Rozwój czasów - Notatki - Gramatyka historyczna - Część 2, Notatki'z Gramatyka historyczna. University of Warsaw
Warsawa
Warsawa1 March 2013

Rozwój czasów - Notatki - Gramatyka historyczna - Część 2, Notatki'z Gramatyka historyczna. University of Warsaw

PDF (273.0 KB)
7 strona
655Liczba odwiedzin
Opis
Notatki dotyczące ewolucji czasów w języku polskim.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 7
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

Czas przeszły złożony

Ewolucję przeszły również używane obecne postaci czasu przeszłego, które powstały ze

przekształcenia odpowiednich form czasu przeszłego złożonego.

Podstawa psł.

Czas przeszły złożony składał się z dwóch elementów: imiesłowu czasu przeszłegoczynnego

tzw. II i słowa posiłkowego być w formie czasu teraźniejszego.

*neslъ jesmь

imiesłów czasu przesz. czynny II słowo posiłkowe byti w odpowiedniej formie czasu ter.

w M. lp. lub lmn. odpowiedniego rodzaju

W języku staropolskim formy tego czasu obejmowały trzy liczby; pojedynczą, mnogą i podwójną.

docsity.com

Poniżej przedstawiono odmianę psł. w lp. i lmn. oraz staropolską.

Psł. stp. Psł. stp.

l. p. l.m.

1. os. vidělъ, -a jesmь > widział, -a jeśm *viděli, ly, la jesmъ > widzieli, ały, ała jesmy

2. os. vidělъ, -a jesi > widział, -a jeś *viděli, ly, la jeste >widzieli, ały, ała jeście

3. os. vidělъ, -a, -o jestь > widział, -a, -o jest (jeść) *viděli, ly, la sǫtъ > widzieli, ały, ała są

W języku polskim dokonały się następujące zmiany:

1) zanik liczby podwójnej w stp.;

2) W 3. os. l.p. i m. zaczęto słowo posiłkowe być pomijać, tak więc sam imiesłów stał się jedynym

wykładnikiem czasu przeszłego, czyli zaczął pełnić funkcję formy osobowej.

3) W pozostałych formach osobowych słowo posiłkowe wymawiane łącznie z imiesłowem

przekształcano i upraszczano w szybkiej wymowie, por. robił jeśm > robiłeśm > robiłem, robił jeś

docsity.com

> robiłeś, robili jesmy > robilismy > robiliśmy (-śmy pod wpływem innych form). W ten sposób

przekształciło się ono w końcówkę fleksyjną.

4) innowacje związane z rozwojem rodzaju męskoosobowego i niemęskoosobowego doprowadziły

do wykształcenia się dwóch form w liczbie mnogiej: męskoosobowej (1 os. widzieliśmy <

widzieli jesmy, 2 os. widzieliście < widzieli jeście, 3 os. widzieli < widzieli są) i

niemęskoosobowej (1 os. widziałyśmy < widziały jesmy, 2 os. widziałyście < widziały jeście, 3

os. widziały < widziały są); już w najstarszej polszczyźnie przy rzecz. męskich nieżywotnych

pojawiały się formy na –ły (nie –li);

5) na przełomie XV i XVI w. pojawiają się formy wariantywne (oboczne) czasu przeszłego z –ech,

-chmy, np. pobudziłech, bylibychmy, które jednak szybko wychodzą z użycia (w I poł. XVII w.),

dziś mają charakter gwarowy (na Śląsku i w części płd.-zach. Małopolski).

Por. odmianę dawną i współczesną w czasie przeszłym w rodzaju żeńskim:

odmiana dawna odmiana współczesna

1. os. l.p. chodziła jeśm -> chodziłaśm -> | 1. os. l.p. chodziłam

docsity.com

2. os. l.p. chodziła jeś ->| 2. os. lp. chodziłaś

3. os. l.p. chodziła jest (jeść, je) ->| 3.os. l.p. chodziła

1. os. l.m. chodziły jesmy ->| 1. os. l.m. chodziłyśmy

2. os. l.m. chodziły jeście ->| 2. os. l.m. chodziłyście

3. os. l.m. chodziły są ->| 3. os. l.m. chodziły

O tym, że historycznie słowo posiłkowe i imiesłów były odrębnymi formami, świadczą dziś:

 ruchomość końcówek czasu przeszłego, np.:

zrobiłeś to lub tyś to zrobił; gdzie byłeślub gdzieś był; ale chwaliliśmy lub aleśmy chwalili

 nietypowy dla polszczyzny akcent proparoksytoniczny (tj. trzeciej sylaby od końca wyrazu) w

formach 1. i 2. os. l.m., np.:

|byliśmy oraz |byliście; wno|siliśmy oraz wno|siliście

docsity.com

Obecnie w odniesieniu do tych form także ujawnia się działanie tendencji upraszczających.

Przejawem jej działania jest dążenie do ujednolicenia w wyrazach rodzimych w normie potocznej

akcentu na drugiej sylabie od końca (paroksytonicznego) zamiast starannego i wynikającego z

historycznego rozwoju na trzeciej sylabie od końca wyrazu (akcentu proparoksytonicznego).

Obecnie norma użytkowa dopuszcza akcentowanie drugiej głoski od końca w formach 1. i 2. os.

l.m. cz. przeszłego, np.:

Chodzi|liśmy zamiast cho|dziliśmy; chodzi|liście zamiast cho|dziliście; nudzi|liśmy się zamiast

nu|dziliśmy się

Czas zaprzeszły

Wśród czasów przeszłych dziedziczonych z epoki przedpolskiej znajdował się również tzw. czas

zaprzeszły. Używano go do wyrażenia czynności starszej niż inna czynność przeszła lub do

określenia czynności dawno minionej. Czas zaprzeszły był czasem złożonym, składał się z formy

imiesłowu czasu przeszłego czynnego II i czasu przeszłego złożonego słowa posiłkowego być, np.:

docsity.com

l.p. l.m.

1. os. zrobił był jeśm - >| zrobiłem był zrobili byli jesmy ->| zrobiliśmy byli

2. os. l.p. zrobił był jeś ->| zrobił był zrobili byli jeście ->| zrobiliście byli

3. os. l.p. zrobił był jest ->| zrobił był zrobili byli są ->| zrobili byli

Formy czasu zaprzeszłego pojawiały się w literaturze dawnej. We współczesnej polszczyźnie

praktycznie nie występują, pojawiają się sporadycznie w celach stylizacyjnych lub u przedstawicieli

najstarszego pokolenia użytkowników polszczyzny.

Ćwiczenia i pytania kontrolne:

1. Jak w języku staropolskim wyglądała odmiana w czasie przeszłym w l.p. i mn. czasownika

słyszeć?

2. Co świadczy o dawnym złożonym charakterze dzisiejszych form czasu przeszłego?

3. Przedstaw ewolucję czasu przeszłego złożonego w języku polskim.

docsity.com

4. W poniższym fragmencie „Kazań świętokrzyskich” wskaż formy dawnych czasów przeszłych

prostych: Usłyszew to krol Ezechijasz (...), pośpieszychą się do kościoła na modlitwę przed Boga

wszemogącego i poczęchą się modlić, iżby je Bog zbawił od mocy krola pogańskiego.

5. Omów pochodzenie form: chodziłem, chodziłeś, chodziliśmy, chodziliście.

6. Objaśnij staropolskie formy: robił jest, robili jeśmy, robili są.

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome