Makroekonomia - Notatki - Ekonomia - Część 2, Notatki'z Ekonomia
Konrad_88
Konrad_883 June 2013

Makroekonomia - Notatki - Ekonomia - Część 2, Notatki'z Ekonomia

PDF (391.2 KB)
48 strona
581Liczba odwiedzin
Opis
Ekonomia: notatki z zakresu mikro e makroekonomii dotyczące powstanie pieniądza jego istota,; formy pieniądza.itd.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 48
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Makroekonomia.

1

29. Powstanie pieniądza jego istota.

Gospodarka rynkowa jej współczesnej postać jest gospodarką pieniężną. Współczesne formy pieniądza a zwłaszcza pieniądz papierowy są rezultatem długiego procesu historycznego rozwój wymienny. Początkowo, gdy pojawiała się konieczność zastąpienia wymiany bezpośredniej towaru na towar (T – T),

wymiana za pośrednictwem powszechnego ekwiwalentu, tę rolę powszechnego ekwiwalentu, czyli dobra przyjmowanego przez wszystkich uczestników wymiany, pełnił towar, który był stosunkowo łatwo

dostępny o powszechnie poszukiwany. Powszechny ekwiwalent – towar jest ekwiwalentem mało podzielnym, niekiedy trudno przenośnym występując w tej roli na ograniczonym obszarze wymiany. Duża różnorodność naturalnych

powszechnych ekwiwalentów utrudniają rozwój wymiany. Wraz z przestrzennym i ilościowym rozwojem wymiany towarowej coraz bardziej widoczna staje się konieczność znoszenia ograniczeń związanych z tą

formą powszechnego ekwiwalentu. Proces rozwoju wymiany dokonuje sam tego zniesienia, wydzielając nową postać powszechnego ekwiwalentu – pieniądz. Kształtuje się w ten sposób pieniężna forma wymiany, w której rolę powszechnego ekwiwalentu przyjmują metale szlachetne, przede wszystkim

złoto. Występowanie w funkcji powszechnego ekwiwalentu złota nie było przypadkowe. Złoto tylko, dlatego

przejęło wobec innych towarów funkcję pieniądza, gdyż przed tym samo znajdowało się w obiegu jako towar – zarówno jako towar przekładany do wymiany jak też jako jeden z wielu ekwiwalentów. Naturalnie wielkość złota, przede wszystkim w małej jego ilości wagowej skoncentrowana była duża

ilość wartości. Jest ono metalem odpornym na działanie czynników chemicznych, łatwo podzielnym i przenośnym, przystosowanym do przechowywania. Złoto stało się pieniądzem w wyniku rozwoju wymiany i obiektywnej ekonomicznej konieczności powstania powszechnego ekwiwalentu.

2

30. Funkcje pieniądza.

Pierwszą funkcją pieniądza jest funkcja miernika wartości, polega ona na tym, że wartość towarów przedstawiana jest w pieniądzu. Dzięki tej funkcji pieniądza wszystkie towary mogą być pod względem ilościowym porównywalne ze sobą i sprowadzone do jednego „wspólnego mianownika:.

Funkcję miernika wartości pełni pieniądz w sposób myślowy, idealny. Oznacza to że dla wyrażenia wartości towaru nie jest niezbędne posiadanie pieniądza w formie monety lub banknotu. Ten sposób

sprawowania funkcji miernika wartości możliwy jest jednak tylko dzięki temu, że w obiegu znajduje się realny pieniądz, który umożliwia przeprowadzenie transakcji kupna – sprzedaży. Druga funkcją pieniądza jest funkcja środka cyrkulacji ( środka wymiany). Polega ona na tym, że

pieniądz występuje w roli pośrednika wymiany towarów. Jeśli w bezpośredniej wymianie towar wymieniany był na towar , to wraz z pojawieniem się pieniądza wymiana przyjmuje postać towar-

pieniądz – towar. Aby więc, w zamian za jeden towar otrzymać drugi, trzeba najpierw dokonać transakcji sprzedaży, zamienić własny towar na pieniądz, a za otrzymany pieniądz zakupić potrzebny towar. O ile w funkcji miernika wartości pieniądz funkcjonował w sposób myślowy, to w funkcji środka

cyrkulacji pieniądz musi występować realnie – jako moneta lub banknot. W wypełnianiu funkcji środka cyrkulacji pieniądz pełnowartościowy został w toku rozwoju

historycznego zastąpiony przez różne substytuty – z metali nieszlachetnych i pieniądze papierowe. Kolejną funkcją pieniądza jest funkcja środka gromadzenia skarbu (środka akumulacji). Pieniądz zmienia się w skarb, z chwilą, gdy proces cyrkulacji zostaje przerwany, gdy akt sprzedaży nie zostaje uzupełniony

postępującymi po nim aktem kupna. Rozwinięta produkcja i wymian towarów sama rodzi potrzebę gromadzenia skarbu. Akty kupna i sprzedaży w warunkach rozwiniętej cyrkulacji towarowej nie pokrywają się bowiem w czasie. Dla

dokonania zakupów na rynku, którym nie towarzyszy w danym momencie sprzedaż towarów, niezbędne jest posiadanie rezerw pieniężnych, czyli skarbu.

Rozwój stosunków towarowo – pieniężnych, wzrost potęgi pieniądza rodzi potrzebę gromadzenia pieniądza jako wyrazu bogactwa i społecznego prestiżu. Przejawia się to w dążeniu do gromadzenia kruszców szlachetnych, pieniądza, do powiększania skarbu. Przy czym dążenie do gromadzenia skarbu z

natury nie zna granic. Wynika to z samej istoty pieniądza, który jest bezpośrednio wymienialny na każdy towar. Należy także wskazać na kształtowanie się estetycznej formy skarbu, dążenie do posiadania w tej

formie przedmiotów złotych i srebrnych. W warunkach istnienia systemu pieniężnego opartego o obieg pełnowartościowych monet, skarb odgrywał istotną rolę w zasilaniu cyrkulacji niezbędną masą środków pieniężnych. W okresach, gdy

rozmiary transakcji towarowych się kurczą, część pieniądza złotego odpływa z obiegu zamieniając się w skarb. W okresach zwiększania się obiegu towarów i transakcji kupna sprzedaży, pieniądz napływa do

kanałów cyrkulacji, rozmiary skarbu się kurczą. Pieniądz w funkcji środka gromadzenia skarbu pełni więc także rolę regulatora rozmiarów obiegu pieniężnego. Pieniądz występuje w funkcji środka odroczonych płatności. W funkcji tej występuje on w sytuacjach, w

których sprzedaż towaru oddzielona jest w czasie od otrzymywania pieniądza. Istnieją różne przyczyny takiego przebiegu transakcji kupna – sprzedaży towarów. Na wytworzenie

różnych towarów zużywa się różne ilości czasu. Producent towarów o długim cyklu produkcyjnym musi dłużej czekać na uzyskanie środków pieniężnych z ich sprzedaży; na zakup towarów, które potrzebuje do bieżącej produkcji, uzyskuje więc kredyt od ich producenta. Cenę tych towarów opłaca zatem później –

po sprzedaży swych produktów. Produkcja szeregu towarów nosi charakter sezonowy. Środki pieniężne z ich sprzedaży wpływają do wytwórców w określonych porach roku. W międzyczasie jednak nabywają

oni potrzebne im środki produkcji, za które płacą po zbiorach. Sytuacji tego rodzaju, w których konieczne są stosunki kredytowe między sprzedawcami i nabywcami towarów, jest wiele. Pieniądz, który wkracza do obiegu dopiero w terminie płatności pełni funkcję środka odroczonych płatności.

Warunkiem występowania pieniądza w tej funkcji jest istnienie w rozwiniętej postaci wszystkich poprzednich funkcji pieniądza. Punktem wyjścia jest zawsze określenie wartości ceny towaru, co

oznacza, że pieniądz występuje w funkcji miernika wartości. Istnienie transakcji kupna – sprzedaży, w których pieniądz występuję w charakterze środka wymiany, jest w ogóle warunkiem rozwoju transakcji kredytowych. Te ostatnie rozwinęły się na gruncie istnienia cyrkulacji towarowej z udziałem pieniądza.

3

Aby jednak mogły na większą skalę rozwinąć się transakcje kredytowe sprzedawca (producent) musi posiadać rezerwę środków pieniężnych, co zakłada istnienie pieniądza w funkcji środka akumulacji.

Upowszechnienie się stosunków towarowo – pieniężnych powoduje, że pieniądz w funkcji środka płatności występuje poza sferą obiegu towarów. Powstawania stosunków wierzyciela i dłużnika niekoniecznie wymaga istnienia kupna – sprzedaży towarów.. we wszystkich transakcjach pożyczkowo –

pieniężnych w chwili spłaty długu pieniądz występuje w tej funkcji. Podobnie jest przy opłatach czynszów, rent, podatków, a także przy opłacie siły roboczej.

Ukształtowanie się funkcji pieniądza jako środka odroczonych płatności może być przyczyną istotnych perturbacji w gospodarce rynkowej. Stosunki kredytowe rozwijają się normalnie, jeśli nie ma istotnych przeszkód w realizacji zobowiązań płatniczych. W gospodarce powstają natomiast istotne problemy, jeśli

łańcuch wierzycieli i kredytobiorców zaczyna się rwać z powodu niewypłacalności dłużników. Pociągać to może za sobą krach systemu kredytowego, odbijający się negatywnie na innych działach gospodarki.

Tak się dzieje w sytuacjach kryzysowych, w których występuje nie tylko załamanie procesów produkcyjnych, ale również sfery obiegu pieniądza, co potęguje trudności produkcyjnych działów gospodarki.

Pieniądz występuje w charakterze pieniądza światowego. Oznacza, to pełnienie przez pieniądz swych podstawowych funkcji nie tylko na rynku krajowym, ale również na rynkach międzynarodowych.

Początkowo w funkcji pieniądza obsługującego wymianę międzynarodową występowało złoto. Rozwój międzynarodowych stosunków ekonomicznych wykształcił z czasem i w tej sferze różne substytuty pieniądza pełnowartościowego. Funkcjonować one jednak mogą w roli pieniądza światowego

tylko w normalnych warunkach ekonomicznych. Wstrząsy ekonomiczne, wojny, itp. Zjawiska, naruszające normalne stosunki ekonomiczne między krajami, nieuchronnie przywracając pieniądzowi kruszcowemu jego funkcję pieniądza światowego.

Pieniądz światowy funkcjonuje przede wszystkim jako powszechny środek płatniczy. Wkracza on do obiegu międzynarodowego głównie przy wykorzystaniu rachunków bankowych, a więc bezgotówkowo.

4

31. Formy pieniądza.

FORMY PIENIĄDZA: W czasach, gdy pieniądz występował tylko w postaci monet państwo nie tworzyło pieniądza tylko ułatwiało posługiwanie się nim w obiegu. Miał, więc charakter materialny. Z

chwilą pojawienia się banknotów wymienialnych na pieniądz kruszcowy i funkcjonujący w obrocie na rynku z monetą uprawnione do tego banki emisyjne uzyskały możliwość tworzenia pieniądza i wprowadzania go do obiegu w ilościach przekraczających produkcję kruszców. Z czasem pojawiała się

nowa forma pieniądza – pieniądz bezgotówkowy zwany także bankowym. Rozwój tego pieniądza oznaczał dalsze możliwości tworzenia pieniądza przez banki i spowodował oderwanie obiegu

pieniężnego od zasobów kruszcowych. Umożliwiało to finansowanie przyspieszonego rozwoju gospod. zarazem jednak stało się źródłem występujących w tym rozwoju dysproporcji między produkcją, spożyciem a inwestycjami, kryzysów bezrobocia oraz innych zakłóceń w funkcjonowaniu gospodarki i

finansów. Po wojnie obieg pieniężny na całym świecie uległ dematerializacji. Składa się on obecnie tylko z biletów bankowych,

Moneta - była pierwszą formą pieniądza tłoczona była ze złota lub srebra. Miała znak stwierdzający

liczbę jednostek pieniądza ustawowego. Waga monety odpowiadała wartości nominalnej.

Wartość monetarna - jest to ilość jednostek, na którą moneta opiewa pomnożona przez parytet pieniądza. bilonu oraz pieniądza bezgotówkowego.

Parytet - jest to liczba jednostek wagowych złota przypadająca na jednostkę pieniądza ustawowego.

Banknoty - były to znaki pieniężne drukowane na papierze opiewające na określoną liczbę ustawowych

jednostek pieniężnych. Były one wprowadzane do obiegu przez banki za pomocą kredytów udzielanych na finansowanie działalności gosp. Istotną ich cechą była wymienialność na monety złote lub złoty kruszec. Ta forma wymienialności nazywa się wymienialnością bezpośrednią, gdyż banki bezpośrednio

reprezentowały złoto zgodnie z ich wartością parytetową w złocie.

Pieniądz papierowy - był on wprowadzony do obiegu przez skarb państwa. Występował przejściowo i służył najczęściej do pokrycia deficytu budżetowego. Reprezentował on pośrednio obieg złota i tym

bardziej, że ilość pieniądza papierowego na rynku uwzględniała obieg złota oraz wartość wymienialnych towarów.

Bilon - wprowadzono go do obiegu obok monet złotych banknotów i pieniądza krajowego. Są to drobne

monety z pospolitych metali. Bilon nazywa się pieniądzem zdawkowym gdyż ma ograniczoną zdolność zwolnieniową od zobowiązań.

Wymienialność pośrednia banknotów - oznacza prawo do wymiany pieniądza krajowego na zagraniczną walutę, przyjmowane w obrotach międzynarodowych jako środek zapłaty uznano, że waluta

ta nie jest wymienialna na złoto.

OBIEG PIENIĘŻNY GOTÓWKOWY I BEZGOTÓWKOWY: Sfera obiegu bezgotówkowego obejmuje ogół stosunków ekonomicznych między jednostkami uspołecznionymi. Mogą one we

wzajemnych stosunkach posługiwać się gotówką tylko w regulowaniu drobnych wydatków nie przekraczających wysokości określonej odp. przepisami. Z obligatoryjną formą rozliczeń bezgotówkowych łączy się obowiązek przechowywania przez jednostki uspołecznione wszelkich

zasobów pieniężnych na rachunkach bankowych za pośrednictwem, których dokonują o ne tych rozliczeń. Natomiast pieniądz gotówkowy funkcjonuje w gospodarce wyłącznie w stosunkach ekonomicznych

między układem uspołecznionym a ludnością oraz w obrotach między gospodarstwami domowymi a jednostkami gospodarki uspołecznionej. Pomiędzy tymi dwiema sferami obiegu pieniężnego występują powiązania w wyniku, których pieniądz bezgotówkowy przekształca się w gotówkę i odwrotnie. Pieniądz

gotówkowy, który powraca do banku przekształca się w pieniądz bezgotówkowy i w tej postaci jest przenoszony z rachunków na rachunki różnych jednostek gospodarki uspołecznionej, które dokonują

5

między sobą różnego rodzaju rozliczeń. W niektórych sytuacjach dla dokonania pewnych płatności pieniądz ten przekształca się w gotówkę i opuszcza sferę obiegu bezgotówkowego, aby niebawem znów

do niej powrócić. W gospodarce pieniądz w postaci gotówkowej właściwie nie cyrkuluje nie krąży, lecz wykonuje raczej ruch wahadłowy między kasami bankowymi.

PIENIĄDZ W OBIEGU DOCHODOWYM - jest urządzeniem pobierania i realizowania dochodów. Głównymi dochodobiorcami uczestniczącymi w tym obiegu są gospodarstwa domowe oraz budżet

państwa. Obie sfery obiegu są ze sobą ściśle związane. Pieniądz dostaje się do obiegu dochodowego ze sfery obiegu transakcyjnego. Odbywa się to w ten sposób, że przedsiębiorstwo z przychodów pieniężnych

uzyskanych ze sprzedaży produkcji świadczenia usług i realizacji obrotu towarowego wypłacają wynagrodzenia swoim pracownikom i dokonują wpłat na rzecz budżetu państwa. Przedsiębiorstwa wyłączają, zatem wymienione strumienie pieniądza z obiegu transakcyjnego kierując je do obiegu

dochodowego. Sfery obiegu transakcyjnego i dochodowego nie pokrywają się jednak w pełni ze bezgotówkowy jest przede wszystkim pieniądzem transakcyjnym przedsiębiorstw zaś pieniądz

gotówkowy jest głównie pieniądzem dochodowym ludności.

Pieniądz papierowy, niewymienialna na złoto postać pieniądza, którego wartość nominalna nie zależy od wartości materiału (papieru - stąd jego nazwa), z którego został zrobiony. W procesie ewolucji jest kolejną - po pieniądzu towarowym - postacią pieniądza.

Wywodzi się od banknotu, będącego w przeszłości zobowiązaniem złotnika (później bankiera) do wypłaty jego oddawcy określonej kwoty w złocie lub srebrze. Banknot był początkowo potwierdzeniem depozytu złotych lub srebrnych monet, złożonego u złotnika (bankiera) w celu

zabezpieczenia ich przed rabunkiem, zniszczeniem itp., miał pełne pokrycie w kruszcu.

Kiedy powszechnie zaczęto posługiwać się banknotami zamiast monetami, bankierzy zaczęli udzielać kredytów, emitując banknoty nie mające już pokrycia w kruszcu. Nadmierna ich emisja

doprowadziła do bankructwa wielu banków, co pociągnęło za sobą działania rządów ograniczające liczbę banków upoważnionych do emisji banknotów, ustalające limity ich emisji, a w końcu zawieszające ich wymienialność na złoto.

W ten sposób pieniądz kruszcowy został zastąpiony niepełnowartościowym pieniądzem

papierowym, którego wartość oparta jest na umowie społecznej przybierającej postać odpowiedniego aktu prawnego (ustawy). Pieniądz papierowy jest więc pieniądzem

symbolicznym.

Początkowo wartość pieniądza papierowego była ustalana w oparciu o parytet złota, obecnie w większości krajów nie ma ona już żadnego powiązania z kruszcem. Wymiana banknotów na złoto została całkowicie zlikwidowana w obrotach wewnętrznych wszystkich krajów świata na

początku lat 30., a w obrotach międzynarodowych w 1971.

Pieniądz, powszechnie akceptowany z mocy prawa lub zwyczaju środek regulowania zobowiązań, pełniący rolę powszechnego ekwiwalentu. Pieniądz pojawił się jako pośrednik

w procesach wymiany wówczas, gdy nabrały one cech masowej powtarzalności, regularności, a więc w okresie przechodzenia od gospodarki naturalnej do towarowej.

Uczestnictwo pieniądza w wymianie pozwoliło zastąpić dotychczasową wymianę bezpośrednią

towaru na towar dwoma odrębnymi, niezależnymi od siebie aktami: towar - pieniądz i pieniądz - towar, co w istotny sposób ułatwiło i wpłynęło na rozwój wymiany towarowej.

W swej wielowiekowej historii pieniądz podlegał ewolucji pozwalającej wyodrębnić, w zależności od jego zewnętrznej postaci i zasad funkcjonowania, kolejne etapy: pieniądza towarowego, w końcowej

fazie przybierającego postać pieniądza kruszcowego, pieniądza papierowego i pieniądza bezgotówkowego.

6

Parytet walutowy parytet złota, sposób określania wartości jednostki walutowej danego kraju. W przeszłości, w warunkach pełnej wymienialności waluty na złoto, a później w systemie stałego kursu

walutowego (system walutowy), stosowany był do tego celu parytet złota, wyrażający ilość czystego złota (w g) "zawartą" w jednostce monetarnej danego kraju.

Obowiązywał on z mocy ustawy ogłaszanej przez władze państwowe, po II wojnie światowej - w uzgodnieniu z Międzynarodowym Funduszem Walutowym (MFW). Obniżenie parytetu złota

oznaczało dewaluację, a jego podwyższenie rewaluację waluty. Z czasem kolejne kraje rezygnowały z ustalania wartości swej waluty w oparciu o parytet złota, prawna jego likwidacja nastąpiła w wyniku

ratyfikacji w dniu 1 IV 1978 zmienionego statutu MFW.

Obecnie poszczególne kraje mają pełną, gwarantowaną prawem międzynarodowym swobodę w ustalaniu zasad kursowych swych walut. Ich wartość mogą ustalać w stosunku do waluty międzynarodowej, koszyka walutowego, europejskiej jednostki walutowej (ECU) lub specjalnych praw ciągnienia (SDR).

W niektórych krajach, nie będących członkami MFW, utrzymano parytety złota, jednakże nie mają one związku z wzajemnymi kursami ich walut i walut innych państw.

Obieg pieniądza, proces przemieszczania się pieniądza pomiędzy podmiotami gospodarczymi w obrębie lub także poza granicami kraju emisji (jeśli jest on stosowany w operacjach międzynarodowych)

w związku z realizacją transakcji kupna-sprzedaży dóbr i usług lub regulowaniem zobowiązań.

Obieg pieniądza może mieć charakter gotówkowy, realizowany przy pomocy znaków pieniężnych, lub bezgotówkowy, realizowany poprzez przenoszenie depozytów z rachunku bankowego jednego podmiotu

gospodarczego na rachunek innego. Pieniądz spełnia w obiegu funkcję środka cyrkulacji, obsługując transakcje wymiany z warunkiem natychmiastowej zapłaty, oraz środka płatniczego - w transakcjach z zapłatą odroczoną lub w płatnościach transferowych.

Wyróżnia się obieg pieniądza transakcyjny, związany z pośrednictwem pieniądza w transakcjach

wymiany towarowej, i obieg pieniądza dochodowy, przesuwający pieniądz pomiędzy podmiotami gospodarczymi i tworzący ich dochody redystrybucyjne.

Szybkość obiegu pieniądza, uzależniona m.in. od stopy inflacji i poziomu stóp procentowych, wpływa na

relację pomiędzy zasobami pieniądza a nominalnym dochodem narodowym - im jest ona większa (im więcej transakcji kupna-sprzedaży obsłuży pieniądz np. w ciągu roku), tym zasób pieniądza przy danym

dochodzie narodowym może być mniejszy, tym niższe będą społeczne koszty obiegu pieniądza.

7

32. Czynniki określające popyt na pieniądz zasady określania ilości pieniądza w obiegu.

PIENIĄDZ W OBIEGU TRANSAKCYJNYM - to obieg pieniężny między przedsiębiorstwami produkcyjnymi a handlowymi oraz między poszczególnymi szczeblami handlu hurtowego i detalicznego.

Obieg transakcyjny - to obieg pieniężny związany z częścią wymiany w zakresie dóbr zaopatrzeniowych w sferze produkcyjnej. Dzięki tej wymianie następuje alokacja produktów pracy

przeznaczonych do dalszej przeróbki lub do odsprzedaży. W sferze obiegu transakcyjnego pieniądz spełnia głównie funkcję środka cyrkulacji uczestnicząc w transakcjach kupna - sprzedaży.

Motyw transakcyjny – (wynika z potrzeby gromadzenia pieniądza w stanie płynnym w celu zawierania bieżących transakcji. Wielkość pieniądza transakcyjnego zależy od wartości zawieranych transakcji przez

różne podmioty gospodarcze oraz stopnia synchronizacji wpływów i wydatków.) Najczęściej wynika on z faktu, że na ogół wpływy i wydatki pieniężne nie są zsynchronizowane w czasie, wydawanie pieniądza następuje częściej niż dochody i aby zrealizować bieżące tranzackcje zakupów

musimy posiadać określony zasób pieniądza. Można też założyć takie rozwiązanie, że wpływy pieniężne będą lokowane w postaci oprocentowanych aktów, ale gdy będziemy chcieli sfinansować zakupy,

poniesiemy określone koszty (opłaty bankowe). Popyt na pieniądz wynika przede wszystkim z funkcji jaką pełni on w procesie wymiany towarów i usług. Ten rodzaj popytu na pieniądz możemy określić jako popyt transakcyjny (motyw transakcyjny). Wynika

on w szczególności z faktu, że na ogół wpływy i wydatki pieniężne nie są zsynchronizowane w czasie – dochodu pieniężne następują rzadziej niż wydawanie pieniądza, dla realizowania bieżących transakcji zakupów niezbędne staje się więc posiadanie określonych zasobów pieniądza. Można oczywiście założyć

i takie rozwiązanie, że uzyskane wpływy pieniężne będą lokowane w postaci oprocentowanych aktywów (np. bonów skarbowych) i w sytuacji gdy potrzebne staje się sfinansowanie zakupów – aktywa te zostają

zamienione na gotówkę. Rozwiązanie takie oznacza przede wszystkim konieczność ponoszenia określonych kosztów (opłaty bankowe) nie jest też praktyczne dla sfinansowania bieżących transakcji (wymaga np. czasu na zamianę aktywów na gotówkę). Bardziej ekonomiczne i praktyczne staje się więc

posiadanie określonych zasobów pieniądza w postaci gotówkowej. Wielkość tego rodzaju zasobów zależy przede wszystkim od wartości zawieranych i przewidywanych

transakcji. Ta wartość zależna jest od tendencji cen na dobra i usługi. Oznacza to, że przy wzroście cen np. dwukrotnym, nastąpi w wyrażeniu nominalnym podwojenie wielkości wydatków. Dla dokonania tych samych co poprzednio transakcji konieczne stanie się posiadanie dwukrotnie większej masy pieniądza,

Mówiąc ogólnie popyt na pieniądz jest popytem na zasób pieniądza w ujęciu realnym. Dla przeprowadzenia określonej liczby transakcji musimy posiadać określoną masę pieniądza w ujęciu

realnym, a więc pieniądza nominalnego, skorygowanego o zmiany poziomu cen. Dotyczy to także popytu na pieniądz w danym czasie w skali gospodarki narodowej, co wyraża wielkość dochodu narodowego, określana przy uwzględnieniu zmian cen.

Jeśli założyć określoną wielkość popytu transakcyjnego w danym czasie ( np. w ciągu roku kalendarzowego) to popyt ten w tym okresie ulega zmianom w złożoności od stopnia synchronizacji

wpływów i wydatków. Jeśli wydatki koncentrują się w jakimś momencie z powodu np. pewnych zwyczajów, to oznacza, że popyt na pieniądz w tych momentach jest większy, a maleje w okresach mniej intensywnych zakupów.

Motyw ostrożności – (związany z niepewnością, co do przyszłych dochodów i wydatków.)

Można powiedzieć, że przezorny zawsze ubezpieczony, gdyż motyw ten charakteryzuje przewidywanie wszystkich okoliczności i potrzeb, które określać będą wydatki w przyszłości. Jest to drugi typ określający popyt na pieniądz. Działanie tego czynnika związane jest z oczywistym

faktem, że nie jest możliwe w momencie otrzymywania dochodów pieniężnych przewidzieć wszystkich okoliczności i potrzeb, które określać będą wydatki w przyszłości. Mogą to być pojawiające się

możliwości dokonania atrakcyjnych zakupów i inwestycji czy nieprzewidziane sytuacje losowe. Także i w tym przypadku możliwe jest przechowywanie części zasobów w postaci np. papierów wartościowych i ich zamiana na gotówkę, ale ze względów praktycznych i zwykłej przezorności rezygnujemy z tego,

tracąc oprocentowanie, a kierujemy zasoby w kierunku pieniądza. Im większy stopień niepewności w

8

funkcjonowaniu podmiotu gospodarującego tym silniej występuje działaniu tego motywu popyt na pieniądz.

Przedstawione wyżej dwa motywy przechowywania pieniądza są głównymi czynnikami kształtującymi popyt na pieniądz jako środek wymiany (cyrkulacji) oraz środek tezauryzacji (przechowywania bogactwa). Ten rodzaj popytu na pieniądz określamy jako popyt na pieniądz w węższym ujęciu,

definiowany jako M – 1.

Motyw spekulacyjny – (związany jest ze skłonnością pewnej części podmiotu gospodarczego do gry na rynku papierów wartościowych. Uczestnicy ciągle rozważają) Np. dla właściciela, który dysponuje zasobami majątkowymi istnieje problem, w jakiej formie te zasoby

przechowywać, by związane z tym ryzyko strat było możliwie małe, a korzyści możliwie wysokie. Lokaty w akcjach mogą przenieść wysokie korzyści albo też wysokie straty, a więc właściciel, który boi

się zaryzykować część zasobów majątkowych przechowuje w gotówce. Motyw ten określa popyt na pieniądz, który określany też jako motyw portfelowy. Ten rodzaj pieniądza określany jest jako szeroki pieniądz M – 2. Dla właściciela dysponującego zasobami majątkowymi

zawsze istniej problem w jakiej formie te zasoby przechowywać, by związane z tym ryzyko strat było możliwie małe a korzyści z tytułu przechowywania możliwie wysokie. Formą tego przechowywania są

lokaty w obligacjach, akcjach i innych walorach. Lokaty w akcjach mogą przynosić wysoką stopę zysku, ale gdy rentowność przedsiębiorstwa spadnie mogą też przynieść straty. Inne lokaty np. obligacje rządowe gwarantują stałą stopę zysku, ale z reguły jest ona niższa niż z lokat o wysokim stopniu ryzyka.

Te różnice w przewidywanej stopie rentowności są przyczyną rozmieszczania lokat pieniężnych w aktywach o różnym stopniu ryzyka. Powodują też, oprócz tego rodzaju lokat część zasobów majątkowych przechowywana jest po prostu w gotówce co zabezpiecza przed stratami, wynikającymi z

nieprzewidzialnej sytuacji na rynku papierów wartościowych. Istotnych czynnikiem, który wpływa na wielkość popytu spekulacyjnego na pieniądz jest wysokość stopy

procentowej. W związku z tym odróżniać należy nominalną i realną stopę procentową. Nominalna stopa procentowa jest to wyrażony w pieniądzu dochód uzyskiwany z lokat pieniężnych (np. 20% stopa procentowa od wkładów oznaczam że z każdej ulokowanej złotówki uzyskujemy 20 groszy odsetek).

Realna stopa procentowa jest stopą nominalną skorygowaną o wskaźnik inflacji (jeśli np. nominalna stopa procentowa od wkładów wnosi 20%, a stopa inflacji 15% - oznacza to, że realna stopa procentowa

wynosi tylko 5%). Na wielkość popytu portfelowego na pieniądz wywiera wpływ poziom realnej stopy procentowej. Jeśli rośnie w wyrażeniu realnym np. oprocentowanie obligacji, wpłynie to na wzrost popytu na lokaty w tej formie, ale jednocześnie spowoduje spadek popytu na pieniądz transakcyjny.

Podaż pieniądza do gospodarki narodowej reguluje bank centralny. Reguluje on rozmiary nominalnej podaży pieniądza. Rozmiary te mają jednak istotny wpływ na poziom cen, a więc na realną podaż

pieniądza. Bank centralny dysponuje także szeregiem narządzi ekonomicznych, wpływających na podaż pieniądza ze strony banków komercyjnych.

9

33. Systemy pieniężne poprzedzające system pieniądza kierowanego (waluty manipulowanej). 34. Istota i przyczyny powstania systemu pieniądza kierowanego (waluty manipulowanej).

W nierozwiniętym stadium wymiany towarowo – pieniężnej pieniądz pojawił się w obiegu w wyniku aktywności wielu podmiotów tej wymiany. Podczas aktu wymiany po prostu ważono kruszec,

odmierzając w ten sposób ilość materiały pieniężnego, niezbędnego dla dokonywania transakcji. Później kupcy o mocniejszej pozycji na rynku wcześniej przygotowali określone ilości kruszcu, oznaczając ich

wagę, próbę oraz wybijając swój znak. W ten sposób narodziła się moneta. Początkowo prawo bicia monety przynależało do szeregu podmiotów. W miarę rozwoju wymiany funkcje emisji pieniądza kruszcowego przejmuje władza państwowa. Konieczne staje się bowiem ujednolicenie w

kraju systemu pieniężnego, ustalenie powszechnie obowiązującej w kraju jednostki monetarnej, wagowej zawartości w niej kruszcu, przeciwdziałanie w ten sposób próbom „fałszowania” monety. Innymi słowy

pojawia się konieczność ustalenia obowiązującego w kraju systemu pieniężnego. Przez system pieniężny rozumieć należy zespół norm prawnych, ustalający podstawową jednostkę pieniądza obowiązującą w danym kraju, jednostki pomocnicze i ich nazwy, wartość jednostki pieniężnej,

sposób zabezpieczenia, sposób emisji pieniądza, jego moc zwalniania od zobowiązań, zakres cyrkulacji pieniądza, zakres swobody w wymianie na kruszce szlachetne i pieniądze innych państw.

Historycznie biorąc ewolucja systemów pieniężnych polegała na przechodzeniu od waluty kruszcowej do papierowej, od automatyzmu w stosunkach pieniężnych do waluty kierowanej (manipulowanej). W systemie waluty kruszcowej występował monometalizm oraz bimetalizm.

Monometalizm to system, przy którym rolę powszechnego ekwiwalentu spełniał jeden metal (zwykle złoto lub srebro). W zależności od przyjętego metalu występował monometalizm złoty lub srebrny. Bimetalizm był systemem pieniężnym, przy którym rolę powszechnego ekwiwalentu spełniały dwa

metale – złoto i srebro, przy czym monety z obydwu metali dopuszczane były do cyrkulacji na równych prawach. Ustalona była oczywiście ustawowo określona proporcja ilościowa między monetami z obydwu

metali (np. jedna moneta ze złota = 15 monet srebrnych). Był to tzw. bimetalizm w ścisłym tego słowa znaczeniu, w którym stosunek wymienny między obydwoma kruszcami monetarnymi powinien być stały. W tzw. bimetalizmie równoległym nie ma określonego ustawowo stosunku między wartością kruszców

(system taki istniał w Anglii w latach 1663 – 1695). Historycznie wcześniejszym był monometalizm srebrny, który dominował w średniowieczu i czasach

nowożytnych. W stosunku do potrzeb obiegu pieniężnego podaż złota była bowiem mała. W późniejszym okresie, w początku XIX wieku szereg krajów przeszło do systemu bimetalizmu (np. we Francji system ten występował w latach 1803 – 1870, w Stanach Zjednoczonych od roku 1892 do 1862).

System bimetalizmu nie mógł funkcjonować bez zakłóceń, będąc sztucznym z punktu widzenia praw cyrkulacji towarowej. Działa tutaj prawo, zwane prawem Kopernika lub prawem Greshama, zgodnie z

którymi pieniądz „gorszy” wypiera z obiegu pieniądz „lepszy”. W przypadku gdy w obiegu znajdują się monety o wyższej i niższej wartości materiału pieniężnego, ale jednocześnie posiadające równą wartość nominalną, określoną przez państwo, opłaca się monety z droższego materiału pieniężnego tezauryzować,

przetapiać i sprzedawać jako towar lub wywozić za granicę, natomiast zobowiązania na rynku krajowym regulować monetami z mniej wartościowego materiału pieniężnego. W ten sposób monety

pełnowartościowe zaczynają spełniać funkcję środka gromadzenia skarbu, pieniądza światowego, a funkcje środka cyrkulacji wewnątrz danego kraju pełnią monety „gorsze”, niepe łnowartościowe. Również w przypadku zmiany kosztów produkcji jednego z metali niemożliwym było utrzymanie

ustawowego stosunku wymiennego między monetami z obu metali. Jeśli np. wzrost produkcji srebra, obniżka kosztów produkcji tego metali i spadek jego wartości nie

spowodował ustawowej zmiany proporcji między wartością monet srebrnych i złotych w postaci wzrostu cen złota – złoto wycofywano z obiegu pieniężnego, przekształcano w skarb lub wywożono za granicę, gdzie jego cena była wyższa, w obiegu pozostawały natomiast monety „gorsze” (srebrne), a system

pieniężny przybierał postać monometalizmu. Od połowy XIX wieku dominuje system pieniężny określany jako system pełnej waluty złotej (gold

standard). Był to pierwszy w pełni ukształtowany system pieniężny. Mimo, że system ten związany był z polityką makroekonomiczną bardzo różną od tej, która stanowi podstawę międzynarodowego systemu walutowego w drugiej połowie XX wieku, znajomość tego systemu jest jednak najbardziej przydatna dla

zrozumienia współczesnych wysiłków kształtowania systemu pieniężnego. Wysiłki te bowiem nawiązują

10

do zasadniczych właściwości systemu waluty złotej – tendencji utrzymania stałego kursu walutowego. Są to więc próby wykorzystywania zalet standardu złotego – przy równoczesnym dążeniu do pozbywania się

jego wad. Standard złoty jako instytucja prawna datuje się od roku 1819, daty uchwalenia przez parlament brytyjski tzw. Resumpition Act. Nazwa tego aktu pochodzi od zawartego w nim wymagania, by Bank Angielski

wznowił (resumption – ponowne przyjęcie, wznowienie) swą praktykę – zaniechana po wybuchu wojen napoleońskich w latach 1793 – 1815 – wymiany na żądanie banknotów na złoto według stałego kursu.

Oznaczało to faktyczne wprowadzenie standardu złotego, gdyż równocześnie zniesiono restrykcje eksportu z Wielkiej Brytanii złota w postaci monet i sztab. W późniejszym okresie XIX wieku standard złoty został przyjęty przez Niemcy, Japonię i wiele innych krajów. USA przyłączyły się do tego

standardu w roku 1879, opierając emitowane w czasie wojny secesyjnej papierowe banknoty na złocie. Istotne znaczenie dla utrwalenia w USA systemu waluty złotej miał wydany w roku 1900 U.S.Gold

Standard Act. Centrum międzynarodowego systemu finansowego opartego na złocie stał się wówczas Londyn, co wynikało z brytyjskiej przewagi w handlu międzynarodowym i rozwoju brytyjskich instytucji finansowych.

W systemie tym podstawą obiegu pieniężnego w poszczególnych krajach było złoto. Jednostka pieniężna posiadała określony parytet ustalony w złocie, istniała też pełna swoboda wymiany banknotów na złoto i

odwrotnie. Określony mechanizm dawał gwarancję, że jednostka pieniężna zachowa wartość wyrażoną w złocie. Ten mechanizm zawierał dwa elementy:

1. istniały określone zasady emisji banknotów, która nie mogła przekraczać pewnego poziomu w stosunku do rezerw złota. Jeśli rezerwy złota banku centralnego uległy zmniejszeniu także musiały ulec i rozmiary emisji, wzrost natomiast rezerw złota pozwalał na zwiększenie emisji.

2. drugim czynnikiem regulującym była stopa dyskontowa banku centralnego. Podniesienie stopy dyskontowej zmniejszało ilość weksli przedstawionych do dyskonta w bankach handlowych, a

tym samym przeciwdziałało zwiększeniu obiegu pieniężnego ponad rozmiary, wynikające z aktualnych rezerw złota banku centralnego. Odwrotnie – w sytuacji wzrastania złota banku centralnego – obniżka stopy dyskontowej umożliwiała zwiększenie rozmiarów dyskonta i obiegu

pieniężnego.

Istotnym elementem systemu waluty złotej była nieograniczona możliwość przepływu złota w skali światowej. System waluty złotej odpowiadał warunkom kapitalizmu XIX – wiecznego oraz początkom XX wieku. W szczególności sprzyjające warunki dla rozwoju międzynarodowego handlu i eksportu

kapitału stwarzała stałość parytetu walut, których kurs wobec walut obcych wahał się stosunkowo wąskich granicach.

Stałość ta zapewniała ekspertowi sprzedającemu towary na kredyt możliwość otrzymania zapłaty za swe towary bez ryzyka strat, możliwych przy zmianach kursów waluty importera. Gwarantowała ona również wierzycielom zwrot realnej wartości udzielonej zagranicznemu

pożyczkobiorcy pożyczki kapitałowej w terminie spłat. Ogólnie możemy powiedzieć, że system waluty złotej był niezbędnym elementem mechanizmu ekonomicznego opartego o swobodny obrót w gospodarce

światowej towarów i kapitałów, a także nieskrępowany przepływ czynników produkcji wewnątrz gospodarek narodowych. Pokrycie złota emisji banknotów w systemie waluty złotej nie musiało być 100 – procentowe. Praktyka

bankowa dopuszczała w tej dziedzinie odstępstwa, co oznaczało tworzenie się systemu określonego jako ograniczona waluta złota. Zakładano, że raczej do rzadkości należeć będzie sytuacja, w której w jednym

czasie wszyscy właściciele banknotów zgłoszą się do banku emisyjnego w celu zamiany posiadanych banknotów na złota. Częściowe pokrycie w złocie emisji umożliwiało bardziej elastyczne dostosowanie podaży pieniądza do potrzeb obrotu towarowego.

System waluty złotej załamał się w czasie I wojny światowej. Dla finansowania kosztów wojny dokonywano masowej emisji pieniądza papierowego – bez względu na wielkość rezerw złota w bankach

centralnych, zawieszono też zasadę wymienialności banknotów na złoto. Szereg zalet, które posiadał system waluty złotej, było przyczyną jego zachowania w niektórych krajach po I wojnie światowej (np. USA, gdzie od 1919 roku zachowano obieg monet złotych i wymienialności

banknotów na złoto). W większości krajów powrócono do systemu waluty złotej w zmodyfikowanej

11

postaci standardu złoto – dewizowego (gold exchange standard). System ten wprowadzono m.in. w Polsce w 1924 roku. Różnice między klasycznym systemem waluty złotej, a systemem wprowadzonym

po pierwszej wojnie światowej były dość istotne. W systemie tym znikają w zasadzie z obiegu monety złote, modyfikacji ulegają też zasady wymiany banknotów na złoto. W standardzie złoto – dewizowym możliwe było utrzymywanie rezerw monetarnych w postaci walut zagranicznych lub dewiz krajów, które

rezerwy międzynarodowego mogły się składać wyłącznie ze złota. W klasycznym systemie waluty złotej swoboda wymienialności banknotów na złoto była nieograniczona.

W systemie wprowadzonym po I wojnie banknoty krajowe można było wymienić tylko na sztaby złota (system sztabowo – złoty) lub wymieniać je na złoto w sposób pośredni (system dewizowo – złoty). Tak więc dla otrzymania złota w systemie dewizowo – złotym konieczne było nabycie w pierwszym rzędzie

za walutę krajową waluty kraju o systemie sztabowo – złotym, dokonać następnie wymiany tej waluty zagranicznej na złoto i przetransportować je do własnego kraju.

Powyższy system przetrwał do lat wielkiego kryzysu ekonomicznego lat trzydziestych. Załamał się on pod ciosami samego kryzysu i jego następstw, pod wpływem szeregu istotnych zmian w całym mechanizmie gospodarki.

Po pierwsze – był on nie do pogodzenia z potrzebami interwencjonizmu państwowego, z koniecznością oddziaływania przez państwo na przebieg koniunktury.

Jak już wskazałam – jednym z warunków nieskrępowanego funkcjonowania systemu waluty złotej była swoboda transferu złota między państwami. Przejawem tej swobody był przepływ złota miedzy poszczególnymi państwami.

Czym wywołane były przepływy i jakie były skutki tego dla wewnętrznej sytuacji gospodarczej? Przepływy złota wywołane były zmianami w bilansie płatniczym. Jeśli mianowicie ilość dewiz zagranicznych, która w określonym czasie napłynęła do danego kraju była mniejsza od ilości dewiz, która

była niezbędna do zapłacenia należności zagranicznych – to wynikająca stąd różnica była pokrywana przekazami złota za granicę.

Te ruchy pieniądza – przy uzależnieniu wysokości emisji od wielości zapasów złota – posiadały określony wpływ na wysokość wewnętrznego obiegu pieniężnego. Odpływ złota zmuszał do kurczenia wewnętrznego obiegu pieniężnego, podwyższania stopy dyskontowej, przypływ złota – zwiększał obieg

pieniężny, prowadził do zniżki stopy dyskontowej. Posiadało to oczywiście określony wpływ na rozwój wewnętrznej sytuacji gospodarczej.

W wypadku napływu złota – rezultat aktywnego bilansu płatniczego – posunięcia banku centralnego ułatwiały działalność gospodarczą (bank obniżał wówczas stopę dyskontową, zwiększał obieg pieniężny, zwiększał ekspansję kredytową). Przy ujemnym bilansie płatniczym – postępowano odwrotnie. W ten

sposób o wewnętrznych posunięciach banku, o równowadze wewnętrznej decydowała równowaga zewnętrzna.

Sytuacja koniunkturalna wymagała natomiast często zastosowania przez państwo kroków odwrotnych niż wynikało to z reguł waluty złotej. Z zasady okresy kryzysów w gospodarce są okresami odpływu rezerw złota i dewiz z kraju, powinno więc przy utrzymaniu systemu waluty złotej – występować w tym czasie

kurczenie obiegu pieniężnego, winna być stosowana restrykcyjna polityka pieniężno – kredytowa. Byłoby to jednak sprzeczne z potrzebami gospodarki, pogłębiało jeszcze bardziej ostrość kryzysu. Wynika stąd,

że potrzeba oddziaływania przez państwo na przebieg koniunktury wymaga istnienia elastycznego systemu pieniężnego, w którym nie byłoby sztywnych granic emisji pieniądza, wymaga istnienia takich warunków, które pozwalałyby na regulowanie przez państwo zarówno podaży jak i popytu na rynku

pieniężno – kredytowym. Istotnym czynnikiem załamania systemu waluty złotej stał się ogromny wzrost nieprodukcyjnej sfery

działalności państwa. Chodzi tu w szczególności o konieczność finansowania wysokich kosztów utrzymania administracji państwowej, gospodarki komunalnej, ochrony środowiska, a przede wszystkim wydatków zbrojeniowych, które w wielu wysoko rozwiniętych krajach stanowią jedną z najważniejszych

pozycji w budżecie państwowym. Całość wydatków we wszystkich tych dziedzinach wykazuje tendencję rosnącą, a ich finansowanie byłoby niemożliwe w tradycyjnym systemie pieniężnym waluty złotej lub

złoto – dewizowej. Umożliwia to waluta manipulowana z jej elastycznym systemem emisyjnym, niezależnym od zasobów złota w banku centralnym. W rezultacie działania przedstawionych przyczyn od czasu wielkiego kryzys lat 30, istnieje system

pieniężny oparty o cyrkulację papierowych znaków wartości, emitowanych przez banki biletowe (banki

12

centralne) i niewymienialnych na złoto. System ten określony został jako system waluty manipulowanej (kierowanej).

Powstanie waluty manipulowanej prowadzi do zasadniczej zmiany roli złota w gospodarce, o czym wskazałam wyżej, że zasoby tego metalu w banku centralnym nie decydują już o rozmiarach emisji banknotów, które kierowane są do obiegu odpowiednio do potrzeb polityki gospodarczej państwa i

finansowania jego działalności. To zjawisko, a także fakt, że nie istnieje obecnie w systemie pieniężnym możliwość wymiany pieniądza papierowego na złoto oznacza demonetyzację złota. Złoto stało się

obecnie takim samym towarem jak każdy inny, a jego cen rynkowa kształtuje się pod wpływem tych samych czynników co każdego innego towaru. W systemie waluty złotej miernikiem wartości towarów było złoto. W systemie waluty manipulowanej

wartość towarów wyrażane są w niewymienialnym pieniądzu papierowym; obrocie krajowym – w walutach narodowych poszczególnych państw, a na rynku międzynarodowym w walutach tych państw ,

których udział w handlu międzynarodowym w międzynarodowych obrotach kapitałowych jest największy. Wyrazem demonetyzacji jest także brak związku między wahaniami cen złota a cen wszystkich innych towarów.

Banki centralne posiadają rezerwy złota, nie mają one jednak charakteru rezerw pieniężnych, nie są one kierowane do obiegu w charakterze pieniądza, stanowiąc ostateczną rezerwę płatnicza państwa,

wykorzystywaną w nadzwyczajnych sytuacjach i trudnościach płatniczych.

13

35. Rola banku centralnego we współczesnym systemie pieniężnym. Narzędzia oddziaływania banku centralnego na gospodarkę narodową.

Bank centralny w Polsce jest nim Narodowy Bank Polski, który wykonuje jednocześnie trzy funkcje:

- banku centralnego

- banku emisyjnego tj. banku uprawnionego do wprowadzenia pieniędzy do obiegu - banku, banków tzn. NBP udziela kredytów bankom komercyjnym, są to kredyty refinansowane

ich stopa w dużym stopniu kształtuje oprocentowanie kredytów udzielanych przez banki komercyjne.

NBP sprawuje nadzór nad wszystkimi bankami w Polsce, współdziała w kształtowaniu polityki gospodarczej i pieniężno – kredytowej państwa, dąży do umocnienia pieniądza polskiego.

NBP jest całkowicie samodzielny podlega jedynie sejmowi. Na czele NBP stoi prezes NBP powołany przez sejm na wniosek prezesa rady ministrów.

Do zadań NBP należy: - nadzór nad realizacją polityki pieniężno – kredytowej uchwalnonej przez sejm

- emisja pieniądza - ustalanie wzorów i nominałów banknotów i monet oraz zasad wymiany pieniędzy - wykonanie obsługi bankowej budżetu państwa, kredytowanie budżetu

- ustalanie form i zasad udzielania kredytu refinansowego bankom oraz udzielanie tego kredytu - określanie wysokości oraz gromadzenie rezerw obowiązkowych innych banków - opracowanie założeń polityki pieniężno – kredytowej państwa i po opini rady ministrów

przedstawienie go sejmowi - współudział w opracowaniu planu bilansu płatniczego

- organizowanie i regulowanie wielkości gotówkowego obiegu pieniężnego.

14

36. Na czym polega inflacja i jak ją mierzymy.

Inflacja, proces wzrostu poziomu cen, powodujący niekontrolowane i nieakceptowane społecznie zmiany proporcji podziału dochodu narodowego. We współczesnej gospodarce światowej występuje ona powszechnie, choć z różnym nasileniem w poszczególnych krajach. Stopień nasilenia inflacji określa

stopa inflacji, wyrażająca w procentach wzrost poziomu cen w okresie badanym w stosunku do okresu przyjętego przez ustawę.

Utrzymująca się przez wiele lat inflacja w istocie zjawiskiem stosunkowo niedawnym. Przed rokiem 1950 ceny wzrastały w niektórych latach, w innych zaś spadały. Poziom cen w Wielkiej Brytanii obniżył się dość znacznie w ciągu kilku lat międzywojennych, kiedy inflacja była ujemna. Od 1945 roku nie było

jednakże roku, w którym zjawisko takie wytępiłoby powtórnie. Od 1950 roku poziom cen podniósł się dziesięć razy, czyli więcej niż wyniósł jego wzrost w ciągu poprzednich trzech stuleci.

Współczesnym ujęciem istoty inflacji jest to, że inflacja jest zjawiskiem ogólnego wzrostu cen i kosztów. Przeciwieństwem inflacji jest deflacja, czyli ogólny spadek cen i kosztów. Podczas inflacji nie wszystkie ceny i koszty rosną w tej samej proporcji. Niektóre z nich rosną szybciej,

inne zaś charakteryzują się wolnym tempem wzrostu. Podczas inflacji rośnie ogólny poziom cen, który mierzymy za pomocą wskaźników, które są średnimi cen dla producentów lub konsumentów.

Wskaźnik cen konsumpcyjnych jest podstawowym wskaźnikiem inflacji polegającym na długotrwałych badaniach teoretycznych i statystycznych. Powstaje on przy uwzględnieniu określonego zasobu dóbr i usług konsumpcyjnych, nie obejmuje on wszystkich dóbr i usług. Na treść wskaźnika cen

konsumpcyjnych składają się podstawowe grupy towarów i usług. W Polsce do opracowania wskaźnika cen konsumpcyjnych służy zmiana cen reprezentatywnych towarów i usług, czyli 1700 – 2000 cen reprezentantów konsumpcyjnych i niekonsumpcyjnych.

Oprócz wskaźnika cen konsumpcyjnych, do wyznaczania inflacji możemy stosować jeszcze dwie inne metody.

Po pierwsze jest to deflator PNB, czyli korektor Produktu Narodowego Brutto, czyli wskaźnik cen dla całości produktu narodowego brutto. Deflator ten jest stosunkiem produktu narodowego brutto do produktu narodowego brutto realnego.

Deflator PNB w mierzeniu inflacji obejmuje ceny wszystkich dóbr i usług wchodzących do PNB. Jest on w ten sposób pełniejszy od wskaźnika cen konsumpcyjnych.

Inną metodą wyznaczania inflacji jest wskaźnik cen hurtowych, zwany również wskaźnikiem cen zbytu. Stosuje się go do mierzenia poziomu cen w miejscu pierwszej sprzedaży. Można mówić również o wskaźniku cen produkcji sprzedanej przemysłu, który opracowuje się na podstawie miesięcznego badania

cen reprezentantów wyrobów i usług. W 1997 roku było ich około 19,4 tys. Były one uzyskiwane przez ponad 3,5 tys. podmiotów gospodarczych.

15

37. Rodzaje zjawisk inflacyjnych.

W zależności od poziomu stopy inflacji rozróżniamy: 1) inflację pełzającą (do kilku procent w skali rocznej), nie powodującą zakłóceń w przebiegu procesów gospodarczych, poddającą się kontroli.

2) inflację kroczącą (z reguły do kilkunastu procent rocznie), gdy oczekiwania inflacyjne wywołują określone zachowania podmiotów gospodarczych wzmagające ten proces, przy czym zaczyna się ona

wymykać kontroli. 3) inflację galopującą (powyżej 20%), powodującą narastające zakłócenia w przebiegu procesów gospodarczych, osłabienie systemów motywacyjnych, a w rezultacie zahamowanie wzrostu

gospodarczego. 4) hiperinflację, gdy natężenie procesów inflacyjnych uniemożliwia racjonalne gospodarowanie z

powodu niemożności prowadzenia rachunku ekonomicznego, planowania działań gospodarczych, nieskuteczności systemów motywacyjnych, co prowadzi do anarchizacji życia społecznego. Hiperinflacja, nagły, szybki wzrost cen (powyżej 100% lub więcej), który powoduje spadek wartości

pieniądza. W Polsce tego typu inflacja wystąpiła w okresie międzywojennym, a także pod koniec lat 80. i na początku 90. W 1990 wynosiła 252,2%. W Boliwii w 1985 inflacja sięgała 20 000% rocznie.

16

38. Inflacja popytowa i jej przyczyny.

Inflacja popytowa jest wynikiem nadmiernej ilości pieniądza w obiegu. Nazywa się ją także inflacją pieniężną. Jej źródłem mogą być nadmierne wydatki państwa, nie znajdujące pokrycia w dochodach (inflacja budżetowa), nadmierna kreacja pieniądza kredytowego (inflacja kredytowa) lub

nadmierny w stosunku do wzrostu produkcji wzrost płac (inflacja płacowa).

Teoria popytowa wywodzi się od Keynessa, który swoje rozważania odnosił do gospodarki angielskiej w czasach II wojny światowej.

Wydatki mogą być większe niż wynikające z warunków równowagi. Jeśli taka sytuacja wystąpi mamy do czynienia z inflacją.

Inflacja popytowa ma miejsce wtedy, kiedy w gospodarce pojawia się nadwyżka popytu pienię żnego, kiedy ten popyt przekształca się w popyt efektywny, wtedy wzrastają ceny. Nadwyżka popytu

pieniężnego jest rezultatem walki w społeczeństwie o korzystny podział Dochody Narodowego między różne grupy społeczne (np. zwiększone dochody obywateli w sferze budżetowej, wzrost świadczeń

emerytalnych, zasiłków socjalnych itp.). Walka z inflacją powinna polegać na:

łagodzeniu konfliktów społecznych na tle podziału Dochodu Narodowego,

kontroli tempa wzrostu wynagrodzeń w gospodarce,

prowadzenie odpowiedniej polityki fiskalnej i pieniężnej,

propagowania mody w zakresie oszczędzania. Teoria popytowa znajduje zastosowanie w krótkookresowym planowaniu zjawisk gospodarczych

związanych z inflacją. Inflacja popytowa najczęściej, gdy występowały wojny. Duże wydatki na zbrojenia powodują

gwałtowny wzrost cen. Cała dodatkowa ilość pieniądza w zakupy (MV=PY ciąg przyczynowy). Obejmuje najpierw ceny artykułów żywnościowych pochodzenia rolniczego. Wynika to stąd, że

produktów rolnych w danych krajach jest mało (mała elastyczność zależna od przyrody). Produkcja nie nadąża za popytem, powstaje luka inflacyjna. Nadmierny popyt mogą zgłaszać gospodarstwa,

przedsiębiorstwa, państwo. Ten rodzaj inflacji był najczęstszym problemem w gospodarce socjalistycznej.

produkcja

w yd

at ki

gl ob

al ne

AD =C

+I+ G

ma x.

po zio

m

wy da

tkó w

w go

sp . pr

os ta

ró wn

ow ag

i

luka inflacyjna

bariera mocy

produkcyjnych

17

39. Kosztowa teoria inflacji.

Teoria kosztowa - inflacja jest wynikiem kosztów produkcji, który jest wywołany płac pod wpływem działalności silnych związków zawodowych, oraz cen spowodowanych przez monopole krajowe lub

zagraniczne np.: cen ropy naftowej. Punktem wyjścia jest założenie, że na rynku towarowym i na rynku pracy istnieją po stronie podaży monopoliści, którzy są w stanie dyktować warunki dotyczące cen i płac. Działalność rządu przez bardziej ekspansywną politykę fiskalną lub pieniężną wywołuje dążenie do

zwiększenia cen lub i płac.

W zależności od rodzaju zmian wyróżnia się trzy typy kosztowej inflacji:

1) Egzogeniczny - wywołany przyczynami zewnętrznymi (cen importu), lub wewnętrznymi (a wydajności pracy).

2) Endogeniczny - w społeczeństwie, w którym klasy i grupy społeczne są zorganizowane w związki

zawodowe, organizacje konsumentów, pracodawców itp., zmiana wynagrodzenia jednego czynnika produkcji wywołuje reakcje społeczne i dążenie do przywrócenia poprzednich relacji między

wynagrodzeniami czynników produkcji. Konkurencja na tym tle może przybrać formy:

(a) konkurencja - ceny - płace - gdy ruch cen wywołuje żądanie płac. (b) konkurencja - płace - płace - dążenie różnych grup pracowniczych do wyrównywania poziomu

płac. W innych gałęziach produkcji pod presją związków zawodowych, następują również płac.

Daje to początek inflacji. Ogólny płac wyprzedza wydajności pracy. (c) konkurencja - ceny - ceny - dążenie przedsiębiorstw różnych gałęzi do uzyskiwania podobnych

przyrostów cen. (d) konkurencja - płac - podatki lub ceny - podatki - wzrost opodatkowania lub zastosowanie bardziej

progresywnego opodatkowania przedsiębiorstw będzie w sprzyjających warunkach rynkowych

wywoływał cen lub płac. (e) konkurencja - płace - dewaluacja - dewaluacja wywołuje najczęściej przez cen towarów

importowanych, kosztów utrzymania i występujące za tym żądanie płac w gospodarce.

3) Defensywny - grupy i klasy starają się nie o zwiększenie realnego dochodu lub jego względne przyrosty, lecz o utrzymanie dotychczasowego poziomu realnego dochodu (udziału w dochodzie narodowym).

18

40. Społeczno ekonomiczne następstwa inflacji.

Niegdyś inflację oceniano pozytywnie (rosły ceny towarów i usług, więc więcej pieniędzy wpływało do kas przedsiębiorstw). Ponieważ te zjawiska wymknęły się spod kontroli – zjawisko inflacji zaczęto oceniać negatywnie:

inflacja komplikuje rachunek ekonomiczny,

osłabia skłonności do oszczędzania,

ma wpływ na redystrybucję dochodów.

Wyżej wskazałam, że inflacja pełzająca, o stosunkowo umiarkowanym temperamencie wzrostu cen, nie powoduje większych negatywnych konsekwencji w gospodarce narodowej. Gospodarka do tego rodzaju

inflacji przystosowuje się a przewidziany wzrost cen zostaje „wmontowany” w poszczególne wielkości ekonomiczne – płace, stopy procentowe. Nie oznacza to wcale, że nie ma tu zjawisk negatywnych, jeśli np. bankowa stopa procentowa od

wkładów nie ulegnie zmianie w danym okresie, w którym ceny wzrosną- oznacza to utratę pewnej części oszczędności. To samo dotyczy należności od dłużników – kredytobiorców. Ich realna wysokość w

momencie spłaty kredytu może być mniejsza w porównaniu z sumą udzielonego kredytu. Stracą więc wierzyciele. Tego rodzaju zjawiska występują na znacznie większą skalę w przypadku inflacji galopującej czy

hiperinflacji. Koszty tego rodzaju inflacji stają się dla społeczeństwa i gospodarki znacznie większe. Należy tu wskazać na kilka zjawisk.

1. wysoka skala wzrostu cen, intensywność ich zmian komplikuje nawet uniemożliwia prowadzenie przez podmioty gospodarcze rachunku ekonomicznego. Ceny przestają wykonywać swą funkcję informacyjną, nie pozwalając przewidywać poziomu kosztów produkcji dóbr i usług, stopnia

rzadkości zasobów, a więc niemożliwe staje się posługiwanie tego rodzaju informacjami, zawartymi właśnie w cenach. Chodzi nie tylko, o to, że nieprzewidywalny staje się poziom cen

poszczególnych elementów kosztów produkcji ale nieprzewidywalne stają się także relacje między cenami poszczególnych czynników produkcji. Ceny bowiem poszczególnych dóbr nie zmieniają się w jednostkowej proporcji. Informacje przekazywane w tych warunkach przez rynek

stają się błędne. 2. dezinformacja płynąca z rynku w warunkach wysokiej inflacji skłania do podejmowania błędnych

i nieracjonalnych decyzji, dotyczących zarówno produkcji jak i konsumpcji. Przedsiębiorstwa mogą podejmować produkcję dóbr lub zwiększać skalę produkcji, której rynek nie będzie w stanie wchłonąć. Konsumenci natomiast podejmą zakupy w rozmiarach, nie wynikających z realnych

potrzeb konsumpcji lecz dla ochrony realnej siły nabywczej posiadanych zasobów. Zakupów dokonuje się po to by wyprzedzić przewidywany znaczny wzrost cen. Dezorganizuje to rynek,

prowadzi do marnotrawstwa – zarówno w gospodarstwach domowych jak i w przedsiębiorstwach, do niedoborów na rynku, dezorganizuje całokształt życia gospodarczego.

3. inflacja obniża skłonność do oszczędzania, co jest innym przejawem ucieczki od pieniądza. Z

reguły stopa oprocentowania wkładów w warunkach inflacji nie nadąża za tempem wzrostu ce n, co prowadzi do deprecjacji oszczędności, a nawet do całkowitej utraty ich realnej wartości. Słania

to do wycofania lokat pieniężnych. Jeśli wziąć pod uwagę fakt, że oszczędności są istotnym źródłem finansowania inwestycji w gospodarce narodowej – spadek skłonności do oszczędzania w warunkach inflacji obniża skłonność do inwestowania w gospodarce narodowej. Do tego samego

rezultatu prowadzi wysokie w warunkach inflacji oprocentowanie kredytów bankowych. 4. w warunkach inflacji dokonuje się proces redystrybucji bogactwa i dochodów między klasami i

grupami społecznymi. Przede wszystkim ma miejsce deprecjacja wszelkich dochodów o stałym charakterze – rent, emerytur, także dochodów z lokat o stałym oprocentowaniu. Pogarsza to sytuację materialną określonych grup społecznych. Z zasady na inflacji tracą wierzyciele,

zwłaszcza w przypadku gdy udzielali kredytów długoterminowych o stałym oprocentowaniu. Zwrot kredytów następuje w pieniądzu zdeprecjonowanym, o niższej sile nabywczej. Z tych samych powodów beneficjantami inflacji są dłużnicy.

19

Przed spadkiem w okresie inflacji realnych płac roboczych ochronić można system indeksacji płac, czyli zwiększania ich wysokości nominalnej wraz ze wzrostem cen. System ten nie zawsze występuje, a poza

tym stopa indeksacji płac często niższa niż skala wzrostu cen. Z reguły płac nominalnych następuje też z pewnym opóźnieniem w stosunku do wzrostu cen. Wszystko to powoduje spadek w okresie inflacji realnego poziomu płac. Oznacza to też spadek udziału płac w kosztach produkcji, a więc jest czynnikiem

zwiększającym zysk i poziom rentowność przedsiębiorstw.

20

42. Problem zależności między inflacją a bezrobociem. Istota krzywej Philipsa.

Związek między inflacją a bezrobociem został po raz pierwszy podany przez Philipsa.

Celem państwa jest eliminowanie bezrobocia i inflacji. Można ograniczyć każde zjawisko z osobna lub oba razem. Walka z bezrobociem powoduje wzrost inflacji – tak było do końca lat 70-tych. W

późniejszym okresie jednocześnie wzrastała stopa inflacji i bezrobocia.

Fridmann stwierdził, że nie ma sensu walczyć z bezrobociem gdyż prowadzi to do nieuzasadnionego wzrostu inflacji – lepiej walczyć z inflacją.

Na osi poziomej widzimy stopę bezrobocia, która oznacza stosunek ilości bezrobotnych do ilości ludności zawodowo czynnej. Po lewej stronie mamy stopę inflacji rocznej (przeciętny roczny wzrost cen). Wykres

wskazuje, że jeśli stopa bezrobocia maleje – towarzyszy temu wzrost cen i płac, co widoczne jest w przebiegu krzywej Philipsa. W wykresie przyjęto, że tempo wzrostu płac jest nieco większe niż tempo wzrostu cen. Wynika to z przyjętego założenia, że występuje w każdym roku stały wzrost wydajności

pracy (wielkość produktu na jednego zatrudnionego) wynoszącego 2% co umożliwia wzrost płac w tempie nieco wyższym niż wzrost stopy inflacji. Zasadnicze znaczenie posiada tu jednak założenie, że

inflacja i bezrobocie rozwijają się w przeciwnym kierunku – zmniejszeniu inflacji towarzyszy większe bezrobocie, wzrost inflacji wiąże się ze zmniejszeniem bezrobocia. Ta wczesna wersja krzywej Philipsa uzyskała nazwę „teorii inflacji na zasadzie wymiany coś za coś”.

Według tego poglądu możliwe jest „kupienie” niższego poziomu bezrobocia za cenę wyższej stopy inflacji.

Podkreślić należy dużą co najmniej dyskusyjność założeń krzywej Philipsa. Wynikało by z nich, że czynniki powodujące spadek inflacji – są równocześnie czynnikami powodującymi wzrost bezrobocia i odwrotnie. Tak może być, ale nie oznacza, to że jest to ogólna prawidłowość. Jeśli polityka gospodarcza

państwa dla wyhamowania wysokiej inflacji zastosuje drastyczne ograniczenia w polityce pieniężnej – może to spowodować osłabienie koniunktury gospodarczej i związany z tym wzrost bezrobocia. Tak się stanie wówczas gdy przyczyny inflacji leżą po stronie popytu, gdy inflacja nosi charakter popytowy. Przy

inflacji typu kosztowego, a więc gdy spowodowana ona jest odczuwalnym dla gospodarki wzrostem kosztów produkcji (tak jak miało to miejsce w procesach inflacyjnych wywołanych gwałtownym

wzrostem cen surowców energetycznych w latach 70.) wzrostowi inflacji nie musi bynajmniej towarzyszyć spadek bezrobocia. Dzieje się właśnie odwrotnie – wzrost kosztów produkcji i cen powoduje spadek popytu, spadek produkcji i całokształtu koniunktury gospodarczej i związany z tym wzrost

bezrobocia. Rzeczywistość gospodarcza nie potwierdza więc powszechnego charakteru założeń krzywej Philipsa,

mimo, że empirycznie można stwierdzić w poszczególnych okresach i krajach zbieżność między wysoką inflacją i małym bezrobociem lub między niską inflacją i rosnącym bezrobociem. Przykładem przeczącym istnieniu zależności między wysoką inflacją a niskim bezrobociem kraju na przełomie lat 80 i

90 towarzyszył gwałtowny wzrost bezrobocia, a spadkowi inflacji jaki ma miejsce od kilku lat towarzyszy istotny spadek bezrobocia.

stopa bezrobocia

st op

a in

fla cj

i

L

L - bezrobocie naturalne

N

N

21

Uwarunkowania jakie leżą u podstaw zjawisk opisanych w krzywej Philipsa – inflacji i bezrobocia – noszą wielostronny charakter i powinny być wszechstronnie wyjaśnione.

22

43. Banki jako podmioty gospodarowania. Rodzaje banków.

Kapitał, który funkcjonuje w dziedzinie obrotu pieniężnego, należy do najstarszych form kapitału. Jako kapitał lichwiarski – obok kapitału handlowego – znany był już na długo przed powstaniem kapitalizmu,

pełnił też istotną rolę w powstaniu kapitalistycznego sposobu produkcji. To przy jego udziale dokonywało się gromadzenie środków pieniężnych, niezbędnych do powstanie produkcji kapitalistycznej

na wielką skalę. Instytucjonalną formą funkcjonowania kapitału operującego w dziedzinie obrotów pieniężnych oraz głównym elementem systemu kredytowego współczesnej gospodarki rynkowej są banki oraz inne

instytucje pieniężno – kredytowe. Jak wynika z dostępnych informacji statystycznych banki komercyjne skupiają w krajach o rozwiniętej

gospodarce rynkowej decydującą masą środków, zgromadzonych przez wszystkie instytucje finansowe. W USA np. banki te dysponowały w połowie lat 80 ok.34% aktywów instytucji finansowych tego kraju. W drugiej kolejności są towarzystwa oszczędnościowo – pożyczkowe i kasy wzajemnej pomocy,

skupiające ok. 25% aktywów. Pozostała masa aktywów skupiona jest w różnorodnych instytucjach finansowych – towarzystwach ubezpieczeniowych, funduszach emerytalnych, funduszach wspólnego

inwestowania. Historycznym poprzednikami współczesnych banków były kantory złotnicze w Anglii, które zajmowały się przechowywaniem złota i kosztowności w celu ich zabezpieczenia przed nieprzewidzianymi

zdarzeniami. Były to więc zwykłe przechowalnie złota. Deponentom, którzy je tam oddawali, wystawiano pokwitowania, na podstawie których – po opłaceniu niewielkiej opłaty – otrzymywano złoto z powrotem. Początkowo było to te same sztuki złota, które przy oddawaniu na przechowanie

odpowiednio znaczono. Później jeden kawałek czystego złota tej samej wagi jest równie dobry jak inny, uznano, że owo cechowanie złota nie jest potrzebne po to by zwrócić klientowi ilość złota, którą on

zostawił na przechowanie. Wystarczyło więc pokwitowanie na określoną ilość złota, a sprawa który kawałek identyczny metalu otrzyma klient przy odbiorze – stawała się obojętna. Mieliśmy to do czynienia z pierwowzorem tego co występuje przy współczesnych depozytach pieniężnych.

Działalność złotników dała również początek innemu zjawisku – pojawieniu się banknotów. Owe pokwitowania, były wystawiane deponentom złota i kosztowności, zaczęły być przyjmowane jako forma

opłaty w transakcjach handlowych, ponieważ zawsze można było otrzymać za nie określoną masę kruszcu. Banki, a także pośrednicy finansowi, są przedsiębiorstwami, podmiotami gospodarczymi. Organizowane

są po to by zarabiać pieniądze dla ich właścicieli. W zależności od tego jakie funkcje banków są akcentowane – czy pośredniczące czy funkcje w dziedzinie kreacji (tworzeniu) kredytu – spotykamy

różne w literaturze ekonomicznej definicje banku. Bank najczęściej państwowa lub posiadająca postać spółki akcyjnej jednostka finansowa, która zajmuje się przede wszystkim gromadzeniem środków pieniężnych i udzielaniem kredytów. Gromadząc środki

pieniężne bank płaci ich posiadaczom odsetki, a udzielając kredytu pobiera odsetki, przy czym stopa odsetek od kredytu jest zawsze większa od stopy odsetek gromadzonych środków pieniężnych. Różnica

ta stanowi zysk banku. Bank wykonuje również na zlecenie swoich klientów szereg czynności, takich jak np. za wykonywanie których pobiera prowizję powiększającą jego zysk. W polskim systemie bankowym wyróżniamy banki komercyjne i bank centralny (bank emisyjny). Bank

komercyjny (handlowy) udziela kredytów podmiotom gospodarczym, natomiast bank centralny jest bankiem banków, co oznacza, że bank centralny udziela kredytów bankom komercyjnym.

Bank emisyjny bank uprawiony do wprowadzania pieniędzy do obiegu. W większości krajów tylko jeden bank (najczęściej bank centralny) ma uprawnienia banku emisyjnego. Proces rozwoju wykształcił duża różnorodność banków i systemów bankowych. Istniejące w tej

dziedzinie poszczególnych krajów normy prawne i tradycyjne decydują też o znacznej specyfice w dziedzinie organizacji i funkcjonowaniu banków. Nie zależnie od tej specyfiki można wydzielić na

odstawie kryterium funkcjonalności kilka kategorii banków Pierwsza kategoria to banki centralne (określane kiedyś jako banki emisyjne lub biletowe) Druga kategoria banków stanowiąca podstawową ilościowo grupę współczesnych banków, to banki

handlowe (komercyjne, zwane też bankami operacyjnymi).

23

Trzecia kategoria to pozostałe instytucje bankowe, zwane niekiedy parabankami, obejmujące m.in. takie instytucje jak kasy oszczędnościowe, towarzystwa ubezpieczeniowe, instytucje kredytowania

budownictwa mieszkaniowego, konsumpcji. Rola tych instytucji w porównaniu z bankami handlowymi jest we współczesnym systemie kredytowania mniejsza, wzrosła jednak znacznie na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci. Zadecydował o tym ogólny

wzrost poziomu dochodów ludzi pracy, zwiększenie na tym tle możliwości oszczędzania i przeznaczania części dochodów na budownictwo mieszkaniowe, zakupy dóbr trwałego użytku, finansowanych m.in. z

kredytów omawianych instytucji. Znaczącą pozycję w systemie kredytowym spełniają towarzystwa ubezpieczeniowe, prowadzące działalność w dziedzinie ubezpieczeń majątkowych i ubezpieczeń życia, przy czym główną rolę spełnia

działalność w sferze ubezpieczeń majątkowych. Są one także dostawcami znacznych rozmiarów kredytów długoterminowych dla przedsiębiorstw przemysłowych.

Banki można klasyfikować także ze względu na ich formę prawną. Według tego kryterium dzielą się one na publiczne i prywatne. Do pierwszych należą banki centralne w większości krajów, a także inne powołane przez państwo lub

przejęte w formie aktu nacjonalizacji. Tego rodzaju nacjonalizację przeprowadzono m.in. po II wojnie światowej we Francji, gdzie równocześnie z upaństwowieniem Banku Francji państwo cztery największe

banki handlowe. Znane także przykłady tworzenia banków państwowych dla finansowania określonych dziedzin działalności gospodarczej jak np. Waszyngtoński Bank Eksportowo – Importowy, utworzony w roku 1934, nacelowany głównie na finansowanie ekspansji gospodarczej USA w obszarze Ameryki

Łacińskiej. Podobnie jak dokonało się to w dziedzinie przedsiębiorstw przemysłowych również w sferze bankowości prywatnej ewolucja form własności doprowadziła do dominacji akcyjnej formy własności na kapitał.

Banki „rodzinne” przestały w systemie bankowości pełnić decydującą rolę. Ze względu na okres udzielania kredytu wyróżnić należy banki kredytu krótko i długoterminowego.

Kryterium specjalizacji przedmiotowej pozwala odróżnić banki przemysłowe, rolnicze, budowlane, handlu zagranicznego, hipoteczne. Równolegle z bankami specjalistycznymi funkcjonują banki uniwersalne, które udzielają kredytów na różne cele i prowadzą rozległy wachlarz operacji bankowych.

Prowadzi to również do powstawanie typu banków mieszanych, łączących w sobie cechy banków krótko i długoterminowych. Występuje także specjalizacja terytorialna prowadząca do istnienia – obok banków

ogólnokrajowych – także banków regionalnych, prowincjonalnych i lokalnych. Należy podkreślić względny charakter powyższej klasyfikacji. W praktyce bardzo często następuje zacieranie się różnić między działalnością poszczególnych typów banków, prowadząc – mimo

programowej specjalizacji – do konkurencji między nimi i uniwersalizacji działalności. Tak np. banki komercyjne przejmują często funkcje banków i kas oszczędnościowych, a te ostatnie prowadzą niekiedy

rozległą działalność kredytową. Liczne funkcje bankowe wykonywane są przez instytucje nie bankowe, a głównie przez różnorodne towarzystwa ubezpieczeniowe. Banki kredytu długoterminowego podejmują działalność typową dla banków oszczędnościowych, gromadząc wkłady oszczędnościowe.

Charakterystyczną cechą struktury współczesnej bankowości jest uniwersalizm geograficzny, wyrażający się w wielooddziałowości. Centrale najważniejszych banków posiadają liczne filie terenowe,

przybliżające pod względem terytorialnym aparat bankowy do potencjalnej klienteli. Największe współczesne banki – podobnie jak ponadnarodowe przedsiębiorstwa przemysłowe – prowadzą swą działalność na skalę międzynarodową, wyrazem tego zjawiska jest istnienie licznych

zagranicznych filii bankowych ich międzynarodowe powiązania oraz międzynarodowy charakter operacji. Kształtują się także ponadnarodowe towarzystwa bankowe i konsorcja dla finansowania

wielkich przedsięwzięć w różnych dziedzinach działalności. W dziedzinie współczesnej bankowości działają te same prawa ekonomiczne, które decydują o funkcjonowaniu i rozwoju innych dziedzin życia gospodarczego. Należy tu podkreślić zwłaszcza

działanie prawa koncentracji i centralizacji kapitałów. Jego wyrazem jest zjawisko skupienia przez największe banki poszczególnych krajów podstawowej masy wkładów oraz dominacja w dziedzinie

działalności kredytowej.

24

44. Istota i formy aktywnych operacji bankowych. Proces powstawania wkładów pochodnych i kreowania pieniądza bankowego.

45. Operacje pasywne banków. Operacje komisowe.

Wkłady pochodne powstają w wyniku działalności kredytowej banków. Banki przyjmując wkłady – czy to w postaci gotówkowej czy w postaci przekazu bankowego, a więc w

postaci bezgotówkowej – mają prawnie określony obowiązek przechowywania części tych wkładów jako rezerwy obowiązkowej. Sumy pozostające ponad wysokość tych obowiązkowych rezerw mogą być podstawą udzielania kredytów przez banki. Bank udzielający takiego kredytu zapisuje to na kocie swego

kredytobiorcy. Kredytobiorca może wykorzystać otrzymany w ten sposób kredyt do uregulowania swych zobowiązań, przekazując odpowiednie kwoty na rachunek bankowy swego wierzyciela w innym banku. Z

kolei ten bank – zatrzymując część otrzymanego przekazu jako rezerwę obowiązkową – może udzielić nowego kredytu. Operacja tego rodzaju może być dalej powtórzona. W ten sposób powstaje cały łańcuch wkładów pochodnych – w sumie wielokrotnie większych od wkładu pierwotnego. Możemy mówić o

zjawisku mnożnikowej kreacji depozytów bankowych. Można to przedstawić na następującym przykładzie:

Klient X wpłaca do banku A na swój rachunek kwotę 1000 zł. Bank A nie musi całej kwoty utrzymać w postaci rezerwy kasowej, lecz zatrzymuje w tej postaci 20% - zgodnie z obowiązującymi przepisami bankowymi. Pozostałą kwotę w wysokości 800 zł. może przeznaczyć na nowe kredyty. Kredyt ten

otrzymuje klient Y i przeznacza go na uregulowanie zobowiązań wobec swego wierzyciela w banku B, powiększając stan konta tego wierzyciela. Bank B zatrzymuje 20% przekazanej sumy tj. 160 zł. przeznaczając resztę, a więc 640 zł na nowy kredyt. Tego rodzaju operacja może być dalej kontynuowana

– aż do wyczerpania możliwości tworzenia rezerw obowiązkowych. Przedstawia to następująca tabela.

PROCES POWSTAWANIA POCHODNYCH I TWORZENIA PIENIĄDZA BANKOWEGO

(BEZBANKOWEGO)

Pozycja banku Otrzymany wkład Wysokość rezerwy obowiązkowej

Nowe kredyty (wkłady pochodne)

A 1000 200 800

B 800 160 640

C 640 128 512

D 512 102 410

E 410 82 328

F 328 66 262

G 262 52 210

H 210 42 168 itd.

Jak widać z powyższej tabeli suma udzielonych przez banki kredytów (wkładów pochodnych) jest wielokrotnie wyższa od sumy wkładu pierwotnego, będącego podstawą całego powyższego łańcucha

operacji bankowych. W ten sposób banki mogą zwiększać będącą w gospodarce narodowej masę pieniądza. Rozmiary tej działalności i masa kreowanego przez banki pieniądza kredytowego zależą od wysokości rezerwy kasowej (obowiązkowej), jaka obowiązuje banki. Jeśli rezerwa rośnie – możliwość

udzielania przez banki kredytów i kreowania pieniądza maleje. Spadek stopy obowiązkowych rezerw zwiększa możliwości działalności kredytowej banków. Kształtowanie wysokości tych rezerw jest jednym

z zadań banku centralnego, który oddziałuje w ten sposób na działalność kredytować banków. Główną rolę w operacjach bankowych spełnia tutaj udzielanie przez banki różnego rodzaju kredytów.

Pierwotną formą kredytu był kredyt handlowy. Na jego podstawie rozwinęły się wszystkie inne formy kredytu. Kredytu handlowego udzielają sobie przedsiębiorcy czynni w procesie produkcji. Polega on na

czasowym odroczeniu płatności za dostarczone towary. Dokonuje się tutaj dwojakiego rodzaju operacji:

25

sprzedaży towarów po określonej cenie oraz pożyczki pieniędzy, należnej sprzedawcy za dostarczony towar.

Transakcje kupna – sprzedaży na kredyt rozwinięte są we wszystkich kierunkach. Sprzedawca towarów – środki produkcji (np. maszyn), udzielający kredytu swemu odbiorcy, sam uzyskuje kredyt u dostawcy surowców np. stali. Ten z kolei nabywa na kredyt rudę żelazną itd. W ten sposób powstaje cały łańcuch

stosunków kredytowych. Narzędziem kredytu handlowego jest weksel – zobowiązanie dłużne o określonym terminie płatności. W

formie tej otrzymujący kredyt zobowiązuje się wobec kredytodawcy do uiszczenia należności za towary w określonym czasie. Z kolei sam weksel może służyć jako środek dokonywanie rozliczeń za dostarczone towary. Wejście do obiegu pieniądza dokonuje się dopiero w końcowej fazie w momencie upływu

terminu płatności weksla. Istnieje szereg czynników, ograniczających możliwość posługiwania się kredytem handlowym. Istnienie

tego kredytu wymaga od udzielającego kredytu posiadania określonej wielkości kapitału rezerwowego na wypadek opóźnionego powrotu kredytowanej wartości. Im mniejszy tego rodzaju kapitał rezerwowy tym mniejsze możliwości udzielania kredytu handlowego. Na skutek towarowej formy kredytu handlowego

ograniczony jest krąg przedsiębiorców, którzy mogą sobie wzajemnie udzielać kredytu. Siłą rzeczą kredyt handlowy występuje tylko w stosunkach między tymi partnerami, którzy są w stosunku do siebie

dostawcami towarów. Jeśli chodzi o rozmiary bieżących transakcji towarowych. Te ograniczenia kredytu handlowego powodują konieczność powstawania innej formy kredytu. Kształtuje się kredyt bankowy, udzielany w formie pieniężnej przez instytucje kredytowe – banki.

Początkowo najbardziej rozpowszechnioną formą udzielania pożyczek bankowych była operacja dyskonta weksli kupieckich, wystawionych jako zabezpieczenie uzyskanego kredytu handlowego. Bank pobiera przy tym od sumy wekslowej określone opłaty, zwane dyskontem. Dyskonto weksli handlowych

było dla banków najpewniejszą formą operacji pożyczkowej. Dyskonto weksli, sprzedawany bankowi, był dowodem dokonanej transakcji kupna – sprzedaży towarów, był więc wyrazem realnego procesu

ekonomicznego. Suma wekslowa posiadała w tym wypadku pokrycie w masie towarowej. Nie bez znaczenia dla banku jest także możliwość odsprzedaży zakupionych weksli, czyli przeprowadzenia tzw. redyskonta weksli.

Dyskonto weksli spełniało podstawową rolę w udzielani kredytów przez banki w okresie przez I wojną światową. Współcześnie rola tej formy działalności kredytowej banków znacznie zmalała. Powodem

względnie małego znaczenia dyskonta weksli handlowych stało się m.in. rozpowszechnienie operacji dyskonta weksli skarbowych, wystawionych przez państwo i lokowanych w systemie bankowym jako zabezpieczenie zaciąganych w tym systemie kredytów. Jest to jedna z form finansowania przez

współczesne państwo jego różnych dziedzin działalności. Weksle skarbowe są krótkoterminowymi zobowiązaniami skarbu państwa wobec banku. Ponieważ jednak

miejsce jednych weksli – po ich wykupieniu – zajmują inne, często o większej sumie, prowadzi to w praktyce do przekształcania się tej formy kredytowania państwa przez banki w kred ytowanie średnio i długoterminowe.

Powszechnie stosowaną formą finansowania przez banki różnych dziedzin działalności gospodarczej jest udzielanie przedsiębiorcom kredytów na rachunku bieżącym (otwartym). Forma ta stosowana jest

wyłącznie w stosunku do znanych i budzących duże zaufanie klientów, gdyż kredyt tego rodzaju nie jest zabezpieczony przez weksle, papiery wartościowe czy w innej formie. Stąd też specjalna procedura postępowania przy jego udzielaniu, polegająca przede wszystkim na dokładnym badaniu przez bank

sytuacji i stanu interesów przedsiębiorstwa, któremu udziela się kredytu, w celu oceny jego wypłacalności. Kredyty na rachunku bieżącym noszą w zasadzie charakter krótkoterminowy.

Przekształcają się one często w kredyty średnio i długoterminowe w wyniku przedłużania terminów spłaty. Różnorodne formy przyjmuje kredyt długoterminowy. Jest on przede wszystkim spłacona stopniowo

pożyczka długoterminowa w postaci zapisu na rachunku bankowym, udzielania na finansowanie działalności inwestycyjnej. Narzędziem kredytu długoterminowego jest także obligacja.

Działalność banków na rynku obligacji jest działalnością na rynku kapitałowym. Rynek ten wykorzystywany jest m.in. przez przedsiębiorstwa dla zapewnienia sobie dopływu środków finansowych (kapitałów) przez emisję i sprzedaż obligacji, nabywanych m.in. przez banki. Operacje te dokonywane są

na giełdach papierów wartościowych.

26

Operacje aktywne stanowią podstawową grupę operacji współczesnych banków i innych instytucji kredytowych. Rozpowszechnione, ale o mniejszym znaczeniu w działalności banków, są operacje

pośredniczące (komisowe). Nie są to operacje kredytowe, lecz polegające na wykonywaniu różnych zleceń klienteli bankowej. Należą do nich m.in. zakup i sprzedaż papierów wartościowych, administrowanie funduszami i kapitałami pieniężnymi różnych instytucji, nabywanie zagranicznych

środków płatności, realizacja przekazów pieniężnych na rachunki w innych bankach. Nowym zjawiskiem działalności kredytowej banków jest znaczne zwiększenie operacji kredytowych dla

ludności. Głównie chodzi tu o kredyty hipoteczne (budownictwo i zakup mieszkań) oraz związane z zakupami dóbr trwałego użytku. Oznacza to znaczne rozszerzenie klienteli współczesnych banków, które wcześniej koncentrowały się raczej na obsłudze bardziej „pewnych” kredytobiorców – przedsiębiorstw,

instytucja itp. Szacuje się, że ponad dwie trzecie sprzedaży detalicznej w handlu USA dokonuje się obecnie z wykorzystaniem kredytu. Podobna tendencja występuje również w innych wysoko

rozwiniętych krajach. Banki są podmiotami gospodarczymi, które prowadzą działalność gospodarczą w celu osiągania korzyści ekonomicznych czyli zysku. Zysk ten musi więc pochodzić z działalności operacyjnej banków, która w

decydującej mierze polega na gromadzeniu wkładów pieniężnych i udzielaniu kredytów. Wyżej wspomniane depozyty w bankach są oprocentowane, przynosząc określone korzyści ekonomiczne

depozytariuszom. Oprocentowane są również kredytu udzielane przez banki. Jeśli bank ma z prowadzonej działalności operacyjnej osiągać korzyści czyli zyski, stopa procentowa od depozytów, czyli płacona przez bank właścicielom wkładów, musi być niższa od stopy procentowej pobieranej od

udzielanych kredytów. Procent płacony bankowi przez przedsiębiorstwo otrzymuje kredyt jest częścią zysku, jaki przedsiębiorstwo w formie procentu przekazuje bankowi. Jest to cena kredytu, udzielanego przez bank.

Stopa procentowa o uzyskanego kredytu, płacona bankowi, nie może być wyższa od przewidywanej stopy zysku przedsiębiorstwa – kredytobiorcy. Można powiedzieć, że górną granicą stopy procentowej

jest stopa zysku przedsiębiorstwa, która zaciąga kredyt. Transakcja pożyczki dla kredytobiorcy nie miałaby sensu już wtedy gdyby stopa procentowa była równa stopie zysku. Dla przedsiębiorstwa procent jest elementem kosztów funkcjonowania. Zrównanie się stopy procentowej ze stopą zysku oznaczałoby

zerową stopę rentowności od wypożyczonego kapitału. Można więc powiedzieć, że warunkiem zaciągnięcia pożyczki jest istnienie niższego poziomu stopy kredytowej od wysokości stopy zysku.

W warunkach swobodnej gry mechanizmu rynkowego w dziedzinie stosunków kredytowych stopa procentowa od udzielanych kredytów ulega wahaniom w zależności od podaży i popytu na kapitał pożyczkowy. Działają tutaj prawa podobne do praw kształtujących ceny towarów na rynku. Wzrost

podaży wolnych kapitałów pieniężnych – przy danym popycie – prowadzi do wzrostu tej stopy. Wszystkie więc czynniki zwiększające podaż wolnych kapitałów pieniężnych działają w kierunku spadku

wysokości stopy procentowej, te czynniki natomiast, które powodują wzrost popytu na kapitał pieniężny przyczyniają się do występowania tendencji zwyżkowych stopy procentowej. Innym czynnikiem wpływającym na tendencję stopy procentowej jest głębia procesów inflacyjnych w

gospodarce. W sytuacji gdy przewiduje się wzrost inflacji banki zabezpieczają się przed deprecjacją swych należności przez odpowiednio wysoką stopę procentową udzielanych kredytów - z reguły wyższą

od przewidywanej stopy inflacji. Z kolei jeśli bankom zależy na tym by w sytuacji inflacyjnej zapewnić sobie dopływ wkładów (depozytów) muszą zapewnić odpowiednio wysoką stopę ich oprocentowania – co najmniej na poziomie przewidywanej stopy inflacyjnej. Mówimy wówczas o prowadzeniu przez banki

polityki realnej stopy procentowej. Stopa procentowa jest dziedziną ingerencji państwa do gospodarki. We współczesnej gospodarce

rynkowej wysokość stopy procentowej zależy nie tylko od żywiołowego działania popytu i podaży na rynku pieniężno – kredytowym, ale także od określonej polityki państwa, oddziaływującego aktywnie na przebieg koniunktury.

27

46. Bezrobocie jako zjawisko społeczno – ekonomiczne. Definicje bezrobocia.

Bezrobocie od kilu dziesięcioleci stało się w rozwiniętych krajach gospodarki rynkowej problemem, który przekuwa uwagę zarówno teoretyków jak i praktyków życia społeczno – gospodarczego. Jest ono

także nadal problemem krajów, które niedawno rozpoczęły tworzenie podstaw Gospodarki rynkowej. Przykładem tych pierwszych są np. Niemcy, które posiadają obecnie 3 miliony

bezrobotnych, a tych drugich np. Polska, w której stopa bezrobocia w skali kraju wynosi nadal kilkanaście procent, a są rejony, gdzie wynosi ona ok. 25%. Na początku lat 90 w krajach OECD było ponad 30 mln bezrobotnych.

Jakkolwiek nie brak teorii, które wskazują na pozytywne znaczenie bezrobocia dla społeczeństwa ( ma ono dyscyplinować pracujących, wymuszając wyższą wydajność pracy) podkreślić trzeba negatywne

skutki ekonomiczne i społeczne bezrobocia, które osiąga stosunkowo wysoki poziom. W teorii ekonomii istnieją próby sformułowania ilościowych zależności między wzrostem bezrobocia a spadkiem realnego Produktu Narodowego Brutto. Zależność ta uzyskała nazwę prawa Okuna (1926 –

1979), amerykańskiego badacza tego problemu. Stwierdza ono, że wzrost stopy bezrobocia o 1% oznacza spadek realnego PNB w stosunku do PNB potencjalnego o 2%.

Jak piszą Samuselson i Nordhaus: „zgodnie z prawem Okuna, okresy, w których poziom bezrobocia jest wysoki, to okresy, w których faktyczny poziom PNB spada poniżej poziomu potencjalnego. A zatem wysokiemu poziomowi bezrobocia towarzyszy wysoki poziom produktu, którego wytworzenia

zaniechano – zupełnie tak samo, jak gdyby tę właśnie ilość zmarnotrawionych, nie wytworzonych samochodów, środków żywności i budynków po prostu utopiono w odmętach oceanu.” Bezrobocie, zjawisko gospodarcze polegające na tym, że pewna część ludzi zdolnych do pracy i

poszukujących jej nie znajduje zatrudnienia Jego miarą jest stopa bezrobocia, będąca relacją liczby zarejestrowanych bezrobotnych do zasobu siły roboczej lub do liczby ludności w wieku produkcyjnym

(16-65 lat mężczyźni i 16-60 lat kobiety).Pewien poziom bezrobocia (3-4%) jest w gospodarce nieunikniony, a nawet konieczny (umożliwia dostosowanie struktury produkcji do zmieniających się potrzeb). Nadmierne bezrobocie jest jednak zjawiskiem niekorzystnym.

Podkreślić należy, że jedynie łączenie spełniania powyższych kryteriów kwalifikuje do pojęcia bezrobocia. Jest to jednak ujęcie teoretyczne, które samo w sobie nie pozwala jeszcze określić rozmiarów

bezrobocia w danym kraju i danym czasie. Dla tego celu należy posłużyć się bardziej szczegółowymi kryteriami. Te kryteria nie są bynajmniej w poszczególnych krajach jednakowe. W Polsce np. istnieją dwa źródła informacji o bezrobociu, które operują nieco odmiennymi pojęciami

bezrobocia. Pierwsze źródło to statystyka urzędów pracy, rejestrujących na bieżąco poszukujących pracy. W tym

ujęciu za bezrobotnego uważa się osobę zdolną do pracy) ukończone 18 lat, nie przekroczone 60 lat u kobiet, 65 lat u mężczyzn) oraz gotową do jej podjęcia w ramach stosunku pracy w pełnym wymiarze czasu pracy, pozostają bez pracy i nie uczącą się w szkole oraz nie mającą innego źródła utrzymania.

Drugie źródło informacji o poziomie bezrobocia w naszym kraju to statystyka GUS, oparta na kwartalnym badaniu aktywności ekonomicznej ludności. Obejmującym 22,0 tys. Gospodarstw

domowych. W badaniu tym do kategorii bezrobotnych zaliczane są osoby w wieku 15 lat i wyżej, które spełniały jednocześnie trzy warunki:

1. w okresie badanego tygodnia nie były osobami pracującymi ) za osobę pracującą uważa się osobę,

która wykonywała przez co najmniej 1 godzinę pracę przynoszącą dochód lub zarobek albo pomagała – bez wynagrodzenia – w prowadzeniu rodzinnego gospodarstwa rolnego lub rodzinnej

działalności gospodarczej) 2. aktywnie poszukiwały pracy, tzn. podjęły niezbędne działania w ciągu 4 tygodni (wliczając jako

ostatni – tydzień badany)

3. były gotowe (zdolne) podjąć pracę w tygodniu badanym i następnym.

Główną rolę w powyższych kryteriach, przyjętych przez GUS, niezbędnych dla odróżnienia pracującego od bezrobotnego, pełni warunek 1 godziny pracy. Osoba, która nie przepracowała 1 godziny w tygodniu uważana jest za bezrobotną. Jest to rygorystyczny kryterium, które inaczej zawyża ilość pracujących i

28

zaniża liczbę bezrobotnych. Jest to jednak standard międzynarodowy, przyjęty przez Międzynarodową Organizację Pracy i stosowany przez większość krajów gospodarczo rozwiniętych.

Ze względu na różnice w metodach szacunku rozmiarów bezrobocia w poszczególnych krajach nie zawsze dane o wielości bezrobocia są porównywalne. Dla dokonania porównań międzynarodowych trzeba mieć obraz metody określania rozmiarów bezrobocia.

29

47. Stopa bezrobocia i jej tendencja we współczesnej gospodarce rynkowej.

Dla określenia skali bezrobocia w kraju posługujemy się najczęściej wskaźnikiem stopy bezrobocia. Stopa bezrobocia jest to procentowy udział bezrobotnych w liczbie aktywnych zawodowo, określany na koniec okresu – roku, miesiąca, kwartału. Do kategorii zawodowo czynnych zalicza się zarówno osoby

pracujące jak i osoby bezrobotne, aktywnie poszukujące pracy. Stopa bezrobocia informuje więc jak część zasobów pracy nie jest wykorzystywana.

Wielkość stopy bezrobocia zależy od wielkość bezrobocia (liczby osób zdolnych do pracy i chcących pracować ale pozostających bez pracy) oraz ogólnej liczby aktywnych zawodowo. Tylko wskaźnik stopy bezrobocia daje nam obraz stopnia niewykorzystywania zasobów pracy. Nie może

dostarczyć takiej informacji absolutna liczna bezrobotnych. Jest to istotne zwłaszcza przy porównaniach międzynarodowych, dwa kraje posiadające jednakową liczbę bezrobotnych mogą mieć różne stopy pracy

– w zależności od ilość ludności zawodowo czynnej. W ocenie zjawiska bezrobocia ważne jest nie tylko poznanie stopy bezrobocia ale także jego struktury. Społeczno – ekonomiczne konsekwencje bezrobocia krajów o jednakowej stopie bezrobocia mogą być

różne w zależności od tego jaka jest struktura bezrobocia. Ze struktury bezrobocia płyną także wnioski odnośnie kierunków i metod walki z bezrobociem.

W analizie struktury bezrobocia uwzględnić należy w szczególności następujące zjawiska: 1. udział bezrobocia długookresowego 2. stopę bezrobocia wśród młodzieży

3. zróżnicowanie przestrzenne bezrobocia Wysoki udział bezrobocia długookresowego (bezrobotni pozostający bez pracy ponad 12 miesięcy) w

strukturze bezrobocia świadczy o małej zdolności gospodarki do absorbcji (wchłaniania) bezrobocia, o małej dynamiczności rynku pracy. Może się to wiązać z małą dynamiką procesów inwestycyjnych a lbo

też świadczyć o małej pracochłonności nowych inwestycji. Ten typ bezrobocia stanowił główny problem dla naszej gospodarki w połowie lat 90 – tych. W roku 1994 udział tego bezrobocia w bezrobociu ogółem stanowił prawie 45% stanowiąc jeden z najwyższych

wskaźników wśród grupy 26 krajów badanych przez OECD. Nie zwykle czułym problemem społecznym jest stopa bezrobocia wśród młodzieży. Świadczy ona albo o

nieprzystosowaniu rynku pracy do wchłaniania młodej siły roboczej, wkraczającej w wiek produkcyjny albo też o niewłaściwej z punktu widzenia gospodarki strukturze wykształcenia (przygotowania zawodowego) młodzieży. Problem ten z całą ostrością wystąpił w naszej gospodarce w latach 90. na

prawie 3 mln bezrobotnych w roku 1993, milion osób nie przekroczyło 24 roku życia. Stopa bezrobocia wśród młodzieży wynosiła w tym czasie prawie 33%, będąc dwukrotnie wyższa od średniej krajowej.

Znajomość zróżnicowania przestrzennego bezrobocia pozwala na koncentrację środków walki z bezrobociem na rejonach o szczególnym nas ileniu tego zjawiska. Cechą polskiego bezrobocia lat 90 jest właśnie jego duże zróżnicowanie przestrzenne. W 1993 roku ogólna stopa bezrobocia wahała się od 7,2%

w województwie krakowskim do prawie 29% w województwie koszalińskim. Natomiast stopa bezrobocia długookresowego wahała się od 1% w województwie krakowskim do prawie 16% w województwie

suwalskim.

30

48. Rodzaje bezrobocia.

W zależności od przyczyn wyróżniamy: - bezrobocie frykcyjne, (od łacińskiego słowa „frictio” – tarcie) wynika ze stałego ruchu ludności,

przemieszczającej się z jednego rejonu kraju do drugiego, z jednego rodzaju pracy do innego, ze

zmiany zawodu. W każdej gospodarce i w każdym czasie występuje pewne przejściowe zjawisko niedopasowania się podaży i popytu siły roboczej, które są źródłem stale występującego

bezrobocia o charakterze przejściowym. Zawsze występuje bowiem pewien odcinek czasu między momentem, gdy bezrobotny zaczyna poszukiwać pracy a momentem gdy ją podejmuje. Bezrobocie frykcyjne jest więc stale występującym pewnym minimum bezrobocia, wynikającym

z samego procesu dostosowywania się popytu i podaży na siłę roboczą. (obejmujące osoby czasowo bezrobotne z powodu zmiany miejsca pracy lub kwalifikacji,)

- bezrobocie strukturalne występuje wówczas, gdy ma miejsce niedopasowanie się podaży i popytu na siłę roboczą, uwarunkowane przemianami strukturalnymi gospodarki. Chodzi tu o takie procesy jak upadek pewnych gałęzi gospodarki i rozwój nowych, wywołany tendencjami w

postępie technicznym, czy też zmiany tego typu powodowane rozwojem międzynarodowego podziału pracy. Są one przyczyną powstania stosunkowo trwałych nadwyżek siły roboczej.

Rozwój nowych gałęzi gospodarki i doskonalenie istniejących wiąże się z zasady z praco oszczędnym typem postępu technicznego. W rezultacie proces wzrostu gospodarczego nie jest w stanie wchłonąć istniejącej podaży siły roboczej, rodząc bezrobocie typu strukturalnego. To ten

właśnie typ bezrobocia jest współcześnie główną przyczyną wysokiego poziomu bezrobocia w krajach wysoko rozwiniętych o jego długotrwałego charakteru. (bezrobocie strukturalne, związane z ograniczeniem produkcji lub zanikaniem pewnych dziedzin działalności gospodarczej, w

związku, z czym powstaje nadmiar pracowników reprezentujących określone zawody) - bezrobocie technologiczne, związane z wprowadzaniem postępu technicznego, zastępowaniem

pracy ludzi pracą maszyn i urządzeń, - bezrobocie klasyczne, pojawiające się, gdy w wyniku działalności związków zawodowych lub

ustawodawstwa pracy poziom płac jest wyższy od poziomu równowagi (pracodawcy zmniejszają

wówczas popyt na pracę) - bezrobocie cykliczne wiąże się z typowym dla gospodarki rynkowej przebiegiem cyklu

koniunkturalnego. W fazie załamania koniunktury występuje więc w skali gospodarki narodowej – niezależnie od bezrobocia frykcyjnego czy strukturalnego – ogólne zmniejszenie popytu na pracę na tle ogólnego osłabienia aktywności gospodarczej, powodując wzrost bezrobocia.

(bezrobocie koniunkturalne (Koniunktura), powstaje w wyniku zmniejszenia się popytu globalnego w fazie załamania gospodarczego (Cykl gospodarczy).

31

49. Przyczyny bezrobocia w gospodarce rynkowej.

Są dwie koncepcje tłumaczące przyczyny powstawania bezrobocia:

koncepcja klasyczna,

koncepcja keynessowska.

Teoria klasyczna mówi, że bezrobocie jest związane z efektem b lokowania samoczynnych mechanizmów

rynkowych na rynku pracy. Ten rynek jest rynkiem obwarowanym przez różnego rodzaju organizacje i instytucje; głównym winowajcą jest rząd poprzez swoje działania ingerujący na rynku pracy: ta

ingerencja dotyczy przede wszystkim:

oddziaływania związków zawodowych na rynek pracy,

płac minimalnych,

zasiłków dla bezrobotnych. Związki zawodowe zaczęły powstawać pod koniec XIX wieku po to, żeby wywierać naciski na

pracodawców w celu poprawienia warunków bytowych czy płacowych.

Place minimalne wprowadzono jeszcze przed II wojną światową, aby chronić pracowników młodocianych i starszych wiekiem przed obniżaniem stawek płaconych dla tych grup. Związki zawodowe nie interesują się tymi grupami pracowników, nie wywierają nacisku na podwyższanie płacy. Gdyby nie

było ingerencji państwa pracodawcy płaciliby bardzo niskie stawki za wykonywaną pracę. Żeby płaca minimalna miała wpływ na rynek pracy musi być wyższa od oferty związkowej. Jeśli jest wyższa od

oferty związków zawodowych część pracodawców rezygnuje z zatrudniania młodocianych. Zasiłki dla bezrobotnych – jeśli zasiłki wypłacane są na odpowiednio wysokim poziomie oraz w

dłuższym okresie czasu, to pewna grupa pracowników będzie zainteresowana pracą tylko, po aby nabyć uprawnienia do zasiłku.

Teoria keynessowska w przeciwieństwie do teorii klasycznej twierdzi, że nawet gdyby stworzyć na rynku pracy sytuację do samodzielnego działania mechanizmów rynkowych to i tak występowałoby bezrobocie.

Przyczyn bezrobocia upatruje w niedostatecznym popycie na dobra i usługi. Z tego powodu większość przedsiębiorstw musi ograniczać produkcję i zatrudniać mniejszą ilość osób. Walka z bezrobociem w

myśl teorii keynessowskiej powinna polegać na symulowaniu efektywnego popytu na towary za pomocą instrumentów fiskalnych i pieniężnych.

Istotnym zagadnieniem, które jest przedmiotem analiz w rozważaniach nad bezrobociem, jest zagadnienie przyczyn bezrobocia. Problem ten był przedmiotem analiz już u klasyków ekonomii angielskiej, a przede

wszystkim u Dawida Ricardo, który wskazał na negatywne dla poziomu zatrudnienia skutki stosowania maszyn, które wypierały z procesu produkcji siłę roboczą. Idea ta była rozwijana przez Karola Marksa w „Kapitale” w postaci teorii rezerwowej armii przemysłowej, będącej skutk iem stosowania praco

oszczędnego typu postępu technicznego. Problem był rozwijany w teorii ekonomii w XX wieku przez podstawowe w tym okresie kierunki ekonomii.

Według neoklasyków gospodarce wolnorynkowej występuje tendencja do ustalania się na rynku równowagi, oznaczającej pełne zatrudnieni istniejącej w kraju siły roboczej. Koncepcja ta wyklucza możliwość powstania w gospodarce przymusowego bezrobocia. U podstaw takiego wniosku leżą zasady

postępowania pracodawców i pracowników na rynku pracy, uwarunkowane z kolei wpływem poziomu płac.

Poziom płac posiada przede wszystkim decydujący wpływ na popyt i podaż siły roboczej. Im ten poziom wyższy tym popyt na siłę roboczą jest mniejszy. Z kolei im wyższy poziom płac tym wyższa jest podaż siły roboczej. Ważne jest jednak jak oddziałują na poziom zatrudnienia zmiany stawek płac. Otóż według

teorii neoklasycznej rezultatem tych zmian jest zawsze tendencja do utrzymywania w gospodarce stanu pełnego zatrudnienia, równowagi na rynku pracy. Wyjaśnia to następujący wykres:

32

Stawka płac realnych – P

Ns Nd Popyt na siłę roboczą Podaż siły roboczej P1 C D

P0 R

0 Sro Siła Robocza Sr

Punkt R przy stawce płac P0 jest punktem zrównania się popytu i podaży siły roboczej czyli punktem równowagi na rynku pracy. Poziomy odcinek PoR oznacza liczbę zatrudnionych. Gdyby płace realne

ustaliły się na poziomie P1, spowodowałyby to wzrost podaży siły roboczej do punktu D. Ponieważ popyt na siłę roboczą pozostaje na poziomie R (lub nawet zmniejsza się w wyniku wzrostu płac) – utrzymanie

płac na tym wyższym poziomie stanie się przyczyną bezrobocia o rozmiarach CD. Jeśli jednak tendencja do utrzymania wyższego poziomu płac nie utrzyma się – w wyniku np. konkurencji między robotnikami, braku silnej organizacji związkowej – spowoduje to obniżkę płac realnych do poziomu P0 i przywrócenie

równowagi na rynku pracy. Mechanizm wolnego rynku siły roboczej powoduje więc ustalenie się poziomu płac na takim poziomie, że rynek pracy pozostaje zawsze zrównoważony. Bezrobocie w tym

schemacie jest wynikiem sztywności płac i niechęcią robotników do podjęcia pracy za niższą płacę, wynikiem nieprzystosowania się do reguł wolnorynkowych. Teoria naturalnej stopy bezrobocia zakłada, że gospodarce zawsze działają siły, któ re prowadzą do

równowagi na rynkach pracy. Przy istnieniu naturalnej stopy bezrobocia równowagę osiągają nie tylko rynki pracy, ale również rynki produktów – stabilnie ą nie tylko płace, ale także ceny produktów. Nie

występują więc tendencje, które wskazywały by na przyspieszenie lub spadek inflacji. Naturalna stopa bezrobocia jest to stopa, którą można w zasadzie sprowadzić do bezrobocia frykcyjnego. Ma ono być wywołane niedoskonałością funkcjonowania rynku pracy – istnieniem niekompletnej

informacji o wolnych miejscach pracy, wolnej siły roboczej, niewystarczającą z punktu widzenia potrzeb rynku mobilnością siły roboczej, sztywnymi płacami powodowanymi mocną pozycją związków

zawodowych, wysokimi zasiłkami dla bezrobotnych. Zadaniem omawianej teorii naturalna stopa bezrobocia jest ceną, którą płaci społeczeństwo za utrzymanie w ryzach inflacji – na poziomie ani nie za wysokim ani nie za niskim „... stopa naturalna jest owym

złotym środkiem pomiędzy zbyt wysokim i zbyt niskim poziomem inflacji; jest to poziom, przy którym stopień inflacji ani nie wzrasta w następstwie nadwyżkowego popytu, ani się nie obniża w następstwie

nadwyżkowej podaży. Pojawia się ona na owym progowym poziomie, poniżej którego napięcia na rynku pracy i rynkach produktów zaczynają prowadzić do coraz to szybszego z każdym rokiem wzrostu płac i cen...”. 1

W zasadniczo odmiennym kierunku idzie koncepcja keynesowska, rozwinięta o pracy „ogólna teoria zatrudnienia procentu i pieniądza”. Można powiedzieć, że jest ona bliska teorii sformułowa nej wcześniej

przez D. Ricardo i K. Marksa, będąc najbliższa rzeczywistości ekonomicznej. Samuelson pisze, że „...Wielki przełom keynesowski polegał na tym, że pozwolono faktom skazić prześliczną, a nie kiedy mało realistyczną teorię..”.

Teoria keynesowska odrzuca przede wszystkim tezę neoklasyków o zdolności mechanizmu rynkowego do zapewnienia równowagi na rynku pracy. Odwrotnie – udowadnia ona, że w warunkach swobodnej gry

mechanizmu rynkowego występuje tendencja do powstawania nadwyżki podaż siły roboczej w stosunku do popytu, do kształtowania się bezrobocia. Temu zagadnieniu poświęcony jest fragment „ Ogólnej teorii

1 P. Samuelson „Ekonomia”

33

zatrudnienia...”.J.M.Keynesa w którym przeprowadza on zasadniczą krytykę teorię bezrobocia prof. Pigou – jednego z czołowych neoklasyków teorii ekonomii.2

Keynesowska teoria bezrobocia wiąże sto zjawisko z wahaniami i załamaniami koniunktury gospodarczej, wywołanymi niewystarczającym popytem na towary w stosunku do ich podaży. Gdy popyt rynkowy jest niewystarczający by zakupić wytworzoną produkcję – producenci zmuszenia są do

zmniejszenia produkcji i dostosowania jej w ten sposób do efektywnego popytu. Wywołuje to spadek zatrudnienia i wzrost bezrobocia. Ma ono względnie trwały charakter i nie może być zlikwidowane w

krótkim czasie w wyniku działania samoczynnego mechanizmu rynkowego. Jest to więc bezrobocie przymusowe, wywołane niezależnymi od zatrudnionych czynnikami, niemożliwie do zlikwidowania nawet gdyby robotnicy zgodzili się na obniżenie ich płac roboczych.

Koncepcje neoklasyczne wychodziły z założenia, że dla ograniczenia czy likwidacji bezrobocia nie jest potrzebna ingerencja państwa i prowadzenie przez nie polityki zatrudnienia. Keynesiści reprezentują

diametralnie odmienne stanowisko – dla osiągnięcia tego celu konieczna jest ingerencja państwa w procesy rynkowe, a w szczególności stymulowanie efektywnego popytu za pomocą różnych instrumentów polityki gospodarczej. O tym mówi interwencjonizm państwowy.

2 J.M. Keynes „Ogólna teoria zatrudnienia, procentu i pieniądza”

34

50. Polityka przeciwdziałania bezrobociu.

Historyczne doświadczenie wykazuje, że gospodarka rynkowa i jej mechanizmy nie są w stanie przeciwdziałać powstawaniu zjawiska bezrobocia – o skali i strukturze, niosących ze sobą szereg negatywnych następstw ekonomicznych i społecznych. Oderwane od realiów życia gospodarczego

okazały się także koncepcje zatrudnienia i bezrobocia, które traktowały bezrobocie jako zjawisko dobrowolne i zakładały, że mechanizmy rynkowe zapewniają istnienie na rynku pracy stanu równowagi.

Realia gospodarcze i doświadczenia historyczne przyznały rację tym koncepcjom w teorii ekonomii, które traktowały bezrobocie jako zjawisko przymusowe, wynikające z istoty mechanizmu rynkowego gospodarki. Oznacza to konieczność prowadzenia przez państwo określonej polityki na rynku pracy, a w

szczególności polityki przeciwdziałania bezrobociu. Polityka państwa na rynku pracy może mieć charakter aktywny, mając na celu zmniejszenie bezrobocia,

może mieć także charakter pasywny, dążąc jedynie od pomocy socjalnej bezrobotnym. Efektywną społecznie i ekonomicznie na długą metę może być jedynie taka polityka, która zmiesza do likwidacji podstaw bezrobocia. Polityka pasywna, aczkolwiek pomaga bezrobotnym w przetrwaniu trudnego okresu

w ich życiu, nie rozwiązuje problemu, lecz go jedynie łagodzi. Trzeba tutaj podkreślić, że jeśli mówi się o polityce przeciwdziałania bezrobociu – mamy na myśli

głównie bezrobocie cykliczne i strukturalne. Nie da się stworzyć mechanizmów przeciwdziałania czy ograniczania bezrobocia frykcyjnego, gdyż wynika ono z samego funkcjonowania rynku pracy. Aktywna polityka na rynku pracy może być prowadzona zarówno w skali makroekonomicznej jak i

mikroekonomicznej. Polityka makroekonomiczne oznacza wykorzystywanie przez państwo tych wszystkich instrumentów oddziaływania na gospodarkę, które prowadzą do przyspieszenia wyc hodzenia gospodarki ze zniżkowych faz cyklu koniunkturalnego, do zdynamizowania procesów rozwoju

gospodarczego. Polityka mikroekonomiczna ma na celu przeciwdziałanie bezrobociu w określonych działach gospodarki

narodowej, na poszczególnych rynkach pracy czy nawet określonych rejonach gospodarki. Wśród instrumentów tej polityki wymienia się następujące:

- rozwijanie publicznych programów zatrudnienia w celu stworzenia dodatkowych miejsc pracy w

rejonach o szczególnym bezrobocia lub dla określonych grup zawodowych (np. programy budownictwa mieszkaniowego)

- subsydiowanie zatrudnienia, polegające na udzielaniu dotacji tym przedsiębiorstwom, które zrezygnują ze zwolnień pracowników lub powiększą zatrudnienia określonych grup społecznych (np. osób niepełnosprawych)

- organizowanie systemu przekwalifikowania, umożliwiającego zdobycie nowych kwalifikacji bezrobotnym

- rozwijanie systemów pośrednictwa pracy i informacji o wolnych miejscach pracy i wolnej sile roboczej

- działanie w kierunku zmniejszenia czasu pracy – przy pozostawieniu bez zmian ilości

zatrudnionych.

Pasywna polityka w dziedzinie walki z bezrobociem polega na tworzeniu różnych form pomocy finansowej dla bezrobotnych. Należy tu wskazać na takie formy jak jednorazowe odszkodowania dla zwalnianych z pracy, system zachęt finansowych dla wcześniejszego przechodzenia na emeryturę, a

przede wszystkim zasiłki dla bezrobotnych. Jeśli chodzi o tą ostatnią formę – mogą tu być stosowane różne rozwiązania.

Dotyczą one trzech głównych zagadnień: 1. kryteriów przyznawania zasiłków (np. okres pracy poprzedzający pobieranie zasiłku) 2. ich wysokość (np. relacja do przeciętnej płacy w gospodarce)

3. długość okresu pobierania zasiłków.

Rozwiązania w tych sprawach w poszczególnych krajach zależą nie tylko od możliwości finansowych państwa, ale także poglądów na temat roli zasiłków w walce z bezrobociem. Zasiłki dla bezrobotnych, będąc formą pomocy materialnej, nie mogą jednocześnie tworzyć system antybodźców do aktywnego

poszukiwania pracy.

35

51. Istota budżetu i jego funkcje.

BUDŻET- zestawienie przychodów i wydatków, swoisty bilans z punktu widzenia prawa (prawo budżetowe) to ustawa, którą uchwala Sejm, podpisuje Prezydent, a wykonuje rząd. Obok budżetu państwa jest system budżetów terenowych, gminnych, wojewódzkich, jest też w gospodarstwach

konsumenckich. Budżet państwa i terenowe są ze sobą powiązane, udział budżetów terenowych i centralnego może być różny. Gdy jest decentralizacja wtedy jest i decentralizacja środków pieniężnych

(dla budżetów terenowych przeznacza się więcej). Sposób zasilania budżetów terenowych: niektóre podatki idą bezpośrednio do budżetów terenowych, a budżet centralny przekazuje część środków jako dotacje i subwencje. Pierwszy sposób jest lepszy z pkt. widzenia samodzielności organów terenowych.

W literaturze najczęściej spotyka się następujące funkcje budżetu państwa: redystrybucyjna (rozdzielcza) – oznaczającą wtórny podział dochodu narodowego. W tej funkcji

państwo ściga do swej dyspozycji części dochodu narodowego i przekazuje go w różnej postaci określonym grupom społecznym np. świadczenia na rzecz bezrobotnych, finansowanie świadczeń emerytalnych, zasiłków chorobowych itp. (w skali mikro dotyczy pojedynczej osoby fizycznej lub

prawnej. Chodzi o dochody, jeśli są wysokie polega na uszczuplaniu, jeśli dochody są niskie na podwyższaniu tych dochodów. W skali makro polega na przemieszczaniu środków publicznych

między różnymi dziedzinami.) stabilizacyjna (wyrównawcza) (stymulacyjna) – polegająca na oddziaływaniu na koniunkturę i wzrost

gospodarczy. W tej funkcji występuje oddziaływanie zarówno systemu dochodów jak i wydatków

budżetowych. Np. wysokie opodatkowanie zysków może wpływać hamująco na inwestycje, ogólnie zaś obniżenie stopy opodatkowania dochodów działa stymulująco na popyt społeczny i pobudza koniunkturę. Wzrost wydatków państwa na cele inwestycyjne oraz na finansowanie zamówień

publicznych przyczynia się do ożywienia w różnych dziedzinach gospodarki narodowej. (stabilizowanie wahań koniunktury, cykli gospodarczych. Rząd powinien tak zagospodaro wać środki

publiczne, aby stabilizować gospodarkę na odpowiednio wysokim poziomie) alokacyjna – zagospodarowanie czynników produkcji w różnej działalności gospodarczej w taki

sposób, aby w przyszłości, aby w przyszłości uzyskać jak najwyższy dochód.

bodźcowa – bodźcowanie pozytywne ma miejsce, jeśli rząd będzie zmniejszał opodatkowanie i opłaty obowiązkowe a zwiększał wydatki publiczne; bodźcowanie negatywne, gdy obciążenia podatkowe

zwiększają się. kontrolna – wykorzystanie procesów i zjawisk pieniężnych do obserwacji oraz analizy zjawisk i

procesów rzeczowych.

koordynacyjna – koordynowanie działalności całego sektora publicznego przez budżet państwa. demokratyczna – pobudzanie zainteresowania i angażowania społeczeństwa do opracowywania i

wykonywania budżetu (żeby organizacje społeczne włączały się do konstruowania budżetu, miały wpływ na wytyczne, które są formułowane w budżecie państwa).

ustrojowa – w pewnym sensie budżet państwa jest atrybutem władzy, określa ustrój państwa. Jeśli

budżet nie zostanie uchwalony może to doprowadzić do destabilizacji politycznej (rozwiązanie parlamentu).

Powyższe funkcje budżetu realizowane się zarówno na szczeblu budżetu centralnego jak i budżetów lokalnych (budżetów gmin, krajów, stanów) w jakim stopniu na każdym z tych poziomów – zależy od

znaczenia jakie w systemie administracji publicznej posiada władza centralna a jakie władza lokalna. Nie ma w tej sprawie w poszczególnych krajach jednolitych rozwiązań. W państwach federalnych (np. w

Niemczech) znaczenie budżetów władz lokalnych jest niewątpliwie większe niż w państwach unitarnych, gdzie dominuje dwuszczeblowy podział administracyjny kraju. Najczęściej w gestii budżetów lokalnych znajdują się takie działy jak gospodarka komunalna, mieszkaniowa, oświata, ochrona zdrowia, kultura,

utrzymanie porządku publicznego, infrastruktura lokalna. Władze lokalne realizują zadania własne, a także przekazywane im przez szczebel centralny. Finansują je z własnych dochodów a także z subwencji

przekazywanych przez budżet centralny. Istnienie tego rodzaju subwencji jest koniecznością wobec dużego zróżnicowania stopnia dochodowości władz lokalnych, będącego z kolei rezultatem różnego poziomu rozwoju gospodarczego poszczególnych rejonów administracyjnych krajów.

36

Tendencją we współczesnych państwach jest wzrost zakresu zadań realizowanych przez władze lokalne, a więc także wzrost roli budżetów terenowych w finansowaniu tych zadań. Jest to tendencja społecznie

postępowa, sprzyja wyzwoleniu lokalnych inicjatyw w rozwiązywaniu zadań, istotnych dla państwa jako całości jak i dla społeczności lokalnej. Budżet państwa spełnia funkcje ponad ustrojowe, niezależnie od ustroju w każdym państwie funkcjonuje

budżet państwa, ale może mieć różne cele, mimo tego takie same funkcje. Budżet – jego struktura i rozmiary dobrze ilustrują charakter polityki społeczno-gospodarczej państwa,

czy nadmierny fiskalizm, czy restrykcyjna polityka celna, czy państwo prowadzi politykę prorozwojową czy na przetrwanie, czy długofalowy, czy nadmierna biurokracja, ile przeznacza się na obronność, opiekę społeczną, ochronę zdrowia, naukę. Jest syntetyczny obraz.

Budżet trafia do prezydenta. Pracę nad budżetem zaczynają się w maju od przyjęcia założeń do budżetu, to wielkości prognozowane i dotyczą one tempa wzrostu PKB w okresie budżetowym, prognozowane

tempo inflacji (także wyrażone w %), trzecie założenie – procentowo określony deficyt budżetowy, jeszcze ważny poziom oprocentowania, kurs walutowy. Są to istotne dla budżetu założenia, bo w zależności od tempa rozwoju, będą kształtowały się wpływy do budżetu. Wpływy są określone przez

PKB, poziom inflacji. Dla elastyczności i stabilności budżetu korzystne jest założenie niższego wskaźnika PKB od tego, który będzie, bo wyższe tempo powoduje wpływ dodatkowych środków do

budżetu.

37

52. Podstawowe zasady polityki budżetowej.

W polityce budżetowej istnieją określone zasady, których przestrzeganie umożliwia władzy wykonawczej realizowanie zadań polityki finansowej państwa, natomiast władzy ustawodawczej oddziaływanie na jej zakres i formy, a także na sprawowanie niezbędnej kontroli nad działalnością administracji rządowej w

tej dziedzinie. W teorii finansów publicznych wyróżnia się następujące zasady polityki budżetowej:

1. zasada budżetowa rocznego – jak wskazane jest wyżej budżet opracowywany jest z reguły na okres jednego roku, przy czym rok budżetowy nie musi pokrywać się z rokiem kalendarzowych. Ta zasada umożliwia zachowanie w polityce finansowej państwa względnie dużej elastyczności,

dostosowywanie jej do zmieniających się warunków gospodarowania 2. zasada zupełności oznacza, że budżet obejmuje wszystkie dochody i wydatki państwa i że żadna z

dziedzin działalności finansowej państwa nie może być wyłączona z budżetu 3. zasada jedności, oznacza, że budżet państwa prezentowany jest w postaci jednego dokumentu

obejmującego obydwie jego strony, a więc zarówno dochody jak i wydatki i tylko w tej postaci

może by prezentowany 4. zasada jawności budżet państwa winien być dostępny wszystkim zainteresowanym i w określonej

formie podany do publicznej wiadomości ( w postaci druku urzędowego, czy w innej formie) 5. zasada równowagi budżetowej oznacza, że wszystkie wydatki budżetowe powinny mieć pokrycie

w dochodach budżetowych

Doświadczenie wykazuje, że nie wszystkie wyżej wymienione zasady mogą być w praktyce budżetowania przestrzegane. Dotyczy to przed wszystkim zasady równowagi budżetowej. Rozrost funkcji

ekonomicznych państwa a także zakresu finansowania przez państwo różnych dziedzin działalności publicznej powoduje, że dla wypełnienia zadań polityki finansowej nieuchronne staje się istnienie

deficytu budżetowego. Oznacza to przewagę wydatków budżetowych nad wpływami i stawia przed państwem problem sfinansowania tego deficytu. W praktyce istnieją także odstępstwa od zasady zupełności budżetu. Wyrazem tego jest tworzenie

wydzielonych funduszy celowych. Środki gromadzone w tych funduszach w postaci wpływów z określonych tytułów mają założone z góry określone przeznaczenia. W ten sposób mogą być np.

finansowane niektóre zamierzenia w dziedzinie obronności czy w innych, społecznie ważnych dziedzinach. Należy tutaj wskazać na pewną ewolucję teorii i doktryny dotyczącej roli i zadań finansów publicznych,

jaka zarysowała się w procesie historycznym.3 Można przyjąć, że aż do początku XX wieku – mniej więcej do wybuchu I wojny światowej – doktryna ta

znajdowała się pod decydującym wpływem klasycznej teorii ekonomii, która wychodziła z założenia, że rola państwa w gospodarce rynkowej powinna sprowadzać się do utrzymania sprawnej, ale ograniczonej w swych rozmiarach administracji publicznej oraz zapewnienia niezbędnego poziomu bezpieczeństwa

publicznego i obronnego kraju. Zgodnie z tą teorią państwo powinno trzymać się na uboczu od ingerencji w procesy koniunktury i wzrostu gospodarczego, zapewnić utrzymanie stabilnej waluty i możliwie

niskiego opodatkowania społeczeństwa. Zakładało to utrzymanie stosunkowo niewielkiego udziału państwa w dochodzie narodowym, a także w zasadzie zrównoważenie budżetu. Jeśli dopuszczono niewielki deficyt budżetowy to równocześnie przyjmowano, że powinien on być przy najbliższej

poprawie sytuacji finansowej państwa zlikwidowany, a zaciąganie dla jego sfinansowania pożyczki spłacone uzyskaną nadwyżką budżetową.

W okresie międzywojennym dominuje rozumowanie odmienne. Niewątpliwie wywarł tu wpływ keynesowski nurt w teorii ekonomii. Okres ten stoi pod znakiem doktryny „finansów funkcjonalnych”, która wywiera zasadniczy wpływ na

politykę gospodarczą. Budżet w tej doktrynie nie jest już traktowany w sposób fiskalny ale jako narzędzie oddziaływania przez państwo na procesy makroekonomiczne z punktu widzenia realizacji takich

nadrzędnych celów społecznych i gospodarczych jak osiągnięcie wysokiego poziomu zatrudnienia, stabilizacji koniunktury i zapewnienia wzrostu gospodarczego.

3 Karo l Lutkowski „Encyklopedia Biznesu”

38

W latach 80 dokonało się w doktrynie finansów publicznych wyraźnie odejście od tego kierunku rozumowania, powrót do idei „zdrowych” finansów – w duchu rozumowania ortodoksyjnej, klasycznej

teorii ekonomicznej. Jest to zjawisko, które wystąpiło w krajach o najwyższym poziomie rozwoju. Jego oddziaływanie na praktykę okazało się raczej ograniczone. Kroczy ona szlakami wytyczonymi przez koncepcję finansów „funkcjonujących” jako narzędzia aktywnego oddziaływania państwa na koniunkturę

i wzrost gospodarczy różnych celów społecznych.

39

53. Źródła dochodów budżetowych.

Źródła dochodów budżetowych są różnorodne. Jedne z nich mają dla budżetu znaczenie podstawowe, inne ważą w tym budżecie mniej. Wśród źródeł dochodów budżetowych wymienić można następujące:

- wszelkiego rodzaju podatki

- opłaty skarbowe - cła

- odsetki i dywidendy od kapitału państwowego zainwestowanego w przedsiębiorstwach - zysk z operacji banku centralnego – po potrąceniu części, którą zatrzymuje bank centralny na

własne potrzeby

- dochody uzyskiwane przez jednostki budżetowe (podmioty finansowane w całości ze środków budżetowych)

Podstawową rolę w systemie dochodów budżetowych pełnią podatki. W Polsce np. w roku 1997 stanowiły one 82,4% wszystkich dochodów budżetowych. 4

Pozostałe rodzaje dochodów pełnią stosunkowo mniejszą rolę. Jeśli wziąć pod uwagę tę właśnie rolę podatków jako głównego źródła dochodów budżetowych – polityka podatkowa i teoria w tej dziedzinie

mają podstawowe znaczenie w kształtowaniu dochodów budżetowych państwa. Podatek jest przymusowym świadczeniem pieniężnym o charakterze ogólnym, bezzwrotnym, nieodpłatnym, pobieranym przez państwo lub inny związek polityczno – prawny na podstawie

obowiązujących norm państwa.5 O roli podatków w polityce państwa możemy powiedzieć to samo co o roli całokształtu finansów publicznych. Przez długi okres – aż do pierwszej dekady XX wieku – były one traktowane jako główne

narzędzie polityki fiskalnej. Miały zapewnić środki na utrzymanie administracji publicznej i finansować jej zadania. Później stały się jednym z narzędzi interwencjonizmu państwowego, oddziaływania na proces

koniunktury i wzrostu gospodarczego. W tej funkcji pozostały one do dziś. Istotnym punktem widzenia społecznego jest konstruowanie systemu podatkowego. Można by w tej dziedzinie wskazać na nie budzącą wątpliwość jedną zasadę: wielkość podatków płaconych przez ludzi

winna pozostawać w odpowiedniej proporcji do ich dochodu, bogactwa o „zdolności do płacenia”, a więc odpowiadać powszechnie przyjmowanym zasadom sprawiedliwość w dziedzinie podziału dochodów.

Można tę zasadę wyrazić także stwierdzeniem ,że ludzie sobie nierówni pod względem dochodów winni być także opodatkowani w sposób zróżnicowany. Te ogólne zasady powinny być przełożone na język konkretów podatkowych – sformułowanie progów,

stawek podatkowych, rodzajów podatków. Jest to skomplikowany problem społeczny, który może być różnie rozwiązany. Od jego rozwiązania zależy skuteczność systemu podatkowego i jego oddziaływanie

na różne dziedziny życia społecznego i gospodarczego. Jak piszą Samuelson i Nordhaus – „... współczesne systemy podatkowe są niełatwym kompromisem pomiędzy wzniosłymi zasadami a władzą polityczną...”6

4 Rocznik Statystyczne R.P 1998

5 B. Kolanowska. Podatek: hasło w Encyklopedii Biznesu

6 P.A. Samuelson, W.D. Nordhaus, cyt. Wyd., T.II str 262

40

54. Istota podatków i ich rodzaje.

Stawka podatkowa, wyrażona ona stosunek wysokości podatku do podstawy opodatkowania. Rozróżnia się stawki kwotowe i procentowe. Stawka kwotowa jest wyrażoną w pieniądzu wielkością podatku od jednostki podstawy opodatkowania.

Stosowana jest głównie wówczas gdy podstawa opodatkowania wyrażona jest w jednostkach naturalnych. Stawka procentowa określa jaką część podstawy opodatkowania należy przekazać z tytułu podatku.

Stosowana jest z zasady w stosunku do podstawy opodatkowania wyrażonej w pieniądzu. Stawki opodatkowania mogą być stałe i zmienne. Jeżeli stawka podatkowa jest stała, jednakowa dla każdej podstawy opodatkowania, opodatkowanie takie nazywamy proporcjonalnym. Stawki zmienne,

których wysokość ulega zmianie wraz ze zmianą podstawy opodatkowania, tworzą skale podatkową. Odróżnia się trzy rodzaje zmiennych skal podatkowych:

- skala progresywna polega na tym, że w miarę wzrostu podstawy opodatkowania zwiększane są również stawki podatku.

- Skala regresywna jest odwrotnością skali progresywnej i polega na tym, że stawki podatku maleją

miarę wzrostu podstawy opodatkowania. W praktyce stosowana jest raczej rzadko. Wskazuje się, że formą regresji podatkowej jest podatek konsumpcyjny. Podatek taki dla osób o wyższych

dochodach oznacza, że dla pokrycia tego rodzaju podatku wydają one mniejszą część swego dochodu w porównaniu z osobami o niższych dochodach.

- Skala degresywna oznacza, że poniżej pewnej wielkości granicznej dochodu stawka podatkowa

ulega obniżeniu w miarę zmniejszania się podstawy. System podatkowy każdego kraju – oprócz stawek i skal podatkowych – zawiera również zwolnienia i

ulgi, a także zwyżki podatkowe, które decydują o faktycznym poziomie obciążeń podatkowych. Zwolnienia podatkowe, to całkowite wyłączenia od obowiązku podatkowego w przypadku gdy podmiot

opodatkowania spełnia określone warunki. Zwolnienia te mogą być wprowadzone na określony okres lub bezterminowo. Ulga podatkowa polega na wyłączeniu z podstawy opodatkowania określonych kwot, przy czym

dotyczyć to może określonego podmiotu lub określonej działalności. Formą ulgi może być także stosowanie niższych stawek podatkowych. Zwyżka podatku polega na stosowaniu dodatkowego,

przekraczającego przyjęte normy, opodatkowania pewnych kategorii podatników. Zwolnienia, ulgi i zwyżki podatkowe realizują określone cele i charakterze ekonomicznym i społecznym. Stosując różne kryteria można dokonać klasyfikacji podatków.

Przede wszystkim możemy tu wydzielić podatki rzeczowe i podatku osobiste. Podatki rzeczowe obciążają nie osobę podatnika lecz określony przedmiot. Taki charakter posiadają wszystkie podatki konsumpcyjne.

Istotą podatków osobowych jest bezpośrednie obciążenie podatkiem określonej osoby. Klasycznym jest tu podatek dochodowy, obciążający dochód określonego podatnika.

Wyróżnia się również podatki zwyczajne i nadzwyczajne. Podatki zwyczajne to systematyczne zbierane podatki dla zdobycia środków na zaspokojenie normalnych,

stale występujących potrzeb państwa. Podatki nadzwyczajne – to podatki pobierane doraźnie dla zaspokojenia potrzeb finansowych o charakterze doraźnym, nadzwyczajnym

Biorąc za podstawę sposób wykorzystywania środków uzyskanych z podatków – można podzielić je na podatki ogólne i celowe.

Podatki ogólne nie mają określonego przeznaczenia i dostarczają środków pieniężnych na pokrycie ogólnych wydatków publicznych. Natomiast podatki celowe służą finansowaniu określonych z góry przedsięwzięć. Najczęściej ten typ

podatków występuje na szczeblu lokalnym.

Stosując przy klasyfikacji podatków kryterium podmiotu, na rzecz którego podatki są wpłacane, możemy wyróżnić podatki państwowe i podatki lokalne. Istotny jest podział podatków ze względu na fazy tworzenia i wykorzystywania dochodu.

41

Z procesami tworzenia dochodu związane są podatki dochodowe natomiast z procesami wykorzystania dochodu związane są podatki konsumpcyjne. Niekiedy do grupy podatków dochodowych zalicza się

podatki majątkowe, czyli związane z posiadaniem majątku, jego przyrostem, sprzedażą lub nieodpłatnym przekazaniem praw majątkowych. Podatki dochodowe stanowią obciążenie dochodów podatników i wymierzane są od podstawy netto, a

więc po potrąceniu z przychodów kosztów uzyskania dochodu. Podatki majątkowe wymierzane są na ogół od wartości majątku, przy czym problemem mającym

zasadnicze dla wysokości tego typu podatku jest - -obok stopy opodatkowania – metoda szacowania wartości tego majątku. Istotną rolę w systemie dochodów państwa stanowią podatki konsumpcyjne. Są to podatki pobierane od

towarów i usług, zawarte w ich cenie. Podatnikiem jest w tym przypadku kupujący towar lub usługę – konsument, na którego podatek ten zostaje przerzucony. Płatnikiem podatku jest sprzedawca towaru lub

usługi. Charakter podatku konsumpcyjnego ma podatek obrotowy i wprowadzony w jego miejsce podatek od wartości dodanej – VAT (od angielskiego słowa: Value Added Tax). Ten rodzaj podatku jest powszechnie stosowany w krajach Unii Europejskiej, a także w Polsce.

Istota podatku VAT polega na tym, że podatek jest wymierzony nie od wartości sprzedaży, lecz wartości ta jest pomniejszana o poniesione w danej fazie produkcji lub obrotu koszty i dopiero różnica między

wartością sprzedaży a kosztami jest podstawą wymiaru podatku. Na tym też polega różnica między podatkiem obrotowym, wymierzonym od wysokości obrotu, a podatkiem VAT, wymierzonym od nowej wartości czyli wartości dodanej. W zależności od określonych preferencji ustala się też stawki podatku

VAT. Formą podatku konsumpcyjnego jest także akcyza, która jest przykładem podatku selektywnego, nakładanego na niektóre jedynie wyroby.

Opodatkowanie konsumpcji może także dokonywać się poprzez cenę monopolową, w której zawarty jest wysoki podatek. Pobierany jest on przez monopole państwowe, mające wyłączność na produkcję i

sprzedaż określonych towarów. Z kryterium źródła podatku związany jest podział na podatki bezpośrednie i podatki pośrednie.

PODATEK świadczenie pieniężne na rzecz państwa o charakterze przymusowym, powszechnym, bezzwrotnym i nieodpłatnym, pobierane na podstawie przepisów prawnych, określających warunki,

wysokość oraz terminy płatności tych świadczeń; w Polsce występuje: podatek bezpośredni — sięgają wprost do źródła podatku. Są nimi podatki dochodowe i podatki majątkowe. (nakładany na dochód lub majątek podatnika (np. podatek dochodowy, gruntowy)); podatek pośredni — nakładany na przedmioty spożycia, czynności obrotu i wymiany (np. podatek od towarów i usług, tak zwany VAT, zastąpił podatek obrotowy), płaci go nabywca; najważniejszym

podatkiem jest podatek dochodowy, który 1992 zastąpił podatek od wynagrodzeń, płac, wyrównawczy; nadal obowiązują: podatek gruntowy — obciążający przychody z gospodarstwa rolnego, od nieruchomości — obciążający właścicieli i posiadaczy nieruchomości miejskich, leśny, od spadków

i darowizn, od środków transportowych, od posiadania psów oraz od gier. Podatki są pośrednie i bezpośrednie (od osób prawnych i fizycznych). Podatki pośrednie (Vat, akcyza) są podatkami od

wydatków, a dochodowe są od dochodów. Dominują pośrednie (ponad 56% wszystkich wpływów budżetowych). One są łatwe w ściąganiu, a obywatel nie odczuwa ich tak mocno jak tych od dochodów.(a np. w cenie benzyny to podatek ponad 60%). Podatki pośrednie skłaniają też do oszczędzania, oczywiście

tam gdzie to możliwe (największe podatki – alkohol, papierosy, paliwo, samochody luksusowe). Podatki bezpośrednie – dominują wpływy od osób fizycznych (prawie 26%, a od osób prawnych ok..

11% wpływa do budżetu). Podatek liniowy i progresywny. Podatek liniowy się nie przebił w krajach europejskich (poza Estonią). Na 2002 rok przewiduje się w Polsce tylko dwie stawki, a więc progresja będzie zmniejszona(18% i

28%). Wysokie podatki wpływają niekorzystnie na gospodarkę. Nie można ich jednak obniżać nie obniżając

wydatków. Są dwa podejścia:

oparte na twierdzeniu wydatki = dochody

jeśli istnieją uzasadnione wydatki to dochody powinny się znaleźć;

42

w przypadku budżetu powinno się korzystać z pierwszego myślenia, powiększonym o deficyt. Drugi sposób jest niebezpieczny, bo jeśli państwo ma w ręku system podatkowy, to takie podejście oznacza

podwyższenie wydatków, co jest niewłaściwe. To można w budżecie rodzinnym stosować, bo jest to podejście aktywne.

Podwyższanie podatków jest niekorzystne. Wysokie podatki- to związane z redystrybucją, bo mniej efektywne, niż rynkowe, ale są konieczne. Poza

tym zmniejsza zdolności nabywcze społeczeństwa, a dla koniunktury, popytu to niekorzystne. Podatki bezpośrednie są też niekorzystne, ponieważ:

podatki od dochodu zmniejszają zdolność do oszczędzania i inwestowania;

zmniejszają motywacje (szczególnie w progresji podatkowej ostrej) do podejmowania większego wysiłku;

nie służą zwiększaniu miejsc pracy (problem inwestowania), ale zmniejszenie nie zawsze zwiększa, bo zależy, na co wydane;

niższe podatki mogą zmniejszyć istnienie szarej strefy (ukrywania dochodów);

niższe podatki są korzystne dla zwiększenia dopływu kapitałów zagranicznych, wysokie

zniechęcają; Obniżenie stawek podatków może spowodować zwiększenie wpływów do budżetu, trzeba uwzględnić

czynnik czasu

Omawiając formy dochodów budżetowych wskazać należy także na składki na ubezpieczenia społeczne. Jest to forma dochodów budżetowych w tych systemach ubezpieczeń społecznych, które opierają się o

budżet państwa. Ich znaczenie dla budżetu jest mniejsze jeśli istotną rolę w systemie ubezpieczeń społecznych pełnią samodzielne fundusze ubezpieczeniowe, wyodrębnione z budżetu.

43

55. Stopa opodatkowania. Istota krzywej Laffera.

W kształtowaniu systemu podatkowego – stóp podatkowych, podstawy opodatkowania, rodzajów podatków – niezmiernie istotnym zagadnieniem jest ocena skutków społecznych i ekonomicznych, jakie

wywołuje dany system podatkowy. Zbyt wysokie stopy opodatkowania mogą bowiem powodować cały szereg negatywnych konsekwencji.

Pomijając takie zjawisko – występujące we wszystkich krajach gdzie istnieją podatki – jak uchylenie się od podatków, oszustwa podatkowe, nadmierne opodatkowania dochodów obniża bodźce do pracy, skłonność do inwestycji, powodując ucieczkę kapitałów z gałęzi wysoko opodatkowanych do gałęzi o

niskich podatkach, a także ucieczkę kapitałów za granicę. Takie migracje kapitałów nie zawsze są społecznie potrzebne i mogą powodować kurczenie się działalności gospodarczej niezbędnej dla kraju.

Na początku lat 80 zarysowała się w teorii ekonomii tendencja, która akcentowała negatywne efekty wysokich stóp podatkowych w wielu dziedzinach gospodarki. W wysokim poziomie opodatkowania upatrywano istnienie takich negatywnych zjawisk jak niski poziom oszczędności, recesja, brak wzrostu

wydajności pracy, wysoka inflacja. Grupa badawcza w USA, której przewodził Arthur Laffer, podkreślała znaczenie niskich krańcowych stóp podatkowych dla osiągania korzystnych wyników w

gospodarce. Narzędziem analitycznym w badaniu tego problemu stała się krzywa Laffera, która wygląda następująco.

Wpływy z podatków 3 M

2 A

1 B

0

0 1 2 3 4 5 stopa opodatkowania

Jeśli przyjmiemy, że stopa opodatkowania wzrośnie z poziomu 1 o poziomu 2, możliwy stanie się wzrost

dochodów budżetowych z tytułu podatków z poziomu 1 do 2. Maksymalne wpływy z podatków można osiągnąć przy stopie podatkowej = 3. Dalszy wzrost stopy podatkowej, np. do punktu 4, spowoduje już zmniejszenie się wpływów podatkowych z najwyższego poziomu M do poziomu A; kolejne zwiększenie

stopy podatkowej – do punktu 5 – doprowadzi do dalszego zmniejszenia dochodów podatkowych. Równocześnie z przebiegu krzywej wynika, że zmniejszenie stopy opodatkowania z jej wysokiego

poziomu np.5 do 4 przyczyni się do wzrostu wpływów gospodarki – to zmniejszenie przyczyni się do narastania tendencji pozytywnych, a więc wzrostu inwestycji, produkcji, zatrudnienia.

44

56. Wydatki budżetowe ich rodzaje i rola w gospodarce narodowej.

Wydatki budżetu – służą realizacji określonych celów, to środki, które mają sfinansować zaplanowaną podaż dóbr publicznych. Tendencja do ograniczania dochodów budżetowych, co ciągnie i ograniczanie

wydatków (eliminowanie niektórych lub zmniejszanie ich poziomu). Problem- na ile mogą być obniżone wpływy do budżetu.. obniżenie stawek podatkowych to nie jedyny sposób zmniejszania obciążeń

podatników – od tego są ulgi podatkowe. Czy obniżać podatki przez stawki, czy wprowadzać ulgi? Kształtowanie wydatków. Zmniejszanie jest bardzo trudne, a część jeszcze ma charakter sztywny (związane z obsługą długu krajowego i zagranicznego, poważna część jest zagwarantowana ustawami

około budżetowymi i to one je regulują, zmniejszyć można, gdy zmienią się ustawy). Elastyczność kształtowania wydatków – gdzie różnice między przewidywaną, a istniejącą inflacja, gdy przewidywana

niższa, wtedy obywatel płacąc płaci różnice – podatek inflacyjny. Wielkość i struktura wydatków budżetowych są ważnym wskaźnikiem kierunków i zakresu polityki

ekonomicznej i społecznej państwa. Z wielkości i struktury tych wydatków, a także ich dynamiki w poszczególnych latach, możemy odczytać, stopień zainteresowania państwa rozwojem poszczególnych

dziedzin gospodarki czy stopień jego zainteresowania w rozwiązywaniu poszczególnych problemów społecznych danego kraju. Lektura współczesnych budżetów ujawnia dużą różnorodność wydatków budżetowych. Są wśród nich

pozycje tradycyjne, a więc wydatki na utrzymanie administracji państwowej, obronność i bezpieczeństwo, ale także wydatki na cele inwestycyjne oraz różne dziedziny polityk i socjalnej. Są również wśród nich wydatki wynikające z mechanizmu finansowania polityki społeczno – gospodarczej

przez państwo jak np. wydatki na obsługę długu publicznego czy będące rezultatem udzielanych przez państwo gwarancji i poręczeń finansowych. Biorąc za kryterium przeznaczenie wydatków budżetowych

możemy wśród nich rozróżnić następujące grupy wydatków:

wydatki tradycyjne – są tradycyjne w budżetach i trudno od nich się uchylić – to wydatki

związane z obroną państwa, bezpieczeństwem wewnętrznym, wymiarem sprawiedliwości, administracją:

wydatki państwa opiekuńczego – na oświatę, kształcenie, ochronę zdrowia, budownictwo mieszkaniowe (szczególnie komunalne), naukę, związane z opieką społeczną, z zasiłkami dla

bezrobotnych, emerytury, renty (ich pozycja zależy, jaki system emerytalny, teraz reforma, żeby je wyprowadzić z budżetu);

wydatki gospodarki mieszanej –związane z finansowaniem przez budżet inwestycji w zakresie infrastruktury – system komunalny, drogi,koleje, elektryfikacja, telefonizacja;

Wielkość zależy czy w danym kraju można liczyć na kapitał prywatny w zakresie inwestowania w infrastrukturę (co stosunkowo nieopłacalne w porównaniu z bankowością, przemysłem), są o długich

cyklach, gdy kapitał wchodzi, gdy państwo w tym współuczestniczy lub stwarza warunki kredytowe. Mają raczej trwały charakter i są wydatkami prorozwojowymi.

Wchodzą tu także – oprocentowanie długu publicznego, rządowe subsydia dla przedsiębiorstw, dotowanie (gdy mają pomagać to też prorozwojowe, inaczej gdy są na przetrwanie, np. z obawy na wzrost bezrobocia).

Zmniejszanie wydatków prorozwojowych (też i nauka) jest niekorzystne. Prorozwojowy budżet jest niewysoki, a znaczące miejsce mają wydatki prorozwojowe.

Innym rodzajem agregacji wydatków budżetowych jest ich podział na wydatki osobowe i inwestycyjne. Podział ten może być przeprowadzony w stosunku do każdej grupy wydatków, zawartych w budżecie.

Jest on o tyle istotny, że każda z tych grup wydatków oznacza odmienny mechanizm ich oddziaływania na procesy makroekonomiczne. Jeśli bowiem wydatki osobowe stymulują wzrost popytu konsumpcyjnego w gospodarce, pośrednio oddziaływujące na stan zatrudnienia, to wydatki inwestycyjne

przyczyniają się do bezpośredniego wzrostu zatrudnienia i dochodów oraz dochodu narodowego.

45

Podobnie jak dokonał się na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci znaczny wzrost udziału państwa w dochodzie narodowym poprzez wzrost w tym dochodzie dochodów budżetowych – obserwujemy także

wzrost znaczenie wydatków budżetowych w gospodarce. Rosną one niekiedy szybciej niż dochód narodowy. Jest to rezultat rozwoju funkcji ekonomicznych państwa, jego oddziaływania na procesy koniunktury i wzrostu gospodarczego oraz zwiększania

zaangażowania państwa w rozwiązywanie problemów społecznych. Tendencja ta utrzymuje się mimo renesansu i ożywienia koncepcji liberalnych i konserwatywnych, upatrujących w rozwoju funkcji

ekonomicznych i społecznych państwa zagrożenie dla rozwoju gospodarczego i równowagi ekonomicznej. Współcześnie udział wydatków państwa w dochodzie narodowym sięga kilkadziesiąt procent.

Charakterystyczną cechą szeregu wydatków budżetowych jest ich duża sztywność, inercja. Dotyczy to zwłaszcza tych pozycji wydatków budżetowych które związane się z pozycją materialną dużych grup

społecznych. Utrzymanie i wzrost szeregu pozycji dotychczasowych wydatków budżetowych wynika także z procesów obiektywnych. Takimi są procesy demograficzne, wywołujące np. przyrost w pewnych okresach liczby

ludności w wieku emerytalnym, co powoduje konieczność zwiększania wydatków na świadczenia socjalne.

Ograniczone możliwości zwiększania dochodów budżetowych – w drodze np. zwiększania podatków – a także konieczność finansowania szeregu dziedzin życia społeczno – gospodarczego przez państwo, stwarzają sytuację, w której dochody państwa stają się nie wystarczające do pokrycia niezbędnych

wydatków. Jest to przyczyną powstawania deficytu budżetowego, czyli nadwyżki wydatków budżetu nad jego wpływami. Zdarza się i tak, że dochody budżetu okazują się w końcu okresu budżetowego wyższe niż wydatki, powodując powstanie nadwyżki budżetowej. Ta druga sytuacja jest raczej wyjątkowa – z

reguły potrzeby finansowania wydatków są wyższe niż dochody.

46

57. Deficyt budżetowy i metody jego finansowania.

Deficyt budżetowy – to też ważne określić. Warunki brzegowe, w jakich może poruszać się minister finansów i parlament. Tu ważne novum- parlament, ani prezydent nie mogą podwyższać poziomu deficytu od poziomu wyznaczonego przez rząd (czyli można podwyższać wydatki tylko, gdy wpływy

będą większe, to dyscyplinuje).

Deficyt budżetowy – dość trwałe zjawisko, bardzo wysoki od czasów Reagana mają Stany Zjednoczone. Deficyt może się zwiększyć, gdy pogorszenie koniunktury nie zostały przewidziane w budżecie. Deficyt to nie tylko różnica między dochodami, a wydatkami, ma w naszej polityce znaczącą rolę, ma

dyscyplinować wydatki budżetowe, nie może być podwyższany przez parlament. Deficyt: są poglądy, że jego zwiększenie byłoby w Polsce wskazane, z czym nie zgadza się Balcerowicz. Spowodowałoby to

ożywienie w gospodarce, zwiększyło wydatki na służbę zdrowia, oświatę, inwestycje w zakresie infrastruktury, a są pod tym względem okropne zaniedbania. Czemu więc się chce zmniejszać deficyt?- deficyt oznacza wzrost zadłużenia państwa, a więc wzrost kosztów obsługi w następnych latach, deficyt

kreuje deficyt w następnych latach

Wielkość deficytu budżetowego jest z zasady określona w ustawie budżetowej. Określane są sposoby finansowania przewidzianego ustawą deficytu. Istnieje w tej dziedzinie szereg możliwości – z różnymi następstwami dla gospodarki narodowej. Stąd też wybór metody finansowania deficytu nie jest rzeczą

dowolną. Po pierwsze można ograniczyć wydatki budżetowe lub zwiększyć dochody budżetowe przez podniesienie obciążeń podatkowych, likwidując w ten sposób deficyt budżetowy. Jest to, metoda najprostsza lecz w

istocie trudna do przeprowadzenia. Wynika to ze sztywności wydatków budżetu, a także szeregu ujemnych konsekwencji wynikających ze wzrostu opodatkowania.

Po drugie przyjmując konieczność istnienia deficytu budżetowego i niemożliwość zwiększenia podatków lub ograniczenia wydatków – znaleźć optymalny dla gospodarki narodowej sposób sfinansowania

deficytu. Takim sposobem może być emisja dodatkowej masy pieniądza – w drodze zaciągania kredytu w banku centralnym. Metoda ta może zastosowanie w sytuacji gdy bank centralny – jeśli jest instytucją

niezależną od rządu – wyrazi na to zgodę. Przyjmując, że dodatkowa emisja pieniądza jest możliwa, trzeba liczyć się z uruchomieniem na tej drodze impulsu inflacyjnego w gospodarce. Siła tego impulsu inflacyjnego zależeć będzie od stopnia wykorzystania mocy wytwórczych w momencie podjęcia

dodatkowej emisji pieniądza. W sytuacji gdy istnieją w gospodarce znaczne rezerwy niewykorzystanych mocy wytwórczych – emisja pieniądza nie musi wywołać procesów inflacyjnych, uruchamiając

niewykorzystane moce wytwórcze. W sytuacji pełnego wykorzystania mocy wytwórczych gospodarki trzeba się liczyć z nasileniem presji inflacji.

Po trzecie wykorzystać dla sfinansowania deficytu mechanizm długu publicznego. Dług ten może być długiem wewnętrznym lub zagranicznym. Dług zagraniczny sprawdza się do zaciągania kredytów w

zagranicznych instytucjach. Dług wewnętrzny jest długiem zaciąganym u ludności lub w systemie bankowym kraju. Jego formą jest sprzedaż na rynku wewnętrznym obligacji o różnym terminie wykupu, bonów skarbowych i innych form papierów wartościowych.

Dług publiczny jest metodą finansowania deficytu budżetowego, lecz stwarza on określone problemy,

które muszą by brane pod uwagę przy uruchomieniu mechanizmu zaciągania długu. 1. dług musi być po pewnym okresie zlikwidowany poprzez wykup przez skarb państwa

emitowanych papierów wartościowych – wraz z określonymi odsetkami. Oznacza to napływ do

gospodarki dodatkowej masy pieniądza i możliwość pobudzenia procesów inflacyjnych. Dług publiczny zaciągany w systemie bankowym kraju, na wewnętrznym rynku kapitałowym, zmniejsza

podaż środków pieniężnych, które mogły by być wykorzystane dla celów finansowania działalności gospodarczej przez prywatne podmioty. O tyle jest czynnikiem, który osłania aktywność kapitału prywatnego i osłabia koniunkturę gospodarczą. Zmniejszając podaż środków pieniężnych dla tego

47

kapitału – stymuluje wzrost bankowej stopy procentowej, co też jest czynnikiem przeciwdziałającym pozytywnym zjawiskom w przebiegu koniunktury.

Jedną z konsekwencji długu publicznego jako metody finansowania deficytu budżetowego jest redystrybucja dochodu narodowego w ramach społeczeństwa. Jak wyżej jest wskazane, że dług publiczny

po pewnym okresie musi być zlikwidowany. Państwo dokonuje wykupu sprzedanych uprzednio papierów wartościowych – wraz z określonymi odsetkami. Odsetki te trafiają do nabywców obligacji skarbu

państwa, są one jednak finansowane z normalnych dochodów budżetowych, przede wszystkim podatków. Oznacza, to że jedna grupa społeczna – płatnicy podatków, przekazują część swych dochodów nabywcom obligacji, otrzymującym procenty. O faktycznym ciężarze i korzyściach z tego procesu redystrybucji

decyduje struktura rozmieszczania pożyczek skarbu państwa – a więc to czy są one nabywane prze ludność czy przez banki, a także struktura obciążeń podatkowych, a więc, to jakie grupy społeczne i

jakimi podatkami są obciążone. 2. Odrębnym problemem są konsekwencje zadłużenia zagranicznego jako metody pokrywania

wydatków państwa i finansowania deficytu budżetowego. Pożyczki zagraniczne te muszą być

spłacone – wraz z określonym oprocentowaniem. Odczuwalność tego przez społeczeństwo zależy od sposobu wykorzystania pożyczek. Jeśli służą one rozbudowaniu mocy wytwórczych

gospodarki i rozwojowi eksportu – stają się czynnikiem unowocześnienia gospodarki, wzrostu dochodu narodowego, umożliwiając zarazem spłatę kredytów zagranicznych. Wykorzystane dla nieefektywnych przedsięwzięć inwestycyjnych i bieżącej konsumpcji w perspektywie stają się

ciężarem dla społeczeństwa i hamulcem rozwoju gospodarczego.

48

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome