Środki stylistyczne - Notatki - Stylistyka - Część 2, Notatki'z Stylistyka. University of Warsaw
Warsawa
Warsawa1 March 2013

Środki stylistyczne - Notatki - Stylistyka - Część 2, Notatki'z Stylistyka. University of Warsaw

PDF (571.8 KB)
11 strona
678Liczba odwiedzin
Opis
Notatki dotyczące systematyzacji środków stylistycznych, zagadnienia takie jak hiperonimy, hiponimy, synonimy itp.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 11
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 12

kolejności składników. Szczególnie podatne na takie wymiany są wyrażenia i zwroty

o znaczeniach podobnych, np.:

mieć znaczenie i odgrywać rolę (*odgrywać znaczenie); wyrządzić krzywdę i spowodować straty (*wyrządzić straty); ponieść śmierć i odnieść obrażenia (* ponieść obrażenia, *odnieść śmierć).

10.2. Stabilność frazeologizmów polega nie tylko na skostnieniu składu i szyku

elementów składowych, ale również utrwaleniu ich kształtu gramatycznego. Dla

właściwego użycia stałych związków frazeologicznych ważne jest więc

respektowanie ograniczeń gramatycznych, np. liczby (mówimy na przykład: mieć na

koncie, nie: *mieć na kontach; mieć głos, nie:* mieć głosy ) czy aspektu dokonanego

lub niedokonanego członu czasownikowego (np. umierać z nudów, nie: *umrzeć z

nudów). W niewielu związkach dopuszczalne są alternatywne formy gramatyczne

czy słowotwórcze któregoś z komponentów (np. chwytać kogoś za słówka/ za słowa,

popuścić cugle/cugli). Nie dokonuje się więc bez uzasadnienia żadnych modyfikacji

w zakresie postaci gramatycznej czy słowotwórczej poszczególnych członów.

10.3. Celowe naruszenie stabilności formalnej i znaczeniowej związków

frazeologicznych, zamierzoneodstępstwo od normy frazeologicznej,polegające na

wymianie, dodaniu lub zmianie formy jakiegoś elementu, skrzyżowaniu dwóch

frazeologizmów (często o zbliżonym znaczeniu), udosłownieniu może być jednak w

pewnych sytuacjach przejawem twórczego stosunku do języka, służyć jego

odświeżeniu, konstruowaniu paradoksów, kontrastów, językowych żartów itp. Jako

przykład niech posłużą zaczerpnięte z reklam udosłownienia:

PKP twoja kolej, Okno bez kitu – Termoplast.

Granica między innowacjami błędnymi i celowymi jest jednak bardzo trudna do

uchwycenia. Podobną praktykę zalecać można w tekstach artystycznych lub w

jakimś stopniu twórczych (np. reklamowych, publicystycznych) i to osobom o dużym

wyczuciu językowym. W tekstach o charakterze czysto użytkowym, szczególnie w

wypowiedziach o dominującej funkcji informacyjnej, bezpieczniej jest przestrzegać w

odniesieniu do idiomów zasady stabilności znaczeniowej i formalnej.

Nieuzasadnione wykraczanie poza ustabilizowane konteksty wyrazu jest na

ogół ( poza tekstami poetyckimi, literackimi) błędem. Świadome naruszenie reguł

łączliwości w pewnych sytuacjach może być środkiem stylizacyjnym, np . służyć

ironii, jak w zdaniu:

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 13

Zafundowaliśmy rodzicom luksusową starość w domu seniora i czujemy się

zwolnieni z miłości.

Zarówno czasownik zafundować, jak i przymiotnik luksusowy, systemowo łączą się z

nazwami przedmiotów, nie zaś rzeczownikami abstrakcyjnymi. Celowe złamanie tej

zasady uruchamia mechanizm ironii. Podobnie dzięki naruszeniu łączliwości

czasownika przodować (łączącego się z nazwami zjawisk ocenianych pozytywnie)

zawdzięczamy obecność ironii w zdaniu: Przodował w arogancji i lenistwie.

Frazeologizmy to ta część tworzywa językowego, która ożywia i uatrakcyjnia

wypowiedzi, a przez częste ich nacechowanie emocjonalne nadaje tekstom rysy

ekspresywne.

Wszystkie poetyckie użycia frazeologizmów można podzielić, najogólniej rzecz

biorąc, na użycia zgodne z wartością kodową jednostek – bez zmiany formy,

znaczenia i łączliwości, określonych przez normę polszczyzny ogólnej, oraz na

użycia innowacyjne.

Innowacja frazeologiczna - zamierzoneodstępstwo od normy frazeologicznej,

polegające na wymianie, dodaniu lub zmianie formy jakiegoś elementu,

skrzyżowaniu (kontaminacji) dwóch frazeologizmów (często o zbliżonym znaczeniu),

udosłownianiu (defrazeologizacji). Zastosowana w

Każde z innowacyjnych użyć frazeologizmów w tekstach artystycznych można

traktować jako swego rodzaju zadanie dla odbiorcy: im głębsze zmiany formalne

wprowadził poeta, tym większe wymagania stawia odbiorcy, tym większej oczekuje

od niego spostrzegawczości i dociekliwości.

11. Szczególnym typem środków stylistycznych są gotowe, odtwarzane przez

nas jako całości krótkie teksty: przysłowia, aforyzmy, sentencje, porzekadła, np.:

Kropla drąży kamień; Póki dzban wodę nosi, póki ucho się nie urwie; Nie święci garnki lepią; Bo do tanga trzeba dwojga, Bo w tym cały jest ambaras, żeby dwoje chciało na raz.

W lapidarnej, zwykle jednozdaniowej formie zamykają treści moralizatorskie lub

żartobliwe, ujmują prawdy filozoficzne, psychologiczne albo moralne. Przysłowia

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 14

możemy uczynić częścią naszych wypowiedzi – przez swoje właściwości dobrze

spełniają funkcję morału czy pointy dla dłuższej wypowiedzi.

11.1. Celowe modyfikacje przysłów, aforyzmów, sentencji, porzekadeł mogą

być wyzyskane w tekstach reklamowych i prasowych jako środek koncentrujący

uwagę odbiorcy lub służący celom perswazyjnym, np.:

„Nestle” łagodzi obyczaje (por. Muzyka łagodzi obyczaje); Nowa miłość nie rdzewieje - Suzuki Swift (por. Stara miłość nie rdzewieje - skojarzenie z wierną miłością nakłada się na sugerowany emocjonalny związek z samochodem, a do tego dochodzi komunikat, że reklamowane samochody są odporne na rdzę); „Fortuna” owocem się toczy (por. Fortuna kołem się toczy).

12. Słownictwo o ograniczonym zakresie użycia

Tylko pewną część zasobu leksykalnego polszczyzny stanowią wyrazy

neutralne, czyli takie, których można używać bezkarnie w każdym typie tekstów.

Jest zatem dopuszczalne stosowanie ich zarówno w kontaktach oficjalnych,

publicznych, jaki i indywidualnych, prywatnych. Do takich słów należą na przykład

rzeczowniki: człowiek, pies, dziecko; przymiotniki: mały, drewniany, cichy, zielony;

czasowniki: śpi, chodzi, mówi itp. Znakomita część słownika języka polskiego, to

wyrazy stylistycznie nacechowane, których zakres użycia z różnych powodów jest

ograniczony.

12.1. . Kolokwializmy (potocyzmy) – to wyrazy lub połączenia wyrazowe,

typowe dla stylu potocznego w jego niższym rejestrze, używane w bezpośrednich

kontaktach osób pełniących równorzędne role społeczne, np. odwalić kitę ‘umrzeć’,

wleźć ‘wejść’, kumpel ‘kolega’, dostać po ryju ‘być uderzonym w twarz’, uchlać się

‘upić się’, przekręt ’oszustwo’, przekaziory ‘środki masowego pr2ekazu’, usadzić

‘poskromić, przywrócić do porządku’, wiać ‘uciekać’, siusiać. Ich stosowanie poza

sytuacjami nieformalnymi najczęściej razi. Może bowiem być zdradzać braku

szacunku dla odbiorcy tekstu lub być przejawem niechcianego przezeń dążenia

mówiącego do zniesienia dystansu między uczestnikami komunikacji.

12.2. Kancelaryzmy – to wyrazy, wyrażenia lub zwroty, charakterystyczne

dla języka przepisów, instrukcji, poleceń urzędowych, regulaminów i innych tekstów o

charakterze kancelaryjnym lub prawnym, np. uiszczać, upraszać, usługobiorca,

użytkowanie, wstąpić w związek małżeński. Ich stosowanie poza tymi kontekstami

komunikacyjnymi (wyłączywszy intencje stylizacyjne) jest błędem stylistycznym.

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 15

12.3. . Profesjonalizmy – to wyrazy (ewentualnie specjalne znaczenia

wyrazów powszechnie znanych) lub połączenia wyrazów, których występowanie

ograniczone jest do komunikacji nieformalnej wewnątrz grup zawodowych.

Najczęściej odnoszą one się do realiów wykonywania zawodu, np. aktorskie:

haftować ‘improwizować’, w języku lekarzy: wirusówka ‘choroba wirusowa’, sądówka

‘medycyna sądowa’, mieć parkinsona ‘mieć zespół Parkinsona’, dla polonistów –

opisówka ‘gramatyka opisowa języka polskiego’. Posługiwanie się nimi poza

środowiskiem zawodowym zawsze niesie ryzyko nieporozumienia. Zastosowanie w

dialogach tekstów fabularnych – może stanowić zabieg uwiarygodniający

przedstawiony przez autora obraz grupy zawodowej.

12.4. Scjentyzmy (terminy) – to wyrazy o ścisłym znaczeniu naukowym lub

technicznym. Ich zasięg występowania jest ograniczony do tekstów specjalistycznych

z danej dyscypliny wiedzy w sytuacjach oficjalnych (np. wykład, podręcznik, referat):

immersja, legastenia, metaloidy, organellum, orogeneza, izomorfizm, itp. Nasycenie

tekstu, także naukowego, zbyt dużą liczbą terminów czyni go zawsze mało

komunikatywnym. Zasadą powinno być w takim wypadku zawsze zachowanie

umiaru.

12.5. Regionalizmy leksykalne i semantyczne – to wyrazy lub – w wypadku

regionalizmów semantycznych – tylko znaczenia wyrazów, których występowanie

jest ograniczone do tekstów mieszkańców pewnego regionu kraju, także

wykształconych mieszkańców miast, będących centrami tych regionów (np.

Warszawy, Poznania, Białegostoku, Krakowa itp.).

Regionalizmy wyrazowe to często słowa związane z lokalną tradycją, np.

regionalną kuchnią:

kres. czenaki, cepeliny, kartacze, wlkp. parzybroda ‘zupa z kapusty włoskiej’, czarnina ‘zupa z kaczej krwi’.

Inne – to lokalne odpowiedniki wyrazów ogólnopolskich, na przykład:

małop. bil ‘słonina’, chabas albo habas ‘mięso’, pluskiewka ‘pinezka’, strużyny ‘obierki’ czy wlkp. damascenka ‘śliwka węgierka’ , gzik albo gzika ‘twarożek ze szczypiorkiem lub cebulką’, kluka albo kluk ‘nos’, pamper ‘pajac’ , szabel ‘ fasolka szparagowa’, pyrda ‘niska kobieta lub dziewczyna’, macoszka ‘bratek’, petronelka ‘biedronka’, tytka ‘torebka papierowa’.

Przykładem regionalnych znaczeń mogą być na przykład:

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 16

małop. bańka ’bombka na choinkę’, czerstwy ‘świeży’, na polu ‘na dworze’, białost. gościniec’ podarunek’, wlkp. pyza ‘ kluska drożdżowa’, sklep ‘piwnica’ i in.

Regionalizmów leksykalnych i semantycznych lepiej jest unikać w

ponadregionalnych kontaktach językowych z kilku powodów:

 Może to utrudnić porozumienie (w szczególności dotyczy to użycia regionalizmów

semantycznych, formalnie bowiem nie różnią się od słów znanych w normie

polszczyzny ogólnej). Warto też pamiętać, że regionalizmy leksykalne i

semantyczne we współczesnej polszczyźnie zanikają, a ich użytkownikami są

prawie wyłącznie przedstawiciele starszego pokolenia.

 Niektóre regionalizmy, mimo powszechnego ich używania w mowie mieszkańców

regionu, nie mieszczą się nawet jako warianty, w normie polszczyzny wzorcowej,

np. *małop. ubierać spodnie.

12.6 . Dialektyzmy (gwaryzmy) leksykalne – to wyrazy (ewentualnie

wyrażenia lub zwroty), których użycie ograniczone jest do tekstów użytkowników

jakiejś gwary, a więc odmiany polszczyzny obsługującej komunikację językową na

wsi; często nazywają one elementy rzeczywistości wiejskiej, dla których brakuje

nazw w ogólnej odmianie języka. Przypadkowe, nieświadome zastosowanie

gwaryzmów w sytuacjach publicznych (np. w oficjalnych przemówieniach, w

wystąpieniach radiowych i telewizyjnych) zdradza niedostatki sprawności językowej

mówiącego, braki jego kompetencji językowej.

Dialektyzmy z niektórych gwar zostały wchłonięte przez polszczyznę ogólną i

często nie są dziś postrzegane jako nacechowane gwarowo. Taki awans językowy

stał się udziałem (nie bez wpływu literatury) wielu wyrazów z gwary podhalańskiej.

Dotyczy to w szczególności słów, związanych z naturalnymi warunkami przyrodniczo-

geograficznymi życia górali (np. turnia, siklawa, smrek), z elementami ich stroju (np.

kierpce, gunia) czy realiów życia pasterskiego (np. żętyca, oscypek, watra).

Stosowanie ich poza ich naturalnym kontekstem nie jest zwiane z ryzykiem

popełnienia błędu stylistycznego.

12.7 . Biblizmy – to wyrazy, wyrażenia i zwroty, których źródłem jest Biblia, np.:

alfa i omega, chodzić od Annasza do Kajfasza, egipskie ciemności, faryzeusz, hiobowe wieści, judaszowe srebrniki (pieniądze), kolos na glinianych nogach, matuzalemowe lata, niewierny Tomasz, oddać (sprzedać coś) za miskę soczewicy, rzucać perły przed wieprze,

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 17

salomonowy wyrok, sodoma i gomora, syn marnotrawny , uczynek samarytański, umywać ręce, wdowi grosz, wieża Babel , wyglądać jak Dawid przy Goliacie, ziemia obiecana, złoty cielec, zmienić się w słup soli.

Zwykle ich zastosowanie w tekście czyni go bardziej erudycyjnym, nadaje stylowi

charakter książkowy, podniosły. Tylko niektóre biblizmy zyskały nacechowanie

potoczne i często nie są identyfikowane jako pochodzące z Biblii, np. cham.

12.8. Poetyzmy – to słowa, wyrażenia, zwroty, niespotykanych w zasadzie w

innych stylach, niż artystyczny, np.: grom ‘piorun’, goreć, konać, ronić, niwa.

Zastosowanie ich poza tym stylem wymaga wielkiej ostrożności – zwykle jest bowiem

manieryczne i pretensjonalne.

12.9. Archaizmy leksykalne i semantyczne – to wyrazy dawne, a więc

takie, które wyszły z użycia, np. zalterować ’zmartwić się’, krynica ‘źródło’, lub – jak

w wypadku archaizmów semantycznych tylko dawne znaczenia wyrazów – dziś

niespotykane, np. siła ’ wiele’, zaćma ‘ciemność’, przytomny ‘obecny’. Niektóre

słowa funkcjonują jeszcze w sposób bierny w słowniku najstarszego pokolenia (np.

aeroplan, kajet, wiktoria ’zwycięstwo’, rubieże ‘granice’), są więc raczej wyrazami

przestarzałymi. Zarówno jednak archaizmy w całym tego słowa znaczeniu, jak i

wyrazy przestarzałe – to słowa o wyrazistym nacechowaniu stylistycznym i dlatego

ich zastosowanie w tekście zawsze zwraca uwagę odbiorcy. Może podnosić rangę

stylistyczną tekstu, czyniąc go bardziej podniosłym, uroczystym. Bywa jednak także

w pewnych okolicznościach postrzegane jako wyraz rażącej maniery stylistycznej.

Od archaizmów i wyrazów przestarzałych trzeba odróżnić stylistycznie

neutralne historyzmy, czyli słowa, które wyszły z użycia z powodów

pozajęzykowych, wskutek zmiany realiów świata, np.: pałasz, giermek, szyszak,

jasyr, kolaska. Ich zastosowanie jest niezbędne w opisie realiów epok minionych i nie

wiąże się z ryzykiem błędu stylistycznego.

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 18

SKŁADNIOWE ŚRODKI STYLISTYCZNE

1. Podstawową jednostką informacyjną każdego tekstu jest zdanie. Składanie

słów w zdania służy :

 logicznemu uporządkowaniu treści,

 eksponowaniu treści ważnych dla piszącego oraz skupianiu na nich uwagi

odbiorcy.

Powinno się więc konstruować każde zdanie nie tylko poprawnie, ale również w taki

sposób, aby możliwie jak najlepiej oddawało intencję autora.Sposób zbudowania

zdania ma wartość stylistyczną nie mniejszą, niż użyte w tekście słownictwo.

Bogactwo, oryginalność stylu widać w:

 rodzaju i budowie zdań;

 sposobach ich łączenia;

 ekspresywnym wykorzystaniu długości wypowiedzeń;

 zagęszczeniu i powtarzalności pewnych konstrukcji;

 różnorodności zastosowanych środków konstrukcyjnych.

2. Na charakter ekspresji wpływa przede wszystkim długość zdań. Dobieranie

zdań krótkich i długich, stosownie do tematu oraz zamierzeń komunikacyjnych

nadawcy – to ważny element stylizacji tekstu. Zestawienie wypowiedzeń

zróżnicowanych co do długości daje zawsze ciekawy, zapobiegający znużeniu

czytelnika kontrast.

2.1. Zdania długie, wielokrotnie złożone zwalniają tempo wypowiedzi, jednak

nierzadko także zaciemniają przekazywaną treść, utrudniają odbiorcy zrozumienie

tekstu, jak w zdaniu z tekstu filozofa Leszka Kołakowskiego:

Odwaga może wyrodzić się w lekkomyślną i niemądrą brawurę, sprawiedliwość praktykowana bardzo rygorystycznie, bez uwzględnienia komplikacji życia i okoliczności łagodzących w różnych naszych wykroczeniach, staje się z czasem okrucieństwem i przykrywką dla zadowolonej z siebie pychy sprawiedliwego; prawdomówność może być uprawiana jako brutalność i niewrażliwość na ludzkie przykrości i cierpienia.

Zdania takie niosą w sobie ponadto niebezpieczeństwo rozchwiania poprawnej

budowy wypowiedzenia. Dlatego są pożądane w tekstach formułowanych przez

doświadczonych, wprawnych użytkowników polszczyzny oraz w wypowiedziach

adresowanych do odbiorców o większej sprawności językowej.

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 19

2.2. Zdania krótkie z kolei obdarzone są zwykle większym ładunkiem

ekspresywnym, dynamizują wypowiedź. Tę ich funkcję widać wyraźnie we

fragmencie prozy Mirona Białoszewskiego:

Sierpień. Wciąż jest. Co otworzę balkon, to wpadam w wielki dzień. Ludzie w koszulach, bez marynarek. Ludzie w cienkich strojach idą Kredytową, nadchodzą, powiewają na słońcu i w cieniu, tymi koszulami, kieckami, długimi włosami, i idą, idą.

Przekształcenie zdania dłuższego w krótsze jest zawsze zabiegiem stylizacyjnym,

dzięki któremu zyskujemy przejrzystość tekstu, a przez to przekazany w nim sens

jest dla odbiorcy czytelniejszy. Zwróćmy uwagę, jak zwiększa się przejrzystość

wypowiedzi, gdy podane zdanie wielokrotnie złożone zamienimy na kilka krótszych i

pod względem budowy mniej zawiłych:

W tradycyjnym handlu operacja zapłaty przysparza pewnej przykrości, a ekspedienta postrzegamy jako bezpośredniego sprawcę owej nieprzyjemności, zaś w wielkim sklepie to wszystko rozkłada się w czasie i przestrzeni, a gdy posługujemy się kartą płatniczą, to wszelka boleść mija, za to pojawia się satysfakcja z bycia wybranym, bo bank uznał nas za godnych kredytu.(na podstawie : Polityka 1998 nr 51, s. 19).

I tekst po nowej redakcji:

W tradycyjnym handlu operacja zapłaty przysparza pewnej przykrości. Ekspedienta postrzegamy ponadto jako bezpośredniego sprawcę owej nieprzyjemności. W wielkim sklepie natomiast wszystko rozkłada się w czasie i przestrzeni. Dodatkowo, posługujemy się kartą płatniczą. I wszelka boleść mija. Za to pojawia się satysfakcja z bycia wybranym. Bank bowiem uznał nas za godnych kredytu.

3. Nieobojętny dla tekstu jest, jak widać, dobór typów zdań oraz sposobów ich

łączenia: współrzędnego lub podrzędnego, za pomocą spójników lub bezspójnikowo.

3.1. Zdania łączące się współrzędnie (spójniki: lub, albo, i, oraz, itp.) dobrze

sprawdzają się w tekstach, których treścią nie jest dochodzenie związków,

zależności między opisywanymi faktami czy zdarzeniami. Spójniki współrzędności

przeciwstawnej (np. a, natomiast, zaś, ale, lecz ) dobrze oddają kontrastowanie.

Spójniki wynikowe (np. dlatego, więc, zatem, toteż, dlatego też) – nadają się do

wnioskowania.

3.2. Składnia zdań podrzędnie złożonych (spójniki: że, bo, ponieważ, aby, by,

żeby; zaimki względne: kto, co, kiedy, gdzie, jak, jaki, który itd.) charakteryzuje się

znacznym stopniem intelektualizacji. Jest więc „stworzona” do formułowania tych

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 20

fragmentów lub całych tekstów, w których autor podejmuje jakieś rozumowanie,

opisuje związki, relacje przyczynowo-skutkowe, np. w tekstach naukowych.

4. Dbałością o bogactwo stylistyczne oraz atrakcyjność tekstu powinno być

podyktowane unikanie powtórzeńwyrazów, a także powtórzeń konstrukcji

składniowych. Polska składnia, tak jak słownictwo, charakteryzuje się bogatą

synonimią: tę samą myśl można wyrazić w różnie ukształtowanych zdaniach. Na

przykład sens wyrażony w zdaniu Od silnego zapachu kwiatów bolała mnie głowa i

nie mogłem spać można zamknąć w znaczeniowo równoważnych lub bliskich

konstrukcjach:

Ponieważ zapach kwiatów był silny, bolała mnie głowa i nie mogłem spać. Z powodu silnego zapachu kwiatów bolała mnie głowa i nie mogłem spać. Zapach kwiatów był silny, więc mnie głowa i nie mogłem spać. Zapach kwiatów był silny, dlatego mnie głowa i nie mogłem spać. Zapach kwiatów był tak silny, że mnie głowa i nie mogłem spać. Zapach kwiatów był bardzo silny. Bolała mnie więc głowa i nie mogłem spać.

Korzystanie z dobrodziejstw synonimii składniowej (to samo, ale wyrażone w

inaczej zbudowanym zdaniu) jest dobrym zwyczajem w redagowaniu wszelkich

tekstów.

4.1. Stylistycznie atrakcyjnym zabiegiem składniowym są natomiast

wszelkiego rodzaju celowe powtórzeniawyrazów. Nagromadzone w jednym

tekście (lub jego fragmencie), mają silny walor ekspresywny. Mogą przybierać

postać:

anafory (gdy powtórzony element znajduje się na początku kolejno po sobie

następujących jednostek składniowych, tzn. zdań czy fraz):

Nie wolno nam życzyć sobie, by wszyscy byli doskonali. Nie wolno nam życzyć sobie, by nasz ideał doskonałości był przez wszystkich uznawany; Czyste pranie, czysta oszczędność!

epifory (gdy powtórzony element umieszczony jest na końcu sąsiadujących

całostek składniowych):

Każdy dorosły człowiek pragnie akceptacji. I dziecko podobnie… pragnie

akceptacji.

Trzeba być świadomym tego, że powtórzenia „usztywniają” budowę tekstu – ich

zastosowanie pociąga za sobą konieczność użycia w bliskim sąsiedztwie zdań

skonstruowanych według tego samego schematu, a więc poszczególne części

zdania występują w nich w podobnej kolejności. Jest to tzw. paralelizm składniowy.

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 21

4.2. Powtórzenia są stosowane zwłaszcza w poezji, jednak warto docenić ich

walor perswazyjny: powtórzenie może z jednej strony służyć do eksponowania w

tekście treściważnych, z drugiej strony – pełnić funkcjęopóźniającą – gdy autor

poprzez powtórzenie pewnych słów opóźnia wprowadzenie jakichś treści i w ten

sposób na tych właśnie skupia uwagę czytelnika, zmusza go do oczekiwania:

Wynik sprawdzianu okazał się całkiem, całkiempozytywny.

4.3.Przypadkowe powtórzenia wyrazów, będące wynikiem małej

sprawności językowej, nie wystawiają dobrego świadectwa piszącemu – najczęściej

są związane z ubogim słownictwem autora. Ostateczna redakcja tekstu powinna

zawsze uwzględniać korektę takich nieprzemyślanych powtórzeń. Zwróćmy uwagę,

w jakim stopniu poprawia stylistyczną swobodę tekstu korekta, polegająca na

usunięciu zbędnych, nieuzasadnionych funkcjonalnie powtórzeń:

Ucząc się, studenci muszą często korzystać z różnych podręczników. Nie wszystkie potrzebne podręczniki można kupić w księgarni. W takiej sytuacji wielu studentów korzysta z bibliotek. Ucząc się, studenci muszą często korzystać z różnych podręczników. Nie wszystkie potrzebne książki można kupić w księgarni. W takiej sytuacji wiele osób studiujących korzysta z bibliotek.

5. O kształcie stylistycznym tekstu decyduje w dużym stopniu szyk, czyli

kolejność wyrazów w zdaniu. Ułatwia on czytelnikowi lekturę, ponieważ w tekście

pisanym właśnie on sygnalizuje ten fragment zdania, który nadawca uważa za

informacyjnie najistotniejszy. W zdaniu pisanym informacja akcentowana,

najistotniejsza z punktu widzenia celu komunikacji (nowa) jest zwykle umieszczana

na końcu zdania:

McDonald’s zapewnia najlepszy z możliwych sposób zaspokajaniagłodu.Najlepszy z możliwych sposobów zaspokajania głodu zapewnia McDonald’s.

W tekście mówionym można tę nową informację wyeksponować za pomocą akcentu

zdaniowego i dlatego szyk zdania nie jest aż tak istotny.

5.1. Szyk jest w polszczyźnie zasadniczo swobodny. Równie poprawne pod

względem szyku (abstrahując w tym miejscu od różnicy w rozłożeniu akcentów) są

zatem zdania:

W poniedziałek prezydent odleci do Stanów. Prezydent odleci do Stanów w poniedziałek.

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 22

Swoboda to jednak nie dowolność. Ograniczenia w szyku są podyktowane

względami formalnymi i treściowymi. Trzeba o nich pamiętać, gdyż zakłócenia

porządku wyrazów w zdaniu mogą utrudnić czytelnikowi zrozumienie tekstu.

5.1.1. W tekstach użytkowych, szczególnie gdy ich celem jest przekazanie

jakiejś informacji, wskazane jest przestrzeganie „zasady bliskiego sąsiedztwa”

wyrazów gramatycznie ze sobą powiązanych, a więc określających i określanych,

czyli zachowanie szyku neutralnego. Kierując się tą zasadą, zdanie:

Jesteśmy krajem szczęśliwości wszelakiej,

lepiej zastąpić zdaniem o szyku neutralnym:

Jesteśmy krajem wszelakiej szczęśliwości.

Ciekawy efekt stylistyczny przynosi natomiast zastosowanie szyku przestawnego

(inwersji) w tekstach twórczych. Wtekstach nieartystycznych obowiązującą zasadą

w jego stosowaniu jest ostrożność, by:

 po pierwsze nie zakłócił czytelności sensu przez zatrzymanie uwagi czytelnika na

niezwykłej, nietypowej formie wypowiedzi;

 po drugie, nie doszło w związku z jego zastosowaniem do rozchwiania budowy

zdania, do utraty związku pomiędzy podmiotem i orzeczeniem, podmiotem i

przydawką, orzeczeniem i dopełnieniem (tak stało się w zdaniu: *Jest to

samochód o krótkiej - jak na auto tej klasy - promieniu koła skręcania; poprawnie:

Jest to samochód o krótkim – jak na auto tej klasy – promieniu koła skręcania.

Autor nie popełniłby błędu, gdyby zachował szyk: Jak na auto tej klasy, jest to

samochód o krótkim promieniu koła skręcania).

6. Zabiegiem konstrukcyjnym o walorach stylistycznych jest parenteza

wprowadzenie do zdania składników nawiasowych, niewiążących się ze zdaniem

formalnymi związkami składniowymi, podanych w nim jako dopowiedzenie.

Wprowadzają one treści poboczne, drugorzędne, np. autorskie komentarze o

charakterze subiektywnym, czasem ironicznym. Składniki wtrącone uwydatniają jakiś

człon wypowiedzenia podstawowego, kwalifikują emocjonalnie, moralnie fakty,

zdarzenia itp., o których mowa w zdaniu. Najczęściej przyjmują kształt zdań

wykrzyknikowych lub pytajnych. Ponieważ logicznie rozbijają wypowiedź, zwykle są

zamieszczane w nawiasie:

Diderot (podobnie jak większość myślicieli Oświecenia?) był w stosunku do libertynizmu tolerancyjny.

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome