Farmakologia, drug - Notatki - Biologia, Notatki'z Biologia
hannibal00
hannibal0031 May 2013

Farmakologia, drug - Notatki - Biologia, Notatki'z Biologia

PDF (176.1 KB)
22 strony
642Liczba odwiedzin
Opis
Biologia: notatki z zakresu biologii dotyczące farmakologii i jej działów,definicji drug.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 22
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

1

FARMAKOLOGIA – nauka o lekach; nazwa pochodzi z greckiego Farmakon- lek i Logos- nauka, wiedza DRUG – w angielskiej terminologii – każdy związek działający farmakologicznie, który niekoniecznie jest lekiem w ścisłym tego słowa znaczeniu Farmakologia zajmuje się: - mechanizmami działania leków na organizm - działaniami leczniczymi i niepożądanymi - problemami losów leku w organizmie i wzajemnego oddziaływania

pomiędzy lekami FARMAKOLOGIA KLINICZNA – dział zajmujący się klinicznymi aspektami leczenia farmakologicznego W związku ze stałym zainteresowaniem rozwoju nauki o leku wprowadza się do leczenia nowe, bardziej aktywne i bardziej wybiórczo działające związki lecznicze co wymaga rozszerzenia badań nad mechanizmami ich działania do czego służą nowe doświadczalne metody i stąd powstaje wiele nowych działów farmakologii np.farmakogenetyka, immunofarmakologia i inne. Działy farmakologii: 1) Farmakokinetyka – zajmuje się matematyczną oceną ilościową procesów kinetycznych jakim lek

podlega w organiźmie – obejmuje wchłanianie, dostępność biologiczną, rozmieszczenie w tkankach,

biotransformację i wydalanie 2) Farmakodynamika - bada wpływ leku na organizm i poszczególne narządy - bada mechanizm działania leku - w zależności od metody wyróżniamy: farmakodynamikę biochemiczną, molekularną, genetyczną

2

LEK – to substancja lub jej metabolit wywołujaca w organizmie określony efekt terapeutyczny, profilaktyczny lub diagnostyczny.  różne postacie leków mogą mieć różne czasy działania  postacie leków o przedłużonym działaniu stosuje się doustnie i pozajelitowo - stosowane doustnie charakteryzują się powolnym uwalnianiem i

wchłanianiem związków czynnych - postacie stosowane pozajelitowo wykazują długotrwałe działanie głównie z

powodu powolnego wchłaniania z miejsca podania leku  z powodu zmiany struktury chemicznej leku można spowodować większe

gromadzenie się leku i wówczas lek ten ma większe powinowactwo do jakiejś tkanki niż inne leki

 LIPOSOMY – mikroskopijne pęcherzyki zbudowane z fosfolipidów, które mogą stworzyć układ nośnikowy dla leków zamkniętych w tych pęcherzykach zmieniając w ten sposób właściwości farmakokinetyczne leku

- leki podawane w tej postaci przenikają zdecydowanie łatwiej przez błony komórkowe

- leki są bardziej oporne na enzymy powodujące ich rozkład oraz nie przenikają przez barierę krew-mózg

- liposomy nie są toksyczne i jako naturalne składniki organizmu normalnie ulegają przemianom metabolicznym

 wiele leków działa nie tylko jako forma wyjściowa (podstawowa) lecz ulega przemianie do czynnych metabolitów wskazując przy tym farmakologiczne działanie porządane

 czasem metabolit działa silniej niż związek macierzysty, a czasem dopiero metabolit wykazuje działanie farmakologiczne – forma PRO-DRUG (podany lek jest prekursorem właściwie działającego związku)

NAZEWNICTWO LEKÓW:

• każdy wprowadzony do lecznictwa lek ma swoją nazwę, wzór chemiczny,

określoną budowę chemiczną lub przybliżoną charakterystykę chemiczną związku czynnego oraz właściwą nazwę handlowa nadaną i zastrzeżoną przez producenta

• podstawą leku jest nazwa międzynarodowa, która informuje nas o podstawowej budowie chemicznej, z której wywodzi się ten lek

• nazwy międzynarodowe są zastrzeżone przez co są dowolnie używane przez producentów dla identyfikacji pod względem chemicznym związku

• w lecznictwie używamy także nazw grupowych, które określają charakter działania leków należących do danej grupy, niezależnie od ich pochodzenia,

3

budowy chemicznej czy właściwości fizykochemicznych np.leki p/bólowe (Analgatica), leki nasenne (Hypnotica), leki uspokajające (Sedativa)

WŁAŚCIWOŚCI LEKÓW I RODZAJE REAKCJI ORGANIZMU NA ICH DZIAŁANIE

Wprowadzając lek do organizmu zawsze spodziewamy się pewnej swoistej dla leku reakcji organizmu w sposobie działania leku : jakościowe i ilościowe oraz różne reakcje organizmu na wprowadzony lek. Zaliczamy tutaj: 1) SYNERGIZM – polega na tym, że 2 lub więcej leków zastosowanych

równocześnie lub w krótkich odstępach czasu wspiera się wzajemnie w działaniu farmakologicznym, a wynikiem tego wsparcia jest sumowanie lub potęgowanie działania leków

 S.addycyjny – występuje gdy działanie 2 lub więcej leków podanych razem=sumie działania poszczególnych składników; uwidacznia się to po podaniu leków o podobnym punkcie uchwytu i mechanizmie działania (1+1=2)

 S.hiperaddycyjny (potęgowanie) – zachodzi gdy działanie leków podanych razem jest większe niż suma działania poszczególnych składników; obserwujemy to przy zastosowaniu leków o różnym punkcie uchwytu, a przy tym samym kierunku działania

Przykład: alkohol etylowy i barbiturany wzmagają wzajemnie swoje działanie uspokajające i nasenne (1+1=3,4,5) 2) ANTAGONIZM – polega na wzajemnym oddziaływaniu 2 leków

działających przeciwnie dających w efekcie zahamowanie lub zniesienie ich działania farmakologicznego

 A.konkurencyjny (kompetycyjny) – występuje gdy 2 leki (agonista i antagonista) mające ten sam punkt uchwytu konkurują o ten sam receptor; mogą wypierać się wzajemnie z wiązania z receptorem przy czym proces ten może się odbywać zgodnie z prawem działania mas, większego powinowactwa do receptora lub stężenia jednego z leków konkurujących; szybkość procesów wzajemnego wypierania zależy od trwałości wiązania leku z receptorem (nalokson-morfina)

 A.funkcjonalny (czynnościowy) – 2 leki o różnym punkcie uchwytu wywołują przeciwne działanie (norepinefryna-acetylocholina)

 A.niekonkurencyjny – agonista i antagonista mają inne punkty uchwytu nawet w obrębie tego samego kompleksu receptorowego

 A.chemiczny – dwa leki reagujące ze sobą tworzą związek słabszy lub nieczynny biologicznie; to zjawisko wykorzystujemy w leczeniu zatruć (Mg2+-tetracykliny)

4

3) TACHYFILASKJA – zjawisko polegające na szybkim wygaszeniu działania leku Przykład: podając dożylnie efedrynę po każdym następnym jej wstrzyknięciu występuje coraz słabsze podwyższenie ciśnienia tętniczego krwi, aż w końcu mięśnie gładkie naczyń przestają reagować na lek 4) TOLERANCJA – podobna do tachyfilaksji lecz rozwijająca się wolniej • Do uzyskania tej samej reakcji staje się konieczne stopniowe zwiększanie

dawki leku Przykład: lecznicza dawka morfiny dla osoby dorosłej: 10-15mg, a w przypadku rozwoju tolerancji na ten lek do uzyskania pełnego p/bólowego efektu niezbędna jest coraz większa dawka dobowa, która z czasem może znacznie przekraczać nawet dawkę toksyczną w warunkach normalnych

5) NADWRAŻLIWOŚĆ NA LEKI – może być uwarunkowana genetycznie lub zostać nabyta • objawia się na tle uczuleniowym u osób z wrodzoną skłonnością do

reagowania w sposób gwałtowny i nietypowy na minimalne dawki leku w stosunku, do których wykazują uczulenie

6) IDIOSYNKRAZJA – stan zwiększonej odczynowości organizmu na określony związek chemiczny • odmienna ilościowo reakcja na lek związana z wrażliwością osobniczą, a

wynika z nieprawidłowych przemian biochemicznych leku w organizmie • uwarunkowana genetycznie lub nabyta różni się zasadniczo od objawów

uczuleniowych, przy których dochodzi do reakcji antygen – przeciwciało 7) KUMULACJA – gromadzenie się leków w organizmie • zachodzi w przypadku podawania dawek leku w zbyt krótkich odstępach czasu tak, że organizm nie jest w stanie całkowicie wydalić dawki poprzedniej przed podaniem następnej • zachodzi przy lekach mających długi biologiczny okres półtrwania, czyli lekach łatwo wchłanianych z miejsca podania a wolno metabolizowanych i wydalanych z organizmu • w organizmie dochodzi do sumowania się działania każdorazowo gromadzących się pozostałości małych ilości dawek i z reguły po podaniu kolejnej dawki może zostać wywołane nagłe zatrucie tzw.ZATRUCIE KUMULACYJNE, podobne do podania dawki toksycznej

5

• zależy od wiązania się leku z białkami krwi oraz od gromadzenia się w tkankach, do których dany lek wykazuje szczególne powinowactwo • prawidłowo jest gdy dawka dobowa = ilości leku wydalanego z organizmu w tym samym czasie

TOKSYCZNOŚĆ LEKU I DZIAŁANIA NIEPOŻĄDANE

Każdy lek może wywołać toksyczne lub niepożądane działanie jeśli zaaplikujemy go w zbyt dużej dawce przez zbyt długi czas lub gdy zostanie podany osobie z nadwrażliwością na dany lek. Musimy zapomnieć, że istnieje lek aktywny i całkowicie bezpieczny w stosowaniu. Praktycznie brak jest różnicy między lekiem a trucizną i wówczas wartość dawki jest decydująca jak będzie związek działał. Każde inne działanie leku poza leczniczym określamy mianem jako: a) objawy toksyczne powstające w wyniku przedawkowania leku tzn.gdy

nastąpi przekroczenie maksymalnej dawki leczniczej b) działania niepożądane co warunkuje przydatność danego środka w

lecznictwie i określa zakres jego działania - objawy niepożądane mogą być ściśle związane z głównym działaniem lub

występować od niego niezależnie Pamiętajmy także o odróżnieniu uczulenia na leki od nadwrażliwości na leki. Leki p/nowotworowe o dużej toksyczności są przykładem leków, które stosujemy w lecznictwie ze względu na dużą wartość działania głównego pomimo licznych działań niepożądanych. Najczęściej objawy niepożądane występują ze strony przewodu pokarmowego w postaci nudności, wymiotów, krwawień i owrzodzeń. UWAGA! Jednym z niezmiernie ważnych aspektów niepożądanego działania niektórych leków jest ich szkodliwy wpływ na płód. Leki takie stosowane w pierwszym okresie ciąży (okres organogenezy) działają teratogennie prowadząc do obumarcia zarodka lub jego uszkodzenia, zniekształceń i innych wad wrodzonych. W drugim okresie ciąży tj.w okresie rozwoju płodu leki jak i inne szkodliwe czynniki mogą powodować obumarcie płodu oraz różne jego uszkodzenia – DZIAŁANIE EMBRIOTOKSYCZNE. W działaniu farmakologicznym leku u płodu musimy uwzględniać kinetykę jego przemian w organizmie matki jak i w obrębie łożyska. Rozmieszczenie leku w organizmie wraz z jego metabolizmem w łonie matki warunkują dostępność leku dla płodu. Lek z organizmu matki przechodzi do płodu z krwi tętniczej przez przestrzenie międzykosmkowe do naczyń włosowatych płodu znajdujących się w kosmkach i dalej przechodzi do płodu przez żyłę pępowinową. W fizjologii łożysko jest traktowane jako swoista

6

bariera ochronna płodu. Pierwszych 7-10 dni po zapłodnieniu jest uważane za bezpieczne w sensie ryzyka teratogenności. Embriogeneza (od 10-56 dnia ciąży) to różnicowanie się narządów i największe narażenie teratogenne. Każdy z narządów się tworzących osobno ma własny czas różnicowania i rozwoju, jednak czasami okresy te ulegają nałożeniu z czego wynika powstawanie mnogich wad rozwojowych. Zaś w okresie płodowym (2 ostatnie trymestry ciąży) kształtuje się głównie układ płciowy i zachodzi końcowe różnicowanie i dojrzewanie OUN. Wówczas toksyczne działanie leków stosowanych w tym okresie może spowodować upośledzenie umysłowe, zaburzenia rozwoju i czynności płciowych.

MECHANIZMY DZIAŁANIA LEKÓW Badanie ich jest podstawową dziedziną farmakologii, a ich znajomość pozwala na: • racjonalne stosowanie leków • uzyskanie możliwie optymalnego działania leczniczego • uniknięcie niekorzystnych oddziaływań między lekami jak i tych związanych

z chorobą organizmu Mechanizm działania leków: a) wiekszość leków wykazuje działanie poprzez wpływ na receptor. b) działanie o charakterze fizykochemicznym nie łącząc się ze swoistymi

receptorami określonych tkanek (leki zobojętniające) c) działanie enzymatyczne (inhibitory konwertazy) Wybiórczość działania leków i ich siła działania wynika głównie z wiązania się z określonymi receptorami błonowymi lub w przypadku hormonów z określonymi receptorami wewnątrzkomórkowymi.

7

DAWKOWANIE LEKÓW Farmakologiczne działanie leków zależy od ich stężenia we krwi i tkankach. Zwykle jest proporcjonalne do ilości leku wprowadzonego do organizmu tj.dawki leku. w miarę zwiększania dawki leku a tym samym zwiększania stężenia tego leku we krwi następuje nasilenie reakcji na lek ze strony narządów czy tkanek. Jednak w pewnym zakresie dawek staje się proporcjonalne do logarytmu stężenia (by uzyskać większe działanie dawkę zwiększamy wielokrotnie by uzyskać odpowiednie stężenie we krwi).

LEKI STOSOWANE W DAWKACH JEDNORAZOWYCH ORAZ DAWKACH DOBOWYCH

Dawka dobowa danego leku określa jego ilość zastosowaną w pojedyńczych dawkach w ciągu doby. Liczba dawek jednorazowych w ciągu doby może być różna, ale jest bardzo ważna w przypadku stosowania leków o długotrwałym działaniu łatwo się kumulujących. Rodzaje dawek: 1) d.progowa (minimalna) – określa najmniejszą ilość środka wywołującą już

pewne reakcje ze strony organizmu 2) d.lecznicza – wywołuje wyraźne zmiany w czynności narządów;

charakteryzuje się pobudzeniem lub zahamowaniem ich czynności w granicach fizjologicznych; największą dawkę leczniczą nazywamy maksymalną

3) d.uderzeniowa (np.antybiotyki) – początkowe dawki są znacznie większe (~2 razy) od następnych dawek tzw.dawek podtrzymujących; stosujemy je w celu szybszego uzyskania aktywnego stężenia leku we krwi czyli skuteczniejszego leczenia

4) d.toksyczna – określamy większe ilości leku wywołujące zaburzenia czynności organizmu w granicach patologicznych (działanie trujące)

5) d.śmiertelna – najmniejsza ilość leku, która poraża ważne dla życia czynności organizmu powodując śmierć (np.czynność serca, oddychania)

8

Najbardziej miarodajna dla leku jest dawka wywołująca swoisty odczyn biologiczny u połowy badanych zwierząt. Wyróżniamy więc dawki lecznicze dla 50% badanych zwierząt (DC 50 ), toksyczne (DT 50 ) i śmiertelne (DL 50 ). Badane związki o potencjalnych działaniach leczniczych podajemy zwierzętom doświadczalnym dożylnie, doustnie, dootrzewnowo, a przenoszenie wyników na ludzi odbywa się na podstawie wartości DL 50 uzyskanej na zwierzętach.

Często używa się pojęcia wskaźnika lub indeksu terapeutycznego wg.Ehrlicha, który określa stosunek między dawką bezpieczną działającą skutecznie a dawką mogącą wywołać niepożądane objawy toksyczne.

wskaźnik terap. = znaterapeutycdawka

tolerowanadawka ..min

..max

Maksymalna dawka dla dorosłych jest określana na ogół w odniesieniu do osób dojrzałych płci męskiej o masie ciała 70 kg. Dawkowanie u dzieci. Dawniej dawkę dla dziecka wyprowadzano z dawki dla dorosłych obliczając odsetek dawki np.

12 1 ,

8 1 ,

4 1 . Obliczając dawkę leku w stosunku do wieku

dziecka pomija się różnicę we wzroście, masie i w zależnej od wieku odmiennej wrażliwości na leki.

Dawka dla dziecka do lat 12 = doroslegodawka latliczba

latliczba . 12.

. ×

+

Wg.innej zasady można obliczyć:

4× liczba lat + 20 = % dawki dorosłego

U ludzi starszych, powyżej 60 roku życia, stosuje się wiele leków w mniejszych dawkach np.

12 1 lub

4 3 dawki maksymalnej z tego powodu, iż

wzmaga się reakcja organizmu głównie na niektóre leki co pozostaje w związku z:  upośledzeniem czynności wątroby  zaburzeniami czynności gruczołów wydzielania wewnętrznego  zmianami miażdżycowymi

9

 odchyleniami masy ciała

SPOSOBY WPROWADZANIA LEKÓW DO ORGANIZMU  szybkość działania leku zależy od drogi wprowadzenia go do organizmu  leki mogą działać miejscowo lub ogólnie Leki o działaniu miejscowym:

- nie wchłaniają się z powierzchni skóry i błon śluzowych do krwi - działają tylko w tym miejscu, w którym zostały zastosowane

Leki wywołujące działanie ogólne:

- przenikają przez skórę, błony śluzowe - wchłaniają się z tkanki mięśniowej, podskórnej - działanie to następuje po dostaniu się do krwioobiegu

Drogi podania leków: 1) drogi enteralne przez przewód pokarmowy

a) drogą doustną – Per Os (p.o.)  najczęstsza droga wprowadzania leku do organizmu  leki podane tą drogą wykazują wolniejsze i słabsze działanie niż podane

drogą pozajelitową  szybkość wchłaniania zależy od:

- postaci leku - ukrwienia błony śluzowej żołądka i jelit - pH treści żołądkowej - wypełnienia żołądka treścią pokarmową - motoryki jelit

 czas pojawienia się działania leku = 20-40 min. b) doodbytniczo – Per Rectum (p.r.)

 wchłaniają się bezpośrednio do żyły głównej dolnej z pominięciem wątroby  nie ulegają zmianom pod wpływem enzymów przewodu pokarmowego  nie są metabolizowane w wątrobie, a więc działają silniej i szybciej niż p.o.  czas pojawienia się działania leczniczego = 15-30 min.

10

c) podjęzykowo – Sublingulae 2) drogą parenteralną – pozajelitową

a) wstrzyknięcia podskórne (s.c.)  leki dostają się do krwioobiegu w ciągu 15-20 min.  podajemy roztwory wodne, jałowe, izotoniczne o odczynie obojętnym  szybkość przenikania do krwi zależy od:

- stopnia ukrwienia tkanek - rodzaju użytego rozpuszczalnika - wielkości cząsteczki leku - stężenia roztworu w jakim dany lek rozpuszczono

b) wstrzyknięcia dożylne (i.v.)  po podaniu lek natychmiast miesza się z krwią  działanie farmakologiczne występuje prawie natychmiast  podajemy leki o roztworach jałowych, izotonicznych, o pH = lub zbliżonym

do pH płynów ustrojowych c) wstrzyknięcia domięśniowe (i.n.)

 właściwości jak przy podaniu podskórnym  podajemy roztwory olejowe i zawiesiny, które charakteryzują się

wolniejszym wchłanianiem niż roztwory wodne – otrzymujemy formę leku o PRZEDŁUŻONYM DZIAŁANIU

d) przez drogi oddechowe – Per Inhalationem  podajemy np.środki p/astmatyczne  stosujemy bezpośrednio na błony śluzowe jamy ustnej (np.nitrogliceryna) lub

nosa  podajemy najczęściej leki w aerozolach  szybkość wchłaniania zależy od:

- wielkości cząsteczki rozproszonego leku (im mniejsze cząsteczki tym szybciej docierają one do płuc)

 czas pojawienia się działania leku jest liczony w sekundach 3) peletki - leki o możliwości wszczepiania pod skórę  zaletą jest ich wolne wchłanianie z miejsca podania i długie działanie

11

MECHANIZM CHEMICZNY DZIAŁANIA LEKÓW

1) Teoria receptorowa – działanie leków reaktywnych chemicznie polega zgodnie z tą teorią na tym, że docierają one i łączą się z określonymi, wybiórczo reagującymi strukturami komórek nazywanych receptorami

RECEPTOR – takie ukształtowanie cząsteczek komórki, które swoiście wiąże cząsteczkę leku w wyniku czego dochodzi do powstania efektu farmakologicznego.  Cząsteczka leku, który ma wywrzeć działanie farmakologiczne musi mieć

określoną wielkość i konfigurację przestrzenną z właściwym rodzajem grup funkcyjnych, określonych pozycjach, aby pasowały do receptora jak klucz do Zamka

Im bardziej jest złożona budowa leku, im bardziej pasuje do kodu wiązań receptora tym bardziej swoiste i wybiórcze jest jego działanie.

Właściwości leku o działaniu receptorowym ma dwie podstawowe (wg.Ariensa i Stevensona):

 Powinowactwo leku do receptora – określa stopień przylegania cząsteczki leku do receptora i jest ono odwrotnie proporcjonalne do stałej dysocjacji wiązania LEK-RECEPTOR

- leki o dużym powinowactwie do receptora łączą się najłatwiej z receptorem, ale również najtrudniej odczepiają się od niego

- samo połączenie z receptorem nie wystarcza do jego pobudzenia aktywność wewnętrzna leku – zdolność leku do pobudzenia receptorów

AGONIŚCI – leki obdarzone dużym powinowactwem do receptorów i dużą aktywnością wewnętrzną

12

- pobudzają one czynność komórek w sposób tzw.zaprogramowany przez receptor

ANTAGONIŚCI – leki, które nie posiadają aktywności wewnętrznej, a mają powinowactwo do receptora – blokują receptor

- w sytuacji, gdy receptor jest zablokowany przez antagonistę np.adrenalinę wówczas agonista nie może dotrzeć do receptora, czyli nie może wyzwolić efektu farmakologicznego (leczniczego)

 wiązanie leków z receptorem

- WIĄZANIE TYPU VANDER WAALSA - wiązanie jonowe lub wodorowe jest wiązaniem dość luźnym, słabym i łatwo ulegającym rozbiciu; w ten sposób związany lek łatwo odszczepia się od receptora i jego działanie ustaje

- WIĄZANIE KOWALENCYJNE – silniejsze i praktycznie nie odwracalne; efekt farmakologiczny może zaniknąć gdy: Nastąpi reakcja chemiczna leku z innym związkiem, a powstały produkt

nie będzie miał zdolności do kowalencyjnego związania się z receptorem W organiźmie zostaną zsyntetyzowane nowe receptory

 Punktu uchwytu działania leku – może się on znajdować wewnątrz komórki, na jej powierzchni lub też w przestrzeni pozakomórkowej

- interakcja lek-receptor może wyzwolić różne efekty m.in.poprzez zmianę przepuszczalności błon biologicznych lub zmianę ich zdolności transportowych

- przez zmianę czynności receptorów błonowych- przez zmianę określonych enzymów (działanie większości leków jest

uwarunkowane ich interakcją z enzymami) ilościowe aspekty działania leku

- działanie leku zależy od dawki (stężenia) i jest proporcjonalne do jej logarytmu

1. jeśli leki A,B wywierają taki sam efekt maksymalny lecz A wywiera go w

dawkach mniejszych niż lek B to mówimy, że lek A ma większą aktywność lecz tę samą intensywność działania

2. jeśli lek A wywiera efekt farmakologiczny w mniejszych dawkach, a równocześnie jego efekt maksymalny jest większy od leku B to mówimy, że lek A ma większą aktywność jak również i większą intensywność działania

13

PODSUMOWANIE : większa aktywność leku wynika z większego jego powinowactwa, natomiast zwiększenie intensywności zależy od aktywności wewnętrznej

WYBIÓRCZOŚĆ DZIAŁANIA LEKÓW

Większość leków wywiera równocześnie różnorodne działania  leki o wysokiej wybiórczości działania tzn.działające tylko na jeden narząd

lub jedną czynność (np.glikozydy nasercowe działające na mięsień sercowy) - gromadzenie się leku w większym stężeniu w narządzie efektorowym.

 Zdarza się, że przyczyną powinowactwa leku do danego narządu jest większe zagęszczenie swoistych receptorów w danym narządzie.

LOSY LEKÓW W ORGANIZMIE

Od momentu podania leku do organizmu dochodzi do licznych następujących po sobie i związanych z sobą procesów, które obejmują dzieje leku w organiźmie. Całość toczących się procesów określamy skrótem LADME.

L – uwalnianie A – wchłanianie

D – dystrybucja M – metabolizm

E – eliminacja

L – warunkiem działania leku jest jego uwolnienie z danej postaci ponieważ obecność leku w formie rozpuszczonej jest niezbędnym warunkiem wchłaniania leku. Ilość uwolnionego z preparatu i przechodzącego do roztworu leku określa się jako oddawalność co determinuje jego dostępność biologiczną. Transport leków przez błony biologiczne: 1) dyfuzja bierna – podstawowy mechanizm przenikania większości leków

14

 przebiega zgodnie z różnicą stężeń leków tzn.od stężenia większego do mniejszego

 przenikająca przez błonę ilość leku wskutek dyfuzji biernej jest proporcjonalna do powierzchni błony, a odwrotnie proporcjonalna do jej grubości

 szybkość dyfuzji w układzie zamkniętym maleje w miarę zmniejszania się różnicy stężeń, aż ustaje całkowicie po wyrównaniu stężeń po obu stronach

 mając do czynienia z układami (kompartamentami) otwartymi, w których z jednej strony następuje stała dostawa leku, z drugiej-równoważna jego eliminacja to wówczas dyfuzja będzie przebiegać stale ze stałą szybkością

2) dyfuzja przez pory – przenikanie leku rozpuszczonego w wodzie przez

wypełnione wodą kanaliki tzw.pory w ścianie błony komórkowej (dyfuzja bierna leków)

 lek dostaje się razem z wodą z zewnętrznego kompartmentu do wewnętrznego

 kierunek i szybkość tej formy transportu zależy od różnicy ciśnień hydrostatycznych, liczby porów w danej błonie oraz ich średnicy i grubości

 głównym czynnikiem limitującym i determinującym dyfuzję przez pory jest wielkość cząsteczek (łatwo dyfundujące są związki o masie cząsteczkowej do 150,natomiast związki o masie cząsteczkowej do 400 dyfundują trudniej i to tylko przez niektóre pory)

3) transport przenośnikowy – jego mechanizm jest związany z obecnością w błonie specjalnego systemu przenośnikowego

 przenośnik – składnik komórki mający określone powinowactwo do wiązania chemicznego z transportowaną substancją

 kompleks przenośnik – lek dyfunduje z jednej strony błony na drugą, gdzie ulega ponownej dysocjacji uwalniając cząsteczkę leku do fazy wodnej

 przenośnik powraca do swego pierwotnego położenia, gdzie ponownie może przyłączyć następną cząsteczkę

 wyróżniamy dwa rodzaje transportu:  transport czynny

- transport substancji wbrew różnicy stężeń - zależność od dostawy energii - swoistość strukturalna - wysycanie - hamowanie przez konkurentów

15

- lek przenikający przez błonę może na skutek transportu czynnego być przerzucony z roztworu o mniejszym stężeniu do roztworu o większym stężeniu wbrew różnicy stężeń

