Środki stylistyczne - Notatki - Stylistyka - Część 1, Notatki'z Stylistyka. University of Warsaw
Warsawa
Warsawa1 March 2013

Środki stylistyczne - Notatki - Stylistyka - Część 1, Notatki'z Stylistyka. University of Warsaw

PDF (574.7 KB)
11 strona
787Liczba odwiedzin
Opis
Notatki dotyczące systematyzacji środków stylistycznych, zagadnienia takie jak hiperonimy, hiponimy, synonimy itp.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 11
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 1

WYRAZOWE ŚRODKI STYLISTYCZNE

1.Wyrazy są podstawowym budulcem każdej wypowiedzi.. Przede wszystkim

więc one nadają tekstom indywidualny, wyróżniający je spośród innych charakter.

Oryginalność wypowiedzi uzyskuje się przez wprowadzenie do niej różnych

wyrazów:

 oficjalnych lub potocznych;

 ekspresywnych lub emocjonalnie neutralnych;

 częstych albo rzadkich;

 nowych, modnych albo wręcz przeciwnie – dawnych (archaizmów);

przestarzałych;

 dosadnych (wulgarnych) lub eufemizmów;

 rodzimych albo zapożyczonych;

 użytych dosłownie lub metaforycznie;

 neologizmów, wyrazów poetyckich i in.

2. W tekstach użytkowych (nieartystycznych) dobór słów powinien przede

wszystkim:

 być zgodny z normą i zwyczajem językowym oraz

 możliwie najbardziej adekwatnie i najprecyzyjniej, bez wieloznaczności oddawać

sens, który chcemy przekazać odbiorcy (by powiedzieć słowami „wszystko, co

pomyśli głowa”).

2.1. Precyzja w doborze słów opiera się przede wszystkim na znajomości ich

znaczenia. Błędy znaczeniowe dla żadnego tekstu nie są dobrą wizytówką. Za

niedociągnięcie w tekście trzeba więc uznać na przykład użycie rzeczownika

resentyment w znaczeniu ‘tęsknota za czymś’, zamiast: ‘uraza żywiona do kogoś,

silna niechęć’. Najlepiej używać tylko tych słów, których znaczenia jesteśmy pewni, a

w sytuacjach wątpliwych – korzystać z odpowiednich słowników.

2.2. Odpowiedniość słowa wiąże się także ze stosownym do potrzeb

komunikacyjnych oraz okoliczności wypowiedzi, trafnym wyborem wyrazu spośród

innych słów znaczeniowo tożsamych lub bliskich. Nazywa się je synonimami

(czasem wyrazami bliskoznacznymi).

Amant- adorator- bałamut – donżuan-kochanek-wielbiciel-lowelas

Miłosierny-miłościwy-litościwy-współczujący-samartytański-dobroczynny-

charytatywny-filantropijny-ofiarny

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 2

Przydatne w tekstach okazują się także hiperonimy (wyrazy o zakresie

znaczeniowym szerszym, np. mebel w stosunku do fotela) oraz hiponimy (wyrazy o

zakresie znaczeniowym węższym, np. kot w stosunku do ssaka).

Dzięki zastosowaniu synonimów, hiperonimów i hiponimów można uniknąć w

tekście rażących, niefortunnych powtórzeńwyrazu. Synonimy ponadto, gdy ich

szereg zawiera słowa o różnym nacechowaniu ekspresywnym, dają okazję do

stopniowania w wypowiedzi ładunku emocjonalnego. W tekstach obecność

synonimów, hiperonimów i hiponimów jest przejawem bogactwa indywidualnego stylu

autora.

2.3. Pożytki płynące z bliskoznaczności nie powinny jednak przysłaniać

zagrażających piszącemu trudności poprawnościowych, których źródłem ona bywa.

Trzeba pamiętać, że wymienność poszczególnych bliskoznaczników jest ograniczona

różnymi czynnikami

2.3.1. Są synonimy, których nie można użyć wymiennie ze względu dzielące je

niewielkie różnice znaczeniowe (np. sławetny ‘ironicznie, taki, który się cieszy nie

najlepszą sławą’ – sławny ‘ taki, który zdobył sławę, rozgłos, powszechnie znany’).

Synonimy: nieswój – zmartwiony – strapiony – przygnębiony – załamany –

zrozpaczony różnią się stopniem nasilenia w nich tej samej cechy znaczeniowej, i

dlatego pozwalają wyrazić różnorodny pod względem nasilenia stan naszych emocji.

2.3.2. Wymienność synonimów może być ograniczona przez ich

nacechowanie stylistyczne (wyraźnie widoczne na przykład w parze czasowników:

stylistycznie neutralnym – biec oraz potocznym zasuwać). Różnicy stylistycznej

między synonimami często towarzyszą odrębności w nacechowaniu

ekspresywnym (np. śpiewać – ekspr. wyć).

2.3.3. Ważnym elementem wpływającym na możliwość wymiennego

stosowania synonimów jest ich zdolność wchodzenia w związki z innymi słowami,

czyli łączliwość wyrazowa. Przykładem rozbieżności w zakresie łączliwości przy

zachowaniu podobnej treści mogą być przymiotniki rudy i ryży, odnoszące się

zasadniczo do tego samego koloru, ale charakteryzujące się odmienną łączliwością:

drugi występuje tylko w połączeniu z rzeczownikami oznaczającymi ludzki zarost lub

nazwy nosicieli takiego zarostu (ryże włosy, broda, wąsy, ryży chłopak).

3. Podobną funkcję do synonimu pełni w tekstach peryfraza. Jest ona

połączeniem wyrazów o charakterze opisowym, zastępujące pojedyncze wyrazy.

Przykładami konstrukcji peryfrastycznych są na przykład zwroty:

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 3

snuć plany (por. planować); brać udział (por. uczestniczyć); dokładać starań (por. starać się), zająć stanowisko (por. ustosunkować się), udzielić pomocy (por. pomóc), wyrazić zgodę (por. zgodzić się), wyrządzić krzywdę (por. skrzywdzić), dołożyć starań (por. starać się), wpaść w gniew (por. rozgniewać się), kwestie natury terminologicznej (por. kwestie terminologiczne), punkt pralniczy (por. pralnia), itp.

3.1. Są w polszczyźnie czasowniki, które szczególnie dobrze nadają się do

tworzenia konstrukcji peryfrastycznych:

dokonać oceny, podsumowania, włamania, otwarcia, zamknięcia, rozliczenia, oceny, odsłonięcia (por. ocenić, podsumować, włamać się, otworzyć, zamknąć, rozliczyć ocenić, odsłonić); ulec zgniciu, zepsuciu, zmianie, poprawie, pogorszeniu, zatruciu (por. zgnić, zepsuć się, zmienić się, poprawić się, pogorszyć się, zatruć się); dawać wiarę, posłuch, początek, rozkazy (por. wierzyć, słuchać, zapoczątkować, rozkazywać); odbyć spotkanie, podróż (por. spotkać się, podróżować), udzielać pomocy, rad (por. pomóc, radzić); prowadzić sprzedaż, rozmowę (por. sprzedawać, rozmawiać); wyjść z propozycją, inicjatywą (por. zaproponować, zainicjować), mieć szacunek, miejsce, zamiar (por. szanować, odbywać się, zamierzać); wywierać wpływ, nacisk (por. wpływać, naciskać),

3.2. Używanie konstrukcji analitycznych samo w sobie nie jest błędem, lecz

warto zachować umiar w ich stosowaniu, a także liczyć się z ich wartością

stylistyczną: w przeważającej części są one typowe dla wypowiedzi oficjalnych

(zwłaszcza urzędowych). Inne mają nacechowanie książkowe, erudycyjne. Niektóre

budzą wręcz zastrzeżenia poprawnościowe (*posiadać znajomość, *mieć w

posiadaniu,* fakt istnienia).

Ostrożności wymaga stosowanie peryfraz i z tego powodu, że nie zawsze

konstrukcje opisowe z elementem wyrazowym pokrewnym są rzeczywiście

znaczeniowo powiązane z danym wyrazem (np. zwrot kłaść nacisk na coś nie ma

znaczenia tożsamego z czasownikiem naciskać, mieć na uwadze to nie to samo co

uważać, zwrotu mieć uznanie nie da się wymiennie stosować z czasownikiem

uznawać).

3. 3. Są sytuacje, w których peryfrazy okazują się wyjątkowo przydatne. Dzieje

się tak na przykład w wypadku eufemizmów, a więc wtedy, gdy poprzez

zastosowanie wyrażenia opisowego łagodzimy jakieś treści (np. pustynia

intelektualna, zamiast: ktoś głupi, kobieta w wieku balzakowskim, zamiast: kobieta

dojrzała, sprawny inaczej, zamiast: inwalida,rozmijać się z prawdą zamiast: kłamać).

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 4

Eufemizmy – wyrażenie używane zamiast słowa, którego ze względów kulturowych

, estetycznych, cenzuralnych nadawca nie chce wprowadzić do wypowiedzi. Służą

osłabieniu ładunku emocjonalnego zastępowanego wyrażenia (miejsce, w którym

plecy tracą swa szlachetną nazwę)

3. 4. Peryfrazy mogą także wzbogacać styl w kontekstach, w których

konstrukcji opisowej używa się zamiast już wiele razy powtarzanej w tekście nazwy,

szczególnie nazwy własnej (np. pora krokusów, zamiast: wiosna,największy polski

kompozytor romantyczny, zamiast: Fryderyk Chopin, kraj kwitnącej wiśni, zamiast:

Japonia itp.).

4. Jednym z podstawowych wyróżników dobrego stylu w tekstach

nieartystycznych jest ich jednoznaczność. Elementami wypowiedzi, które w

największym stopniu o niej decydują są wyrazy. Fakt powszechnej wieloznaczności

poszczególnych wyrazów (np. babka ‘kobieta, ciasto, roślina’; wiśnia ‘drzewo, owoc’;

organizacja ‘sposób, w jaki coś jest urządzone, tworzenie, zespół osób‘) nie może

utrudniać zrozumienia zdań w konkretnych wypowiedziach, w których te wyrazy

występują. Wskazówką dla odbiorcy, jednoznacznie rozstrzygającą, o które ze

znaczeń chodzi, powinien być kontekst użycia słowa. Dzięki niemu interpretując

usłyszane zdanie, bez namysłu, automatycznie wybierzemy takie znaczenia

poszczególnych wyrazów, które mogą razem utworzyć sensowną całość. Taki

konieczny warunek jednoznaczności słów wspótworzonej przez kontekst nie został

spełniony w informacji zamieszczonej na pewnym szyldzie informacyjnym: Ubranka

dla komunistów, w którym kontekst jednoznacznie nie rozstrzyga, o które ze znaczeń

rzeczownika komunista chodzi: ‘zwolennik komunizmu’ czy potocznie ‘dziecko

przystępujące do I Komunii’. Efektem jest niezamierzony humor.

4.1.Wieloznaczność może być wykorzystana celowo, jako chwyt

stylistyczny nie tylko w tekstach artystycznych, szczególnie poetyckich, ale również

wszędzie tam, gdzie autorowi zależy na tym, by odbiorca przyjmował na raz

wszystkie znaczenia (lub kilka znaczeń) wyrazu: w dowcipach, w tytułach prasowych,

w sloganach reklamowych, np.:

Dlaczego zjedliście waszego misjonarza. Przecież był taki dobry? –

Właśnie dlatego.

Ojciec prać? ( w reklamie proszku do prania).

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 5

Homonimy – wyrazy lub formy wyrazów i połączenia wyrazów o identycznym

brzmieniu i/lub zapisie, jednak nie powiązane ze sobą znaczeniowo, np. muł, dam,

mieć-miedź, mama ma nas troje

Pewien żarłok nienażarty

Raz wygłodniał nie na żarty

I wywiesił szyld na płocie,

Że ochotę ma na płocie.

Tutaj na brak ryb narzeka,

Bo daleko rybna rzeka. J. Ficowski

Wyrazy wieloznaczne i homonimy wykorzystywane w kalamburach – grach

językowych – zabiegach językowych polegających na uwydatnieniu dwuznaczności

jakiegoś wyrazu lub wyrażenia przez umieszczenie go w specjalnym kontekście do

tego celu ukształtowanym

„Są urodzeni mężowie stanu – wyjątkowego”,

„ Wyzysk człowieka przez człowieka? A więc ludzki.” S.J. Lec

5. Niefortunnym zabiegiem na poziomie doboru słów jest dostosowywanie ich

do panującej mody. Moda językowa przejawia się przede wszystkim w używaniu

tzw. wyrazów modnych oraz w posługiwaniu się szablonem leksykalnym

(skostniałymi, utartymi zbitkami słów). Uleganie modzie na niektóre wyrazy stanowi

poważne zagrożenie dla stylu indywidualnego: słowa o dużej frekwencji w

tekstach, nadużywane, zacierają swoją wyrazistość znaczeniową i eliminują z

naszego języka inne, znaczeniowo precyzyjniejsze i ze względu na okoliczności

komunikacyjne stosowniejsze, np. modny przymiotnik super może w różnych

kontekstach oznaczać: sympatyczny, ładny, przystojny, atrakcyjny, smaczny,

inteligentny, życzliwy itp. i przez ten fakt eliminować je z naszego indywidualnego

słownika. Zjawisko to stanowi niebezpieczeństwo także dla indywidualnego sposobu

myślenia; staje się źródłem myślowej inercji i banalizacji.

5.1. Przykładami wyrazów modnych, których w tekstach lepiej unikać i które

lepiej zastępować odpowiedniejszymi, precyzyjniejszymi bliskoznacznikami, mogą

być np.:

 generacja (w wielu kontekstach lepiej: typ, model, rodzaj, np. nowa generacja opon;

 filozofia (w wielu kontekstach lepiej: zasada, technika, metoda, sposób, np. filozofia zarządzania przedsiębiorstwem;

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 6

 kompleksowy (w wielu kontekstach lepsze jest użycie przymiotników: całościowy, całkowity, wszechstronny), np. kompleksowa przebudowa stadionu;

 formuła (w wielu kontekstach lepsze jest użycie rzeczowników: forma, postać, kształt) , np. nowa formuła audycji;

 szeroki (w wielu kontekstach lepsze jest użycie przymiotników: wszechstronny, duży, różnorodny, powszechny), np. szeroki dostęp do dóbr kultury.

. 5.2. Korzystanie z szablonu leksykalnego, bezmyślne powtarzanie pewnych

połączeń wyrazowych staje się często w tekstach źródłem znaczeniowego

nadmiaru. Jest on obecny na przykład w takich schematycznych znaczeniowo

nadmiarowych połączeniach, jak:

*cofnąć się do tyłu (zamiast: cofnąć się), *spaść w dół (zamiast: spaść), *podnieść się do góry (zamiast podnieść się), *akwen wodny (zamiast: akwen, zbiornik wodny), *przychylna aprobata (zamiast: aprobata, przychylna ocena) itp.

Automatyzm w ich odtwarzaniu zwalnia użytkowników z odpowiedzialności za

ekonomiczność środków językowych oraz dbałość o podstawową cechę dobrego

stylu w tekstach użytkowych, jaką jest jego prostota.

6. Stylistyczna wartość wyrazu wiąże się często z jego pochodzeniem.

Wyrazy zapożyczone, szczególnie z języka łacińskiego, współtworzą książkowe

nacechowanie tekstu. Taką właściwość wykazują na przykład rzeczowniki: iluzja,

aparycja, atrofia, dyslokacja, sanacja, inklinacja, konkluzja, redundancja,

rudymenty. Przez swoje nacechowanie książkowe nadają się one do użycia w

tekstach naukowych czy też adresowanych do odbiorcy o większej erudycji. Jeśli

natomiast zależy nam na stylistycznej neutralności tekstu lub spodziewamy się

czytelnika (słuchacza) mniej wykształconego, lepiej zastosować w nim polskie

odpowiedniki: złudzenie, powierzchowność, zanik, rozmieszczenie, uzdrowienie,

pociąg, wniosek, nadmiar, podstawy.

7. Jednymi z najbardziej kunsztownych leksykalnych środków stylistycznych,

jakie mamy do dyspozycji, tworząc teksty, są porównania i metafory.

7.1. Porównanie ( na kształt, jak, jakoby), w tym porównanie homeryckie ( o

rozbudowanym członie porównującym).

7.2. Metafora – wyrażenie, w którym dochodzi do zamierzonej zmiany

znaczenia składających się na nie słów pod wpływem kontekstu słownego,

wykluczającego odczytanie dosłowne, zmuszającego odbiorcę do poszukiwania

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 7

nowej interpretacji. Dla wytworzenia nowego, metaforycznego znaczenia niezbędna

jest uchwytna motywująca to znaczenie więź: związek wyrażenia metaforycznego z

jegoniemetaforycznym ekwiwalentem.

7.2. 1. Metafory oraz porównania nie są, jak to się zwykle uważa, środkami

stylistycznymi, właściwymi wyłącznie literaturze pięknej, pełniącymi tylko funkcję

zdobniczą. Warto ich używać również w niektórych tekstach użytkowych: w

codziennych rozmowach, tekstach publicystycznych czy naukowych, zwłaszcza

popularnonaukowych, retorycznych (np. przemówieniach politycznych i

okolicznościowych). W tych ostatnich pełnią one przede wszystkim funkcję

poznawczą: są pomocne w opisywaniu zjawisk abstrakcyjnych albo trudnych do

objęcia przez ludzki umysł w kategoriach znanych odbiorcy lub dla niego łatwych do

wyobrażenia; pobudzają wyobraźnię słuchacza czy czytelnika. Taką funkcję pełni na

przykład porównanie w tekście popularnonaukowym o pingwinach, którego autor

obrazowo opisał zdolności tych ptaków:

Przy wyskakiwaniu z wody, na przykład na krę lodową, pingwiny wylatują w powietrze do 2 m, jak korek z butelki szampana.

7.2.2. Treści, przenoszonych przez wyrażenie metaforyczne nie sposób

zaprzeczyć, a rzeczywistość przedstawiana za jego pomocą jest z natury

uproszczona – te cechy metafory czynią ją środkiem stylistycznym, użytecznym w

funkcji perswazyjnej. Taką właśnie pełni na przykład metafora, zastosowana w

przemówieniu pewnego ministra:

Ruszył ekspres z reformami gospodarczymi.

Chodzi wszak o to, by przekonać odbiorców, że reformy przeprowadzane są

wyjątkowo szybko – ocena ta jednak nie jest formułowana w sposób bezpośredni i

dlatego trudno z nią polemizować.

7.2.3. W wypowiedziach codziennych, potocznych mamy do dyspozycji przede

wszystkim znaczenia niedosłownie skonwencjonalizowane:

 zamknięte w przenośnych znaczeniach słów np.: oczko w robótce, w pierścionku;

ucho filiżanki, siatki; główka szpilki, kapusty; żuraw [studzienny] ),

 utrwalone w wyrazach pochodnych (np. najeżyć się od wyrazu jeż, zbaranieć od

wyrazu baran, stchórzyć od wyrazu tchórz, osowiały od wyrazu sowa)

 w stałych związkach frazeologicznych: kipieć z gniewu, cienko prząść, rzucać

słowa na wiatr, złapać zająca, zabić komuś w głowę klin, kaczy chód, mieć

strusi żołądek.

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 8

Znaleźć można wśród nich:

animizacje (nadawanie przedmiotom martwym, pojęciom abstrakcyjnym cech

istot żyjących): czas płynie, ciśnienie skacze, bieda zagląda komuś w oczy; kolory

gryzą się;

antropomorfizacje (przypisanie zjawiskom natury, tworom nieożywionym,

pojęciom abstrakcyjnym, zwierzętom cech psychicznych i fizycznych, właściwych

człowiekowi): naga prawda, ślepa uliczka, głucha wieś, u stóp góry, podnóże góry

(‘pod nogami góry’), los się do kogoś uśmiechnął;

hiperbole (wyolbrzymienia): umierać ze zmęczenia, pękać ze śmiechu;

metonimie(zastąpienie nazwy jakiegoś przedmiotu lub zjawiska nazwą innego,

pozostającego z nim w uchwytnej zależności): piękność z Zakopanego, przeżyć

18 wiosen i in.

Przenośnia tak weszła w krew i tkanki języka, że gdyby ją usunąć, nie można by

się było porozumieć. Noga stołu, ucho dzbana, głowa cukru, rączka, ujście (czyli

usta) rzeki, szyjka butelki, stopy góry w podobnych przenośniach, których

niezwykłości nikt nie odczuwa, ciało ludzkie rozdzieliło swe części między

przedmioty nie zasługujące na antropomorfizację.

Taka wymiana nazw dokonywa się nieustannie, wystarczy cień podobieństwa, by

zespolić ze sobą rzeczy najbardziej odległe. Czasownik „chodzić”,tak zdawałoby się

przywiązany do człowieka, objął niemal wszystko, co się porusza.

Przenośnia wyręcza słowotwórstwo, które byłoby skazane na ciągłą produkcję

i obarczyłoby umysł ludzki niezmiernym balastem. Czyjeż to oko pochwyciło

podobieństwo między sępem i sową a pewnym stanem duszy i śmiałą parabolą

przerzuciło je w przymiotniki posępny” i „osowiały?

Czyj to śmiech zakrzepł na wieki w czasownikach stchórzyć”, „zbaranieć”, „najeżyć

się”?

Kto utrwalił niezwykle asocjacje w wyrażeniachkipieć z gniewu”, „cienko prząść”,

„zabić w głowę klina”? Kto połączył w jedno dwa różne wrażenia zmysłowe, mówiąc

ostry głos”,

Kto zatrzymał w locie żurawiai kazał mu się pochylić nad studnią? Zanim późniejsze

nieporozumienie stworzyło wyraz „sędziwy”,brzmiał onszedziwy” i głowę

przyprószoną siwizną czynił podobną do zimowej baśni drzew okrytych szedzią.

W zgryzocie” tkwi czasownik „gryźć”, a w trosce” – „trzaskać”. Bóg, zboże, bogaty,

ubogi tworzą łańcuch metafor, wiążący niebo, ziemię i dolę człowieczą.

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 9

7.2.4. Przejawem stylistycznej sprawności jest jednak przede wszystkim

umiejętność posługiwania się metaforami świeżymi, a więc tworzonymi

indywidualnie. Stwarzają one w oparciu o doświadczenia odbiorcy oryginalny obraz,

stanowią dla niego ciekawą zagadkę intelektualną. Dzięki temu nie tylko

uatrakcyjniają, zdobią tekst, ale ułatwiają zrozumienie myśli piszącego. Konstruując

indywidualne metafory, trzeba pamiętać o kilku zasadach.

7.2.5. Warunkiem udanego związku metaforycznego jest wyrazista

motywująca go więź. W metaforach tekstów niepoetyckich najczęstszym

mechanizmem ich powstania jest skrócone porównanie.

Podstawą porównania i metafory może być podobieństwo kształtu, barwy,

przeznaczenia, układu elementów składowych, analogiczność procesów, funkcja

dwóch przedmiotów, zjawisk, osób itp. Niezbędny jest jednak uchwytny dla odbiorcy

tekstu związek między wyrażeniem metaforycznym i jego niemetaforycznym

odpowiednikiem, a także między wyrażeniem metaforycznym a innymi, utrwalonymi

w języku sformułowaniami, do których wyrażenie mataforyczne nawiązuje itp. Jeśli

na przykład jakiś okres w historii państwa nazwiemy wiosną państwa, to zbudujemy

metaforę o czytelnej motywacji. Łatwo bowiem odwołać się do asocjacji, jakie wiążą

się z wiosną: wiosna postrzegana jest jako czas narodzin, rozkwitania, odnowy życia,

odradzania się, ale też niedojrzałości. Niektóre z tych asocjacji znajdują

potwierdzenie w faktach językowych, np. w utrwalonym frazeologizmie wiosna życia,

czyli ‘młodość’.

7.2.6. „Metaforę – jak pisał Melchior Wańkowicz – należy dawkować, jak

czosnek w potrawie”. To porównanie dobrze oddaje prawdę, że metafor trzeba

używać ostrożnie, tzn. oszczędnie – stosowane bowiem w zbyt dużym zagęszczeniu,

stają się dla odbiorcy przeszkodą w dotarciu do sensu wypowiedzi. Metafory oraz

porównania, które zastosowane po raz pierwszy, wydawały się oryginalne i

odkrywcze, po wielokroć powtórzone, stają się banalne i oklepane. „Pierwszy, kto

porównał kobietę do kwiatu – powiedział Heine – był wielkim poetą, drugi cymbałem”.

Smutną rzeczy koleją to, co niegdyś było odkrywcze i śmiałe, staje się oklepane i

nieznośne. ,np. - „lazur nieba”, „perlisty śmiech”,potoki łez”- „łono przyrody” ,

„ząb czasu”

8. Ważnym składnikiem sprawności stylistycznej jest opanowanie zasad

tworzenia wyrazów (neologizmów). Niefortunnie utworzone wyrazy są często

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 10

efektem ulegania podczas tworzenia wyrazów modnym typom słowotwórczym lub

analogii. Tym można wytłumaczyć powstanie takich błędów słowotwórczych, jak:

*perspektywistyczny, zamiast: perspektywiczny;*obojniak, zamiast: obojnak.

Problemy słowotwórcze pojawiają się wtedy, gdy nie jesteśmy pewni znaczenia

przyrostka lub przedrostka, używanego do utworzenia wyrazu lub nie potrafimy

ustalić, od jakiego wyrazu powstało dane słowo. Konsekwencją trudności

słowotwórczych mogą być kłopoty z rozróżnieniem znaczenia par wyrazów z tej

samej rodziny wyrazów, np.: apteczny ‘związany z apteką, dotyczący apteki, taki jak

w aptece’ – aptekarski ‘taki jak u aptekarza, związany z aptekarzem itp.’, programator

‘urządzenie programujące, np. w pralce’ – programista ‘osoba zajmująca się pisanie

programów komputerowych’, grzeczny ’uprzejmy’ – grzecznościowy ’związany z

zasadami grzeczności, czyniony ze względu na zasady grzeczności’, przyszły

dotyczący przyszłości, odbywający się w przyszłości’ – przyszłościowy ‘nastawiony

na wymogi przyszłości, dostosowany do przyszłości’ itp.

8.1. Źródłem trudności w zakresie doboru słów, z którą musi się zmierzyć

każdy twórca tekstu, są tzw. paronimy: wyrazy różniące się nieznacznie brzmieniem,

mające jednak różne pochodzenie i odmienne znaczenie (np. formułować –

formować, pośredni – pośledni, konserwatorium – konwersatorium, kuć – kłuć,

zaadoptować – zaadaptować ).W tekstach użytkowych paronimy są często mylone,

stając się tym samym przyczyną niezamierzonego komizmu, a nawet

nieporozumienia.

. 8.2. Uważając na wszelkie trudności, przed którymi stawia nas słowotwórstwo,

nie należy obawiać się słowotwórczych okazjonalizmów, szczególnie w tekstach,

które pretendują do miana twórczych (np. w felietonach, w tekstach reklamowych).

„Słowotwórcze eksperymenty” tworzą bowiem oryginalny klimat tekstu, nadają mu

piętno indywidualne, ożywiają wypowiedź. Jako przykłady takich ciekawych,

ożywiających tekst słowotwórczych innowacji, niech posłużą neologizmy:

Kiedyś podkłócalićmy się. Kiedyś się jeszcze – na znacznie odleglejszym brzegu dokłócimy (Andrzej Drawicz).

Ciekawe i znaczeniowo nośne są na przykład prasowe okazjonalizmy słowotwórcze

w rodzaju: dewałęsyzacja, zdeNATOlizować, nomenklaturnik, nadesydencić się.

Niepowtarzalny klimat lektury tworzą wańkowiczowskie: leniuszydło, poznawadło,

wstrętus, odrastałki, obraponogi, pokolońskać się, siądźka, Bejowskie: ogródeczek ,

folwarczek, drzewko, baryłeczka, gardełko itp.

docsity.com

Stylistyka , Wykład 1, Systematyzacja środków stylistycznych 11

Spośród form słowotwórczych nauka o stylu bada przede wszystkim

Augmentativa (zgrubienia)

Deminutiwa (zdrobnienia)

Hipokoristika (spieszczenia)

Te ostatnie pełnią funkcję ekspresywno-impresywną. Często używane w poetyce

sentymentalnej – u Lenartowicza.

I paronimy mogą być cennym źródłem twórczych pomysłów językowych,

wykorzystywanych w budowaniu figur stylistycznych nie tylko w poezji, ale także na

przykład w reklamie, a także w tekstach prasowych (w szczególności w tytułach),

takich jak zestawianie podobnie brzmiących słów w celu ujawnienia ukrytych

zależności między nazwanymi przez nie zjawiskami.

9. Jednym z warunków sprawnego posługiwania się językiem jest

respektowanie zakresu łączliwości wyrazów. Tak na przykład przymiotnik

czasownik żywić może zasadniczo występować tylko w sąsiedztwie rzeczownika

oznaczającego uczucia złe, np. żywić nienawiść, niechęć. Narusza taki zakres

łączliwości zwrot: *żywić miłość.

9.1. Wykraczanie poza właściwe wyrazom połączenia na ogół zdradza

niedostatki językowe nadawcy. Świadome jednak naruszenie zasad łączliwości w

pewnych sytuacjach może być cennym środkiem stylizacyjnym. W reklamie pieluszek

Libero środkiem stylistycznym konstruującym slogan jest właśnie nietypowość,

świeżość połączenia wyrazowego, w jakie wchodzi rzeczownik przyjaciel:

Kajtuś by Libero – najlepszy przyjaciel dziecięcej pupy.

10. Warstwą słownictwa o szczególnych walorach stylistycznych są idiomy,

czyli stałe połączenia wyrazowe. Lęk przed ich stosowaniem jest zwykle

spowodowany brakiem pewności co do ich znaczenia (dotyczy to zwłaszcza

frazeologizmów spoza stylu potocznego). Posługując się idiomami, trzeba pamiętać o

kilku regułach ich używania.

10.1. Stałe związki frazeologiczne mają utrwalony szyk oraz skład leksykalny

(nierzadko są w nich obecne formy czy elementy niespotykane gdzie indziej, np.

mieć kiełbie we łbie, wyskoczyć jak filipz konopi, wyjść chyłkiem). Tylko w niewielkiej

części idiomów dopuszczalna jest wymiana jednego z komponentów na inny,

znaczeniowo bliski, np. zaprzedać / oddać duszę diabłu. Nie należy zatem stałych

związków frazeologicznych skracać, zmieniać lub uzupełniać ich składu czy naruszać

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome