powrócili do nich

debiutujący około 1918 r. skamandryci. W ich twórczości dopiero nabrały one nowego

znaczenia i uzyskały walor programowy.

Okres drugi w dziejach grupy obejmuje lata od grudnia 1919 do około 1926—1928 r.

Daty początkowe tego okresu wyznaczają: pierwsze wystąpienie poetów pod nazwą „grupy

Skamandra” (6 XII 1919) i skonsolidowanie się zespołu wokół miesięcznika poetyckiego

„Skamander” (styczeń 1920); daty końcowe – ostateczne załamanie się modelu zbiorowego

zarówno w zakresie działalności zespołowej (ostatnie wieczory poetyckie grupy i pierwsze

enuncjacje o „rozejściu się poetów Skamandra”), jak i w zakresie poetyki zbiorowej

(zakończenie fazy witalistyczno-optymistycznej). W dziejach grupy jest to okres jej pełnego,

„instytucjonalnego” scalenia i właściwej działalności zespołowej. Jego dominantę stanowi

pewna jednomyślność w głoszeniu przez poetów określonych poglądów i postulatów, przede

wszystkim na łamach redagowanego zespołowo (formalnie od r. 1922 pod naczelną redakcją

Grydzewskiego) miesięcznika, skupiającego „skamandryckie stronnictwo”, zadeklarowana na

wieczorze inauguracyjnym przez Lechonia. W skład tego „stronnictwa” ewoluującego

stopniowo w okresie do 1928 r. wchodziło – poza „wielką piątką” czołowych skamandrytów

– również kilku innych wybitnych poetów należących formalnie do grupy: M. z Kossaków

Pawlikowska (później Jasnorzewska), K. Iłłakowiczówna, J. Wittlin i S. Baliński; kilkunastu

poetów-satelitów (m.in. L. Podhorski-Okołów, J. Ejsmond i J. Tuwim), trzej ekspicadorczycy:

Z. i M. Karscy i J. M. Rytard, dokooptowany przez Tuwima z poetów starszego pokolenia

F. Przysiecki. Wreszcie „stronnictwo” obejmowało też zbliżonych do grupy na początku jej

działalności kilku znanych pisarzy i krytyków, m.in. W. Horzycę (autora antyprogramowej

deklaracji skamandrytów), głośnego prozaika J. Kadena-Bandrowskiego oraz krytyków

docsity.com

E. Breitera i W. Zawistowskie go. Za patrona grupy uważano – jak się już mówiło – Staffa, a

za naczelnego jej krytyka uchodził po odejściu Horzycy – K. W. Zawodziński.

W okresie tym realizowały się podstawowe założenia grupy:

1. w zakresie poetyki sformułowanej. W przeciwieństwie do innych ugrupowań skamandryci nie wystąpili z określonym teoretycznie programem, a nawet się od programowych założeń

wyraźnie odżegnali (w deklaracji wstępnej). Na początku swojej działalności ogłosili jednak

trzy wypowiedzi zbiorowe, w których wysunęli pewne postulaty, będące wyrazem wspólnych

tendencji grupowych:

 hasło „swobodnego rozwoju każdego twórczego talentu” (zasada określona przez K. Irzykowskiego „talentyzmem”);

 postulat prezenteizmu, czyli związania sztuki z teraźniejszością („jesteśmy poetami dnia dzisiejszego – w tym nasza wiara i cały nasz program”);

 postulat witalizmu, czyli pochwały wszystkich przejawów życia w jego biologicznej pełni i bujności.

Kierunek swojej ekspansji artystycznej określali nazwą „populizm” Nazwa ta suponowała

dość trafnie pewien typowy aspekt ich zainteresowań artystycznych a mianowicie nastawienie

na zdobycie dla liryki szerokiego kręgu odbiorców, włączenie nowego czytelnika w obieg

społeczny literatury, wreszcie zagadnienie nowego statusu społecznego poety na rynku

literackim (stąd pojawiające się w ich utworach zagadnienia funkcji poezji, wiersze

autotematyczne rozwijające opozycję pojęciową: poeta – poezja, poeta – odbiorca itp.);

2. w zakresie poetyki immanentnej. Krytycy i badacze wielokrotnie opisywali – zgodnie z przyjętymi przez grupę założeniami „swobodnego rozwoju twórczości” – przejawiające się w

indywidualnych poetykach poszczególnych skamandrytów różnorodne nawarstwienia

historyczne oraz odmienne postawy i dążenia: „Ujawniają się one już wtedy – pisze M.

Głowiński – gdy się uwzględni tylko pierwszy okres działalności literackiej członków grupy z

końca lat drugiego i z początku trzeciego dziesięciolecia wieku. Jeśli się spojrzy na ich

twórczość z tych lat jako [na] pewną całość, ujawniają się takie nawarstwienia, jak:

pozostałości poetyki młodopolskiej, widoczne np. w impresjonistycznej kompozycji wiersza,

w ulotnej nastrojowości (np. Siódma jesień Tuwima), parnasistowski ideał formy doskonałej

(sonety Słonimskiego), estetyzm á la Wilde (wczesne wiersze Iwaszkiewicza), stylizacje

romantyczne (Karmazynowy poemat Lechonia), publicystyczna retoryka (niektóre wiersze

Słonimskiego), zintelektualizowana refleksyjność iSrebrne i Czarne Lechonia), świadomy

brutalizm i obniżenie stylu poetyckiego (Wiosna Tuwima, niektóre wiersze Wierzyńskiego),

dążności ekspresjonistyczne (np. Czarna wiosna Słonimskiego), futurystyczne

(np. Słopiewnie Tuwima)” (Grupa literacka a model poezji. Przykład Skamandra).Ten

katalog „rzeczy niejednorodnych” świadczy z jednej strony o synkretycznym charakterze tej

twórczości, z drugiej – o niezwykłości zjawiska. Dążności tak niejednolite przyjmowane były

bowiem wtedy jako pewna całość, coś nowego i niezwykłego. Jako nowy układ różniący się

od wcześniejszych doświadczeń poetyckich, a także od poczynań poetów skupionych w

innych grupach, będąc – w określonej sytuacji historycznej – dostatecznym czynnikiem

spajającym grupę. Swoistość propozycji literackich Skamandra, zespołu, który stworzył,

podejmował i realizował pewien wspólny plan literacki, określona została bowiem przez to,

że pojawił się on w nowej sytuacji (Skamander – jako grupa sytuacyjna). Chodzi w tym

wypadku o moment przełomu literackiego, a zwłaszcza o takie jego czynniki, jak: odzyskanie

niepodległości przez Polskę, zmieniające społeczną rolę literatury w stosunku do

ubiegłowiecznej koncepcji poety i jego obowiązków wobec narodu; reakcja

antymodernistyczna, tj. kryzys młodopolskiego rozumienia literatury z jego egotycznym

estetyzmem; wreszcie – zasadnicza aprobata współczesności, zainteresowanie problematyką

cywilizacyjną, które, jak już wspominano, ujawniło się w literaturze zachodniej wcześniej. W

konsekwencji zasadniczym czynnikiem spajającym grupę był stosunek do konkretnych

docsity.com

zjawisk rzeczywistości zewnętrznej, a w płaszczyźnie literackiej na czoło zaczęły się

wysuwać założenia programu negatywnego.

Po pierwsze, była to opozycja antymłodopolska, czyli negacja modernistycznie

pojmowanego pisarstwa, modernistycznych konwencji literackich Nastawienie to

skamandryci kierowali w stronę wybranych elementów młodopolskiej spuścizny, głosząc

zerwanie z tradycyjnie pojmowaną mitologią posłannictwa narodowego i społecznej służby

poety oraz postulat rewizji mitów narodowych z okresu niewoli i zaborów (Herostrates

Lechonia, „Pro Arte et Studio” 1917, z. 7; późniejsze wiersze Tuwima: Dziesięciolecie z tomu

Rzecz czarnoleska (1929>, i Wiersze o państwie, „Wiadomości Literackie” 1935, nr 13) w

uznaniu, że ta rola literatury staje się bezprzedmiotowa w momencie odrodzenia państwa. W

zakresie języka poetyckiego – odrzucali tradycyjny kanon tematów „wysokich”

(respektowanych z małymi wyjątkami przez cały w. XIX) i postulowali poszerzenie granic

konwencjonalnie pojmowanej „poetyckości” poprzez wprowadzenie do liryki nowych

terenów eksploatacji, zwłaszcza mowy potocznej (np. słownictwa i stylu towarzyskiej

konwersacji czy gwary ulicznej), oraz połączenie wypowiedzi lirycznej z pierwiastkami

satyry, ironii i humoru. Wreszcie w duchu antymłodopolskim należy rozumieć wspomniane

już skamandryckie zainteresowanie światem współczesnym („prezenteizm”) i jego

osiągnięciami cywilizacyjnymi („kompleks cywilizacyjny”), preferowanie przeżyć typu

kolektywistycznego: koncepcje miasta, tłumu, zbiorowości, zastępujące sferę przeżyć i

emocji indywidualnych. Również powołanie do roli bohatera lirycznego człowieka

osadzonego we współczesnych, najczęściej wielkomiejskich realiach poetyckich.

Drugim istotnym składnikiem programu negatywnego skamandrytów była opozycja

antyawangardowa, której przejawy mnożyły się w miarę rozwoju ówczesnej polskiej

awangardy. Od ugrupowań awangardowych różniły Skamandra takie zjawiska, jak

bezpośredni emocjonalizm, respektowanie, w pewnej mierze, tradycyjnej nastrojowości

(dotyczy to zwłaszcza skamandryckich debiutów), budowa wiersza zachowująca na ogół

formy stroficzne i skonwencjonalizowane rozwiązania rytmiczne, „werystyczny”, a nie

„kreacyjny” model świata poetyckiego. Z tym że o ile sprzeciw wobec Młodej Polski miał w

znacznej mierze charakter wyboru tradycji, o tyle stosunek do awangard lat dwudziestych

nasycony był polemicznością wobec ofensywy, a nawet agresji ze strony partnerów walk

literackich, co stymulowało antyawangardową postawę Skamandra. Dodatkową komplikację

stwarzał fakt, że i awangardyści różnego autoramentu deklarowali się przeciw Młodej Polsce.

Jednym z zasadniczych komponentów immanentnego programu Skamandra był

witalizm w szerokim tego słowa znaczeniu, a więc nie tylko zjawisko wyrażające się przez

określoną symbolikę literacką (np. uosabiający upojenie życiem motyw Dionizosa), ale

również (a może przede wszystkim) zespół uzasadnień dla procesów społecznych, zwłaszcza

przekształceń dotyczących mieszczaństwa i w rezultacie – kreacji nowego stylu życia. Stąd

przyjęcie przez skamandrytów postawy implikującej odmienne niż w w. XIX rozumienie

statusu społecznego poety. W miejsce romantycznego „poety-wieszcza i modernistycznego

„poety ponad światem” sformułowano wzorzec „poety uczestnika”, biorącego udział w

codziennym życiu odrodzonego państwa, zaangażowanego bezpośrednio w przebieg tego

życia. Zgodnie z tymi założeniami (akceptacja nowego typu uczestnictwa w kulturze – nie na

zasadzie „kibicowania”, ale aktywnego współdziałania w szerokim znaczeniu tego słowa)

skamandryci podejmują w latach dwudziestych rozlegle zakrojoną działalność na terenie

ówczesnego życia literackiego.

Jest to okres wzmożonej ruchliwości zespołowej Skamandra, obejmującej rozmaite

rodzaje twórczości: poezję liryczną, publicystykę literacką i społeczną, wypowiedzi

krytyczne, twórczość sceniczną i dramaturgiczną, przekładową, satyryczną i kabaretową.

Skamandryci rozwinęli wówczas niezwykłą aktywność w zakresie publikacji. Wznawiane raz

po raz nakłady ich poetyckich tomików osiągały swoisty rekord na rynku wydawniczym (od 3

docsity.com

do 5 tys. egz.). Kontynuowali zainicjowaną w poprzednim okresie działalność prasową,

obejmującą poza miesięcznikiem „Skamander” również wydawany od stycznia 1924 r.

tygodnik „Wiadomości Literackie”, a także przejściowo i inne periodyki: dwa popularne

magazyny – miesięcznik „Pani” i tygodnik „To-To” oraz założony w maju 1926 r. tygodnik

„Cyrulik Warszawski”. Osobno wypadnie zanotować ich współpracę z dziennikami bliskiego

im kręgu politycznego: z piłsudczykowsko-prometejskim „Narodem”, w latach 1920—1922

półoficjalnym organem obozu belwederskiego, w tym samym czasie – z konserwatywnym,

ewoluującym jednak stopniowo od narodowej prawicy do piłsudczykowskiej „lewicy”

organem Lewiatana „Kurierem Polskim”.

Kierunek zespołowej ekspansji grupy wyznaczają wówczas nie tylko czasopisma i

publikacje tomików, ale również innego typu manifestacje zbiorowe, takie jak wieczory

autorskie, demonstracje artystyczno-literackie i teatralne, wystąpienia na różnego rodzaju

uroczystościach i imprezach o charakterze oficjalnym. Dotyczy to również podejmowanych

przez grupę kampanii. Skamandryci współdziałali wtedy w wielu akcjach społeczno-

politycznych, uczestnicząc w tak typowej dla dwudziestolecia międzywojennego instytucji

zbiorowego protestu literackiego (przykładem stosunek do zabójstwa prezydenta Narutowicza

w grudniu 1922 r.). Rozwijali szeroko zakrojoną akcję w zakresie interesów zawodowych

pisarzy. Partycypowali w działaniach mających na celu stworzenie zawodowej „organizacji

poetów”. To dzięki nim, w dużej mierze, zmieniać się zaczął tradycyjny stereotyp poety;

oderwany od życia „cygan” przekształcił się w poetę profesjonalistę, uczestniczącego w

inicjowanych przez związki zawodowe imprezach organizacyjnych.

Poeci Skamandra brali też aktywny udział w życiu towarzyskim stolicy (status poety-

bywalca), zdobywając dostęp do kół rządowych i trwałą pozycję towarzyską wchodzili w

skład ówczesnego establishmentu Warszawy. W zbiorowej biografii Skamandra z tego okresu

niemałą rolę odgrywają instytucje kontaktów towarzysko-artystycznych, takie jak prywatne

salony literackie i modne warszawskie lokale, zwłaszcza kawiarnia „Ziemiańska”, gdzie

wówczas zasiadali jako członkowie swoistego areopagu literackiego, cieszącego się

olbrzymim autorytetem i mającego zasadniczy wpływ na sferę polityki kulturalnej i na

funkcjonujące w życiu artystycznym opinie i oceny. Występowali również w charakterze

jurorów na wielu poetyckich konkursach, byli członkami komisji powoływanych do

przyznawania nagród literackich i podejmowali rozmaitego typu funkcje patronalne

decydujące często o publikacji debiutów poetyckich w prasie i o ich wydaniach książkowych.

Oddziałując tak szeroko na ówczesne tendencje literackie (także i te, które poetyce

skamandryckiej się przeciwstawiały, np. na futuryzm) mieli znaczny wpływ na

ukształtowanie się obiegowego w latach dwudziestych stylu poetyckiego. Ich wiersze

uzyskiwały niejako walor „regulatora poziomu” całej ówczesnej poezji, a oni sami

występowali w roli poety-mistrza. Byli też głównym partnerem w ówczesnych sporach

poetyckich, a w polemice z nimi formowały się m.in. programy innych ugrupowań:

Awangardy Krakowskiej, poezji społecznej Kwadrygi.

Okres trzeci w dziejach grupy obejmuje lata od około r. 1929 do września 1939. Zaczęła

się wówczas znacznie osłabiać więź grupowa pomiędzy poszczególnymi poetami Skamandra

zarówno w zakresie postaw artystycznych (zanik tendencji optymistyczno-witalistycznych, a

rozwój klasycystycznych), jak i pogłębiających się coraz bardziej różnic światopoglądowych.

Chodzi zwłaszcza o proces solidaryzacji i desolidaryzacji skamandrytów z obozem sanacji, a

w konsekwencji o przeobrażenia skamandryckiego mitu postaci Józefa Piłsudskiego.

Poszczególne etapy tych przemian wyznaczone są przez daty przełomów politycznych, w

szczególności przez okres autorytarnych rządów Marszałka i działalności „grupy

pułkowników”: od sprawy brzeskiej (1930) do lat Obozu Zjednoczenia Narodowego,

kampanii antysemickiej i tzw. dekompozycji obozu sanacyjnego po śmierci Piłsudskiego w

1935 r. (powiązania z Ozonem Wierzyńskiego i Lechonia a tendencje liberalno-pacyfistyczne

docsity.com

Tuwima i Słonimskiego). Równocześnie jednak w ówczesnej świadomości kulturalnej

Skamander funkcjonował nadal jako grupa. Powody takiego stanu rzeczy tkwią – z jednej

strony – w działalności samych skamandrytów (respektujących zasadę solidarności dla dobra

grupy jako instytucji), z drugiej – w stanowisku krytyki. W zakresie krytyki aprobującej

ważną rolę odegrało stanowisko wiernego krytyka grupy Zawodzińskiego, kodyfikującego

system poetyki Skamandra w licznych wystąpieniach i artykułach. W zakresie krytyki

negującej oddziaływało stanowisko krytyków-antyskamandrytów (np. L. Fryde, analizujący

poezję Skamandra z pozycji Drugiej Awangardy) oraz ataki opozycyjnych w stosunku do

Skamandra grup artystycznych i ideowych. Wchodzili w ich skład m.in. poeci z kręgu

Czechowicza, występujący przeciw skamandrytom w imię awangardowego katastrofizmu,

chociaż i skamandrytom nastroje katastroficzne nie były obce, tyle że wyrażały się raczej w

języku bliższym ekspresjonizmowi. Krytyczną pozycję zajmowali poeci grupy Żagary,

powstałej właśnie na zasadzie antyskamandryckiej opozycji, a także członkowie Litartu,

ugrupowania krakowskich studentów. Ponadto od r. 1935 niechęć wobec Skamandra

manifestowali pisarze sanacyjnego – „Pionu” i faszyzującego – „Prosto z mostu” oraz

ugrupowań nacjonalistycznych spod znaku ONR-u. Czynnikiem integrującym skamandrytów

w okresie do r. 1935 była również ich współpraca z – „Wiadomościami Literackimi”, których

politykę redakcyjną do tego roku w zasadzie wszyscy aprobowali, a niektórzy (Tuwim,

Słonimski) pismo to nawet współredagowali. W opinii publicznej model pisma pokrywał się z

modelem grupy, funkcjonujące zaś obiegowo stereotypowe opinie krytyczne o tygodniku

przypisywano z reguły skamandrytom.

Pogłębiające się w 1935 r. sprzeczności wewnętrzne w dziejach grupy (nie zawsze

zresztą uświadamiane przez szeroki krąg odbiorców) doprowadziły do – początkowo

nieoficjalnego i nie ujawnionego publicznie – rozbicia zespołu. Oficjalne rozejście się

skamandrytów nastąpiło w czasie drugiej wojny światowej, po próbach konsolidacji grupy w

emigracyjnych „Wiadomościach” w Paryżu, a następnie w Londynie, próbach zakończonych

niepowodzeniem, zerwaniem z ‚Wiadomościami” przez Tuwima i Słonimskiego (w

październiku 1941) i ostatecznym rozejściem się poetów zarówno na gruncie politycznym, jak

literackim i towarzyskim.

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.