- transport ten wymaga dostarczenia energii, a jest hamowany przez trucizny metaboliczne, niedobór tlenu i obniżenie temperatury

- transport czynny ulega wysycaniu tzn.,że jego szybkość początkowo się zwiększa w miarę zwiększania się stężenia substancji transportowej (leku), ale tylko do pewnej granicy

- jeśli wszystkie przenośniki zostaną zaangażowane to wówczas szybkość transportu będzie stała i nie będzie się zwiększać mimo zwiększania stężenia leku

- jeśli dwie substancje są transportowane przez ten sam system przenośników to wówczas jedna z nich hamuje, współzawodnicząc o przenośnik, transport drugiej

- dostarcza do komórek m.in. glukozę i aminokwasy, utrzymuje stały skład elektrolitów we wnętrzu komórek (pompa sodowa)

- jest istotny w transporcie błonowym niektórych leków, głównie w wydzielaniu kanalikowym leków do moczu, żółci, wchłanianiu leków z układu pokarmowego jak i w transporcie przez barierę krew-(płyn mózgowo-rdzeniowy, łożysko) i inne

 dyfuzja ułatwiona – transport przenośnikowy działający zgodnie z różnicą stężeń cząsteczek leków transportowanych

- nie wymaga energii - nie jest hamowana przez trucizny metaboliczne - w transporcie błonowym leków nie odgrywa istotnego znaczenia

4) pinocytoza – swoista forma transportu przypominająca fagocytozę drobnoustrojów przez makrofagi

 małe kuleczki cieczy lub małe cząsteczki stałe wnikają w postaci wodniczki do błony, wędrują na jej drugą stronę i tam zostają usunięte do fazy wodnej

 transport głównie kwasów tłuszczowych, fragmentów białek, kwasów nukleinowych

 w przypadku leków nie ma istotnego znaczenia A – wchłanianie leków  lek musi ulec wchłonięciu z miejsca podania co jest uwarunkowane:

- właściwościami fizycznymi i chemicznymi leku (budowa chemiczna, rozpuszcz. W tłuszczach)

- rodzajem i właściwościami barier miejsca wchłaniania (budowa morfologiczna i skład chemiczny)

16

1) wchłanianie przez skórę – stosowanie leków na powierzchnię skóry ma na celu głównie działanie miejscowe

 wchłanianie przez skórę odbywa się przez: naskórek oraz przez torebki włosa i gruczoły łojowe i potowe

 naskórek ze względu na swoją grubość i pokrycie cienką warstwą łoju umożliwia wchłanianie związków lipofilnych

 intensywność i szybkość wchłaniania leków (oprócz właściwości) zależy od stężenia leku oraz stanu skóry tzn.jej wilgotności, stopnia ukrwienia i uszkodzeń

2) wchłanianie przez płuca – głównie leki stosowane w postaci gazów, par i aerozoli

 leki te dostają się z powietrzem oddechowym do pęcherzyków płucnych i tam dyfundują do krwi

 intensywność i kierunek tej dyfuzji określa różnica ciśnienia parcjalnego danego gazu lub pary między powietrzem pęcherzykowym a krwią

 ciśnienie parcjalne we krwi jest wprost proporcjonalne do liości gazu rozpuszczonego we krwi i odwrotnie proporcjonalne do jego rozpuszczalności we krwi

 w przypadku aerozoli i zawiesin istotną rolę odgrywa wielkość cząsteczek (im mniejsze tym łatwiej, szybciej i głębiej mogą się dostać do płuc)

 do pęcherzyków płucnych docierają tylko cząsteczki o średnicy 1μm 3) wchłanianie prze błony śluzowe  leki mogą wchłaniać się przez wszystkie błony śluzowe:

- jamy ustnej - żołądka - jelit - nosa - oczu - oskrzeli - dróg rodnych

 głównym miejscem wchłaniania jest błona śluzowa układu pokarmowego głównie żołądka i jelit

 błona śluzowa jamy ustnej jest b.silnie ukrwiona i z tego względu wiele leków wykazuje b.dobre wchłanianie po podaniu podjęzykowym (np.azotyny, morfina, nikotyna)

 podstawowy czynnik decydujący o wchłanianiu leków z żołądka – stopień jonizacji w kwaśnym środowisku soku żołądkowego

 leki wrażliwe na działanie kwasów podaje się doustnie w postaci kapsułek lub drażetek nie rozpuszczających się w kwaśnym środowisku

 stopień wypełnienia żołądka i szybkość opróżniania – zmniejszenie stężenia leku po jego rozcieńczeniu w treści pokarmowej hamuje szybkość wchłaniania zależnego od różnicy stężeń

17

4) wchłanianie w jelitach – jelita zwłaszcza cienkie są głównym miejscem wchłaniania leków podawanych doustnie

 ważna jest: - duża powierzchnia błony śluzowej - długi czas kontaktowania się leków z powierzchnią - budowa anatomiczna błony przystosowana do procesów resorbcji - skład treści żołądkowej

 enzymy soków trawiennych mogą unieczynniać niektóre leki np.insulinę  leki podawane na czczo wchłaniają się lepiej  DOSTĘPNOŚĆ BIOLOGICZNA LEKU – odsetek dawki podanego leku

dostającej się do krążenia ogólnego, która zależy od intensywności i stopnia przemian jakim lek ulega w ścianie jelit, wątrobie

 EFEKT PIERWSZEGO PRZEJŚCIA – zmniejszenie ilości leku po jego wchłonięciu z jelit przed dotarciem do krążenia ogólnego

5) wchłanianie z tkanki podskórnej i mięśniowej  leki wchłaniają się bezpośrednio do krwi (zasadniczą barierą jest dla nich

ściana naczyń włosowatych)  czynnik ograniczający szybkość wchłaniania – odpływ krwi z sieci naczyń

włosowatych (ze wzgl. na dużą szybkość dyfuzji przez ścianę naczyń włosowatych)

- dzięki temu wchłanianie można zwiększyć przez spowodowanie przekrwienia miejsca podania

- można zmniejszyć przez zwężenie naczyń - ogromne znaczenie ma rodzaj zastosowanego rozpuszczalnika (roztwory

olejowe są wolniej wchłaniane niż wodne) D – dystrybucja leków w organizmie 1) wiązanie z materiałem biologicznym  leki po wniknięciu do krwi rozpuszczają się w całej objętości osocza (czas

trwania ~1min.)  we krwi lek zostaje w mniejszym lub większym stopniu związany w sposób odwracalny z białkami krwi, głównie albuminami (w mniejszym stopniu z niektórymi globulinami)  lek związany z białkiem jest w zasadzie nieczynny

- nie bierze udziału w dystrybucji - nie jest metabolizowany ani wydalany - nie przenika do tkanek - nie wywiera działania farmakologicznego - stanowi formę magazynu, z którego jest wolno uwalniany (w miarę

zmniejszania się frakcji wolnej leku w płynach ustrojowych) - między frakcją wolną a związaną leku istnieje równowaga dynamiczna

18

 przez przesączanie wydalana jest jedynie część leku niezwiązana z białkami krwi

 zmniejszenie wiązania leku zwiększa wydalanie kłębkowe UWAGA: jeśli zdolność wiązania leku zostaje „wysycona” to po podaniu następnej dawki stężenie czynnej, czyli wolnej formy leku gwałtownie się zwiększa co doprowadza do wzmożonego efektu farmakologicznego (znacznej toksyczności)  stopień wiązania z białkami leku warunkuje czas wystąpienia działania i

długotrwałość jego działania 2) teoria kompartmentowa dystrybucji – objętość, przestrzeń organizmu, w

której lek ulega równomiernemu rozmieszczeniu nazywamy KOMPARTMENTEM

 czynnikiem determinującym to rozmieszczenie wewnątrz organizmu i przenikanie do tkanek, w których dochodzi do interakcji lek-receptor jest ukrwienie danej tkanki

 szybkość transportu określonych leków jest uwarunkowana m.in.obecnością tzw.aktywatorów transportu błonowego (np.hormony)

 leki rozmieszczają się nierównomiernie w płynnych kompartmentach  w zależności od rozmieszczenia wyróżniamy:

- rozmieszczenie wyłącznie wewnątrznaczyniowe - rozmieszczenie w krwi i płynie tkankowym - rozmieszczenie w całej objętości wody ustrojowej - rozmieszczenie głównie w tkance tłuszczowej oraz całej objętości wody

całkowitej 3) przenikanie do płynu mózgowo-rdzeniowego i mózgu  tkanka OUN oddzielona jest od krwi swoistymi lipidowymi barierami:

- krew-mózg - krew-płyn mózgowo-rdzeniowy, zapewniającymi izolację

 przenikanie odbywa się przez dystrybucję prostą  w lekach w formie nie zjonizowanej podstawowym czynnikiem

ograniczającym szybkość przenikania jest rozpuszczalność w lipidach  w lekach w formie zjonizowanej – znaczenie ma stopień jonizacji

- stopień ich przenikania do mózgu jest proporcjonalny do stosunku frakcji nie zjonizowanej w odpowiednim pH krwi

 przenikanie leków do tkanki mózgowej zachodzi nie we wszystkich

okolicach mózgu jednakowo 4) przenikanie przez barierę łożyskową  łożysko stanowi unikalny układ błon, który oddziela i równocześnie łączy

krążenie matki i płodu, tu następuje: - wymiana tlenu - bioregulatorów

19

- substancji odżywczych, budulcowych - produktów przemiany materii między matką a płodem

 główną rolę w transporcie łożyskowym odgrywa: - dyfuzja bierna - ułatwiona - transport czynny - pinocytoza

 dyfuzja prosta (przenikanie leków przez błony zgodnie z gradientem stężeń) odnosi się tylko do stężenia frakcji leku niezwiązanej z białkami

 duże znaczenie w transporcie łożyskowym ma: - powierzchnia wymiany - grubość błony dzielącej naczynia włosowate - wielkość przepływu krwi w łożysku

M – METABOLIZM – biotransformacja leków; przemiany jakim lek ulega w organizmie  procesy te prowadzą do przekształcania związków rozpuszczalnych w

lipidach i apolarnych na związki rozpuszczalne w wodzie i polarne, które mogą być usunięte z moczem

 zw.rozp.w lipidach i nie posiadające ładunku elektrycznego (apolarne) są wchłaniane zwrotnie w komórkach krętych nerek i b. Wolno wydalają się z organizmu

 w procesie biotransformacji lek może ulec przekształceniu na równie czynny metabolit jak subst.wyjściowa

 metabolity mogą być również czynne farmakologicznie, ale posiadają inne właściwości

 metabolity są toksyczniejsze niż subst.wyjściowa  biotransformacja leku łączy się z utratą aktywności biologicznej  metabolity mogą mieć wpływ na losy pierwotnego leku w organizmie  metabolity mogą zmieniać stopień wiązania leku z białkami, jego

dystrybucję, metabolizm i wydalanie  głównym miejscem przemiany leków jest wątroba (w niewielkim stopniu

krew lub inne tkanki – większość procesów zachodzi w mikrosomach komórek miąższowych wątroby)

 metabolizm leków jest procesem enzymatycznym (lek musi połączyć się z enzymem co jest warunkowane określonym powinowactwem)

 proces przyłączania leku do enzymu może być hamowany przez subst.konkurencyjne

 warunkiem zapoczątkowania reakcji enzymatycznej jest wniknięcie leku do wnętrza mikrosomów

 leki w organizmie ulegają 2-m podstawowym przemianom: 1) procesy (reakcje) pierwszej fazy

20

- utlenianie - hydroliza - dehalogenacja

2) procesy (reakcje) drugiej fazy - procesy chemiczne przebiegające najczęściej wtórnie (po przekształceniu

leku w procesach 1-szej fazy) i polegają na sprzęganiu (kondensacji) leku z określonym związkiem endogennym (np.kw.glukuronowym, siarkowym, octowym, glicyną)

- reakcje te unieczynniają związek pierwotny – są reakcjami detoksykacyjnymi

Procesy 1-szej fazy najczęściej unieczynniają związek czynny modyfikując budowę chemiczną leku w ten sposób, aby mogły zajść reakcje 2-j fazy (doprowadzają do wytworzenia grup czynnych uniemożliwiających procesy sprzęgania).

E – wydalanie leków 1) wydalanie przez nerki z moczem a) kłębkowe (przez przesączanie w kłębkach)

- nerka składa się z 2mln kłębków - powierzchnię tworzy śródbłonek naczyń włosowatych o wyjątkowej

porowatości, które pozwalają na przenikanie cząsteczek związków o masie do 60 000

- wszystkie leki niezależnie od właściwości są szybko przesączane (oczywiście tylko ich wolna frakcja)

b) kanalikowe (przez wydzielanie wybiórcze w kanalikach krętych) - w nabłonku kanalików nerkowych znajduje się kilka mechanizmów

transportu przenośnikowego przystosowanych do tzw. przerzucania leków z krwi do moczu wbrew różnicy stężeń

- wyróżniamy dwie grupy takich przenośników oddzielnie dla anionów i kationów

 jeśli lek wydalany jest wyłącznie przez przesączanie kłębkowe (bez wchłaniania zwrotnego) to biologiczny okres półtrwania tego leku = 1h

 jeśli wydalanie następuje przez sprawnie działający transport kanalikowy to biologiczny okres półtrwania tego leku może wynosić kilka minut

 wydzielania kanalikowe leków wykazuje wszystkie właściwości charakterystyczne dla transportu czynnego

2) wydalanie przez wątrobę z żółcią  przebiega tylko częściowo w wyniku dyfuzji prostej  do żółci są wydalane związki o masie cząsteczkowej większej niż 400-500

(masa ta jest najważniejszym czynnikiem warunkującym wydzielanie do żółci)

21

 w komórkach tych istnieje sprawny transport przenośnikowy, który m.in.uniemożliwia zagęszczenie w żółci subst.endogennych (kwasy, bilirubina)

 w skutek transportu czynnego są przerzucane z krwi do żółci np.antybiotyki  leki osiągają w żółci stężenie kilkadziesiąt a nawet kilkaset razy większe niż

we krwi  po wydaleniu lipofilnych leków z żółcią do jelit są one na powrót

wchłaniane do krwi  krążenie jelitowo-wątrobowe leku zostaje przerwane dopiero wówczas, gdy

lek w wyniku biotransformacji w wątrobie utraci swą lipofilność 3) wydalanie ze śliną - jest zdeterminowane:  wielkością cząsteczki leku  rozpuszczalnością  stopniem jonizacji  zależy od intensywności wydzielania śliny  stosunek wielu leków w ślinie do ich stężenia w osoczu jest dla danego

osobnika stałym i może służyć jako wskaźnik stężenia w osoczu 4) wydalanie przez jelita – tą drogą wydalana są głównie sole metali ciężkich

np.żelazo, rtęć, które wydalane są z kałem 5) wydalanie przez płuca – proces dyfuzji, który podlega takim samym

prawom jak wchłanianie  drogą tą są wydalane związki lotne o wystarczającej lipofilności np.środki

znieczulające ogólnie, olejki eteryczne, alkohol  szybkość zależy od wielkości przepływu krwi przez płuca oraz stopnia

wentylacji płuc 6) wydalanie przez skórę z potem – nabłonek gruczołów potowych jest

przepuszczalny głównie dla nie zjonizowanych cząsteczkę leków  z potem wydala się w znacznym stopniu vit.B 1 i jej metabolity 7) wydalanie z mlekiem  naturalne składniki mleka wydzielane są zarówno w wyniku dyfuzji prostej

jak i transportu czynnego  do mleka może przedostać się z krwi matki wiele leków przy czym

nabłonek pęcherzyków gruczołu sutkowego zachowuje się jak błona lipidowa rozdzielająca krew ppH=7,4 od mleka o pH=6,6

 leki o charakterze słabych zasad przenikają do mleka w większym stopniu i osiągają stężenie większe niż w osoczu; leki kwaśne – odwrotnie

 do mleka łatwo przenikają: - dobrze rozpuszczalne w tłuszczach leki znieczulające ogólnie - niektóre barbiturany - nikotyna - chloramfenikol - leki p/zakrzepowe - p/padaczkowe

22

- p/cukrzycowe - niektóre środki przeczyszczające - benzodiazepiny i moczopędne tiazydy - kofeina, salicylany - w ilościach nieznacznych

 stosując leki u karmiących matek należy zawsze wziąć pod uwagę ich przenikanie do mleka (działanie toksyczne dla płodu, możliwość alergizacji, zmiana właściwości smakowych mleka)

 leki pojawiają się w mleku średnio po 30-90 min. po ich podaniu  wydzielanie trwa ~1h  UWAGA: w przypadku użycia przez matkę leków takich jak: antybiotyki,

alkaloidy sporyszu, benzodiazepiny, tiazydy, pochodne hydantoiny należy bezwzględnie przerwać karmienie

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome