System organów państwowych w świetle konstytucji - Notatki - Prawo, Notatki'z Prawo
Lady_Pank
Lady_Pank20 June 2013

System organów państwowych w świetle konstytucji - Notatki - Prawo, Notatki'z Prawo

PDF (380.5 KB)
45 strona
1000+Liczba odwiedzin
Opis
Prawo: notatki z zakresu prawa przedstawiające system organów państwowych w świetle konstytucji.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 45
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

1

System organów państwowych w świetle konstytucji

Wstęp do konstytucji RP podkreśla, iż Ustawa zasadnicza została ustanowiona jako „prawa

podstawowe dla państwa, oparte na poszanowaniu wolności i sprawiedliwości,

współdziałaniu władz, dialogu społecznym oraz na zasadzie pomocniczności umacniającej

uprawnienia obywateli i ich wspólnot”.

1. Pojęcie systemu organów państwowych”

Przez „aparat państwowy” należy rozumieć zespół ludzi w szczególny sposób

zorganizowany, działający na podstawie prawa, powołany do realizacji władzy państwowej i

w tym celu wyposażony w prawo stosowania przymusu państwowego.

Organ państwowy jest to część składowa aparatu państwowego, jego wyodrębniony element,

różniący się od innych zakresem kompetencji, swoistą budową i trybem działania.

System organów państwowych – pojęcie to pozostaje w związku z budowa mechanizmu

państwowego, jest to, bowiem całokształt cech określających budowę aparatu

państwowego. Są to reguły określające jego budowę, formy organizacyjne org.

państwowych i wzajemny ich stosunek do siebie

2.Czynniki wyznaczające kształt systemu organów państwowych.

Można wskazać bezpośredni wpływ następujących zasad ustroju politycznego na

demokratyczny charakter systemu organów. Wpływ taki wywierają następujące zasady: 1)

suwerenności narodu, 2) podziału władzy, 3) demokratycznego państwa prawnego, 4)

systemu przedstawicielskiego, 5) rządów parlamentarnych.

W zakresie rządów często spotykamy w Europie jest system parlamentarno- gabinetowy,

występujący w różnych odmianach. System ten charakteryzuje szczególny układ stosunków

wzajemnych między parlamentem, głową państwa i rządem, a wyraża się w ty, że rząd

powołany przez głowę państwa musi cieszyć się poparciem parlamentu. Inne cechy

charakterystyczne tego systemu to: a) dualizm egzekutywy ( władzy wykonawczej), gdzie

obok głowy państwa funkcjonuje rząd z premierem na czele; b) pozycję głowy państwa

cechuje neutralność polityczna, gdyż organ ten nie odpowiada politycznie przed parlamentem,

nie może, więc być odwołany. c) rząd może istnieć i funkcjonować tylko wówczas, gdy

posiada poparcie parlamentu w postaci wyrażonego mu wotum zaufania; d) rząd ponosi

solidarną odpowiedzialność przed parlamentem za swą działalność i może być odwołany.

Istnieje także odpowiedzialność indywidualna członków rządu; e) z istnieniem tego systemu

nierozerwalnie wiąże się występowanie opozycji parlamentarnej.

System kanclerski stosowany w Niemczech. System ten charakteryzują następujące cechy:

a) szefem rządu jest kanclerz wyposażony w rozbudowane kompetencje, któremu

podporządkowani są członkowie rządu; b) decydujący udział w powołaniu kanclerza ma

Bundestag; c) konstytucja ogranicza odpowiedzialność parlamentarną kanclerza, który może

być odwołany tylko w drodze konstruktywnego wotum nieufności. Polega to na odwołaniu

kanclerza z równoczesnym wyborem jego następcy; d) system ten wprowadza także

ograniczoną możliwość rozwiązania parlamentu przez władzę wykonawczą

System prezydencki charakteryzuje się następującymi cechami: a) egzekutywa jest

jednoczłonowa, cała władza wykonawcza spoczywa w rękach prezydenta; b) istnieje wyraźna

separacja władzy wykonawczej i władzy ustawodawczej. Prezydent jest wybierany przez

2

naród, podobnie jak obie izby parlamentu, a więc w wyborach pośrednich; c)wzajemną

równowagę władz zapewnia prawo prezydenta do wetowania ustaw. Niektóre nominacje

prezydenckie wymagają zgody senatu podobnie jak ratyfikacja umów międzynarodowych.

System półprezydencki spotykany jest we Francji. Prezydent pochodzi z wyborów

powszechnych i bezpośrednich, wyposażony został w szereg prerogatyw, czyli aktów

urzędowych nie wymagających kontrasygnaty. W systemie tym rząd odpowiada politycznie i

przed parlamentem i przed głową państwa.

System komitetowy zwany też systemem zgromadzeniowym, a zakłada on dominująca

pozycję parlamentu, pod którego zwierzchnictwem działają pozostałe organy państwa z

prezydentem i rządem włącznie. System ten jest stosowany w Szwajcarii. Rząd jest

powoływany nie przez głowę państwa, a przez parlament i staje się komitetem

wykonawczym, przed nim też ponosi odpowiedzialność.

Bezpośredni związek z systemem organów państwowych wykazuje także zasada samorządu

terytorialnego. Samorząd ten jest podstawa organizacji lokalnego życia publicznego, a zasada

ta gwarantuje społeczeństwu udział w sprawowaniu władzy przez ogniwa władzy lokalnej,

dzięki której może ono decydować o rozstrzyganiu miejscowych problemów.

3. Kształt systemu organów państwowych w świetle konstytucji.

Określając system organów państwowych Konstytucja RP przyjmuje za punkt wyjścia

trójpodział władzy i zarazem wyróżnienie trzech zasadniczych funkcji państwa, jakimi są:

stanowienie prawa, jego wykonywanie, a także rozstrzyganie sporów prawnych. W

konsekwencji, zatem, w oparciu o postanowienia Konstytucji, można wyodrębnić cztery

grupy organów państwowych. Obejmują one: 1) organy ustawodawcze, 2) organy

wykonawcze, 3) sądy i trybunały, 4) organy kontroli państwowej i ochrony prawa.

Warunkiem pozwalającym na wyodrębnienie wskazanych czterech grup organów są: zasady

ich organizacji, tryb funkcjonowania, struktura wewnętrzna, a także charakter

stosunków występujących między tymi organami.

Wymienione grupy organów obejmują organy państwowe, które można określić jako

samoistne. Nazwa ta obejmuje organy działające bezpośrednio w imieniu państwa,

realizujące jego funkcje i zadania, które podstawy prawne swego istnienia mają w Konstytucji

lub w ustawach. Dysponują one kompetencjami o charakterze władczym. Organy

niesamoistne, które funkcjonują wewnątrz organów samoistnych, działają w ich imieniu i

spełniają zadania pomocnicze, z stąd pozbawione są kompetencji władczych.

Określając system organów państwa Konstytucji reguluje; zasady organizacji,

funkcjonowania i stosunki wzajemne występujące między tymi organami, ustalając katalog

organów uznane za podstawowe, a więc takie, których byt zapewnia Ustawa zasadnicza.

Organy ustawodawcze

Organy władzy ustawodawczej, w więc Sejm i Senat (art.95) realizują szerszy zakres

kompetencji, który nie ogranicza się bynajmniej do stanowienia norm prawnych zajmujących

wysoką rangę w systemie źródeł prawa. Posiadają także uprawnienia kreacyjne obejmujące

powołanie i odwoływanie konstytucyjnie wskazanych centralnych organów państwa, mają

także prawo kontroli wykonywania ustaw a Sejm dysponuje prawem kontroli rządu i

ministrów. Może on stosować środki odpowiedzialności parlamentarnej zarówno w

stosunku do rządu ( odpowiedzialność solidarna – art. 158), jaki i jego członków

3

(odpowiedzialność indywidualna- art.159). Sejm ma także prawo stawiania członków Rady

Ministrów w stan oskarżenia przed Trybunałem stanu (art. 156), zaś Zgromadzenie Narodowe

uchwałę taką może podjąć w stosunku do Prezydenta RP – odpowiedzialność konstytucyjna

( art.. 145).

Organy wykonawcze W grupie tej Konstytucji wymienia: Prezydenta RP i Radę Ministrów (art.10 ust. 2), zaś

Rozdział VI wymienia dalsze elementy składowe, do których należą: Prezes Rady Ministrów,

ministrowie, przewodniczący określonych w ustawach komitetów (art.147), a także

wojewodowie (art. 152 ust. 1).

Działalność administracyjna (wykonawcza) nakłada na Radę Ministrów szereg obowiązków

wobec parlamentu. Należy do nich składanie informacji i sprawozdań z działalności rządu, w

pierwszy rzędzie sprawozdań z wykonania ustawy budżetowej, a także stanowienia aktów

prawnych wykonawczych. Organy administracji rządowej są zbudowane na zasadzie

hierarchicznego podporządkowania, stad Konstytucja określa uprawnienia nadzorczo-

kontrolne i koordynacyjne Rady Ministrów oraz Prezesa Rady Ministrów wobec

podporządkowanego im aparatu administracji rządowej

Sądy i Trybunały

Konstytucja z 1997 r. Wprowadza nowe regulacje, które charakteryzują się tym, że: a) organy

prokuratury, które wcześniej nie znalazły się wśród organów podporządkowanych Radzie

Ministrów straciły Konstytucyjne podstawy istnienia, uległy dekonsytucjonalizacji. Ich byt

opiera się aktualnie na ustawie; b) w jednym rozdziale Konstytucji zawarte zostały regulacje

prawne odnoszące się do wszystkich sądów i trybunałów.

Zgodnie z art. 173 sądy i trybunały stanowią odrębną władzę, niezależną od innych władz w

państwie. Natomiast art. 175 stanowi, że wymiar sprawiedliwości w RP sprawują sądy ( Sąd

Najwyższy, sądy powszechne, sądy administracyjne, sądy wojskowe).

Trybunały stanowią rodzaj sądownictwa szczególnego. Trybunał Konstytucyjny otrzymał

ważne zadania w zakresie chronienia nadrzędności Konstytucji w systemie źródeł prawa.

Natomiast Trybunał Stanu orzeka w sprawach o naruszenie Konstytucji lub ustaw przez

osoby zajmujące kierownicze stanowiska w państwie a także przez posłów i senatorów.

Organy kontroli państwowej i ochrony prawa

Wyspecjalizowanym organem kontrolnym, mającym już wieloletnią tradycję w strukturze

aparatu państwowego w Polsce jest Najwyższa Izba Kontroli. NIK zawsze funkcjonował w

Polsce jako organ niezależny od rządu podlegający Sejmowi, kontrolujący jednostki

organizacyjne z punktu widzenia legalności, gospodarności i rzetelności.

Samorząd

W wykonywaniu zadań publicznych działają jako organy realizujące zadania własne lub

zlecone przez państwo. Konstytucja, nie reguluje kwestii struktury tych organów samorządu,

tak, gdy chodzi o organy stanowiące, jak i wykonawcze. Odsyła w tej materii do ustaw.

System wyborczy

Charakter przedstawicielski mają sejm i senat, na co wskazują chociażby przepisy art. 104 i

108 Konstytucji – „Posłowie są przedstawicielami Narodu”.

Organem przedstawicielskim nie jest Prezydent, jak kolwiek jego legitymacja prawna i

polityczna do piastowania urzędu, z uwagi na fakt jego obsadzania w drodze wyborów

powszechnych jest podobna jak w przypadku posłów i senatorów – przedstawicieli Narodu.

4

Wymienione akty prawne oraz towarzyszące im akty wykonawcze składają się na pojęcie

„prawa wyborczego” w znaczeniu przedmiotowym. Zawierają one, bowiem całokształt

norm prawnych obowiązujących w państwie i regulujących tryb wyboru organów

przedstawicielskich. W znaczeniu podmiotowym, prawo wyborcze to określone w

przepisach obowiązującego prawa uprawnienia ogółu obywateli do udziału w wyborach do

organów przedstawicielskich.

„System wyborczy”. Powszechnie rozumiany jest on jako całokształt zasad zawartych w

prawie wyborczym a także nie mających charakteru prawnego, stosowanych w praktyce

wyborów do organów przedstawicielskich. System wyborczy sensu largo oznacza ogół

zasad dotyczących trybu przygotowania i przeprowadzania wyborów tworza zasad podziału

mandatów, a jako zasady ustalania wyników wyborów funkcjonuje w znaczeniu sensu

stricto.

2. Funkcje prawa wyborczego

Funkcja kreacyjna polega na wyrażaniu przez wyborców akceptacji i preferencji dla

przedstawionych im w postępowaniu wyborczym alternatyw politycznych, a w szczególności

personalnych.

Wiąże się z nią funkcja polityczno-programowa, polegająca na wyrażaniu przez wyborców

poparcia dla określonego programu politycznego przedstawianego przez poszczególne

ugrupowania polityczne w ramach prezentowanych przez nie platform wyborczych.

Funkcję legitymującą, jaka spełniają wybory do organów przedstawicielskich. W jej ramach

akcentuje się element legitymizowania przez akt wyborczy dokonywany przez podmiot

władzy suwerennej określonego systemu polityczno-ustrojowergo i określonej ekipy

rządzącej

Funkcja integracyjna umożliwiająca zespolenie zbiorowo określonego podmiotu władzy

suwerennej poprzez określenie zasad dotyczących procesu kształtowania i wyrażania jego

woli.

Katalog podstawowych funkcji wyborów powszechnych w literaturze przedmiotu w wyróżnia

się też inne nie mniej ważne funkcje, nieco inaczej rozkładające istotne akcenty. Wskazuje

się, więc na: 1) funkcję legitymacji do sprawowania władzy, czyli funkcję legitymującą; 2)

funkcję wyrażania woli wyborców; 3) funkcje polegającą na odtworzeniu obrazu opinii

publicznej oraz 4) funkcję wyłonienia stabilnej większości rządowej.

Funkcja petryfikacyjnej zmierzającej poprzez treść norm prawa wyborczego do wykonania

i zdeterminowania kształtu nowego systemu partyjnego, przy nie uwzględnianiu stopnia

atomizacji społeczeństwa.

3. Konstytucyjne zasady prawa wyborczego w Polsce

Z reguły katalog ten tworzony jest na podstawie kryterium cztero- lub

pięcioprzymiotnikowych wyborów do poszczególnych organów przedstawicielskich.

Zawiera on zasady: powszechności, równości, bezpośredniości, tajności głosowania oraz

jedną z zasad dotyczących podziału mandatów, tj. zasadę wyborów proporcjonalnych albo

większościowych, czyli zasadę odnoszącą się do systemu wyborczego sensu stricto.

Według art.. 96 Konstytucji wybory do Sejmu są powszechne, równe, bezpośrednie i

proporcjonalne oraz odbywają się w głosowaniu tajnym. Art. 97 stanowi, że wybory do

Senatu są powszechne i bezpośrednie oraz że odbywają się w głosowaniu tajnym. Ordynacja

wyborcza do Senatu poszerz konstytucyjny katalog zasad wyborczych o zasadę większości,

według której dochodzi do podziału mandatów w okręgach wyborczych.

5

Prezydent RP wybierany jest w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich w

głosowaniu tajnym, bezwzględną większością ważnie oddanych głosów (art.127).

Chociaż konstytucja w katalogu zasad prawa wyborczego do organów przedstawicielskich i

na urząd prezydenta nie wymienia zasady wolnych wyborów a jest ona przecież wyraźnie

dostrzegana w nauce pr. konstytucyjnego. W takim sensie zasada ta jest kształtowana przez

zasady demokratycznego państwa prawnego, pluralizmu politycznego, wolności słowa,

wolności zgromadzeń. Na jej treść składają się w szczególności: demokratyczne procedury

wysuwania kandydatów w wyborach, wolność prowadzenia kampania wyborczej, równość

szans w wyborach, bezstronność organów przeprowadzających wybory.

Zasada powszechności

Określa krąg obywateli, którzy spełniają określone ustawą warunki mają prawo wybierania i

być wybieranymi do organów przedstawicielskich (czynne i bierne pr. wyborcze).

Współcześnie za uzasadnione w demokratycznych państwach uznaje się jedynie stosowanie

wymogów obywatelstwa i wieku.

Art. 62 Konstytucji stanowi, że prawo wybierania Prezydenta RP, posłów, senatorów i

przedstawicieli do samorządu terytorialnego- czynne pr. wyborcze- ma obywatel polski, jeżeli

najpóźniej w dniu głosowania kończy 18 lat.

Bierne pr. wyborcze do Sejmu i Senatu na podstawie art. 99 Konstytucji przysługuje: a)

obywatelowi polskiemu, b)mającemu pr. wybierania, c) który najpóźniej w dniu wyborów

ukończy 21 lat – w wyborach do Sejmu albo 30 lat- w wyborach do Senatu. Doszło, więc do

zróżnicowania granicy wieku.

W wyborach prezydenckich pr. wyborcze przysługuje: a) obywatelowi polskiemu, b) który

najpóźniej w dniu wyborów kończy 35 lat oraz c) korzysta z pełni pr. wyborczych do Sejmu

(art.. 127 konst.)

Pozbawione prawa wybierania i prawa bycia wybieranymi są osoby, które prawomocnym

orzeczeniem sądu zostały ubezwłasnowolnione całkowicie lub częściowo z powodu choroby

psychicznej lub niedorozwoju umysłowego albo pozbawione pr. publicznych czy

orzeczeniem trybunału Stanu zostały pozbawione pr. wyborczych.

Faktyczna możliwość głosowania w danym obwodzie uzależniona jest od umieszczenia

wyborcy w spisie wyborców.

Zasada równości

Zasada równości wyborów rozumiana jest współcześnie w dwojakim znaczeniu- formalnym

i materialnym. Zasada równości w sensie formalnym oznacza, iż każdy wyborca dysponuje

równą liczbą głosów..

Materialne znaczenie równości wyborów związane jest z jej trzema praktycznymi

elementami: jednolitą normą przedstawicielstwa, metodą wyznaczania okręgów wyborczych i

systemem wyborczym.

Obowiązująca konstytucja ustanawia zasadę równości w wyborach do Sejmu 9art.96) oraz na

urząd prezydenta (art.127).

Rozpatrując zasadę równości wyborów zwraca się tez uwagę na to by obywatele mogli

korzystać z czynnego i biernego pr. wyborczego na takich samych – równych- zasadach.

Zasada bezpośrednosci

Zasada bezpośredniości oznacza, że wyborcy osobiście bez udziału pośredników dokonują

wyboru swoich przedstawicieli stąd też wybory bezpośrednie nazywane są wyborami

jednostopniowymi. Polskie pr. wyborcze stanowi, że można głosować tylko osobiście.

Zasada bezpośredniości jest też jedną z zasad, na których podstawie przeprowadzane są

wybory do senatu. Wybierając senatorów większością głosów, wyborca, podobnie jak w

6

wyborach do Sejmu ma możliwość poprzez postawienie odpowiedniego znaku na karcie do

głosowania wyrażenia swoich preferencji, co do personalnego składu drugiej izby.

Zasada tajności głosowania

Zasada tajności głosowania dotyczy tylko tej fazy wyborów, która stanowi realizowanie przez

wyborców akty wyborczego.

Zasada tajności glosowania spełnia ważną funkcją gwarantowania wyborcy swobody podjęci

decyzji oraz bezpieczeństwa, że z powodu treści oddanego głosu nie spotkają go ujemne

konsekwencje.

Zasada ustalania wyników wyborów

Gdy chodzi o możliwe do zastosowania podstawowe zasady ustalania wyników wyborów,

możemy mieć do czynienia z zasadą wyborów większościowych albo wyborów

proporcjonalnych.

W Polskich prawie wyborczym podstawowe rozstrzygnięcia dotyczące stosowanych zasad

ustalania wyników wyborów zawarte są w Konstytucji. W wyborach do Sejmu, na podstawie

art. 96 ust. 1, ma zastosowanie zasada proporcjonalności, a w wyborach prezydenckich,

stosownie do art. 127 ust.4 , zasada bezwzględnej większości. Konstytucja nie rozstrzyga

natomiast zasady ustalania wyników głosowania w wyborach do Senatu. Czyni to

obowiązująca ordynacja wyborcza, przewidując w art.2 stosowanie zasady większości.

4. Tryb przeprowadzania wyborów do Sejmu i Senatu.

Zarządzanie wyborów i kalendarz wyborczy

Na podstawie przepisu art. 98 ust. 2 wybory do Sejmu i Senatu zarządza Pr4ezydent nie

później niż na 90 dni przed upływem 4 lat od rozpoczęcia kadencji Sejmu i Senatu,

wyznaczając termin wyborów na dzień wolny od pracy, przypadający w ciągu 30 dni przed

upływem 4 lat od rozpoczęcia kadencji izb. W sytuacji skrócenia kadencji Sejmu

zarządzeniem Prezydenta, bądź na podstawie uchwały Sejmu, Prezydent zarządza wybory do

Sejmu i Senatu i wyznacza ich datę na dzień przypadający nie później niż w ciągu 45 dni od

dnia skrócenia kadencji.

Tryb zgłaszania kandydatów

Podstawowe znaczenie w tej kwestii ma przepis art. 100 Konst. Na jego podstawie

kandydatów na posłów i senatorów mogą zgłaszać partie polityczne i wyborcy.

Ustawodawca stosunkowo określił próg poparcia społecznego umożliwiający rejestrowanie

kandydatów i ich list przez poszczególne komitety wyborcze w wyborach do Sejmu i Senatu

– warunkiem rejestracji jest 3 tyś. Podpisów wyborców zamieszkujących dany okręg

wyborczy, popierających listę okręgową kandydatów na posłów oraz kandydata na senatora.

Analizując przepis art.. 100 Konst. należy odwołać się do obowiązujących ordynacji

wyborczych do sejmu i Senatu. Według art. 77 ordynacji wyborczej do Sejmu oraz art. 9

ordynacji wyborczej do Senatu prawo zgłaszania kandydatów na posłów i senatorów

przysługuje wyborcom, a także partiom i organizacjom politycznym oraz org. społecznym.

Według ordynacji wyborczych dokonane na piśmie przez pełnomocnika komitetu

wyborczego zgłoszenie listy okręgowej kandydatów na posłów powinno, co najmniej

zawierać nazwę komitetu wyborczego, a w przypadku komitetu wyborczego stworzonego

przez wyborców – również listę osób go tworzących w liczbie nie mniejszej niż 15 oraz

nazwiska, imiona, wiek, zawód, miejsce zamieszkania kandydatów, a także w przypadku

komitetu wyborczego wyborców – ich przynależności partyjną. Zgłoszenie powinno tez

7

zawierać: a) pisemne oświadczenie każdego kandydata o zgodzie na kandydowanie z danej

listy okręgowej; b) pisemne oświadczenie każdego kandydata, o którym mowa w art. 6 ust. 1

ustawy z dnia 11 VI 1997 r., o ujawnieniu pracy lub służby w organach bezpieczeństwa

państwa albo współpracy z nimi w latach 1944-1990 osób pełniących funkcje publiczne.

Poparcia okręgowej listy kandydatów na posłów przez 3 tyś wyborców, jako warunku

rejestracji listy, ordynacja do sejmu nie wymaga od: 1) komitetu wyborczego, który z

zachowaniem wymienionego warunku zarejestrował listy okręgowe, w co najmniej połowie

okręgów wyborczych; 2) komitetu wyborczego partii, organizacji lub koalicji wyborczej,

które bezpośrednio po poprzednich wyborach zgłosiły Prezydium Sejmu istnienie klubu

liczącego, co najmniej 15 posłów lub, które w dniu rozwiązania Sejmu przed upływem

kadencji posiadały taki klub.

Stwierdzenie ważności wyborów

Na podstawie art. 101 Konst. ważność wyborów do Sejmu i Senatu stwierdza Sąd Najwyższy,

a wyborcy przysługuje prawo zgłaszania protestu przeciwko ważności wyborów, na zasadach

określonych w ustawie.

Przedmiotowe ograniczenie podstaw prawnych do wniesienia protestu. Zgodnie z art. 124

ordynacji wyborczej do Sejmu uzasadniony może być jedynie protest wniesiony przeciwko

ważności wyborów w okręgu wyborczym lub wyboru posła lub senatora z powodu: 1)

dopuszczenia się przestępstwa przeciwko wyborom lub 2) naruszenia przepisów ustawy

dotyczących: a) głosowania, b) ustalenia wyników głosowania, c) ustalenia wyników

wyborów.W zależności od tego czy protest dotyczy ważności wyborów w całym kraju lub

popełnienia przestępstwa przeciwko wyborom, czy ważności wyborów w okręgu, legitymacja

czynna do jego wniesienia przysługuje bądź każdemu wyborcy, bądź wyborcy wpisanemu do

spisu wyborców w jednym z obwodów głosowania na obszarze okręgu wyborczego, którego

protest dotyczy. Prawo wniesienia protestu przysługuje również pełnomocnikowi komitetu

wyborczego. Protest wyborczy powianiem być wniesiony na piśmie do Sądu Najwyższego w

zawitym terminie 7 dni od daty ogłoszenia wyników wyborów przez Państwową Komisję

Wyborczą w dzienniku urzędowym RP „Monitor Polski”

Postępowanie w sprawie kończy się wydaniem decyzji opinii dotyczącej zasadności

zarzutów. Obok rozstrzygnięcia o charakterze merytorycznym przepisy ordynacji przewidują

również zakończenie postępowania rozstrzygnięciem o charakterze formalnym, w formie

postanowienia o pozostawieniu protestu bez biegu w przypadkach: a) wniesienie protestu

przez osobę nieuprawnioną, b) wniesienie protestu po terminie, c) nie dołączenie do protestu

przez wyborcę pozostającego za granicą zawiadomienia o ustanowieniu o ustanowieniu

zamieszkałego w kraju pełnomocnika lub pełnomocnika do doręczeń, d) brak sformułowania

zrzutów albo nie przedstawienia lub nie wskazania dowodów, na których zrzuty są oparte, e)

gdy protest dotyczy sporawy, dla której przepisy ordynaci wyborczej przewidują możliwość

wniesienia skargi lub odwołania do sądu lub PKW przed dniem głosowania.

Wygaśnięcie i obsadzenie mandatu w czasie kadencji

Przyczyny wygaśnięci mandatu przed upływem kadencji są wspólne dla posłów i senatorów

wymieniają je w przepisach art. 131 i 19 ordynacje wyborcze do sejmu i Senatu.

Wygaśnięcie mandatu następuje w razie a) odmowy złożenia ślubowania, b) utraty prawa

wybieralności, c) zrzeszenia się mandaty, d) śmier5ci, e) złożenia nie zgodnego z prawdą

oświadczenia dotyczącego pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa albo

współpracy z tymi organami. Ponadto wygaśnięcie mandatu posła i senatora następuje także

w razie zajmowania lub powołania na stanowisko: sędziego Trybunału Konstytucyjnego,

sędziego Trybunału Stanu, sędziego Sądu Najwyższego, prezesa NIK, prezesa NBP, RPO,

ambasadora oraz wojewody.

8

Art. 103 w związku z art. 108 Konst. stanowi, że mandatu posła i senatora nie można łączyć z

funkcją: a) Prezesa NBP, prezesa NIK, RPO, Rzecznika Praw Dziecka i ich zastępców,

członka Rady Polityki Pieniężnej, członka Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, ambasadora

oraz Prezydenta b) oraz z zatrudnieniem w Kancelarii Sejmu, Kancelarii senatu, Kancelarii

Prezydenta RP lub z zatrudnieniem w administracji rządowej, w tym że zakaz ten nie dotyczy

członków Rady Ministrów i sekretarzy stanu w administracji rządowej, c) ponadto nie mogą

sprawować mandatu poselskiego i senatorskiego: sędzia, prokurator, urzędnik służby

cywilnej, żołnierz pozostający w czynnej służbie państwowej, funkcjonariusz policji oraz

funkcjonariusz służb ochrony państwa.

Na gruncie obowiązujących ordynacji wyborczych stwierdzenia wygaśnięcia mandatu posła

przed upływem kadencji dokonuje Marszałek izby, a senatora sama izba.

Według art. 132 obowiązującej ordynacji wyborczej do sejmu, w razie wygaśnięci mandatu

posła wybranego z okręgowej listy kandydatów Marszałek Sejmu postanawia o wstąpieniu na

jego miejsce kolejnego kandydata z tej samej listy, który kolejno uzyskał największą liczbę

głosów. W razie wygaśnięcia mandatu posła wybranego z listy ogólnopolskiej pierwszeństwo

do obsadzenia mandatu wynika z kolejności umieszczenia kandydatów na liście.

Sejm i senat

Konstytucja RP z 1997 r. Utrzymała dotychczasową dwuizbową strukturę parlamentu.

Nowa Ustawa zasadnicza otrzymała obie izby parlamentu o takim samym składzie, jak znany

z postanowień Małej Konstytucji. Postanawia ona, iż Sejm składa się z 460 posłów. Zgodnie

z Konst. wybory do Sejmu są powszechne, równe, bezpośrednie i proporcjonalne oraz

odbywają się w głosowaniu tajnym. Senat składa się natomiast ze 100 senatorów

wybieranych w wyborach powszechnych, bezpośrednich i w głosowaniu tajnym.

Kluczowym przepisem dotyczącym kompetencji Sejmu i Senatu jest art. 95, określający

podstawowe funkcje obu organów. Stanowi on, że władzę ustawodawczą w Rzeczpospolitej

Polskiej sprawują Sejm i Senat, dodając ponadto, iż jedynie Sejm sprawuje kontrolę nad

działalnością Rady Ministrów w zakresie określonym przepisami Konst. i ustaw.

Ponadto, przepisy Konst. i ustaw przyznają Sejmowi i Senatowi liczne kompetencje

dotyczące obsady personalnej określonych organów państwowych. Kompetencje te określa

się niekiedy jako funkcję kreacyjną.

Sejm i Senat mają również oddzielne kompetencje do powoływania i odwoływania 4 posłów i

2 senatorów do składu Krajowej Rady Sądowniczej. Mają także prawo wyborów członków

KRRiT. Odpowiednio Sejm dokonuje wyboru czterech, Senat zaś dwóch członków tego

organu. Sejm i Senat powołują też po 1/3 składu Rady Polityki Pieniężnej.

Gwarancją wzajemnej niezależności obu izb są też uregulowania dotyczące budżetu. Są nimi

w szczególności: umieszczenie wydatków obu izb w odrębnych częściach budżetu państwa, a

także wyłączenie jego kontrolowania ze strony Ministra Finansów i możliwości wspomagania

z rezerw Rady Ministrów. O autonomii izb parlamentu świadczy ponadto wyposażenie ich w

osobny aparat pomocniczy w postaci osobno działających kancelarii dla Sejmu i Senatu.

Zasada „autonomii pracy izby” odnosi się również do stosunków pomiędzy Sejmem a

Senatem. W pierwszym rzędzie wyłącza ona możliwość odbywania wspólnych posiedzeń i

podejmowania wspólnych decyzji obu izb w sprawach ustawodawczych.

2. Tryb i zasady funkcjonowania

Podstawowym pojęciem dotyczącym organów przedstawicielskich jest pojęcie „kadencji”.

Pod pojęciem tym rozumieć należy okres udzielonych parlamentowi pełnomocnictw, a

więc ten, na jaki został on wybrany i w jakim sprawować może swe funkcje w

9

określonym składzie, pochodzącym z jednych wyborów. Sejm i Senat są wybierane na

równe czteroletnie kadencje.

Postanowiono, iż wyboru do Sejmu i Senatu zarządza Prezydent RP nie później niż na 90 dni

przed upływem 4 lat od rozpoczęcia kadencji Sejmu i Senatu, wyznaczając wybory na dzień

wolny od pracy, przypadający w ciągu 30 dni przed upływem 4 lat od rozpoczęcia kadencji

sejmu i Senatu.

Zgodnie z Konst. kadencje Sejmu i Senatu rozpoczynają się z dniem zebrania się Sejmu na

pierwsze posiedzenie i trwa do dnia poprzedzającego dzień zebrania się Sejmu następnej

kadencji.

W świetle postanowień tej Konstytucji zarządzenie o skróceniu kadencji Sejmu może podjąć

jedynie Prezydent; uprawnienia tego nie ma natomiast Marszałek Sejmu wykonujące

obowiązki Prezydenta RP. Ustawa zasadnicza przyznaje głowie państwa prawo zarządzenia

skrócenia kadencji w dwóch sytuacjach: a) obligatoryjnie – gdy Sejm po niepowodzeniach

dotyczących wyłonienia rządu w 2 pierwszych wariantach nie jest w stanie udzielić rządowi

powołanemu przez Prezydenta wotum zaufania większością głosów, b) fakultatywnie

jeżeli w ciągu 4 miesięcy od dnia przedłożenia Sejmowi projektu ustawy budżetowej nie

zostanie ona przedstawiona Prezydentowi RP do podpisu. Prezydent może wówczas zarządzić

skrócenie kadencji Sejmu w ciągu 14 dni od zaistnienia tej przesłanki. Obowiązująca Konst.

dopuszcza także podjęcie przez Sejm uchwały o skróceniu swojej kadencji podjętej

większością 2/3 głosów ustawowej liczby posłów.

W obu sytuacjach, gdy Prezydent RP zarządza skrócenie kadencji Sejmu lub, gdy Sejm

podejmuje stosowną uchwałę, głowa państwa zarządza jednocześnie wybory do Sejmu i

Senatu oraz wyznacza ich datę na dzień przypadający nie później niż w ciągu 45 dni od dnia

zarządzenia skrócenia kadencji Sejmu. Prezydent zwołuje pierwsze posiedzenie nie później

niż na 15 dzień po przeprowadzeniu wyborów. Z zakończeniem kadencji i ukonstytuowaniem

się nowego Sejmu kończy się okres rządu powołanego przez poprzedni Sejm, a także

kadencja Trybunału Stanu.

Przez pojęcie „sesji” należy rozumieć okres w ramach kadencji parlamentu, w którym ma

on prawo wykonywać swoje konstytucyjne kompetencje. W zależności od postanowień

Konst. parlament obradować może w roku w trakcie trwania jednej lub częściej dwóch sesji

zwyczajnych.

Ostatnim istotnym pojęciem jest pojęcie „posiedzenia izby”, czyli czas jej obrad, objęty

jednym i tym samym porządkiem. Trwać ona może więcej niż jeden dzień, może być też

przedzielony przerwą w obradach.

Ważną cechą działania parlamentu jest zasada jawności jego prac, wyraźnie określona w

Konstytucji. Zgodnie z jej treścią posiedzenia Sejmu i Senatu mają charakter jawny i

publiczny. Regulaminy Sejmu i Senatu przewidują również tryb uchwalenia tajności obrad.

Zgodnie z tymi postanowieniami tajności obrad w Sejmie uchwalić może Sejm na wniosek

Prezydium lub na wniosek, co najmniej 30 posłów ( w Senacie 10 senatorów), w sytuacji,

kiedy wymaga tego dobro państwa.

3. Status prawny posła i senatora

Charakter mandatu przedstawicielskiego

Ustęp art. 104 ust.1 Konst. stanowi, iż „posłowie są przedstawicielami Narodu. Nie wiążą ich

instrukcje wyborców”. Przepis ten stosuje się odpowiednio do senatorów (art.108). W świetle

wcześniejszych wywodów o mandacie należy stwierdzić, że ustrojodawca przyjmuje tu

mandat wolny, wypływający z klasycznej konstrukcji przedstawicielstwa. Jest on:

10

a) generalny – poseł wyraża wolę całego narodu, nie zaś wolę wyborców z okręgu wyborczego. Ustawa o wykonywaniu mandatu posła i senatora z 9 maja 1996 r.

Nakazuje im wykonywać mandat „kierując się dobrem Narodu”;

b) niezależny – poseł nie ma żadnych obowiązków wobec konkretnych wyborców w postaci sprawozdań lub uzgadniania z nimi swego postępowania w parlamencie,

natomiast powinien informować wyborców o swojej pracy i o działalności Sejmu.

Niezależność mandatu gwarantują takie instytucje, jak: immunitet parlamentarny i

nietykalność osobista (art.105), incompatibilans (art.103), odrębny od niego zakaz

prowadzenia działalności gospodarczej (art.107), posiadanie innych jeszcze praw i

przywilejów.

c) nieodwoływalny – wyborcy nie mogą cofnąć posłowi udzielonego mu pełnomocnictwa. Poseł (senator) nie jest prawnie związany programem głoszonym w

toku wyborów. Nie można mu zakazać polityki sprzecznej z programem wyborczym,

który był akceptowany przez obywateli w czasie wyborów.

Objęcie mandatu następuje od momentu złożenia ślubowania. Konstytucja wymaga zatem, by

poseł i senator przed rozpoczęciem sprawowania mandatu złożyli przed właściwą izbą

uroczyste ślubowanie. Odmowa złożenia ślubowania oznacza zrzeszenie się mandatu.

Niepołączalność stanowisk oraz inne gwarancje niezależności przedstawiciela

W tym przypadku incopattibilitas polega na wskazaniu tych stanowisk, których zdaniem

ustrojodawcy nie należy łączyć ze sprawowaniem mandatu przedstawicielskiego. Zgodnie z

postanowieniami Konstytucji RP z 1997 r. Mandatu posła nie można łączyć z funkcją:

Prezesa Narodowego Banku Polskiego, Prezesa NIK, Rzecznika Praw Obywatelskich oraz

ambasadora. Nie można też być równocześnie posłem i senatorem. Zakaz piastowania

mandatu obejmuje także Prezydenta, gdyż Konst. stanowi, że Prezydent nie może piastować

żadnego innego urzędu ani pełnić żadnej funkcji publicznej z wyjątkiem tych, które są

związane ze sprawowaniem urzędu.

Połączenie funkcji posła lub senatora z funkcja albo zatrudnieniem, których dotyczy zakaz

określony w Konstytucji, powoduje wygaśnięcie mandatu z mocy prawa, chyba że okresie 7

dni od dnia wydania zaświadczenia o wyborze złoży on właściwemu marszałkowi

oświadczenie o rezygnacji z zajmowanego stanowiska. Kost. stanowi, iż „ w zakresie

określonym ustawą poseł lub senator nie może prowadzić działalności gospodarczej z

osiągnięciem korzyści z majątku Skarbu Państwa”. Za naruszenie wspomnianych zakazów

parlamentarzysta, uchwałą izby podjętą na wniosek Marszałka, może być pociągnięty do

odpowiedzialności przed Trybunałem stanu, który orzeka w przedmiocie pozbawienia

mandatu.

Posłowie i senatorowie nie mogą posiadać także pakietu większego niż 10 % udziałów lub

akcji w spółkach pr. handlowego z udziałem państwowych lub komunalnych osób prawnych

albo podmiotów gospodarczych, w których uczestniczą takie osoby. Udziały lub akcje

przekraczające taki pakiet powinny być zbyte przez posła lub senatora przed pierwszym

posiedzeniem Sejmu lub senatu, a w razie nie zbycia ich nie uczestniczą one przez okres

sprawowania mandatu i dwa lata po jego wygaśnięciu w wykonywaniu przysługujących mu

uprawnień.

Innym obowiązkiem z uniknięciem konfliktu interesów jest obowiązek składnia oświadczeń o

swoim stanie majątkowym. Posłowie i senatorowie są obowiązania składać je corocznie, do

dnia 15 marca na ręce Marszałka sejmu lub Senatu.

Zgodnie ze stosowną uchwałą, poseł powinien kierować się w swojej służbie publicznej

obowiązującym porządkiem prawnym, ogólnie przyjętymi zasadami etycznymi oraz solidarną

troską o dobro wspólne. Dodatkowo wskazano 5 szczegółowych zasad mających

zagwarantować zachowanie posła odpowiadające godności piastowanego mandatu.

11

Zasada bezinteresowności nakłada na posłów powinność kierowania się interesem

publicznym.

Zasada jawności nakłada na posła powinność ujawnienia związku interesu osobistego z

decyzją, w której podjęciu uczestniczy.

Zasada rzetelności określa powinność należytego wypełniania przez posłów swoich

obowiązków oraz kierowania się w swojej działalności wymogami merytorycznymi.

Ostatnia zasada dbałości o dobre imię Sejmu nakłada z kolei na posłów powinność unikania

zachowań, które mogą godzić w dobre imię sejmu.

Immunitet parlamentarny

Na nazwę immunitet, składają się zasadniczo dwa uprawnienia. Są nimi nietykalność oraz

immunitet we właściwym tego słowa znaczeniu. Nietykalność oznacza zakaz aresztowania

lub w inny sposób ograniczenia wolności parlamentarzysty bez zgody izby. Z kolei immunitet

podzielić można na: a) formalny, polegający nie na wyłączeniu odpowiedzialności, a jedynie

na wprowadzeniu utrudnień dotyczących parlamentarzysty do określonego rodzaju

odpowiedzialności oraz b) materialny, wyłączający odpowiedzialność za określone kategorie

czynów.

Uznaje się powszechnie, że gwarancją wolnego mandatu parlamentarnego jest immunitet

materialny. Instytucja ta uchyliła karalność czynu przestępczego. Konstytucja przewiduje,

zatem, iż poseł lub senator nie może być pociągnięty do odpowiedzialności za swoją

działalność wchodzącą w zakres sprawowania mandatu poselskiego ani w czasie jego trwania,

ani po jego wygaśnięciu. Za taką działalność poseł lub senator odpowiada wyłącznie przed

Sejmem lub Senatem. Immunitet nie wyłącza jednak odpowiedzialności za czyny naruszające

dobra osobiste innych osób.

Zgodnie z Konstytucją zakresem immunitetu formalnego dotyczy on jedynie

odpowiedzialności karnej. Dodać jednak wypada, iż obowiązująca obecnie ustawa o

wykonywaniu mandatu posła lub senatora rozciąga zakres tego immunitetu na

odpowiedzialność karno-administracyjną. Z treści odnośnego przepisu Konst. jasno wynika,

że do zakresu immunitetu formalnego nie wchodzi odpowiedzialność cywilna lub zawodowa.

Treścią immunitetu jest zakaz pociągania posła lub senatora do odpowiedzialności karnej bez

zgody izby.

Pociągnięcie może nastąpić tylko za czyn wskazany we wniosku, który był podstawa

wyrażenia zgody przez Sejm lub Senat. Pociągnięcie do odpowiedzialności za czyn inny, niż

określony we wniosku, wymaga zatem odrębnej zgody izby. Zakaz pociągnięcia posła lub

senatora do odpowiedzialności karnej i karno-administracyjnej bez zgody Sejmu lub Senatu

dotyczy również czynów popełnionych przed uzyskaniem mandatu.

Wyrażenie zgody na uchylenie mandatu następuje w drodze uchwały.

Ostatnią kategorią prawną wymagającą przedstawienia jest nietykalność. Poseł (odpowiednio

senator) nie może być zatrzymany lub aresztowany bez zgody Sejmu (Senatu), z wyjątkiem

ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa i jeżeli jego zatrzymanie jest niezbędne do

zapewnienia prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu niezwłocznie powiadamia się

Marszałka Sejmu (Senatu), który może nakazać natychmiastowe zwolnienia zatrzymanego.

Warunki wykonywania mandatu

Ustawa zasadnicza nie przewiduje obowiązku wykonywania funkcji posła lub senatora

zawodowo. Niemniej regulacje ustawowe zmierzają do stworzenia zawodowego statusu

parlamentarzysty, dopuszczając jednak nadal możliwość łączenia mandatu z wykonywaniem

innej pracy. Odpowiednie warunki sprawowania mandatu w tym zakresie mają zapewniać

pracownicze uprawnienia posłów lub senatorów. Zgodnie z obowiązującą ustawą poseł lub

senator pozostający w stosunku pracy otrzymuje, na swój wniosek, na okres sprawowania

12

mandatu, a także trzech miesięcy po jego wygaśnięciu – urlop bezpłatny, bez względu na

rodzaj i okres trwania stosunku pracy. W praktyce najistotniejszym uprawnieniem jest

wzmożona ochrona stosunku pracy. Rozwiązania przez pracodawcę stosunku pracy z posłem

lub senatorem, z wyjątkiem stosunku pracy z wyboru, oraz zmiana warunków jego pracy lub

płacy w ciągu dwóch lat po wygaśnięciu mandatu może nastąpić jedynie za zgodą Prezydium

Sejmu lub Prezydium Senatu. Dotyczy to jednak tylko tych parlamentarzystów, którzy

skorzystali z urlopu na czas wykonywania mandatu. Ustawa określił także uprawnienia

finansowe posła i senatora. Podstawową kategorią w tym zakresie stać się ma uposażenie

poselskie lub senatorskie. Zgodnie z cytowaną ustawą przysługuje ono posłom lub

senatorom w okresie sprawowania mandatu, licząc od pierwszego posiedzenia Sejmu lub

Senatu. Posłowie i senatorowie pobierający uposażenie mają również na koniec roku prawo

do otrzymania uposażenia dodatkowego w wysokości średniego uposażenia pobieranego w

danym roku. Mają oni również prawo do odprawy parlamentarnej w wysokości trzech

uposażeń w związku z zakończeniem kadencji, w przypadku, gdy nie zdobędą ponownie

mandatu. W zakresie regulacji dotyczącej instytucji diety poselskiej nowa ustawa stanowi, że

posłowi lub senatorowi przysługują środki finansowe na pokrycie kosztów związanych z

wydatkami poniesionymi w związku z wykonywaniem mandatu na terenie kraju, w

zryczałtowanej wysokości 25% uposażenia miesięcznego (dieta parlamentarna).

Pozostałe uprawnienia parlamentarzysty obejmują: a) prawo do bezpłatnych podróży

publicznymi środkami komunikacji krajowej, b) prawo bezpłatnego otrzymywania

dzienników urzędowych i druków sejmowych lub senackich, c)prawo otrzymywania

paszportu dyplomatycznego w związku z wyjazdem służbowym, d) prawo do

otrzymywania kopert z papierem listownym, oznaczonych odpowiednim nadrukiem, do

prowadzenia korespondencji związanej z wykonywaniem mandatu, bez uiszczenia za nie

opłat pocztowych, e)prawo do diety związanej z wyjazdem zagranicznym.

Szczegółowe kompetencje posłów i senatorów

W wykonywaniu mandatu poseł lub senator ma, zatem prawo, z zachowaniem przepisów o

tajemnicy ustawowo chronionej oraz jeżeli nie narusza to dóbr osobistych innych osób, do

uzyskania informacji i materiałów oraz wglądu w działalność organów administracji

rządowej i samorządu terytorialnego, a także spółek z udziałem Skarbu Państwa i zakładów

oraz przedsiębiorstw państwowych i samorządowych.

Poseł lub senator ma też prawo podejmować – w wykonywaniu swoich obowiązków

poselskich lub senatorskich – interwencję w organie administracji rządowej i samorządu

terytorialnego, zakładzie lub przedsiębiorstwie państwowy oraz organizacji społecznej. Do

obsługi swej działalności w terenie posłowie i senatorowie mogą tworzyćbiura poselskie,

senatorskie lub poselsko-senatorskie.

Prawo do zrzeszania się w kluby, koła lub zespoły poselskie

Do istotnych uprawnień w izbie należy prawo zrzeszania się w koła i kluby. Uprawnienie to

jest przywilejem nie zaś obowiązkiem parlamentarzysty. Podstawą tworzenia klubów jest

przynależność polityczna członków. Każdy poseł lub senator może być członkiem tylko

jednego klubu lub koła. Klub w Sejmie może tworzyć 15 posłów, koło zaś- minimum

trzech. W senacie klub tworzyć może siedmiu, koło zaś- co najmniej 3 senatorów.

Liczebność kół i klubów parlamentarnych wpływa na zakres przyznanych tym instytucjom

uprawnień w izbie. Do obsługi swej działalności kluby i koła na określony czas mogą

tworzyć biura, w których mogą zatrudniać pracowników, nie dłuższy niż czas trwania

kadencji.

Prawa posłów i senatorów w izbie

13

Przepisy ustawy o wykonywaniu mandatu posła i senatora przewidują, że podstawowym

prawem i obowiązkiem parlamentarzysty jest czynne uczestnictwo w pracach Sejmu, Senatu i

Zgromadzenia Narodowego. Jeśli chodzi o katalog przysługujących posłom lub senatorom

uprawnień, to polegają one na: a) wyrażaniu swojego stanowiska oraz zgłaszaniu wniosków

w sprawach rozpatrywanych na posiedzeniach izby i je organów, b) wybieraniu i byciu

wybieranym do organów izby, c) uczestniczeniu w podejmowaniu inicjatywy

ustawodawczych i uchwałodawczych, d) uczestniczeniu w dyskusji nad każdą sprawą

rozpatrywaną przez izbę Posłowie mają też prawo występowania z interpelacjami i

zapytaniami do rządu.

4. Organizacja wewnętrzna Sejmu i senatu

Konstytucja w art. 109 wspomina jedynie, że „Sejm wybiera ze swojego grona Marszałka i

wicemarszałków”. Stanowi ona ponadto, iż „Marszałek sejmu przewodniczy obradom Sejmu,

strzeże Sejmu i reprezentuje Sejm na zewnątrz”.

Na podstawie zakresu przyznawanych im w regulaminach kompetencji organy wewnętrzne

Sejmu i Senatu można podzielić na:

a) organy wewnętrznego kierownictwa, do których zaliczamy Marszałka Sejmu i Marszałka Senatu oraz właściwe Prezydium,

b) organy pomocnicze, które stanowią komisje, sekretarze i Konwent Seniorów. Marszałek

Na mocy Konst. Marszałek Sejmu sprawować może przejściowo lub tymczasowo urząd

prezydenta. Zarządza on także wybory Prezydenta RP. Zupełnie nowymi kompetencjami obu

Marszałków są ponadto kompetencje występowania z wnioskami do Trybunału

Konstytucyjnego w sprawie zbadania zgodności ustaw i aktów podustawowych z Konstytucją

oraz rozstrzygania sporów konstytucyjnych.

Dodatkowo Marszałkowi Sejmu przyznano również prawo występowania z wnioskiem do

Trybunału Konstytucyjnego o stwierdzenia przeszkody w sprawowaniu urzędu przez

Prezydenta oraz udzielenia na żądnie Prezydenta opinii w sprawie podpisania ustawy w

sprawie z pominięciem jej postanowień uznanych przez Trybunał Konstytucyjny za

niezgodne z Konst. Marszałkowie Sejmu i Senatu z racji pełnienia swych funkcji wchodzą

także w skład Komitetu Obrony Kraju – organu właściwego w sprawach obronności i

bezpieczeństwa państwa. Marszałek Sejmu spełnia także istotne funkcje związane z trybem

powoływania Rzecznika praw Obywatelskich i Prezesa NIK, podejmuje regulacje dotyczące

statusu pracowników lub obsługi techniczno-organizacyjnej innych organów, takich jak:

Biuro RPO, Biuro Rzecznika Praw Dziecka, NIK i Krajowe Biuro Wyborcze.

Dotychczasowe uprawnienia marszałków określone w regulaminie nie były zbyt szerokie. Do

najważniejszych ich uprawnień, poza prowadzeniem obrad, buło: a)zwoływanie i

przewodniczenie obradom Konwentu Seniorów i Prezydium Izby, b) sprawowanie pieczy nad

spokojem i porządkiem na obszarze należącym do izby, c) zarządzanie drukowania uchwał,

druków i sprawozdań stenograficznych, d) wydawanie przepisów porządkowych, e)

powoływanie szefa Kancelarii Sejmu (lub Senatu).

Prezydium Izby

Organem o węższych uprawnieniach jest Prezydium tryb jego wyboru jest różny dal każdej

izby. W Sejmie funkcje Marszałka i wicemarszałków powierza się osobom, które w

głosowaniu (imiennym) osiągną większość bezwzględną ważnych głosów. ( W Senacie

dodatkowym wymogiem jest dokonanie wyboru w głosowaniu tajnym). Przyjęty tryb

powołuje spośród tych ugrupowań politycznych, które posiadają większość w danej izbie.

14

Skład prezydium jest ściśle określony i wynosi 4 osoby (Marszałek + 3 wicemarszałków), w

sejmie zaś liczbę wicemarszałków każdorazowo uchwałą określa izba.

Obecnie do zakresu zadań Prezydium między innymi należy: a) ustalenie pracy planu Sejmu

(Senatu) oraz ustalenie tygodni posiedzeń (Sejmu), b) dokonywanie wykładni regulaminu po

zasięgnięciu opinii komisji Regulaminowej i Spraw Poselskich (Senatorskich), c)

organizowanie współpracy między komisjami i koordynowanie ich działania (Sejm) oraz

zlecanie komisjom rozpatrywania spraw w określonym zakresie, d) ustalenie zasad

organizowania doradztwa naukowego na rzecz Sejmu i Senatu. Warto również dodać, że z

uwagi na regulacje ustawowe prezydia mają istotne uprawnienia dotyczące posłów i

senatorów. Należ do nich: a) ustalanie wysokości uposażenia poselskiego i senatorskiego, b)

ustalanie wysokości dodatków uposażenia, c) ustalanie wysokości ryczałtu dyspozycyjnego

na prowadzenie biura w okręgu wyborczym, d) udzielanie posłom i senatorom pożyczek lub

zapomóg w sytuacjach losowych, e) ustalenia zasad prowadzenia biur poselskich i

senatorskich, f) wyrażanie zgody na rozwiązanie stosunku pracy z posłem lub senatorem.

Konwent seniorów

Organem, którego skład w pełni odzwierciedla polityczny skład izby, jest Konwent Seniorów.

Stanowi on jedyny organ, którego skład nie zależy od decyzji izby. Poza członkami

prezydium wchodzą do niego odpowiednio przedstawiciele klubów poselskich lub

senatorskich. Regulaminy Sejmu i Senatu określają Konwent jako organ zapewniający

współdziałanie klubów w sprawach związanych z działalnością i tokiem prac izby. Konwent

jest organem o uprawnieniach wyłącznie opiniodawczych. Do najważniejszych uprawnień

Konwentu w Sejmie i Senacie należą: a) opiniowanie planów pracy izby, b) opiniowanie

projektu porządku posiedzenia, c) wnioskowanie co do trybu przeprowadzania dyskusji. Istota

działania tego organu polega na obowiązku zasięgnięcia opinii we wszystkich wskazanych w

regulaminie sprawach. Brak takiej konsultacji powoduje niemożliwość uwzględniania tych

spraw w porządku obrad.

Komisje

Komisje są organami pomocniczymi izby, których główne zadanie polega na rozpatrywaniu i

przygotowywaniu spraw stanowiących przedmiot ich prac. Z uwagi na tryb powoływania

komisji można je podzielić na: stałe i nadzwyczajne; ze względu na zakres kompetencji na:

resortowe, problemowe i śledcze.

Komisje stałe

Komisje stałe powołane są na okres całej kadencji izby. Zakres działania poszczególnych

komisji stałych wyraża się pośrednio w ich nazwach. Szczegółowy zakres działania komisji

określają załączniki do regulaminów Sejmu i Senatu. Założeniem systemu komisji stałych jest

objęcie zakresem działania wszystkich resortów. Wiąże się z tym podział komisji na:

resortowe i problemowe. Komisjami resortowymi nazywamy te, których zakres kompetencji

odpowiada zakresowi działania jednego z naczelnych bądź centralnych organów administracji

rządowej. Podział resortowy, powszechny w poprzednim okresie , podkreślać miał

uprawnienia kontrolne komisji w odniesieniu do poszczególnych resortów.

Specjalną rolę w życiu parlamentu odgrywają te komisje, których zakres działania wiąże się

wyłącznie z funkcjami izby. Komisje takie noszą często nazwę komisji wiodących. W

szczególności są to: komisje budżetowe oraz komisje regulaminowe.

Ogółem w Sejmie funkcjonuje obecnie 28 komisji stałych, w Senacie zaś pracuje 14 komisji.

Istniejący w Sejmie system komisji w przeważającym stopniu jest oparty na resortowym

podziale ich właściwości. Zasadniczą różnicą organizacyjną pomiędzy komisjami Sejmu i

Senatu jest sposób powoływania ich składu osobowego. Zasadą przyjętą w Sejmie jest

15

określenie składu komisji na podstawie proporcji odzwierciedlających polityczny skład izby.

Nieco inna praktyka obowiązuje w tej materii w Senacie. Udzielanie składów osobowych

odbywa się również na podstawie osobistych zgłoszeń senatorów, które przedstawia zbiorczo

Komisja Regulaminowa i Spraw Senatorskich, przy zachowaniu jednak ogólnej reguły, że

każdy senator może być członkiem nie więcej niż 2 komisji stałych.

Komisje nadzwyczajne

Potrzeba powoływania komisji nadzwyczajnych może wynikać najczęściej z konieczności

rozpatrzenia przez parlament sprawy, która nie leży w zakresie działania żadnej z komisji

stałych.

Odmianą komisji nadzwyczajnych są komisje śledcze, które zgodnie z art. 111 Kost. mogą

być powoływane wyłącznie w sejmie, do zbadania określonej sprawy. Tryb działania

określony jest w ustawie. Sejm podejmuje decyzję o utworzeniu komisji nadzwyczajnej,

określa cel, zasady i tryb jej działania. Najczęściej mamy do czynienia z dwoma typami

komisji nadzwyczajnych: a)do spraw rozparzenia projektu ustawy oraz b) do rozpatrzenia

określonej sprawy.

Istotną różnicą pomiędzy komisjami stałymi a nadzwyczajnymi jest czas ich funkcjonowania.

Z samej nazwy komisji nadzwyczajnych wynika, że okres ten kończy się wraz z

rozpatrzeniem konkretnego projektu ustawy.

Tryb pracy komisji

Podstawowym zadaniem komisji jest podejmowanie uchwał dotyczących spraw do niej

przekazanych. Zgodnie z postanowieniami obu regulaminów posiedzenia komisji są

prawomocne, jeżeli weźmie w nich udział co najmniej 1/3 członków. Komisje mogą również

obywać posiedzenia wspólne, którym przewodniczy jeden z przewodniczących komisji.

Komisje obradujące wspólnie przyjmują uchwały większością głosów, w obecności co

najmniej 1/3 liczy członków każdej z uczestniczących w posiedzeniu komisji.

5. Posiedzenia Sejmu i Senatu

Zwoływanie posiedzeń, porządek obrad

Obecnie prawo zwoływania posiedzeń izby i ustalania porządku dziennego uregulowane

zostało w Sejmie i Senacie w odmienny sposób. W obu izbach prawo do zwoływania

posiedzeń przyznano marszałkom. W Sejmie jednak odbywają się one w terminach

ustalonych przez Prezydium Sejmu lub uchwałą Sejmu, w Senacie zaś w terminie ustalonym

przez Marszałka Senatu. O terminie posiedzeń i planowanym porządku obrad Sejmu, poza

posłami i senatorami, zawiadamia się Prezydenta, członków Rady Ministrów, Pierwszego

Prezesa Sądu Najwyższego, Prezesa NIK, Prezesa NBP oraz RPO. Wynika to z obowiązku

uczestniczenia części tych podmiotów, w szczególności członków rządu, w posiedzeniach

Sejmu. Nie istnieje tego rodzaju obowiązek w przypadku posiedzeń Senatu.

W Sejmie porządek dzienny posiedzenia ustala Marszałek Sejmu, po wysłuchaniu opinii

Konwentu Seniorów. Wnioski o uzupełnienie porządku dziennego mogą obecnie zgłaszać

kluby, koła lub grupy co najmniej 15 posłów, przedstawiając je Marszałkowi w formie

pisemnej nie później niż na 12 godzin przed rozpoczęciem posiedzenia. W Senacie projekt

porządku dziennego ustala Marszałek Senatu na wniosek Prezydium Senatu i po jego

wcześniejszym zaopiniowaniu przez Konwent Seniorów. Komisje i senatorowie mogą

zgłaszać do Marszałka nie później niż na 10 dni przed posiedzeniem wnioski w sprawie

porządku obrad, a ich nieuwzględnienie wymaga wyjaśnienia przy przedstawieniu Senatowi

projektu porządku obrad. Generalną zasadą jest, iż do porządku obrad wniesione mogą być

16

jedynie sprawy znane senatorom z druków rozdanych nie później niż na 3 dni przed

posiedzeniem.

Obrady

Przedmiotem obrad izby może być każda sprawa, która należy do jej właściwości. Każde

rozpatrywanie przez Sejm lub Senat sprawy przechodzi przez 3 etapy: a) wywołanie sprawy

przez Marszałka; b) przeprowadzenie dyskusji; c) podjęcie decyzji w wyniku głosowania. W

zasadzie każda sprawa, która została rozpoczęta na danym posiedzeniu, powinna być na nim

rozpatrzona.

Obradami izby kieruje Marszałek lub wyznaczeni przez niego wicemarszałkowie, przy

pomocy dwu sekretarzy, których zadaniem jest pełnienie funkcji pomocniczych.

Zadaniem Marszałka jest: czuwanie nad przestrzeganiem w toku obrad regulaminu, dbanie o

zapewnienie powagi i porządku na sali posiedzeń oraz prawo interpelacji Regulaminu w

trakcie obrad. W przypadku zachowania lub wypowiedzi naruszającej powagę izby Marszałek

uprawniony jest do: „przywołania do porządku”, następnie „przywołania z zapisaniem do

protokołu” wreszcie wykluczenie z posiedzenia.

Dyskusja

W dyskusji wyodrębnić można dwa elementy: a)przedstawienie danej sprawy przez

wnioskodawcę oraz b) właściwą dyskusję nad sprawą.

Udzielanie głosu

Udzielanie głosu możliwe jest prawie wyłącznie w sprawach objętych porządkiem obrad.

Poza porządkiem obrad Marszałek może udzielić go tylko w celu zgłoszenia wniosku

formalnego, a w Senacie także w przypadku: złożenia repliki, oświadczenia osobistego lub

sprostowania błędnie zrozumiałej albo nieściśle przytoczonej wypowiedzi. Udzielanie głosu

w sprawach objętych porządkiem obrad odbywa się wyłącznie w kolejności, według listy

mówców, prowadzonej przez właściwego sekretarza. Ograniczeniem wynikającym z Konst.

Jest postanowienie, że orędzia Prezydenta RP nie czyni się przedmiotem debaty. Innym

ograniczeniem podlega treść wystąpienia. Zarówno w Sejmie jak i w Senacie istnieje

obowiązek posła lub senatora zachowania się zgodnego ze złożonym ślubowaniem.

Różne dla sejmu i Senatu uregulowania zostały ograniczone czasowo. W Senacie istnieje

reguła, że w debacie nad daną sprawą senator może zadra głos dwukrotnie. Za pierwszym

razem jego wystąpienie nie może być dłuższe niż 10 min., za drugim za – 5 min. Przysługuje

mu również prawo do 3- minutowej repliki w stosunku do swojej wypowiedzi.

Trwale obecnym elementem obrad są wnioski formalne. Najogólniej mówiąc, są to te

wnioski, które nie dotyczą treści rozpatrywanej sprawy, a jedynie formalnej strony

posiedzenia, obrad lub głosowania. Można je podzielić na 4 grupy, dotyczące: a)dyskusji nad

daną sprawą, b) sposobu jej rozpatrzenia, c) sposobu głosowania, d) porządku dziennego

(jedynie w senacie). Zarówno w sejmie jak i w senacie wniosek formalny może być

zgłoszony przez pojedynczego parlamentarzystę. O jego przyjęciu lub odrzuceniu decyduje

izba większością głosów.

Głosowanie

Regulaminy Sejmu i Senatu do podejmowania uchwał wymagają większości co najmniej

połowy ogólnej liczby posłów lub senatorów. Podstawą do stwierdzenia quorum jest liczba

obecności, którą obowiązani są podpisać wszyscy obecni posłowie lub senatorowie, a także

osoby, których obecność na posiedzeniu jest wymagana.

17

Większość

Art. 120 Konst. Jako zasadę ustanawia, że obie izby podejmują uchwały zwykłą większością

głosów. Tym samym Sejm i Senat podejmują uchwałę, gdy liczba jej zwolenników jest

większa niż przeciwników. Głosów wstrzymujących nie bierze się pod uwagę. Większość

bezwzględna osiągnięta musi być w sprawie wyboru Marszałka Sejmu i Senatu, dodatkowo

zaś w Sejmie w następujących sprawach: wyboru wicemarszałków, wyrażania rządowi

wotum zaufania oraz wyboru sędziów Trybunału Konstytucyjnego i Trybunału Stanu.

Uzyskanie bezwzględnej większości głosów wymagane jest dla odrzucenia poprawek Senatu

do uchwalonych przez Sejm ustaw. Większość kwalifikowana musi być uzyskana w stosunku

do nielicznych, lecz istotnych politycznie głosowań. W przypadku wykonywania funkcji

ustawodawczej wymóg ten dotyczy ponownego uchwalenia ustawy przez Sejm w przypadku:

podjęcia przez Prezydenta decyzji o odmowie podpisania ustawy, podjęcia przez Sejm

uchwały o skróceniu kadencji, uchwalenia przez Sejm ustawy zmieniającej Konstytucję.

W Zgromadzeniu Narodowym kwalifikowaną większość głosów należy osiągnąć, by

postawić Prezydenta w stan oskarżenia przed Trybunałem Stanu lub uznać jego trwałą

niezdolność do sprawowania urzędu. Innym rodzajem większości przewidzianej w Konst. Jest

większość konieczna do wyrażenia rządowi lub poszczególnym ministrom wotum nieufności.

Wymogi te zakładają konieczność głosowania za wnioskiem przez większość ustawową

liczby posłów. Sejm i Senat podejmują uchwały w głosowaniu jawnym, przez podniesienie

ręki i równoczesne przyciśnięcie przycisku aparatury elektronicznej do liczenia głosów.

Specyfiką Senatu jest możliwość zarządzenia głosowania tajnego. Dotyczy ono wyboru

Prezydium Senatu i ma zastosowanie również we wszystkich innych, poza powołaniem

składu komisji, „spraw personalnych”.

Zgodnie z wcześniej opisanymi zasadami, porządek głosowania w Sejmie i Senacie jest

następujący: a) głosowanie wniosku o odrzucenie projektu, b)głosowanie o przyjęcie ustawy

bez poprawek, c) głosowanie poprawek do poszczególnych artykułów, d) głosowanie projektu

uchwały w całości.

6. Funkcja ustawodawcza

Zgodnie z konstytucyjną zasadą podziału władzy władzę ustawodawczą w RP sprawują Sejm

i Senat ( art.10 i art.95 ust. 1). Konstytucja w sposób wyraźny wskazuje na te organy jako

podmiot funkcji ustawodawczej, ustanawiając domniemanie kompetencyjne tych ciał

parlamentarnych do wykonywania tego typu działalności.

Tryb ustawodawczy

Ustawa uchwalana jest w specjalnym trybie, określanym mianem „postępowania

ustawodawczego” lub „procedury ustawodawczej”. Wiele zasad trybu ustawodawczego

zawartych jest w postanowieniach Konst. Należą do nich: 1.) zasada rozpatrywania ustaw na

posiedzeniach Sejmu w trybie trzech czytań (art. 119 ust. 1); zróżnicowanie zakresu

uprawnień (i trybu prac) Senatu w procesie uchwalania ustawy (art.121); 2.) zasada jawności

obrad izby (z możliwością uchwalenia tajności obrad – art. 113) oraz uchwalania ustaw

zwykłą większością głosów przy obecności co najmniej połowy ogólnej liczby posłów (art.

120). Szczegółowy tryb uchwalania ustawy zawarty jest w regulaminach obu izb.

Etapy tzw. Drogi ustawodawczej można klasyfikować różnie. Najczęściej wyodrębnia się

takie elementy postępowania, jak: wykonywanie prawa inicjatywy ustawodawczej, obrady w

Sejmie i jego organach, prace nad ustawą w Senacie i ewentualne ustosunkowanie się Sejmu

18

do stanowiska Senatu zakończone głosowaniem oraz uprawnienia Prezydenta związane z

podpisaniem i ogłoszeniem ustawy (tzw. weto Prezydenta, skierowanie ustawy do ponownego

rozpatrzenia i związane z tym postępowanie w Sejmie, poddanie ustawy wstępnej kontroli

konstytucyjności).

Inicjatywa ustawodawcza

Prawo inicjatywy ustawodawczej to prawo wskazanego w Konst. Podmiotu wniesienia do

parlamentu projektu ustaw z takim skutkiem prawnym, że parlament projekt ten powinien

uczynić przedmiotem swych prac. Konstytucja RP prawo inicjatywy ustawodawczej

przyznaje: posłom, Senatowi, Prezydentowi RP i Radzie Ministrów oraz grupie co najmniej

100 tyś. Obywateli (art.118)

W przypadku poselskiej inicjatywy ustawodawczej, ze sformułowania art. 118 ust. 1 zdaje

się wynikać jedynie wykluczenie możliwości traktowania prawa inicjatywy ustawodawczej

jako „indywidualnego” prawa posła, a także prawa całego Sejmu jako izby in pleno. Zgodnie

z obowiązującym regulaminem, poselskie projekty ustaw mogą być wniesione przez komisję

sejmową, która winna w tej sprawie podjąć stosowną uchwałę, lub grupę 15 posłów.

Projekt Senatu przekazywany jest w formie uchwały podjętej przez te izbę po

przeprowadzeniu określonego w regulaminie postępowania. Inicjatorem senackiego projektu

może być grupa 10 senatorów lub komisja senacka. Projekt ustawy jest rozpatrywany przez

senat w trzech czytaniach. Podjecie przez Senat stosownej uchwały w sprawie inicjatywy

następuje zwykłą większością głosów w obecności co najmniej połowy ogólnej liczby

senatorów. O podjęciu przez Senat inicjatywy ustawodawczej Marszałek Senatu zawiadamia

(obok Marszałka Sejmu) także Prezesa Rady Ministrów.

W praktyce projekty prezydenckie opracowywane są przez jego kancelarię.

Prawo inicjatywy ustawodawczej Rady Ministrów uznawane jest dziś za najbardziej

naturalne i wręcz niezbędne do „prowadzenia polityki” przez ten organ państwa.

Nowym, nie znanym dotychczas polskim konstytucjom, rozwiązaniem jest przyznanie prawa

inicjatywy ustawodawczej grupie obywateli (tzw. inicjatywa ludowa) – wymaga dla swej

skuteczności uzyskania dla przedłożonego projektu podpisu co najmniej 100 tys. Obywateli

legitymujących się czynnym prawem wyborczym do Sejmu. Według ustawy z 24 czerwca

1999r. O wykonywaniu inicjatywy ustawodawczej przez obywateli, czynności związane z

rozpowszechnieniem, kampanią promocyjną, a także organizacją zbierania podpisów

popierających projekt wykonuje komitet inicjatywy ustawodawczej, utworzony przez grupę

co najmniej 15 obywateli polskich posiadających bierne prawo wyborcze do Sejmu.

Ograniczenie prawa inicjatywy ustawodawczej ze względu na przedmiot regulacji przyjęte

zostało jedynie (art.221) w przypadku; ustawy budżetowej (i jej zmiany), ustawy o

prowizorium budżetowym, ustawy o zaciągnięciu długu publicznego oraz ustawy o

udzieleniu gwarancji finansowanych przez państwo, kiedy to inicjatywa ustawodawcza może

pochodzić wyłącznie od Rady Ministrów. W ścisłym związku z prawem inicjatywy

ustawodawczej pozostaje prawo do wnoszenia poprawek. Konst. wiąże prawo do zgłaszania

poprawek z tokiem rozpatrywania projektu w Sejmie. Nieograniczone prawo wnoszenia

poprawek posiadają tylko posłowie i Rada Ministrów, pozostałe podmioty zaś jedynie

wówczas, gdy są wnioskodawcami.

Rozpatrywanie projektu ustawy przez Sejm

Przedłożenie Sejmowi projektu ustawy przez upoważniony do tego podmiot rozpoczyna

kolejny etap postępowania ustawodawczego, mający doprowadzić do uchwalenia

(ustanowienia) bądź odrzucenia ustawy. By projekt mógł stać się przedmiotem prac Sejmu (i

jego organów) inicjatywie ustawodawczej należy „nadać bieg” w trybie i formie

19

przewidzianej regulaminem. Prawo „nadania biegu inicjatywom ustawodawczym” należy do

Marszałka Sejmu, do niego też należy wstępna kontrola projektu. Jeżeli projekt nie

odpowiada wymogom formalnym, Marszałek Sejmu może zwrócić go wnioskodawcy. Może

także, po zasięgnięciu opinii Prezydium Sejmu, skierować projekt, co do którego istnieje

wątpliwość dotyczące jego zgodności z prawem, do Komisji Sprawiedliwości i Praw

Człowieka, celem wyrażenia opinii. Komisja większością 3\5 głosów może zaopiniować

projekt jako niedopuszczalny.

Rozpatrywanie projektów ustaw przez Sejm odbywa się według dość ściśle określonego

porządku, obejmującego kolejne fazy postępowania, tradycyjnie nazywane „czytaniami”.

Pierwsze czytanie w komisji ma na celu nie tylko rozpatrzenie ogólnych zasad projektu, ale

też szczegółowych rozwiązań. Na tym etapie prac sejmowych mogą być zgłaszane poprawki.

Drugie czytanie obejmuje : przedstawienie przez sprawozdawcę komisji sprawozdania o

projekcie ustawy, przy czym nie może on przedstawiać innych wniosków niż zamieszczone

w sprawozdaniu, przeprowadzenie debaty oraz zgłaszania poprawek i wniosków. Jeżeli

poprawki nie zostały zgłoszone lub ich zgłoszenie nie spowodowało konieczności odesłania

projektu do komisji, Sejm może niezwłocznie przystąpić do III czytania.

Czytanie III obejmuje: przedstawienie dodatkowego sprawozdania komisji lub – jeżeli projekt

ustawy nie został ponownie do niej skierowany – przedstawienie przez posła-sprawozdawcę

poprawek i wniosków, które zostały zgłoszone podczas II czytania, oraz głosowanie – według

ustalonego w regulaminie porządku – nad zgłoszonymi wnioskami i poprawkami, a także nad

całością projektu. Zgodnie z art. 120 Konstytucji Sejm uchwala ustawy większością głosów w

obecności co najmniej połowy ogólnej liczby posłów, chyba, że Konst. stanowi inaczej.

Prace Senatu nad ustawą; uchwalenie ustawy przez Sejm

Zgodnie z art. 121 uchwaloną przez sejm ustawę Marszałek Sejmu przekazuje Senatowi,

który w ciągu 30 dni może: przyjąć ją bez zmian, uchwalić poprawki lub uchwalić odrzucenie

jej w całości. Jeżeli Senat w ciągu 30 dni od dnia przekazania ustawy nie podejmie

stosownych uchwały, ustawę uznaje się za uchwaloną w brzmieniu przyjętym przez Sejm.

Zgodnie z regulaminem, Marszałek sejmu kieruje przekazaną przez sejm ustawę do właściwej

komisji senackiej, do której należy – w terminie nie dłuższym niż 18 dni – przygotowanie

projektu stanowiska Senatu. Uchwała senatu w sprawie przekazanej ustawy podejmowana

jest na posiedzeniu plenarnym zwykłą większością głosów w obecności co najmniej połowy

ogólnej liczby senatorów.

Zgodnie z art.121 ust.3 „uchwałę senatu odrzucającą ustawę albo poprawkę zaproponowaną

w uchwale Senatu uważa się za przyjętą, jeżeli Sejm nie odrzuci jej bezwzględną większością

głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów”.

Po zakończeniu postępowania w Sejmie nad uchwałą Senatu Marszałek Sejmu przedstawia

uchwalaną ustawę do podpisu Prezydentowi RP (art.122 ust.1). W Polskim systemie

prawnym ustawa przekazywana Prezydentowi do podpisania w praktyce może być ustawą: a)

uchwaloną w sposób wyraźny (Senat ustawę „przyjął” lub Sejm zaakceptował wszystkie

poprawki Senatu) lub dorozumiały (Senat nie podjął w określonym terminie stosownej

uchwały) głosami obu izb parlamentu, b) uchwaloną przez Sejm, częściowo uwzględniającą

stanowisko (poprawki) Senatu, c)uchwaloną wyłącznie przez Sejm, przy sprzeciwie

(odrzuceniu) Senatu.

Podpisanie ustawy przez Prezydenta RP

Konstytucyjny termin do podpisania ustawy wynosi 21 dni od jego przedstawienia (dla

projektu pilnego ustawy budżetowej i ustawy o prowizorium budżetowym tylko 7 dni).

Promulgacja nie ma charakteru automatycznego – Prezydent może wystąpić do Trybunału

Konstytucyjnego z wnioskiem w sprawie zgodności ustawy z Konst. lub jeżeli tego nie

20

uczynił może z umotywowanym wnioskiem przekazać ustawę Sejmowi do ponownego

rozpoznania. Ustawę uznaną przez Trybunał Konstytucyjny za zgodną z Konst. lub ponownie

uchwaloną przez Sejm Prezydent zobowiązany jest podpisać w ciągu 7 dni. Promulgacja jest

niezbędnym warunkiem publikacji ustawy w Dz.Ust. RP. Ustawa wchodzi w życie w ciągu

14 dni od jej ogłoszenia chyba ze sama stanowi inaczej.

Procedury szczególne

Przedstawiony tryb postępowania ustawodawczego nie ma zastosowania do tzw. ustaw

szczególnych do których niewątpliwie zaliczyć można: a)ustawę o zmianie Konstytucji,

b)ustawę wyrażającą zgodę na ratyfikację umowy międzynarodowej przekazującej

organizacji lub organowi międzynarodowemu kompetencje organu władzy państwowej w

niektórych sprawach, c) ustawę budżetową.

Ad A) Dwa tryby zmiany Konstytucji. Pierwszy o mniejszym stopniu sztywności dotyczy

całego tekstu Konst. z wyjątkiem postanowień rozdziałów I, II, XII oraz drugi odnoszący się

do tych trzech rozdziałów. W obu przypadkach prawo inicjatywy ustawodawczej przysługuje

1\5 ustawowej liczby posłów, Senatowi i Prezydentowi RP. Ustawa Konstytucyjna musi być

uchwalona w jednakowym brzmieniu przez obie izby przy czym Senat ma na rozpatrzenie

ustawy 60 dni. W przypadku zmiany Konst. uprawnienia Senatu zostały więc

zrównoważone z uprawnieniami Sejmu ale Konst. nie precyzuje w jakim trybie ma dojść

do ujednolicenia tekstu. Ustawa o zmianie Konstytucji sejm uchwala większością co

najmniej 2\3 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów, w Senacie

zaś wymagana jest bezwzględna większość także przy obecności co najmniej ustawowej

liczby posłów. Zmiana Konst. zostaje przyjęta jeżeli opowiedziała się za nią większość

głosujących. Ustawa o zmianie Konst. przedstawiana jest do podpisu Prezydentowi który

zobowiązany jest do jej podpisania w ciągu 21 dni od dnia przedstawienia, a następnie

zarządza jej ogłoszenie w Dz. Ust.

Ad B) Szczególny tryb ustawodawczy przewidziany został w Konst. dla uchwalenia umowy

międzynarodowej na mocy której RP może przekazać organizacji międzynarodowej lub

organowi międzynarodowemu kompetencje organów władzy państwowej w niektórych

sprawach. W tym przypadku jednak taka ustawa może być uchwalona przez parlament ale

przy kwalifikowanej większości 2\3 głosów posłów i 2\3 głosów senatorów przy quorum co

najmniej połowy ustawowej ich liczby lub też wyrażenie zgody na jej ratyfikację może być

dokonana w drodze ogólnokrajowego referendum.

Ad C) Specyfika postępowania legislacyjnego z projektem ustawy budżetowej o

prowizorium budżetowym wynika przede wszystkim z istoty i charakteru prawnego tych

ustaw. Inicjatywa ustawodawcza w zakresie ustawy budżetowej, ustawy o prowizorium

budżetowym (a także zmiany ustawy budżetowej, ustawy o zaciąganiu długu publicznego

oraz udzielaniu gwarancji finansowych przez państwo) przysługuje wyłącznie Radzie

Ministrów, która przekłada Sejmowi projekt na 3 miesiące przed rozpoczęciem roku

budżetowego.

7. Funkcja kontrolna

Rola parlamentu nie powinna dotyczyć sprawowania władzy wykonawczej, lecz jedynie

udzielania rządowi inwestytury do rządzenia, a następnie poddania jego działalności kontroli

parlamentarnej. Udzielenia rządowi wspomnianej inwestytury do rządzenia odbywa się w

drodze wyrażenia rządowi wotum zaufania. Podstawą do podjęcia takiej uchwały jest

dyskusja nad założeniami polityki przyszłego rządu, wyrażonymi w expose premiera.

Udzielając rządowi wotum zaufania parlament dokonuje równoczesnej akceptacji kierunków

przyszłej polityki rządu. Obecnie Sejm dysponuje możliwością uchwalenia: a) rezolucji –

21

zawierających prawnie wiążące wezwanie określonego organu państwowego do podjęcia

wskazanego w rezolucji jednorazowego działania, b) deklaracji – zawierających

zobowiązania do określonego postępowania, c) apeli – zawierających prawnie nie wiążące

wezwanie do określonego zachowania się, podjęcia inicjatywy lub zadania, d) oświadczeń -

zwierających stanowisko w określonej sprawie.

Istotą działań kontrolnych parlamentu w stosunku do rządu jest natomiast dokonywanie oceny

działalności rządu zawierającą krytykę jego poczynań. Powszechnie uważa się, że o kontroli

możemy mówić w znaczeniu węższym – jako o przeprowadzeniu analizy stanu faktycznego i

formułowaniu na jej podstawie ocen działalności, a w znaczeniu szerszym – jako o

formułowaniu na podstawie krytycznej oceny działań rządu różnego rodzaju opinii,

interpretacji, które stanowią różne formy oddziaływania na jego pracę. Podstawowym dla

określenia zakresu kontrolnych uprawnień Sejmu jest przepis art. 95 ust. 2 Konstytucji.

Stwierdza on, iż jedynie sejm sprawuje kontrolę nad działalnością Rady Ministrów. Głównie

jednak kontrolę parlamentarną należy łączyć z tymi instytucjami z którymi wiąże się

możliwość zaistnienia odpowiedzialności politycznej rządu. Są więc nimi: instytucja wotum

nieufności i absolutorium z wykonania budżetu państwa. Działania kontrolne obejmują

również aktywność właściwych komisji parlamentarnych oraz poszczególnych posłów, w

postaci zgłaszania przez nich interpelacji i zapytań poselskich.

Wotum nieufności

Oprócz odpowiedzialności parlamentarnej rządu w całości nowa Konst. zna również

indywidualną odpowiedzialność ministrów. Podobnie jak w przypadku wotum nieufności dla

rządu, wnioski o ustalenie wotum nieufności dla poszczególnych ministrów Prezydium Sejmu

kieruje do odpowiednich komisji Sejmowych w celu wydania opinii.

Kontrola wykonania ustawy budżetowej

Kontrola wykonania budżetu państwa powierzona została również wyłącznie Sejmowi.

Konstytucja nakłada na Radę Ministrów obowiązek przedstawiania Sejmowi i NIK

sprawozdania z wykonania budżetu państwa. Stanowi ono następnie podstawę prac komisji

sejmowych i NIK. Ta ostatnia, zgodnie z ustawą zobowiązana jest przekazać swoje uwagi

właściwym organom Sejmu.

Interpelacje i zapytania poselskie

Najczęściej stosowanym w praktyce środkiem kontroli rządu jest składanie interpelacji i

zapytań poselskich. Prawo to jest indywidualnym uprawnieniem każdego posła. Zgodnie z

przepisami Konstytucyjnymi poseł może zgłosić interpelację lub zapytanie wyłącznie do

poszczególnych członków rządu. Interpelacje składać się powinno w sprawach o

zasadniczym charakterze. Interpelacja powinna zwierać krótkie przedstawienie stanu

faktycznego będącego jej przedmiotem oraz wynikające zeń pytanie. Zgodnie z Konst.,

interpelacje składa się na piśmie, a odpowiedź na nią powinna być udzielona w terminie 21

dni.

W Konst. RP z 1997 r. Podobną instytucją wydają się być także zapytania poselskie.

Składane są w celu uzyskania informacji o aktualnych problemach polityki państwa.

Podobnie jak w przypadku interpelacji, Prezes Rady Ministrów i poszczególni członkowie

rządu obowiązania są udzielić odpowiedzi w ciągu 21 dni. Konst. wprowadziła również

nową, nieznaną wcześniej regulację, nakładającą na Prezesa i pozostałych członków Rady

Ministrów obowiązek udzielania odpowiedzi w sprawach bieżących na każdym

posiedzeniu Sejmu.

22

Kontrolne uprawnienia komisji

Zgodnie z obowiązującym obecnie Regulaminem Sejmu wszystkie komisje mają tzw. prawo

do informacji, czyli prawo żądania informacji i sprawozdań od ministrów oraz kierowników

właściwych resortów. Mają też uprawnienia do żądania obecności właściwych ministrów

oraz kierowników naczelnych organów administracji państwowej na tych posiedzeniach

komisji, na których rozpatrywane są sprawy dotyczące zakresu ich działania. Istotnym

uprawnieniem komisji w tym zakresie jest prawo żądania wyjaśnień od obecnych na

posiedzeniach przedstawicieli rządu. Dodać również należy że podobne uprawnienia

posiadają komisje senatu. Zgodnie bowiem z art.16 ust.2 ustawy o wykonywaniu posła i

senatora członkowie RM są obowiązania przedstawić informacje oraz wyjaśnienia na żądania

stałych i nadzwyczajnych komisji nie tylko Sejmu , lecz również Senatu. Efektem kontrolnej

pracy komisji Sejmu są obecnie dezyderaty i opinie. W obecnych regulacjach dezyderat jest

uchwałą komisji zwierającą jej postulaty w określonych sprawach. Może być skierowany do

ściśle określonego kręgu osób, który stanowią: Rada Ministrów oraz poszczególni jej

członkowie, Prezes NIK, Prezes NBP, Prokurator Generalny oraz Główny Inspektor Pracy.

Natomiast opinia komisji zawiera stanowisko w określonej sprawie. Krąg jej adresatów może

być szerszy i, poza wcześniej wymienionymi może być ona skierowana do innych

centralnych urzędów oraz instytucji państwowych. Natomiast odmiennie wyglądają

uprawnienia kontrolne komisji śledczych powoływanych przez Sejm do zbadania

określonej sprawy. Zgodnie z obowiązującą w tym zakresie regulacją ustawy z 21 I 1999 r. O

Sejmowej komisji śledczej, komisja taka ma prawo wzywania i przesłuchiwania każdej

osoby. Każda wezwana przez komisję osoba ma również obowiązek stawić się przed nią i

złożyć zeznanie.

Kontrola wykonywania ustaw

Ostatnim rodzajem wykonywania przez parlament kontroli nad działalnością rządu jest

kontrola wykonywania ustaw. Z regulacji konstytucyjnych przyznających Sejmowi prawo

kontroli Rady Ministrów wynikać powinno, że jedynie komisje Sejmu powinny kontrolować

rząd w zakresie zapewnienia wykonywania ustaw. Regulamin senatu nie określa

szczegółowego trybu przeprowadzania kontroli, stanowiąc jedynie, iż właściwymi do ich

przeprowadzania są komisje senackie.

Prezydent Rzeczpospolitej Polskiej

1. Charakterystyka konstytucyjnego stanowiska Prezydenta RP

Pozycja ustrojowa Prezydenta w systemie podziału władzy Konstytucja RP kształtuje ustrój państwa oparty na zasadzie podziału władzy, stanowiąc w

art. 10, że: „1. Ustrój RP opiera się na podziale i równowadze władzy ustawodawczej,

wykonawczej i władzy sądowniczej. 2. Władzę ustawodawczą sprawuje Sejm i Senat, władzę

wykonawczą Prezydent RP i Rada Ministrów, a władzę sądowniczą sądy i trybunały.”

Konstytucyjna regulacja statusu ustrojowego Prezydenta przewiduje dla niego rolę klasycznej

głowy państwa. Konstytucja stanowi w art. 132, że „Prezydent RP nie może piastować

żadnego innego urzędu ani pełnić żadnej funkcji publicznej, z wyjątkiem tych, które są

związane ze sprawowaniem urzędem”.

Funkcje ustrojowe

Ogólną charakterystykę urzędu Prezydenta RP zawierają przepisy art.. 126 Konst. RP, w

których czytamy: „1. Prezydent RP jest najwyższym przedstawicielem RP i gwarantem

ciągłości państwowej. 2. Prezydent RP czuwa nad przestrzeganiem Konst., stoi na straży

23

suwerenności i bezpieczeństwa państwa oraz nienaruszalności i niepodzielności jego

terytorium. 3. Prezydent RP wykonuje swoje zadania w zakresie i na zasadach określonych w

Konstytucji i ustawach.” W art.. 126 ust. 1 Prezydent RP został definiowany jako najwyższy

przedstawiciel RP i gwarant ciągłości władzy państwowej. Wyznacznikiem tej roli

państwa są dwie funkcje: reprezentacja państwa i gwarant ciągłości władzy państwowej.

Funkcja reprezentacji państwa tradycyjnie są uznane w doktrynie prawa konstytucyjnego i w

praktyce ustrojowej za klasyczne funkcje głowy państwa – króla w ustroju monarchicznym,

a prezydenta w ustroju republikańskim – współcześnie określony ogólnie jako funkcje szefa

państwa. Pojawiły się wówczas różne interpretacje funkcji „gwaranta ciągłości władzy”,

oznaczające rolę inspirującą Prezydenta w stosunku do parlamentu i rządu, określające jego

zadania o charakterze hamującym w sytuacjach naruszenia podstawowych wartości dla bytu

państwa, czy wreszcie wskazujące na uprawnienia do rozwiązywania konfliktów politycznych

w państwie. W świetle art. 126 ust. 2 Prezydent wypełnia w charakterze organu egzekutywy

dwie funkcje: 1) strażnika przestrzegania Konstytucji RP; 2)gwaranta suwerenności i

bezpieczeństwa państwa oraz nienaruszalności i niepodzielności jego terytorium. Konst.

RP w art. 126 ust. 3 określa szczególne relacje zadań Prezydenta do przepisów konst. i ustaw.

Zostały one wyrażone w następujący sposób: „ Prezydent RP wykonuje swoje zadania w

zakresie i na zasadach określonych w Konst. i ustawach.”

Zasady i tryb odpowiedzialności Prezydenta RP

Konstytucja RP stanowi, że: „ Prezydent za naruszenie Konst., ustaw lub za popełnienie

przestępstwa może być pociągnięty do odpowiedzialności tylko przed Trybunałem Stanu

(art.145 ust. 1). Zatem Konst. statuuje expressis verbiszasadę odpowiedzialności

konstytucyjnej Prezydenta. Pośredni na postawie art. 144 ust. 2 o kontrasygnacie aktów

prawnych Prezydenta można wnosić, że intencją ustawodawcy było wyłączenie

odpowiedzialności politycznej Prezydenta i przeniesienie odpowiedzialności o tym

charakterze za jego działania na Prezesa Rady Ministrów.

Prezydent zgodnie z Konst. RP może być postawiony w stan oskarżenia przed

Trybunałem Stanu za naruszenie Konst. względnie ustaw lub za popełnienie

przestępstwa. Jego odpowiedzialność jest ujęta jako: a) odpowiedzialność za delikt

konstytucyjny, b) odpowiedzialność karna za jakiekolwiek przestępstwo.

W świetle Konstytucji Prezydent RP za popełnienie przestępstwa podlega odpowiedzialności

karnej, która realizuje się wyłącznie przed Trybunałem Stanu. W sprawie odpowiedzialności

karnej Trybunał Stanu jest więc dla niego sądem wyłącznie właściwym. W stan oskarżenia

Prezydenta RP może postawić Zgromadzenie Narodowe w wyniku uchwały podjętej

większością co najmniej 2\3 głosów ustawowej liczby członków Zgromadzenia, na wniosek

co najmniej 140 jego członków (art. 145 ust. 2)

2. Zasady wyboru Prezydenta RP

Zasady i tryb powszechnych wyborów Prezydenta RP Zasady i tryb wyboru Prezydenta RP określa art. 127 Konst., który stanowi: „1. Prezydenta

jest wybierany przez naród, w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich, w

głosowaniu tajnym. [...] 4. Na Prezydenta RP wybrany zostaje kandydat, który otrzymał

więcej niż połowę ważnie oddanych głosów. Jeżeli żaden z kandydatów nie uzyska

wymaganej większości, czternastego dnia po pierwszym głosowaniu przeprowadza się

ponownie głosowanie. 5. W ponownym głosowaniu wyboru dokonuje się spośród dwóch

kandydatów, którzy w pierwszym głosowaniu otrzymali kolejno największą liczbę głosów.

Jeżeli którykolwiek z tych dwóch kandydatów wycofa zgodę na kandydowanie, utraci prawo

wyborcze lub umrze, w jego miejsce do wyborów w ponownym głosowaniu dopuszcza się

24

kandydata, który otrzymał kolejno największą liczbę głosów w pierwszym głosowaniu. W

takim przypadku datę ponownego głosowania odracza się o dalszych 14 dni. 6) Na

Prezydenta RP wybrany zostaje kandydat, który w ponownym głosowaniu otrzymał więcej

głosów”. Konstytucja przyjmuje zatem system powszechnych wyborów większościowych w

dwóch turach, określając przy tym wymaganą większość głosów do wyboru prezydenta w

pierwszej turze oraz warunki ostatecznego wyboru w ponownym głosowaniu.

Zarządzenie wyborów, tryb zgłaszania kandydatów oraz ustalenie wyboru Prezydenta

RP

Wybory Prezydenckie zarządza Marszałek Sejmu nie wcześniej niż na 7 miesięcy i nie

później niż na 6 miesięcy przed upływem kadencji urzędującego Prezydenta RP oraz

wyznacza ich datę na dzień wolny od pracy przypadający nie wcześniej niż na 100 dni i nie

później niż na 75 dni przed upływem kadencji. Natomiast w razie opróżnienia urzędu

Prezydenta Marszałek Sejmu zarządza wybory nie później niż w czternastym dniu po

opróżnieniu urzędu i wyznacza datę wyboru na dzień wolny od pracy przypadający w ciągu

60 dni od dnia zarządzenia wyborów ( art.128 ust. 2 Konst. i art. 7 ustawy).

Tryb zgłaszania kandydatów na Prezydenta RP w świetle regulacji ustawowych odbywa się w

złożonej procedurze i obwarowany jest wymogiem spełnienia pewnych warunków.

Zgłoszenia kandydata na Prezydenta do Państwowej Komisji Wyborczej w celu rejestracji

dokonuje „Komitet wyborczy kandydata na Prezydenta RP”, utworzony przez obywateli

polskich mających prawo wybierania do Sejmu w liczbie co najmniej 15. Komitet ten

przejmuje na siebie także zadanie prowadzenia kampanie wyborczej. Komitet po zebraniu co

najmniej 1000 podpisów wyborców popierających kandydata jest przez pełnomocnika

Komitetu zgłaszany Państwowej Komisji Wyborczej do rejestracji. Komitet nabywa

osobowość prawną w zakresie wykonywania zadań wynikających z ordynacji wyborczej z

dniem zarejestrowania. Zgłoszenia kandydata na Prezydenta RP wymaga poparcia co

najmniej 100.000 obywateli mających prawo wybierania do Sejmu. Naturalnie zgłoszenie

kandydata na Prezydenta wymaga jego pisemnej zgody na kandydowanie w wyborach.

Państwowa Komisja wyborcza dokonuje rejestracji kandydata na urząd Prezydenta RP ,

sprawdza prawidłowość zgłoszenia oraz bada, czy kandydat spełnia warunki wybieralności

określone w konstytucyjnie i wymogi wskazane w ordynacji wyborczej. Ważność wyboru

Prezydenta RP stwierdza Sąd Najwyższy (art. 129 Konst.)

Prawne warunki wybieralności na urząd Prezydenta

Konstytucja określa niezbędne warunki wybieralności na urząd prezydenta w art. 127 ust .3: „

Na Prezydenta może być wybrany obywatel polski, który najpóźniej w dniu wyborów kończy

35 lat i korzysta z pełni praw wyborczych do Sejmu”.

Prezydent wybierany jest na pięcioletnią kadencję. Konst. RP ograniczyła możliwość

ponownego wyboru do jednego razu ( art. 127 ust. 2) Zatem maksymalny okres sprawowania

urzędu prezydenta został ustalony na dwie kadencje, w sumie nie dłużej niż 10 lat.

Kadencja, objęcie urzędu i wygaśnięcie mandatu Prezydenta RP

Konst. w art. 127 ust. 2 określiła kadencję Prezydenta RP, stanowiąc: „Prezydent RP jest

wybierany na pięcioletnią kadencję”. Kadencja Prezydenta to konstytucyjnie określony zakres

sprawowania urzędu przez tę samą osobę powołaną na urząd w wyniku wyboru. Kadencję

Prezydenta wyznaczają daty początku jej biegu i momentu zakończenia. Na gruncie

Konstytucji RP początek Kadencji został określony w art.130, gdzie jest mowa, że Prezydent

obejmuje urząd po złożeniu przysięgi wobec Zgromadzenia Narodowego, według

konstytucyjnie określonej roty. Konst. nie określa terminu złożenia przysięgi przez

25

Prezydenta nowo wybranego. Kwestie te regulują przepisy ustawy o wyborze Prezydenta.

Wygaśniecie mandatu następuje zasadniczo na skutek upływu czasu przewidzianego przez

Konst. Wakat urzędu Prezydenta może powstać z innych powodów. Konst. przewiduje

sytuacje nadzwyczajne, wobec których może zajść konieczność dokonania wyboru

Prezydenta przed upływem kadencji. Sytuacje te określa się ogólnie pojęciem „opróżnienia

urzędu przed upływem kadencji”. W świetle art.131 ust. 2 opróżnienie urzędu następuje

wskutek: a) śmierci, b) zrzeszenia się urzędu, c) stwierdzenia nieważności wyboru Prezydenta

lub innych przyczyn nieobjęcia urzędu po wyborze, d) uznania przez Zgromadzenie

Narodowe trwałej niezdolności do sprawowania urzędu ze względu na stan zdrowia uchwalą

podjętą większością co najmniej 2\3 głosów ustawowej liczby jego członków, e) złożenia

urzędu orzeczeniem Trybunału Stanu. Powyższe okoliczności wskazują na przeszkody trwałe,

nieodwracalne i uniemożliwiające normalne funkcjonowanie urzędu prezydenta. W sytuacji

gdy urząd Prezydenta RP jest opróżniony, tymczasowo – do czasu wyboru nowego

Prezydenta – Marszałek Sejmu wykonuje jego obowiązki . Natomiast jeśli Marszałek Sejmu

nie może wykonywać obowiązków Prezydenta, przejmuje je Marszałek Senatu (art. 131 ust.

3). Konstytucja przewiduje również sytuację, gdy następuje przejściowe, nietrwałe,

przeszkody w sprawowaniu urzędu przez Prezydenta. W tych sytuacjach – zgodnie z art. 131

ust. 1 – Prezydent RP zawiadamia Marszałka Sejmu, który tymczasowo przejmuje obowiązki.

Natomiast gdy Prezydent nie może zawiadomić Marszałka Sejmu o przeszkodach w

sprawowaniu urzędu, wówczas o ich stwierdzeniu, na wniosek Marszałka Sejmu, rozstrzyga

Trybunał Stanu, który powierza Marszałkowi tymczasowe wykonywanie obowiązków

Prezydenta.

3. Akty urzędowe Prezydenta

Pojęcie i klasyfikacja aktów urzędowych Prezydenta Konst. RP w art. 144 ust. 1 stanowi: „Prezydent RP, korzysta ze swoich konstytucyjnych i

ustawowych kompetencji , wydaje akty urzędowe”. Konstytucja wprowadza zatem pojecie

„aktu urzędowego” jako formę czynności urzędowych Prezydenta, podejmowanych w

zakresie realizacji konstytucyjnych i ustawowych kompetencji. Z kontekstu art. 144 ust. 1

Konst. RP wynika, że termin „akt urzędowy” jest zbiorczym określeniem wszystkich decyzji i

działań urzędowych Prezydenta. Pojęcie „aktu urzędowego” w Konst. można wyjaśnić

również w ten sposób, że jest to postać czynności urzędowej Prezydenta podejmowanej w

granicach jego kompetencji konstytucyjnych i ustawowych. Jest to formuła nie przesądzająca

formy, w jakiej głowa państwa podejmuje decyzje. Konstytucja wyróżnia 4 rodzaje aktów

prawnych: akty ustawodawcze – rozporządzenia z mocą ustawy, rozporządzenia, zarządzenia

oraz postanowienia, stanowiące zamknięty katalog aktów prawnych Prezydenta. Drugą grupę

„aktów urzędowych” Prezydenta stanowią akty o zróżnicowanej treści, które podejmuje on

korzystając ze swoich kompetencji. Konstytucja wymienia tu zarządzenia wyborów do Sejmu

i Senatu, zarządzenia referendum ogólnokrajowego, zwoływanie pierwszego posiedzenia

Sejmu i Senatu, nominacje, skracania kadencji izb parlamentu, inicjatywa ustawodawcza,

stosownie aktu łaski, stosowanie veta, czyli przekazanie ustawy do Sejmu z wnioskiem o

ponowne je uchwalenie przez Sejm.

W ust .1 art. 144 Konst. przyjmuje szerokie pojęcie „aktu urzędowego”. Konstytucyjna

formuła, że „Prezydenta RP [...] wydaje akty urzędowe”, wskazuje na pojęcie „aktu

urzędowego” bliższe rzeczywistości ustrojowej, które obejmuje nie tylko akty urzędowe

podjęte w formie pisemnej, lecz wszelkie inne formy realizacji kompetencji

Prezydenta. Wykładnia gramatyczna art. 144 ust. 2 wskazuje natomiast na inny zakres „aktu

urzędowego”, gdyż przepis ten stanowi, że wydane przez Prezydenta RP akty urzędowe

wymagają dla swej ważności podpisu Prezesa Rady Ministrów. Z istoty kontrasygnaty

26

wynika, że akty urzędowe Prezydenta wymagają formy pisemnej, wyrażenia ich w postaci

dokumentu pisanego , skoro kontrasygnata musi być dokonana w formie pisemnej. Wynika to

również z procedury dokonywania kontrasygnaty.

W świetle przedstawionych wywodów akty urzędowe Prezydenta RP posiadają zróżnicowany

charakter w dwóch płaszczyznach:

1) ze względu na formę aktu urzędowego; 2) ze względu na charakter ustrojowy.

W pierwszej grupie można wyróżnić:

1) akty prawne; 2) inne akty urzędowe.

Natomiast w drugiej grupie akty urzędowe można podzielić:

a) akty urzędowe kontrasygnowane; b) prerogatywy Prezydenta

Kontrasygnata aktów urzędowych Prezydenta

Instytucja kontrasygnaty oznacza współpodpis złożony przez premiera lub ministra na akcie

urzędowym głowy państwa.

Prawno-ustrojowa konstrukcja kontrasygnaty, określona w art. 144 ust. 2 zawiera trzy

elementy:

a) kontrasygnacie podlegają akty urzędowe Prezydenta; b) kontrasygnaty dokonuje

Prezes Rady Ministrów, z wyłączeniem poszczególnych ministrów; c) Prezes Rady

Ministrów przez podpisanie aktu ponosi odpowiedzialność przed Sejmem. Konstytucja

przyjmuje ogólną zasadę, że akty urzędowe wydane przez Prezydenta powinny podlegać

wymogowi ich kontrasygnowania. Zasada ta znajduje swe potwierdzenie w ust. 3, który

wymienia katalog aktów urzędowych wyłączonych z obowiązku Kontrasygnaty. Konstytucja

przyjęła koncepcję kontrasygnaty negatywnej, obejmującym swoim zakresem wszystkie akty

urzędowe nie wyłączone jako prerogatywy.

Prerogatywy Prezydenta

Prerogatywy Prezydenta – akty urzędowe podejmowane osobiście, bez obowiązku ich

kontrasygnaty – wskazują na osobistą, samodzielną władzę Prezydenta, na samodzielne

atrybuty tej władzy, wyrażają jego charakter i samodzielność ustrojową Prezydenta.

Konstytucja w art. 144 ust. 3 wyodrębnia zakres prerogatywy, obejmujący 30 aktów

urzędowych Prezydenta RP.

4. Kompetencje Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej

Klasyfikacja kompetencji Proponowana klasyfikacja kompetencji Prezydenta RP została przeprowadzona według

kryterium wskazującego na trzy podstawowe grupy uprawnień: 1) kompetencje

wyznaczające Prezydentowi rolę głowy państwa w stosunkach zagranicznych i

wewnętrznych; 2) kompetencje realizujące arbitraż polityczny Prezydenta i

równoważące władzę w systemie podziału władzy; 3) inne kompetencje.

Szczegółowy zarys proponowanej klasyfikacji wyróżnia następujące grupy i podgrupy

uprawnień Prezydenta RP:

Kompetencje głowy państwa:

a) kompetencje w zakresie spraw zagranicznych; b) kompetencje w zakresie zwierzchnictwa Sił Zbrojnych, obronności i

bezpieczeństwa państwa na czas pokoju i wojny;

27

c) klasyczne uprawnienia głowy państwa Kompetencje arbitrażu politycznego i równoważenia władz:

a) kompetencje w stosunku do parlamentu (Sejm i Senat) b) kompetencje w stosunku do rządu; c) kompetencje w stosunku do władzy sądowniczej;

Inne kompetencje:

a) kompetencje ustrojowe; b) kompetencje kreacyjne, organizacyjne oraz w zakresie kierownictwa państwowego i

wewnętrznego w Kancelarii Prezydenta RP.

c) Pozostałe kompetencje określone w ustawach

Kompetencje głowy państwa

a) Kompetencje w zakresie spraw zagranicznych Prezydenta jako najwyższy przedstawiciel RP, w stosunkach międzynarodowych posiada

stosowny zakres kompetencji określonych w Konstytucji. Uprawnieniem jest prawo

ratyfikacji i wypowiadania umów międzynarodowych. Konstytucja przewiduje w tym celu

prawny obowiązek współdziałania Prezydenta z rządem i właściwym ministrem (art.133

ust.3). Chodzi tu zapewne nie tylko o uzgodnienie kierunków polityki zagranicznej państwa,

lecz także o koordynację działania na arenie międzynarodowej. Prezydent reprezentuje

państwo w stosunkach międzynarodowych nie tylko osobiście , lecz również przy pomocy

pełnomocnych przedstawicieli RP w innych państwach i przy organizacjach

międzynarodowych. Posiada także prawo mianowania i odwoływania takich przedstawicieli

dyplomatycznych innych państw i organizacji międzynarodowych (art. 133 ust. 1 pkt. 2-3).

b) kompetencje w zakresie zwierzchnictwa Sił Zbrojnych, obronności i bezpieczeństwa

państwa na czas pokoju i wojny

Pierwszą grupę stanowią kompetencje w zakresie obronności państwa i obejmują:

zwierzchnictwo nad Siłami Zbrojnymi oraz związane z tym szczegółowe uprawnienia

dotyczące zarządzania stanu wojny, mobilizacji i użycia Sił Zbrojnych. Konstytucja

najwyższym zwierzchnikiem Sił Zbrojnych RP ustanawia Prezydenta (art. 134 ust. 1). Konst.

przewiduje udział Ministra Obrony Narodowej, Prezesa Rady Ministrów oraz Rady

Ministrów w realizacji atrybutów Prezydenta w zakresie najwyższego zwierzchnictwa Sił

Zbrojnych. W czasie pokoju sprawuje on to zwierzchnictwo za pośrednictwem Ministra

Obrony Narodowej (art.134 ust. 2).

Zakres i treść „najwyższego zwierzchnictwa nad Siłami Zbrojnymi” Prezydenta zostały

określone w Konstytucji RP w art. 134 następująco: a) mianuje i odwołuje Szefa Sztabu

Generalnego oraz dowódców rodzajowych Sił Zbrojnych na czas określony (kadencje); b)

mianuje na czas wojny, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, Naczelnego Dowódcę Sił

Zbrojnych. W tym samym trybie go odwołuje; c) nadaje, na wniosek Ministra Obrony

Narodowej, określone w ustawach stopnie wojskowe. Nadto art. 136 stanowi, że w razie

bezpośredniego, zewnętrznego zagrożenia państwa Prezydent, na wniosek Prezesa Rady

Ministrów, zarządza powszechną lub częściową mobilizację i użycie Sił Zbrojnych do obrony

państwa.

Druga grupa kompetencji w zakresie bezpieczeństwa państwa jest rezerwowana dla

Prezydenta RP na okoliczności szczególnych zagrożeń dla państwa. W tym zakresie

Konst. RP również dokonuje rozgraniczenia uprawnień Prezydenta i rządu. Zgodnie ze

stosowanymi postanowieniami art. 146 ust. 4 bezpieczeństwo państwa jest domeną rządu,

natomiast uprawnienia Prezydenta w tej dziedzinie są konstytucyjnie określone co do ich

zakresu i okoliczności wykonywania. Konst. uprawnienia Prezydenta związane ze

szczegółowymi stanami zagrożenia państwa łączą w sobie dwa aspekty: a) oznaczają

28

możliwość decydowania przez Prezydenta o odstąpieniu od konstytucyjnych zasad

sprawowania władzy w czasie pokoju na rzecz procedur wyjątkowych w ramach tzw.

konstytucyjnej dyktatury; b) nadają Prezydentowi prawo zmiany demokratycznych

standardów statusu obywatela w państwie, wprowadzenia ograniczeń swobód obywatelskich.

Konst. RP w art. 229 stanowi, że: „ W razie zewnętrznego zagrożenia państwa, zbrojnej

napaści na terytorium RP lub gdy z umów międzynarodowych wynika zobowiązanie dla

wspólnej obrony przeciwko agresji, Prezydent RP, na wniosek Rady Ministrów, może

wprowadzić stan wojenny na części lub na całym terytorium państwa”. Prezydent może także

zgodnie z art. 230, wprowadzić , na wniosek Rady Ministrów, na czas oznaczony, nie dłuższy

niż 90 dni, stan wyjątkowy na części albo na całym terytorium państwa, jeśli wystąpiło

„zagrożenie konstytucyjnego ustroju państwa, bezpieczeństwa obywateli lub porządku

publicznego”. Przedłużenie stanu wyjątkowego może nastąpić tylko raz, za zgodą Sejmu, na

czas nie dłuższy niż 60 dni. Rozporządzenia Prezydenta o wprowadzeniu któregoś stanu

nadzwyczajnego podlegają kontroli i rozpatrzeniu niezwłocznie przez Sejm, zaś Prezydent

jest zobowiązany przedstawić je w ciągu 48 godz. Od podpisania.

c) klasyczne uprawnienia głowy państwa

W konstytucyjnie określonym zakresie kompetencji Prezydenta można wyodrębnić grupę

uprawnień, które wyrażają klasyczne atrybuty władzy głowy państwa w stosunkach

wewnętrznych. Konst. w grupie tych kompetencji wymienia 4 uprawnienia tradycyjne

należące do głowy państwa. W art. 139 zostało uregulowane prawo łaski. Konst. stanowi, że

Prezydent stosuje prawo łaski z wyłączeniem osób skazanych przez Trybunał Stanu.

Prezydent nadaje obywatelstwo polskie i wyraża zgodę na zrzeszenie się obywatelstwa

polskiego (art.137). Kolejnym uprawnieniem Prezydenta przewidzianym w Konst. jest prawo

nadawania orderów i odznaczeń (art.138).Konstytucja nadaje Prezydentowi również prawo

zwracania się z orędziem do Sejmu, Senatu i Zgromadzenia Narodowego, którego nie

czynie się przedmiotem debaty (art. 140).

Kompetencje arbitrażu politycznego i równoważenia władzy

a) kompetencje w stosunku do parlamentu (Sejm i Senat)W stosunku do parlamentu Prezydent posiada uprawnienia, które pozwalają mu

oddziaływać na tryb funkcjonowania i sposób podejmowania decyzji przez izby

parlamentu. Konst. RP wyposażyła Prezydenta w uprawnienia wpływające na tok pracy

parlamentu, polegające na zarządzeniu wyborów Sejmu i Senatu (art.98 ust.2) oraz

zwoływaniu pierwszego posiedzenia Sejmu i Senatu w ciągu 30 dni od dnia wyborów, a w

przypadku skrócenia kadencji nie później niż na 15 dzień po przeprowadzeniu wyborów (art.

98 ust. 5 i art. 109).

Uprawnienia Prezydenta o istotnej sile wpływania na funkcjonowanie parlamentu jest jego

prerogatywa skracania kadencji obu izb (art. 98 ust. 4). Decyzję o skróceniu kadencji

Prezydent podejmuje samodzielnie, ale po zasięgnięciu opinii Marszałków Sejmu i Senatu

(art. 98 ust. 4). Konstytucja zapewnia Prezydentowi RP wpływ na tok i rezultaty

działalności prawotwórczej parlamentu. Prezydent realizuje je poprzez prawoinicjatywy

ustawodawczej oraz kompetencje związane z podpisaniem i ogłoszeniem ustawy. Prawo

inicjatywy ustawodawczej zgodnie a art. 118, przysługuje Prezydentowi obok innych

podmiotów. Konstytucja nadaje Prezydentowi uprawnienia związane z podpisaniem i

ogłoszeniem ustawy. Zgodnie z art. 122 ust. 1i 2 Prezydent podpisuje ustawę w ciągu 21 dni

od dnia jej przedstawienia przez Marszałka Sejmu do podpisu i zarządza ogłoszenie w

„Dzienniku Ustaw” RP. W niektórych przypadkach (ustawa uchwalona w trybie pilnym,

ustawa budżetowa, ustawa o prowizorium budżetowym) termin podpisania ustawy wynosi

7dni. Podpisanie ustawy przez Prezydenta, nazywane jest „promulgacją”. Zgodnie z art. 122

29

ust. 3 i 5 Prezydenta może zakwestionować ustawę uchwaloną przez parlament w dwóch

formach – wnioskowa do Trybunału Konstytucyjnego o stwierdzenie zgodności ustawy z

Konstytucją oraz do Sejmu o ponowne rozpatrzenie ustawy.

b) kompetencje w stosunku do rządu

Konstytucyjne uprawnienia Prezydenta pozwalają mu wpłynąć na rząd w dwóch

płaszczyznach: a) w zakresie powoływania rządu, b) oddziaływania na tok jego pracy i

politykę. W wariancie podstawowym dla systemu ustrojowego w Konstytucji Prezydent

desygnuje Prezesa Rady Ministrów, a następnie na jego wniosek powołuje rząd, który ubiega

się o zaufanie polityczne Sejmu (art. 154 ust. 1 i 2). Konstytucyjny tryb powoływania rządu

przewiduje jego powołanie przez Sejm, w przypadku niepowodzenia w powoływaniu rządu w

wariancie pierwszym (art.154 ust. 3), oraz powołanie przez Prezydenta, gdy zawiodą dwie

wcześniejsze procedury (art.155).

c) kompetencje w stosunku do władzy sądowniczej

Zasadniczą kompetencją Prezydenta w zakresie stosunków z władzą sądowniczą jest

powoływanie sędziów na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa (art. 179). Kolejnymi

kompetencjami Prezydenta są jego uprawnienia do powoływania organów władzy

sądowniczej. Zgodnie z Konstytucją Prezydent powołuje: a) Pierwszego Prezesa Sądu

Najwyższego na 6-letni kadencję, spośród kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie

Ogólne Sędziów Sądu Najwyższego (art.183), b) Prezesa Naczelnego Sądu

Administracyjnego na 6-letnią kadencję, spośród kandydatów przedstawionych przez

Zgromadzenie Ogólne Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego (art. 185), c) Prezesa i

Wiceprezesa Trybunału Konstytucyjnego, spośród kandydatów przedstawionych przez

Zgromadzenie Ogólne Sędziów Trybunału Konstytucyjnego (art. 194 ust. 2). Prezydent

powołuje także jedną osobę do składu Krajowej Rady Sądowniczej (art.. 187 ust. 1).

Wśród innych uprawnień Prezydenta należy jeszcze wymienić: a) prawo występowania z

wnioskiem do Trybunału Stanu o pociągniecie członka Rady Ministrów do

odpowiedzialności konstytucyjnej ( art. 156 ust. 2), b) prawo występowania z wnioskiem

w sprawach objętych kognicją Trybunału Konstytucyjnego (art. 191 ust.1), c) prawo

występowania do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem o rozstrzygnięcie sporów

kompetencyjnych pomiędzy centralnymi konstytucyjnymi organami państwa (art.. 192).

Inne kompetencje Prezydenta

a) kompetencje ustrojowe

Prezydent wykonujący funkcję gwaranta Konstytucji RP posiada uprawnienia w zakresie

dokonywania zmian ustrojowych w Konstytucji, stanowiące podstawową i zasadniczą

gwarancję skutecznej ochrony porządku konstytucyjnego. Na podstawie art. 235 ust. 1

Prezydent RP może przekładać, obok 1\5 ustawowej liczby posłów i Senatu, projekt ustawy o

zmianie Konstytucji.

b) kompetencje kreacyjne, organizacyjne oraz w zakresie kierownictwa państwowego i

wewnętrznego w Kancelarii Prezydenta RP

Prezydent zgodnie z Konst. uczestniczy w powoływaniu innych, poza rządem i organami

wymiaru sprawiedliwości, organów państwowych. W świetle art.214 ust. 1 ,powołuje obok

Sejmu i Senatu, członków KRRiT. Na podstawie art. 227 ust. 3 i 5 wnioskuje do Sejmu o

powołanie Prezesa Narodowego Banku Polskiego oraz powołuje, w równej liczbie z Sejmem

i Senatem, członków Rady Polityki Pieniężnej.

c) pozostałe kompetencje określone w ustawach

30

Kompetencje Prezydenta są uregulowane w sporej liczbie ustaw, których wykaz na początek

2000r. Obejmuje aż 57. Prezydentowi RP zostały powierzone w drodze ustaw różnorodne

sprawy organizacyjne dotyczące funkcjonowania państwa i osób zajmujących stanowiska

kierownicze oraz osób mających status urzędników państwowych.

5. Ogólna charakterystyka pozycji Prezydenta RP w systemie ustrojowym państwa

Na gruncie rozwiązań Konstytucji został ukształtowany ustrój parlamentarny

wyznaczający system stosunków między Prezydentem, rządem a parlamentem, których

podstawy ustrojowe wyznacza zasada podziału władzy i równoważenia władz.

Zasadniczym wyznacznikiem statusu ustrojowego Prezydenta RP są dwie podstawowe

jako role politycznoustrojowe – arbitrażu politycznego oraz równoważenia władz w

systemie konstytucyjnym podziału władzy, realizowane w zakresie jego funkcji

ustrojowych jako organu władzy wykonawczej i klasycznej głowy państwa.

Rada Ministrów i administracja rządowa

Rada Ministrów to organ władzy wykonawczej powołany do prowadzenia polityki państwa i

kierowania administracją rządową.

2. Ustrojowa rola Rady Ministrów

RM prowadzi politykę wewnętrzną i zagraniczną RP (art.146), do niej należą sprawy polityki

państwa, które nie zostały zastrzeżone dla innych organów państwowych i samorządu

terytorialnego. RM kieruje administracją rządową i sprawuje ogólne kierownictwo w

dziedzinie stosunków z innymi państwami i organizacjami międzynarodowymi, a także

ogólne kierownictwo w dziedzinie obronności kraju. W art. 146 ust. 2 zawarto bowiem

zasadę domniemania właściwości RM w dziedzinach polityki państwa. Regulacje

konstytucyjne zawarte w rozdziale VI stwarzają wyraźne podstawy do określenia funkcji RM.

Z faktu zaliczenia RM do organów władzy wykonawczej wynika, że realizuje ona funkcje

wykonawczą, która polega na zapewnieniu wykonywania ustaw jako aktów prawnych

stanowionych przez parlament. Nie chodzi przy tym o bezpośrednie ich wykonywanie, ale

przede wszystkim „zapewnienie wykonywania ustaw”. Obok tej funkcji RM spełnia także

funkcję administrowania, z którą powiązana została funkcja kierowania szeroko

rozumiana, gdyż mieści się w niej także „kierowanie administracją rządową” (art.146 ust. 3).

Podkreślić należy, że regulacje konstytucyjne dają podstawę do wyróżniania także funkcji

rządzenia, która najbardziej podkreśla ustrojową rolę, samodzielność, ale i odpowiedzialność

RM.

3. Skład Rady Ministrów

Konst. nie określa liczbowego składu RM, stąd też z regulacji prawnych zawartych w

Ustawie Zasadniczej nie dowiadujemy się bynajmniej, ile osób wchodzi w skład tego organu.

Natomiast Konst. w art. 147 wylicza kategorie jej członków. Pierwsza z nich obejmuje

Prezesa Rady Ministrów. Prezes RM pełni ważną rolę w rządzie i może łączyć swe

stanowisko z funkcją ministra (art. 147 ust.2). Drugą kategorię członków rządu stanowią

wiceprezesi RM. Konstytucja nie wymaga bynajmniej powoływania wiceprezesów,

stwierdza bowiem, że „mogą być powołani”. Konst. nie określa także liczby wiceprezesów

RM, o tym również decyduje Prezes RM, który może wystąpić o powołanie jednego, dwu lub

kilku wicepremierów. Kategorię trzecią, przy tym najliczniejszą, stanowią ministrowie,

31

którzy spełniają podwójną rolę. Pierwsze z nich to członkostwo w organie kolegialnym, jakim

jest RM, druga zaś polega na kierowaniu resortem lub wypełnianiu zadań powierzonych im

przez Prezesa RM. Czwarta kategoria członków RM obejmuje przewodniczących

określonych w ustawach komitetów. Z tego tytułu aktualnie w skład rządu wchodzą:

przewodniczący Komitetu Badań Naukowych, szef Rządowego Centrum Studiów

Strategicznych i przewodniczący Komitetu Integracji Europejskiej. Słusznie więc podkreśla

się że w składzie RM obserwuje się zhierarchizowanie jej członków, bowiem wewnętrzną

strukturę rządu określają następujące przesłanki: a) kierownictwo polityczne premiera, b)

zróżnicowanie statusu ustrojowego ministrów, c) ograniczona samodzielność ministrów, d)

ograniczona zasada kolegialności.

4. Tryb powoływania RM

Prawem powoływania RM dysponuje Prezydent, który w tej dziedzinie odgrywa bardzo

ważną rolę. To właśnie on rozpoczyna proces tworzenia rządu, desygnując Prezesa RM.

Zostaje nim polityk reprezentujący albo najliczniejszą w Sejmie partię polityczną, albo

przedstawiciel koalicji, a więc ugrupowań zdecydowanych przyjąć wspólny program

stanowiący podstawę działania RM. Opierając się na przeprowadzonych rozmowach

politycznych i przyjętych uzgodnieniach desygnowany Prezes RM przedstawia Prezydentowi

propozycje dotyczące składu rządu. Prezydent powołuje Prezesa RM i pozostałych członków

rządu, a winien tego dokonać w ciągu 14 dni od dnia pierwszego posiedzenia Sejmu lub od

dnia przyjęcia dymisji poprzedniej RM. Odbiera też przysięgę od członków nowo powstałej

Rady Ministrów i wręcza im nominacje. Powołany Prezes RM ma obowiązek w ciągu 14 dni

przedstawić Sejmowi program działania RM i zgłosić wniosek o udzielenie rządowi wotum

zaufania. Tryb postępowania w sprawie udzielenia rządowi wotum zaufania określa bliżej

art.61a Regulaminu Sejmu. Obejmuje on niejako trzy etapy. Pierwszy to przedstawienie przez

Prezesa RM na posiedzeniu Sejmu expose, czyli programu gabinetu wraz z wnioskiem o

wotum zaufania dla powołanego już przez Prezydenta rządu. Drugi to przeprowadzenie

dyskusji, w trakcie której zgłaszane są zapytania i prezentowane stanowiska klubów oraz kół

poselskich. Dyskusję kończy wystąpienie Premiera, po którym nikt już nie może zabrać

głosu. Trzeci etap to głosowanie nad wnioskiem zgłoszonym przez Prezesa RM. Do przyjęcia

tej uchwały wymagana jest bezwzględna większość głosów w obecności co najmniej połowy

ustawowej liczby posłów. Jeśli działania podjęte przez Prezydenta nie przyniosą rezultatu i

desygnowany kandydat na premiera nie zdoła wykonać powierzonej mu misji albo też gdy

powołany rząd nie uzyska wotum zaufania, dalsze działania podejmuje Sejm (art. 154 ust.3).

W okresie 14 dni Sejm powinien dokonać wyboru Prezesa RM oraz proponowanych przez

niego członków RM bezwzględną większością głosów także w obecności co najmniej połowy

ustawowej liczby posłów. Tak wybraną RM powołuje Prezydent, czyli wręcza premierowi i

członkom rządu nominacje oraz odbiera od nich przysięgę. W tym kolejnym (już trzecim)

trybie powoływania RM inicjatywa ponownie przechodzi w ręce Prezydenta, który w ciągu

14 dni powołuje Prezesa RM, a na jego wniosek pozostałych członków rządu i odbiera od

nich przysięgę. Natomiast Sejm w ciągu kolejnych 14 dni udziela RM wotum zaufania tym

razem już zwykłą większością głosów. Prezydent podejmuje zatem działania zmierzające do

powołania RM, jak także ma zagwarantowany udział w zakończeniu przez nią działalności,

został bowiem upoważniony do przyjmowania dymisji rządu. Do złożenia dymisji na ręce

Prezydenta zobowiązany jest Prezes RM w czterech przypadkach. Po pierwsze – musi to

uczynić na pierwszym posiedzeniu nowo wybranego Sejmu (art. 162 ust.1), aby umożliwić

ukształtowanie się większości parlamentarnej i powołanie w oparciu o nią nowego rządu. Po

drugie – obowiązek taki istnieje, gdy Sejm nie uchwali wotum zaufania dla RM. Po trzecie –

w wypadku wyrażenia RM wotum nieufności (art. 162 ust. 2). Czwarty przypadek nie został

32

w nowej konstytucji tak wyraźnie sprecyzowany, wynika jednak z istoty instytucji

absolutorium.

Rola Prezesa RM w tworzeniu rządu

Opracowanie programu działania RM jest głównym zadaniem desygnowanego premiera,

bowiem program ten stanowi dla Sejmu podstawę do podjęcia uchwały w sprawie udzielenia

rządowi wotum zaufania, będącego warunkiem istnienia i działania RM. Powołanie rządu

obejmuje wręczenie przez Prezydenta nominacji Prezesowi i członkom RM, a także odebranie

przez nich przysięgi której treść określa art. 151 Konst.

5. Zmiany w składzie RM

W świetle art. 159 Sejm posiada tylko prawo do złożenia kresu funkcji ministra, w drodze

uchwalenia mu wotum nieufności większością głosów ustawowej liczby posłów (czyli co

najmniej 231 głosów). Wniosek w tej sprawie , z reguły pochodzący od opozycji

parlamentarnej, może zgłosić grupa co najmniej 69 posłów. Wniosek ten może być poddany

pod głosowanie dopiero po upływie 7 dni od dnia jego zgłoszenia. Jeśli Sejm uchwali taki

wniosek, minister zobowiązany jest do złożenia dymisji, którą Prezydent ma obowiązek

przyjąć. Art. 159 stanowi „ Prezydent RP odwołuje ministra, któremu Sejm wyraził wotum

nieufności większością głosów ustawowej liczby posłów”. Członek rządu może także złożyć

rezygnację z własnej inicjatywy, z różnych powodów, składając dymisję na ręce Prezesa RM.

6. Problem odpowiedzialności RM

Zasada systemu parlamentarno-gabinetowego zakłada kontrolę Sejmu nad działalnością

egzekutywy, w pierwszym rzędzie nad działalnością RM. Jest to kontrola o charakterze

politycznym, wykonywana środkami politycznymi i ze skutkami politycznymi. W prawie

Konstytucyjnym spotyka się dwie formy odpowiedzialności: a) polityczną i b)

konstytucyjną. Pierwsza z nich zgodnie ze swą nazwą, ma charakter polityczny, takie też są

powody i skutki jej zastosowania. Występuje ona wówczas, gdy między polityką realizowaną

przez RM a postulowaną przez większość parlamentarną występuje widoczna rozbieżność

stanowisk, gdy większość ta nie aprobuje już polityki rządu. Omawiana forma

odpowiedzialności zwana jest też odpowiedzialnością parlamentarną, gdyż jej istota

wyraża się w pociąganiu rządu do odpowiedzialności przez parlament. Odpowiedzialność

polityczna, czyli parlamentarna, może mieć charakter solidarny lub indywidualny. Druga z

nich, odpowiedzialność konstytucyjna ma charakter prawnokarny. Warunkiem jej

zastosowania jest naruszenie przez członka RM konstytucji lub ustaw, a skutkiem –

postanowienie go w stan oskarżenia przed Trybunałem Stanu, który decyduje o karze osób

zajmujących kierownicze stanowiska w państwie.

Odpowiedzialność polityczna RM

W zakresie odpowiedzialności politycznej Konstytucja wprowadza dwa środki, które Sejm

może zastosować. Pierwszy z nich to instytucja odmowy wotum zaufania, drugi zaś to

wyrażenie wotum nieufności. Po pierwsze, udzielenie wotum zaufania przez Sejm, bo tylko

on jest upoważniony do podejmowania tego rodzaju środka, występuje w procesie

powoływania rządu. Warunkiem istnienia RM jest poparcie dla jej polityki, którego udziela

Sejm. Po drugie, Sejm może w każdej chwili poddać ocenie polityki RM i w wyniku

krytycznej analizy nie udzielić jej zaufania. Z instytucją zaufania mamy do czynienia

wówczas, gdy o poparcie Sejmu zabiega Prezes RM – on jest w tym względzie inicjatorem

oceny, która może w ostatecznym rachunku wypaść pozytywnie lub negatywnie. Instytucję tę

33

reguluje art. 160 Konst., który stanowi „Prezes RM może zwrócić się do Sejmu o wyrażenie

RM wotum zaufania. Udzielenie wotum zaufania [...] następuje większością głosów w

obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów”. Negatywna ocena działalności RM

i w konsekwencji odmowa zaufania rodzi po stronie rządu obowiązek złożenia dymisji (art.

162 ust. 2 pkt. 1). Dymisję taką Prezydent zobowiązany jest przyjąć. Natomiast uchwała

pozytywna, czyli udzielenie rządowi wotum zaufania znacznie wzmacnia jego pozycję.

Zupełnie odmienna jest instytucja wotum nieufności. Zgłoszenie tego rodzaju wniosku jest

uzależnione od wielu warunków: po pierwsze – może go zgłosić co najmniej 46 posłów, po

drugie – wniosek ten musi zawierać wskazanie imienne kandydata na nowego Prezesa RM,

po trzecie – wniosek taki może być poddany pod głosowanie nie wcześniej niż po upływie 7

dni od daty jego zgłoszenia, po czwarte – dla jego przyjęcia wymagana jest większość

ustawowej liczby posłów, po piąte – w przypadku odrzucenia tego rodzaju wniosku przez

Sejm ponowna inicjatywa w tej sprawie może być podejmowana dopiero po upływie 3

miesięcy od dnia zgłoszenia poprzedniego wniosku.

Odpowiedzialność konstytucyjna członków RM

Za naruszenie Konst. lub ustawy w związku z zajmowanym stanowiskiem, lub w zakresie

swojego urzędowania odpowiedzialność konstytucyjną przed Trybunałem Stanu ponoszą

osoby zajmujące najwyższe stanowiska w państwie. Wniosek o pociągniecie członka RM do

odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu może zgłosić Prezydent RP lub co najmniej 115

posłów. Wniosek taki jest zgłaszany do Sejmu, a rozpatruje go wstępnie sejmowa Komisja

Odpowiedzialności Konstytucyjnej, która po uznaniu zasadności postawionych zarzutów

podejmuje uchwałę o wystąpieniu do Sejmu o pociągnięcie konkretnej osoby do

odpowiedzialności konstytucyjnej. Uchwałę w tej sprawie podejmuje Sejm większością 3\5

ustawowej liczby posłów (art.156). Trybunał Stanu może wymierzyć następujące kary: a)

utratę czynnego i biernego prawa wyborczego, b) zakazu zajmowania stanowisk

kierowniczych w organach państwowych i organizacjach społecznych, c) utratę wszystkich

lub niektórych orderów i odznaczeń państwowych, a także utratę zdolności do ich

uzyskiwania.

7. Kompetencje RM

Stosowanie prawa

Zadano wykonawczym obejmują również inne czynności, które na RM nakładają

obowiązujące ustawy, w tym także wydawanie aktów wykonawczych do ustaw. W tym celu

konstytucja upoważnia RM do wydawania aktów prawnych na podstawie i w celu wykonania

ustaw. Akty te noszą nazwę rozporządzeń, są ogłaszane w „Dzienniku Ustaw” i mogą być

wydawane tylko przez rząd w ramach upoważnienia zawartego w ustawie. Zauważyć należy,

że rozporządzenia może wydawać tylko organ do tego upoważniony. Mówiąc o funkcji

stanowienia prawa w państwie, nie można nie wymienić ważnej roli jaką RM spełnia w

zakresie

Realizacji przez parlament funkcji ustawodawczej. Do RM, obok innych podmiotów, należy

prawo inicjatywy ustawodawczej, a skoro RM prowadzi działalność wykonawczą,

koordynuje i kieruje działalnością administracji w państwie, jest ona z konieczności

najbardziej zorientowana w skali potrzeb regulacji ustawowych. W pewnych kwestiach do

RM należy wyłącznie prawo wnoszenia projektów ustaw. Dotyczy to projektu ustawy

budżetowej, ustawy o prowizorium budżetowym, ustawy o zaciągnięciu długu publicznego

czy o zmianie budżetu.

34

Składanie sprawozdań

W ramach funkcji wykonawczej realizowanej przez RM mieści się także jej obowiązek

corocznego przekładania Sejmowi sprawozdań z wykonywania ustawy budżetowej, jak

też innych uchwalanych przez parlament planów finansowych. Jest to obowiązek. Który musi

być wykonany w ściśle określonym czasie, a mianowicie w ciągu 5 miesięcy od zakończenia

roku budżetowego. Ocena wykonania ustawy budżetowej . Ocena wykonania ustawy

budżetowej i innych planów finansowych stanowi podstawę do podejmowania przez Sejm

uchwały w przedmiocie absolutorium dla RM.

Funkcja kierowniczo-koordynacyjna

Z uwagi na swą pozycję prawną i spełnianą rolę ustrojową RM realizuje ważną funkcję w

zakresie kierowania, koordynowania i kontrolowania wszystkich organów administracji

rządowej. Inną formą realizacji omawianej funkcji jest sporządzanie projektu ustawy

budżetowej i kierowanie wykonaniem budżetu państwa (art.146 ust.4 pkt.6), jak też

innych planów finansowych uchwalanych przez Sejm. Ważną rolę spełnia RM w zakresie

zapewniania zewnętrznego i wewnętrznego bezpieczeństwa państwa.

8.Tryb funkcjonowania RM

W wyniku realizacji tej zapowiedzi parlament uchwalił 8 sierpnia 1996 r. Ustawę o

organizacji i trybie pracy RM, która m.in. sprecyzowała funkcjonowanie zasady

kolegialności działania rządu. Kompetencje przyznane rządowi może wykonywać tylko te

sam rząd. Jego posiedzenia zwołuje Prezes RM, który ustala także porządek obrad. Prawnie

dopuszczalne jest podejmowanie działań zmierzających do realizacji konstytucyjnych

kompetencji RM tylko na drodze uchwał przyjmowanych w obecności co najmniej połowy

ogólnej liczby członków lub w wyniku uzgodnienia stanowiska. Posiedzeniom RM

przewodniczy Prezes RM lub, z jego upoważnienia , wicepremier. Zasada ta nie ma

zastosowania w przypadku Rady Gabinetowej, zwoływanej i obradującej pod

przewodnictwem Prezydenta, z tym jednak, że Rada ta nie może wykonywać kompetencji

przysługujących RM. Rada Ministrów może tworzyć w drodze rozporządzenia swoje

organy pomocnicze i opiniodawcze. Mogą to być stałe komitety składające się z członków

RM, a także komisje wspólne – złożone z przedstawicieli rządu i określonego środowiska. Z

inicjatywy RM premier może powoływać rady i zespoły opiniodawczo-doradcze. Organy te

jednak nie mogą samodzielnie podejmować decyzji, ich zadaniem jest przygotowanie

dokumentów rządowych, uzgadnianie pozycji przed złożeniem ich RM. Rozporządzeniem

RM z 25 listopada 1997 r. W sprawach utworzenia stałych komitetów powołane zostały, jako

organy pomocnicze i opiniodawcze, następujące komitety: a) Komitet Ekonomiczny RM

(KERM), b) Komitet Społeczny RM (KSRM), c) Komitet Spraw Obronnych RM (KSORM).

9. Prezes RM

Podkreśla to wyrżnie Konst., która charakteryzując w art. 148 pozycję prawną i rolę premiera

stwierdza, iż kieruje on pracami RM, a także koordynuje i kontroluje pracę jego członków.

Konst. utrzymuje te uprawnienia Prezesa RM wobec ministrów. W świetle art. 149

ministrowie kierują działami administracji rządowej lub „wypełniają zadania wyznaczone im

przez Prezesa RM”. Kierowanie pracami RM obejmuje zwoływanie jej posiedzeń, a także

35

przewodniczenie obradom, co daje premierowi możliwość skutecznego oddziaływania na tok

prac i na treść podejmowanych uchwał. Dodatkowe elementy określa sytuacja prawna

Prezesa RM zawiera pkt. 7 art. 148. W świetle tego artykułu premier jest służbowym

zwierzchnikiem wszystkich pracowników administracji rządowej, a na podstawie art. 153

ust. 2 jest także zwierzchnikiem korpusu służby cywilnej .Jeśli do wymienionych

kompetencji dodać jeszcze, że na wniosek ministra premier powołuje sekretarzy stanu oraz

podsekretarzy stanu i że ma prawo zgłaszania RM wniosków w sprawie uchylania

rozporządzenia i zarządzeń ministrów, to rysuje się nam obraz premiera aktywnego,

wyposażonego w uprawnienia władcze, które pozwalają stwierdzić, iż mamy do czynienia nie

tylko z członkiem organu kolegialnego. Wyposażenie premiera we własne, dość szeroko

zakreślone kompetencje pozwala traktować go jako samodzielny, centralny organ

administracji rządowej.

10. Prawny charakter ministrów

Minister jest centralnym organem administracji rządowej, którego pozycję charakteryzuje

podwójna rola. Z jednej bowiem strony, jako członek kolegialnego organu władzy

wykonawczej – RM – uczestniczy w realizacji zadań, jakie obowiązujące prawo przyznaje

rządowi. Z drugiej – stanowi on jednoosobowy, samodzielny organ państwowy, powoływany

do kierowania określonym działem administracji. Szczególny charakter ma minister

powołany do wykonywania zadań zleconych mu przez Prezesa RM. Działalność ministrów

podlega koordynacyjnej i kontrolnej funkcji tak RM, jak i premiera, a jednocześnie

ministrowie ponoszą polityczną odpowiedzialność przed Sejmem, Który może także

pociągnąć ministra do odpowiedzialności konstytucyjnej przed Trybunał Stanu. Politycznie

minister odpowiada również przed premierem.

11. Administracja rządowa

Mino iż rozdział VI Konst. nosi tytuł „Rada Ministrów i administracja rządowa”, nowa

Ustawa zasadnicza niewiele stanowi o organach tej administracji. Powściągliwość Konst. w

tej mierze jest wytłumaczalna, była ona bowiem uchwalana w okresie, gdy nie zostały jeszcze

rozstrzygnięte sprawy podziału terytorialnego, a tym samym i charakter zapowiadanych

nowych jednostek: powiatów i województw. Dla omawianej problematyki szczególne

znaczenie ma ustawa o administracji rządowej w województwie, która to jednostka otrzymała

charakter rządowo-samorządowy, w odróżnieniu od powiatów i gmin jako jednostek

samorządowych. W świetle przepisów organami administracji rządowej są: wojewoda

sprawujący władzę administracji ogólnej, działający pod jego zwierzchnictwem kierownicy

zespolonych służb, inspekcji i straży, wykonujący zadania w imieniu wojewody lub własnym,

oraz organy administracji zespolonej. Zadania administracji rządowej mogą także wykonywać

organy samorządu terytorialnego, jeśli powierza im to ustawa lub zawarte porozumienie.

Sądy i Trybunały

1. Ustrój i właściwości sądów.

Sąd Najwyższy Konst. w art. 175 stanowi, że wymiar sprawiedliwości w RP sprawują: Sąd Najwyższy, sądy

powszechne, sądy administracyjne oraz sądy wojskowe. Dla pozycji ustrojowej i funkcji Sądu

Najwyższego zasadnicze znaczenie posiada art. 183 ust. 1 Konst., który stanowi ,że Sąd

Najwyższy sprawuje nadzór nad działalnością sądów powszechnych i wojskowych w zakresie

36

orzekania. W skład Sądu Najwyższego wchodzą: Pierwszy Prezes, prezesi oraz sędziowie.

Sąd Najwyższy jest organem złożonym i dzieli się na cztery Izby: Administracyjną; Pracy i

Ubezpieczeń; Cywilną; Karną i Wojskową. Konst. w art. 183 ust. 3 określa, że Pierwszego

Prezesa Sądu Najwyższego powołuje Prezydent spośród kandydatów przedstawionych przez

Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Najwyższego. W art. 183 ust. 3 zasada kadencyjności

sprawowania urzędu przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego. W świetle tego przepisu

Pierwszy Prezes powoływany jest na sześcioletnią kadencję. Sąd Najwyższy posiada szereg

istotnych kompetencji wynikających z Konst. i ustaw. Najważniejszą grupą kompetencji jest

stwierdzenie ważności wyborów do Sejmu i Senatu (art. 101 ust. 1 Konstytucji), Prezydenta

(art. 129 ust. 1 Konst.) oraz ważności referendum ogólnokrajowego i referendum

konstytucyjnego (art. 125 ust. 4 Konst.)

Sądy powszechne

Konstytucja kształtuję pozycję sądów powszechnych jako tych organów władzy sądowniczej,

którym przede wszystkim powierzone zostało sprawowanie wymiaru sprawiedliwości. Art.

177 Konst. stanowi, że sądy powszechne sprawują wymiar sprawiedliwości we wszystkich

sprawach, z wyjątkami spraw ustawowo zastrzeżonych dal właściwości innych sądów.

Ograniczeniem generalnej zasady sprawowania wymiaru sprawiedliwości przez sądy

powszechne jest powierzenie tej funkcji Sądowi Najwyższemu oraz sądom szczególnym

(sądom wojskowym i sadom administracyjnym). Wyjątek stanowi treść art. 175 ust. 2 w

świetle którego sąd wyjątkowy lub tryb doraźny może być ustanowiony tylko na czas wojny.

W świetle ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. Sądami powszechnymi są: sądy rejonowe, sądy

okręgowe i sądy apelacyjne. Do właściwości sądów powszechnych należy rozstrzyganie

wszelkich spraw z zakresu prawa karnego , cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa

pracy i ubezpieczeń społecznych, które nie należą na podstawie ustawy do właściwości Sądu

Najwyższego, sądów szczególnych lub innych organów orzekających o charakterze

pozasądowym. W skład sądów powszechnych wchodzą: prezes, wiceprezes (wiceprezesi) i

sędziowie. Organem sądu rejonowego jest tylko wiceprezes. Organami sądu okręgowego są:

prezes, zgromadzenie ogólne sędziów oraz kolegium sądu okręgowego. Organami sądu

apelacyjnego są: prezes, zgromadzenie ogólne sędziów oraz kolegium sądu apelacyjnego.

Wszystkich prezesów sądów powszechnych powołuje Minister Sprawiedliwości, przy czym

rolę opiniującą mają zgromadzenia ogólne sędziów w poszczególnych sądach.

Naczelny Sąd Administracyjny – sądy administracyjne

Konst. ustanawia generalną zasadę sądowego sprawowania wymiaru sprawiedliwości (art.

175 ust.1) powierza jego realizację obok innych rodzajów sądów także sądom

administracyjnym. Natomiast w art. 184 Ustawa zasadnicza stanowi, że Naczelny Sąd

Administracyjny oraz inne sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji

publicznej, przy czym kontrola ta obejmuje również orzekanie o zgodności z ustawami

uchwał organów samorządu terytorialnego i aktów normatywnych terenowych organów

administracji rządowej. Postawą prawną ustroju i organizacji Naczelnego Sądu

Administracyjnego stanowi obecnie ustawa z dnia 6 lipca 1995 r. O Naczelnym Sądzie

Administracyjnym. W skład naczelnego Sądu Administracyjnego wchodzą: Prezes,

wiceprezesi, prezesi ośrodków zamiejscowych oraz sędziowie. W świetle art. 185 Konst.

sposób powoływania Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego jest tożsamy z trybem

powołania Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego. Powołuje go Prezydent spośród

kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Naczelnego Sądu

Administracyjnego.

37

Sądy wojskowe

Instytucja sądów wojskowych przewidziana została w art. 175 ust. 1 Konst. Utrzymywanie

sądownictwa wojskowego doktryna uzasadnia zazwyczaj koniecznością posiadania przez

armię sądownictwa gotowego do działania w czasie wojny, specjalizacją sędziów w zakresie

życia wojskowego oraz w sprawach objętych tajemnicą wojskową dotyczącą ważnych

interesów obronności kraju. Podstawą prawną ustroju i właściwości sądów wojskowych jest

ustawa z 21 sierpnia 1997r. – Prawo o ustroju sądów wojskowych. Sądy te sprawują wymiar

sprawiedliwości w Siłach Zbrojnych w sprawach karnych.

3. Krajowa Rada Sądownictwa

Status Krajowej Rady Sądownictwa uregulowany został w art. 186 i 187 Konst. W świetle

przepisów Ustawy zasadniczej Krajowa Rada Sądownictwa ukształtowana została jako

konstytucyjny organ państwa stojący na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów.

W art. 186 ust. 2 przyznała Krajowej Radzie Sądownictwa prawo występowania do

Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem w sprawie zgodności z Konst. aktów normatywnych

dotyczących niezależności sądów i niezawisłości sędziów. W świetle ustawy do kompetencji

Krajowej Rady Sądownictwa należy: a) rozpatrywanie kandydatur na stanowiska sędziów

SN, NSA, sądów powszechnych i sądów wojskowych oraz przedstawianie Prezydentowi RP

wniosków o ich powołanie, b) rozpatrywanie i rozstrzyganie wniosków o przeniesienie

sędziego na inne miejsce służbowe ze względu na powagę stanowiska sędziowskiego, c)

określenie ogólnej liczby członków Sądu Dyscyplinarnego i Wyższego Sądu

Dyscyplinarnego oraz wskazywanie liczby członków sądów dyscyplinarnych wybieranych

odpowiednio przez zgromadzenie ogólne sędziów SN, NSA, zebranie zgromadzeń ogólnych

sędziów w sądach okręgowych, d) wyrażanie zgody na dalsze zajmowanie stanowiska przez

sędziego który przekroczył 65 lat życia, e) wypowiadanie się w sprawach zasad etyki

zawodowej sędziów, f) wysłuchiwanie informacji Pierwszego Prezesa sądu najwyższego,

ministra Sprawiedliwości, Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego i Przewodniczącego

Wyższego Sądu Dyscyplinarnego o działalności sądów oraz wypowiadania się o stanie kadry

sędziowskiej, g) wyrażanie stanowiska co do propozycji zmian ustroju sądów, a także innych

sprawach dotyczących warunków ich funkcjonowania, h) zapoznawanie się z projektami

aktów normatywnych dotyczących sądownictwa, i) opiniowanie programów szkolenia

aplikantów, zakresu oraz sposobu przeprowadzania egzaminów sędziowskiego i ustalania

jego wyników, a także zasady oceny pracy asesorów sądowych, j) wyrażanie opinii w

sprawach dotyczących sędziów i sądów, wniesionych pod obrady Rady przez Prezydenta RP,

inne organy państwowe, a także przez zgromadzenie ogólne sędziów.

4. Trybunał Konstytucyjny

Istota i ewolucja kontroli konstytucyjności w Polsce

Sądowa kontrola konstytucyjności prawa ukształtowała dwa zasadnicze systemy –

amerykański i europejski. Najistotniejszą cechą amerykańskiego systemu kontroli

konstytucyjności prawa jest jej konkretny charakter. Europejski model kontroli

konstytucyjności prawa ukształtowała się w ten sposób, ze nadrzędnej pozycji parlamentu

uchwalającego ustawy, będące aktami suwerennej woli narodu, przeciwstawiona została

jurysdykcja konstytucyjna specjalnie w tym celu powołanego sądu konstytucyjnego,

usytuowanego poza systemem sądów powszechnych. Dopiero wprowadzenie do polskiego

systemu ustrojowego Trybunału Konstytucyjnego, jako instytucji realizującej sądowy model

kontroli konstytucyjności prawa, stworzyło przesłanki ukształtowania skutecznych gwarancji

przestrzegania Konstytucji w procesie tworzenia prawa. Do polskiego systemu prawa

38

trybunał Konstytucyjny wprowadzony został ustawą z 26 marca 1982 r. O zmianie Konst.

Rzeczpospolitej Ludowej.

Pozycja i ustrój Trybunału Konstytucyjnego

W dniu 1 sierpnia 1997 r. Sejm uchwalił nową ustawę o Trybunale Konstytucyjnym.

Umieszczenie przepisów dotyczących Trybunału Konstytucyjnego w rozdziale „Sądy i

Trybunały” zasadniczo przesądza o włączeniu go do systemu organów władzy sądowniczej.

Ustawa w art. 1 ust. 1 jednoznacznie określa pozycję Trybunału jako organu władzy

sądowniczej powołanego do badania zgodności z Konstytucją aktów normatywnych i umów

międzynarodowych oraz wykonywania innych zadań określonych w Konstytucji. W świetle

art. 194 Konstytucji Trybunał Konstytucyjny składa się z 15 sędziów wybieranych

indywidualnie przez Sejm na 9 lat spośród osób wyróżniających się wiedzą prawniczą.

Konstytucja ustanawia także zasadę kadencyjności, przy czym ponowny wybór do składu

Trybunału jest niedopuszczalny. Ustawa zakłada w związku z tym, że kadencja sędziów może

trwać 9 lat, bez względu na to, kiedy ich wybór nastąpił. Wybory nowych sędziów – w

świetle ustawy – dokonuje Sejm z pośród kandydatów przedstawionych przez co najmniej 50

posłów lub Prezydium Sejmu bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej

połowy ogólnej liczby posłów. Niezawisłość sędziów Trybunału Konstytucyjnego na gruncie

przepisów konstytucyjnych wyznaczają następujące gwarancje: a) podległości sędziów

wyłącznie Konstytucji (art.195 ust.1), b) zapewnieniu sędziom warunków pracy i

wynagrodzenia odpowiadającego ich urzędowi – art. 195 ust. 1, c) nieusuwalność w okresie

kadencji poza ściśle określonymi w ustawie przypadkami wygaśnięcia mandatu, d)

apolityczność oraz zakaz przynależności do związków zawodowych, a także zakaz

prowadzenia innej działalności pozostającej w sprzeczności z zasadą niezawisłości (art.195

ust.3) oraz e) immunitet ukształtowany analogicznie do immunitetu sędziowskiego (art.196).

Zarówno Konstytucja, jak i ustawa ustanawiają dwa organy Trybunału Konstytucyjnego –

Prezesa i Zgromadzenie Ogólne Sędziów. Na podstawie art.194 ust.2 Prezesa i Wiceprezesa

Trybunału Konstytucyjnego powołuje Prezydent spośród dwóch kandydatów

przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów na każde z obu stanowisk.

Zgromadzenie Ogólne tworzą wszyscy sędziowie Trybunału Konst. Do jego kompetencji

należą wszelkie sprawy dotyczące organizacji i trybu działania oraz budżetu Trybunału.

Właściwości i zakres kontroli trybunału Konstytucyjnego

I. W świetle przepisów nowej Konstytucji należy stwierdzić, ze Trybunał Konst. zachowała swoją podstawową funkcję, polegającą na orzekaniu o

konstytucyjności i legalności aktów prawnych. Funkcję tę realizuje on w

następujących formach: Po pierwsze, Trybunał Konst. orzeka o zgodności

ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją (art. 188 pkt. 1). Po

drugie, Trybunał Konst. orzeka o zgodności ustaw z ratyfikowanymi

umowami międzynarodowymi, których ratyfikacja wymagała uprzedniej

zgody wyrażonej w ustawie. Po trzecie, Trybunał Konst. orzeka o

zgodności przepisów prawa wydawanych przez centralne organy

państwowe z Konst., ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i

ustawami (art. 188 pkt 3 Konst.). Po czwarte, Trybunał Konst. stwierdza na

wniosek Prezydenta, zgodności z Konstytucją ustawy przed jej

podpisaniem oraz umowy międzynarodowej przed jej ratyfikacją ( art. 122

ust.2 i art. 133 ust.2 Konst.) Wymienione wyżej trzy formy kontroli mają

bowiem charakter kontroli następczej, która była i jest zasadniczym oraz

podstawowym zadaniem Trybunału Konstytucyjnego. Kontrola wstępna

jest wyjątkową formą kontroli konstytucyjności prawa, co wynika także z

formułowanych przy okazji kontroli wstępnej tez szeregu orzeczeń

39

Trybunału. Wyłącznym inicjatorem takiej kontroli jest Prezydent i może on

także cofnąć wniosek, co skutkuje w umorzeniem postępowania. Kontrola

konstytucyjności prawa sprawowana przez Trybunał Konst. dokonywana

jest zarówno pod względem materialnym, jak i formalnym. Kontrola

materialna oznacza badanie, czy dany akt prawny nie narusza Konst.,

ustawy lub ratyfikowanej umowy międzynarodowej przez treść norm w

nich zawartych. Kontrola formalna dotyczy oceny, czy dany akt prawny

został wydany przez kompetentny organ, czy nie zostały przekroczone

granice delegacji oraz czy dochowany został właściwy tryb wymagany do

wydania aktu. Kontrola konstytucyjności prawa ma charakter abstrakcyjny

lub konkretny. Ma on charakter abstrakcyjny wtedy, gdy określone w

Konst. podmioty występują z wnioskiem o stwierdzenie niezgodności z

Konst. aktów prawnych, natomiast kontrola konkretna realizowana jest w

formie udzielania odpowiedzialności na pytania prawne oraz w formie

skargi konstytucyjnej.

II. Drugą zasadniczą funkcją Trybunału Konst. jest orzekanie w sprawach skarg konstytucyjnych. Jest to nowe uprawnienie Trybunału Konst.,

którego nie posiadał on na gruncie przepisów poprzednio obowiązujących.

Skarga konstytucyjna spełniać musi łącznie dwa zasadnicze warunki – po

pierwsze, służy obronie wyłącznie prawa lub wolności ustanowionych w

Konstytucji; po drugie, prawo do jej wniesienia przysługuje wyłącznie

podmiotowi, którego prawa lub wolności zostały naruszone.

III. Trzecią funkcją Trybunału Konstytucyjnego jest orzekanie w sprawach zgodności z Konst. celów lub działalności partii politycznych – w zakresie

tej właściwości Trybunał utrzymał swoje dotychczasowe uprawnienia,

które uzyskał w 1989r.

IV. Właściwości Trybunału Konst. została na podstawie art. 189 rozciągnięta także na rozstrzygnięcia sporów kompetencyjnych pomiędzy centralnymi

konstytucyjnymi organami państwa. Jest to nowa funkcja Trybunału

Konstytucyjnego, której nie posiadał on na gruncie poprzednio

obowiązujących przepisów ustrojowych. Ustawa o Trybunale

Konstytucyjnym precyzuje pojęcie „sporu kompetencyjnego” w ten

sposób, iż spór kompetencyjny pozytywny to sytuacji , gdy dwa lub więcej

centralne konstytucyjne organy państwa uznały się za właściwe dla

rozstrzygnięcia tej samej sprawy lub wydały w niej rozstrzygnięcia.

Trybunał Konst. rozstrzyga spory kompetencyjne wyłącznie pomiędzy

centralnymi i jednocześnie konstytucyjnymi organami państwa, co

oznacza, że jego ingerencja dotyczy sporu wyłącznie pomiędzy organami

centralnymi ustanowionymi w Ustawie Zasadniczej.

V. Trybunał Konst. na podstawie art.. 131 ust. 1 rozstrzyga o stwierdzeniu przeszkody w sprawowaniu urzędu prezydenta w sytuacji, gdy Prezydent

nie jest w stanie powiadomić Marszałka Sejmu o przejściowej

niemożliwości sprawowania urzędu.

Postępowanie przed Trybunałem Konstytucyjnym

I tak Konst. w zakresie kontroli konstytucyjności prawa utrzymuje, znany na gruncie

poprzednio obowiązujących przepisów, podział podmiotów uprawnionych do występowania z

wnioskiem do Trybunału Konst. na podmioty uprawnione generalnie, podmioty uprawnione

szczegółowo oraz podmioty uprawnione indywidualnie. Podmiotami uprawnionymi

generalnie, tj. bez żadnych ograniczeń są: Prezydent, Marszałek Sejmu, Marszałek Senatu,

40

Prezes RM, 50 posłów, 30 senatorów, Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, Prezes

Naczelnego Sądu Administracyjnego, Prokurator Generalny, Prezes NIK, RPO (art. 191 ust. 1

Konst.). Podmioty uprawnione szczegółowo mogą występować z wnioskami do Trybunału

Konstytucyjnego tylko w tych wypadkach, jeżeli akt normatywny dotyczy spraw objętych ich

zakresem działania (art. 191 ust. 1 pkt. 1-3, w związku z art. 192 sut.2). Do podmiotów tych

Konst. zalicza: a) organy stanowiące jednostki samorządu terytorialnego, b) ogólnokrajowe

organy związków zawodowych oraz ogólnokrajowe władze organizacji pracodawców i

organizacji zawodowych, c) kościoły i inne związki wyznaniowe. Podmiotem uprawnionym

indywidualnie na podstawie art. 186 ust. 2 Konst. jest Krajowa Rada Sądownictwa w zakresie

aktów dotyczących niezależności sądów i niezawisłości sędziów (art. 191 ust.1 pkt. 2 W

związku z art. 186 ust. 2 konst.) Z wnioskami o rozpatrzenie sporów kompetencyjnych do

Trybunału Konst. mogą występować : Marszałek Sejmu, Marszałek Senatu, Prezes RM,

Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego, Prezes

NIK (art. 192 Konst.).

Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego

Zgodnie z treścią art. 190 ust. 1 Konst. orzeczenia Trybunału Konst. mają moc powszechnie

obowiązującą i są ostateczne. Z jednej strony bowiem, wraz z deklaracja ostateczności

orzeczeń Konstytucja w art. 190 ust. 2 zobowiązuje do niezwłocznego ogłaszania takiego

ostatecznego orzeczenia w organie urzędowym w którym niezgodny z Konst akt był

ogłoszony, lub w „Monitorze Polskim”, z drugiej jednak strony Ustawa zasadnicza określa

pewne wyjątki od tej generalnej reguły. Po pierwsze, Trybunał Konst. może określić inny

termin wejścia w życie utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego niż termin ogłoszenia.

Po drugie , w przypadku stwierdzenia przez Trybunał Konst niekonstytucyjności aktu

prawnego, którego utrata mocy obowiązującej wiąże się z nakładami finansowymi nie

przewidzianymi w ustawie budżetowej, Trybunał zobowiązany jest zasięgnąć opinii RM

przed określeniem terminu utraty mocy obowiązującej (art. 190 ust. 2). Po trzecie, na

podstawie art.239 ust.1 Konstytucja ustanowiła, że w okresie 2 lat od dnia wejścia jej w życie

orzeczenia Trybunału Konst. o niezgodności z Konstytucją ustaw uchwalonych przed dniem

jej wejścia w życie nie są ostateczne i podlegają rozpatrzenie przez Sejm, który może

odrzucić orzeczenie większością 2\3 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej

liczby posłów, przy czym nie dotyczy to orzeczeń wydanych w następstwie procedury pytań

prawnych. Od 17 października 1999r. Orzeczenia Trybunału Konst. są ostateczne.

5. Trybunał Stanu

Istota odpowiedzialności konstytucyjnej

Odpowiedzialność konstytucyjna jest, obok kontroli konstytucyjności prawa i sądowej

legalności decyzji administracyjnych, jedną z podstawowych gwarancji praworządności w

demokratycznym państwie prawnym, przyjmującym zasadę trójpodziału władzy.

Zakres odpowiedzialności konstytucyjnej

W świetle przepisów Ustawy zasadniczej odpowiedzialność konstytucyjna jest zróżnicowana

podmiotowo (w zależności od kategorii osób podlegającej odpowiedzialności), jak też

przedmiotowo (ze względu na charakter czynu zabronionego, za który ponoszona jest

odpowiedzialności). Podmiotowo charakter odpowiedzialności ponoszonej przed Trybunałem

Stanu podzielność należy na odpowiedzialności ponoszą przez: a) Prezydenta, b) Prezesa i

członków RM, c) Prezesa NBP, Prezesa NIK oraz członków Krajowej Rady Radiofonii i

Telewizji, d) posłów i senatorów. Ad a) W świetle art. 145 ust.1 Konst. Prezydent może być

pociągnięty do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu zarówno za czyn polegający na

41

naruszenia Konstytucji i ustaw, jak i za przestępstwo pospolite. Ad b) Członkowie RM (w

tym Prezes) ponoszą odpowiedzialność przed Trybunałem Stanu zarówno za naruszenie

Konst. i ustaw jak i za przestępstwo. Jednak nie jest to, jak w przypadku Prezydenta, każde

przestępstwo, a jedynie przestępstwo popełnione w związku z zajmowanym stanowiskiem

(art. 156 ust. 1). Ad c) Prezes NBP i Prezes NIK oraz członkowie KRRiT mogą ponosić

odpowiedzialność wyłącznie za naruszenie Konst. i ustaw. Konstytucja nie przewiduje wobec

nich możliwości odpowiadania przez nich za przestępstwo przed Trybunałem Stanu, toteż

takiej odpowiedzialności nie będzie mogła na nich rozciągnąć ustawa ( art. 198 ust.1). Ad d)

Posłowie i senatorowie – w świetle art. 198 ust. 2 w związku z art. 107 – ponoszą

odpowiedzialności konstytucyjną ograniczoną wyłącznie za naruszenie zakazu prowadzenia

działalności gospodarczej z osiągnięciem korzyści z majątku Skarbu Państwa lub samorządu

terytorialnego albo nabywaniem tego majątku. W świetle przepisów Konst. i obecnie

obowiązujących ustaw zasadniczą formę odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu jest

odpowiedzialność konstytucyjna, która obejmuje czyny mające łącznie następujące znamiona:

a) nie stanowią przestępstwa, b) popełnione zostały przez osoby w zakresie swego

urzędowania albo w związku z zajmowanym stanowiskiem, c) mają charakter zawiniony, d)

naruszają Konst. lub ustawę.

Organizacja Trybunału Stanu

Trybunał Stanu jest organem władzy sądowniczej orzekającym o odpowiedzialności

konstytucyjnej, a także – wyjątkowo – o odpowiedzialności za przestępstwa osób wskazanych

w Ustawie zasadniczej. W świetle art. 199 Konst. w skład Trybunału Stanu wchodzą:

przewodniczący, który z urzędu jest Pierwszym Prezesem Sądu Najwyższego, 2 zastępców

przewodniczącego oraz 16 członków. Zastępców przewodniczącego oraz członków wybiera

Sejm spoza posłów i senatorów w trybie określonym Regulaminem Sejmu. Sejm na

pierwszym posiedzeniu nowej kadencji dokonuje wyboru bezwzględnej większością głosów,

w obecności co najmniej połowy ogólnej liczby posłów. Ustawa nie czyni zastrzeżenia co do

ponownego wyboru osób, które wchodziły w skład Trybunału Stanu w poprzedniej kadencji.

Skład Trybunału Stanu ma charakter mieszany – prawno-społeczny. Jedynie zastępcy

przewodniczącego oraz co najmniej połowa członków Trybunału muszą legitymować się

kwalifikacjami wymaganymi do zajmowania stanowiska sędziego, w stosunku do pozostałych

osób ustawa nie stawia nawet wymogu wyróżniania się wiedzą prawniczą. W skład

Trybunału Stanu wybrani mogą być tylko obywatele polscy posiadający pełnię praw

obywatelskich, nie karani sądownie i nie zatrudnieni w organach administracji państwowej.

Postępowanie w przedmiocie odpowiedzialności konstytucyjnej

Postępowanie w sprawie odpowiedzialności konstytucyjnej obejmuje trzy fazy: 1)

postępowanie przygotowawcze (wstępne), które odbywa się w Sejmie (w przypadku

Prezydenta przed Zgromadzeniem Narodowym), 2) postępowanie przed Trybunałem Stanu,

mające charakter dwuinstancyjny, 3) postępowanie wykonawcze). Postępowanie

przygotowawcze obejmuje: 1) złożenie wniosku wstępnego do Marszałka Sejmu, 2)

skierowanie tego wniosku przez Marszałka Sejmu do Komisji Odpowiedzialności

Konstytucyjnej, 3) śledztwo przed Komisją Odpowiedzialności Konstytucyjnej, 4) podjęcie

przez Komisję uchwały zawierającej wniosek bądź o pociągnięcie do odpowiedzialności

konstytucyjnej, bądź o umorzenie postępowania i przedstawienie Sejmowi, 5) podjęcie przez

Sejm uchwały o postawieniu w stan oskarżenia, wybranie dwóch oskarżycieli i skierowanie

uchwały do Trybunału Stanu bądź o podjęcie uchwały o umorzeniu postępowania. Wstępny

wniosek o postawienie Prezydenta w stan oskarżenia może być złożony do Marszałka Sejmu

przez 140 członków Zgromadzenia Narodowego. W stosunku do pozostałych osób wniosek

42

taki może być złożony przez Prezydenta i co najmniej 115 posłów. W stosunku do

pozostałych osób objętych właściwością Trybunału Stanu uchwałą o pociągnięciu do

odpowiedzialności podejmuje Sejm większością 2\3 ustawowej liczby posłów. Postępowanie

przed Trybunałem Stanu ma charakter dwuinstancyjny i obejmuje okres od wpłynięcia do

Trybunału uchwały o pociągnięciu do odpowiedzialności aż do wydania prawomocnego

orzeczenia. Postępowanie przed Trybunałem Stanu jest dwuinstancyjne. W pierwszej

instancji Trybunał orzeka w składzie – przewodniczący i 4 sędziów, w postępowaniu

odwoławczym w składzie – przewodniczący i 6 sędziów, z wyłączeniem sędziów

orzekających w pierwszej instancji. Orzeczenie zapadłe w postępowaniu odwoławczym jest

prawomocne. W stosunku do tak wydanych orzeczeń ustawa nie przewiduje instancji kasacji.

Organy kontroli państwowej i ochrona prawa

Pojęcie „kontroli państwowej” W terminologii prawniczej termin „kontrola” występuje w co najmniej w trzech znaczeniach.

Oznacza: a) funkcje korygujące w całokształcie działalności danego organu, a więc łącznie z

funkcją władczą; b) działania korygujące, które podlegają wyłącznie na badaniu i ocenianiu

działalności jednostki kontrolowanej, zbieraniu informacji o stanie faktycznym związanym z

tą działalnością oraz wydawaniu niewiążących zleceń, bez możliwości podejmowania aktów

władczych zmierzających do korekty zaistniałych dewiacji; c) kontrolę prawną w obu tych

znaczeniach, dokonywaną przez wyodrębnione i specjalnie powołane do tego celu instytucje,

np. Najwyższą Izbę Kontroli, izby obrachunkowe oraz organy sądowe i quasi-sądowe.

Organizacja Najwyższej Izby Kontroli

Działalności NIK kieruje Prezes, którego powołuje i odwołuje Sejm bezwzględną

większością głosów za zgodą Senatu. Senat podejmuje uchwałę dopiero po otrzymaniu

uchwały Sejmu o powołaniu Prezesa NIK. Senat ma miesiąc na podjęcie uchwały.

Niepodjęcie jej w tym terminie oznacza wyrażenie zgody. Jeżeli Senat odmówi wyrażenia

zgody na powołanego przez Sejm Prezesa NIK – Sejm powołuje na to stanowisko kolejną

osobę, przy czym sprawa podlega ponownemu rozpatrzeniu przez Senat. Powołanie i

odwołanie Prezes NIK następuje na wniosek Marszałka Sejmu lub grupy 35 posłów. Prezes

NIK bierze udział w posiedzeniu Sejmu oraz może uczestniczyć w posiedzeniach RM.

Kadencja Prezesa NIK trwa 6 lat. Wiceprezesów NIK w liczbie od 2 do 4 powołuje i

odwołuje Prezydium Sejmu na wniosek Prezesa NIK. Prezes jest przewodniczącym Kolegium

NIK, w którego skład wchodzą ponadto: wiceprezesi, dyrektor generalny i 14 członków.

Osoby wchodzące w skład Kolegium w sprawowaniu swoich funkcji są niezawisłe. Ustawa

wprowadza trzyletnią kadencję członków Kolegium z możliwością odwołania w trakcie

kadencji tylko wyjątkowo.

NIK w Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997r.

Artykuł 202 wyznacza pozycję ustrojową Izby już w ustępie pierwszym, stanowiąc, że jest

ona naczelnym organem kontroli państwowej. Kolejny ustęp tego artykułu reguluje

podległość NIK Sejmowi. Jest to rozwiniecie zasady sprawowania przez sejm kontroli nad

rządem, przy czym instytucjonalną gwarancją, szczególnie w zakresie kontroli polityki

finansowej państwa, jest kontrola Izby. Reguła ta potwierdza zasadę niezależności NIK od

rządu. Główną płaszczyzną kontroli rządu ze strony Izby pozostaje budżet państwa, a w

rezultacie instytucja absolutorium jako finałowego rozliczenia. Konst. w ust. 3 art. 202

43

przyjmuje zasadę kolegialności, która wyraża się w powoływaniu Kolegium NIK. W zakresie

uprawnień w stosunku do organów administracji rządowej, Narodowego Banku Polskiego,

państwowych osób prawnych i innych państwowych jednostek organizacyjnych Konstytucja

nie wnosi nic nowego. Wszystkie wyżej wymienione organy i instytucje będą mogły być, w

myśl art. 203 ust.1 Konst. kontrolowane w pełnym zakresie, to jest pod względem legalności,

gospodarności, celowości i rzetelności. Art. 203 Ustawy zasadniczej w ust.2 ustala zakres

kontroli sprawowanej przez Izbę w przypadku organów samorządu terytorialnego,

komunalnych osób prawnych i innych komunalnych jednostek organizacyjnych. Zakres

działalności kontrolnej NIK w przypadku innych jednostek organizacyjnych i podmiotów

gospodarczych, w myśl art.203 ust.3 mogą one być kontrolowane z punktu widzenia

legalności i gospodarności w takim zakresie, w jakim wykorzystują majątek lub środki

państwowe albo komunalne oraz wywiązują się z zobowiązań finansowych na rzecz państwa.

Kolejny art. Konst. (art.204) reguluje obowiązki NIK wobec Sejmu. Punkt pierwszy

zobowiązuje Izbę do przekładania Sejmowi analizy wykonania budżetu i założeń polityki

pieniężnej. Dwa kolejne punkty ustępu 1 to postanowienia po raz pierwszy umieszczone

wśród przepisów konstytucyjnych, a będące powtórzeniem regulacji nowej ustawy o NIK.

Artykuły 205 i 206 Konst. zwierają postanowienia dotyczące Prezesa NIK. Stanowią one, iż

jest on powoływany przez Sejm za zgodą senatu, ze kadencja trwa 6 lat, a sprawować tę

funkcję może tylko dwa razy z rzędu. Ustrojodawca wprowadziła także zakaz łączenia

stanowiska Prezesa NIK z przynależnością do partii politycznej i pełnieniem innych funkcji

publicznych, a także z dodatkowym zatrudnieniem, z wyjątkiem pracy w charakterze

nauczyciela akademickiego. Konst. ustanawia jednocześnie w art.206 immunitet formalny:

Prezes NIK nie może być pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani aresztowany lub

zatrzymany bez zgody Sejmu, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku i jeżeli jego

zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu

niezwłocznie powiadamia się Marszałka Sejmu który może nakazać natychmiastowe

zwolnienie zatrzymanego. Szczegółowe postanowienia dotyczące organizacji oraz trybu

działania NIK ma określić ustawa (art.207).

2. Rzecznik Praw Obywatelskich

Istota i znaczenie instytucji ombudsmana

Charakteryzując uniwersalne cechy kształtujące istotę urzędu ombudsmana należy również

stwierdzić, iż zazwyczaj organ ten wypełnia dwie podstawowe zadania. Po pierwsze, chroni

prawa i wolności obywatelskie oraz ogólnoludzkie naruszone w wyniku nieprawidłowych

decyzji, podjętych przede wszystkim, przez organy administracyjne, choć niekiedy także i

sądownicze. Po drugie ombudsman informuje parlament o stanie praworządności w państwie,

czym ułatwia kontrolę władzy ustawodawczej nad aparatem administracyjnym.

Geneza i pozycja ustrojowa RPO

Rzecznik Praw Obywatelskich pojawił się w Polsce w 1987 r., jako instytucja zupełnie nowa,

nie znana dotychczas polskiej tradycji ustrojowej. Rozpatrując status ustrojowy Rzecznika

należy brać pod uwagę trzy zasadnicze elementy: a) wymogi formalne stawiane kandydatowi

na ten urząd, b) zasady jego powoływania i odwoływania, c) usytuowanie względem innych

organów państwowych, ze szczegółowym uwzględnieniem parlamentu. Ustawa o RPO

stanowi, że urząd ten może sprawować obywatel polski wyróżniający się wiedzą prawnicza i

doświadczeniem życiowym oraz wysokim autorytetem ze względu na swe walory moralne i

wrażliwość społeczną. Zgodnie z art.209 ust. 1 Konst. Rzecznik powoływany jest przez Sejm

za zgodą Senatu. Szczegółowy tryb wyboru określony został zarówno w ustawie jak i w

regulaminach obu izb parlamentu. Kandydatów na urząd Rzecznika zgłaszać może Marszałek

44

Sejmu oraz grupa posłów w liczbie co najmniej 35. Uchwała Sejmu w sprawie powołania

RPO zapada bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ogólnej

liczby posłów. Zasada nieodwoływalności Rzecznika przed upływem kadencji należy do

najpoważniejszych, choć nie jedynych gwarancji niezależności działań RPO wobec innych

organów państwowych została wyrażona w art.210 Konst. Do podstawowych gwarancji tej

niezawisłości, określonych zarówno w Konst, jak i ustawie należą ponadto: a)

niepołączalność urzędu Rzecznika z jakimkolwiek innym stanowiskiem, z wyjątkiem

stanowiska profesora szkoły wyższej, oraz zakaz wykonywania innych zajęć zawodowych

(art. 209 ust 2.), b) apolityczność oraz zakaz przynależności do związków zawodowych i

prowadzenia działalności publicznej nie dającej się pogodzić z godnością tego urzędu (art.209

ust.3), c) immunitet formalny i nietykalność, wyrażają się tym, iż RPO nie może być, bez

uprzedniej zgody Sejmu pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności

(immunitet), jak równiej nie może być zatrzymany lub aresztowany (nietykalność), z

wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa w sytuacji gdy zatrzymanie jest

niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku postępowania (art.211). Ścisły związek

Rzecznika z parlamentem wyznacza ponadto, nałożony na niego konstytucyjny obowiązek

corocznego informowania obu izb o swej działalności (art.212), a także przedstawienie izbom

spraw z tej działalności wynikających czy też podejmowane czynności w określonych

sprawach na wniosek Marszałka Sejmu, o których to obowiązkach stanowi z kolei ustawa.

Zakres działania RPO

Zgodnie z art. 208 Konst. RPO stoi na straży wolności i praw człowieka i obywatela

określonych w Konst. oraz w innych aktach normatywnych. Ustawa zasadnicza stanowi, iż

każdy ma prawo wystąpić do RPO z wnioskiem o pomoc w ochronie swoich wolności lub

praw naruszonych przez organy władzy publicznej. Zakres podmiotowy kompetencji RPO

obejmuje zarówno obywateli polskich jak i cudzoziemców oraz bezpaństwowców, o ile ich

prawa i wolności gwarantowane przez polskie prawo, zostały naruszone działaniem lub

zaniechaniem ze strony organów władzy publicznej. Szczególną ochroną ze strony RPO

objęte są: prawo do życia i ochrony zdrowia dziecka, prawo do wychowania w rodzinie,

prawo do godziwych warunków socjalnych oraz prawo do nauki.

3. Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji

Pozycja ustrojowa KRRiT

Zgodnie z art. 213 ust.1 Konst. KRRiT stoi na straży wolności słowa, prawa do informacji

oraz interesu publicznego w radiofonii i telewizji.

Struktura KRRiT

KRRiT jest organem kolegialnym i pluralistycznym. Jej pluralistyczny charakter zapewniają

przede wszystkim dwa czynniki – tryb powoływania członków oraz długość ich kadencji.

Konst. stwierdza w art.214, iż członkowie KRRiT są powoływania przez Sejm, Senat i

Prezydenta RP. To ogólne sformułowanie znalazło rozwiniecie w art.7 ustawy, gdzie mówi

się, że w skład Rady wchodzi 9 członków: 4 powoływanych przez Sejm, 2 przez Senat i 3

przez Prezydenta, spośród osób wyróżniających się wiedzą i doświadczeniem w zakresie

środków masowego przekazu. KRRiT jest organem działającym permanentnie, zaś jej skład

odnawiany jest co 2 lata, na zasadzie rotacji. Funkcjonuje natomiast kadencja członków Rady

i wynosi ona 6 lat, licząc od dnia powołania. Podstawę prawną dla określenia statusu

członków KRRiT stanowi aktualnie nie tylko, jak to było dotychczas, art. 8 ustawy o

radiofonii i telewizji, ale również art. 214 ust. 2 Konst. Ustrojodawca podniósł bowiem do

rangi konstytucyjnej takie gwarancje niezależności członków Rady jak: apolityczność, zakaz

45

przynależności do związków zawodowych oraz zakaz prowadzenia działalności nie dającej

się pogodzić z godnością pełnienia tej funkcji. Należy przy tym podkreślić, iż Konst.

wprowadza bezwzględny zakaz przynależności do partii politycznych i związków

zawodowych, podczas gdy ustawa przewidywała dotychczas jedynie konstrukcję zawieszenia

członkostwa w tych organizacjach na okres kadencji. Konst. nie odniosła się natomiast do

pozostałych przypadków, w których ustawa stanowiła dotąd o zawieszeniu przynależności

członka Rady, co oznacza, że członkostwo we władzach stowarzyszeń, związków

pracodawców, organizacji kościelnych lub związków wyznaniowych nie stanowi

bezwzględnej przeszkody w wykonywaniu funkcji członka Rady. Organ uprawniony do

powołania członka KRRiT może go odwołać w przypadku: a) zrzeszenia się swej funkcji

przez członka, b) choroby trwale uniemożliwiającej sprawowanie funkcji , c) skazania

prawomocnym wyrokiem za popełnienie przestępstwa z winy umyślnej, d) naruszenia

przepisów ustawy stwierdzonego przez Trybunał Stanu.

Zakres kompetencji i tryb funkcjonowania Rady

Do zadań KRRiT ustawa zalicza: a) projektowanie, w porozumieniu z Prezesem RM,

kierunków polityki państwa w dziedzinie radiofonii i telewizji, b) określone, w granicach

upoważnień ustawowych, warunków prowadzenia działalności przez nadawców, c)

podejmowanie, w zakresie przewidzianym ustawą, rozstrzygnięć w sprawach koncesji na

rozpowszechnianie i rozprowadzanie programów, d) sprawowanie, w granicach określonych

ustawą, kontroli działalności nadawców, e) organizowanie badań treści i odbioru radiowych i

telewizyjnych, f) określanie opłat abonamentowych, opłat za udzielanie koncesji oraz wpis do

rejestru, g) opiniowanie projektów aktów ustawodawczych oraz umów międzynarodowych

dotyczących radiofonii i telewizji, h) organizowanie i inicjowanie współpracy z zagranicą w

dziedzinie radiofonii i telewizji, i) inicjowanie postępu naukowo-technicznego i kształcenia

kadr w dziedzinie radiofonii i telewizji, j) współpracę z właściwymi organizacjami i

instytucjami w zakresie ochrony praw autorskich, praw wykonawców, prawa producentów

oraz nadawców programów radiowych i telewizyjnych. W art. 213 ust. 2 Konst. przyznaje

KRRiT prawo do wydawania rozporządzeń oraz podejmowania uchwał w sprawach

indywidualnych. W formie rozporządzeń Rada rozstrzyga m.in. takie kwestie, jak określanie

zasad działalności reklamowej w programach radiofonii i telewizji czy trybu

rozpowszechniania audycji mogących zagrażać zdrowiu fizycznemu i psychicznemu dzieci

oraz młodzieży.

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome