Stale stopowe o szczególnych właściwościach - Notatki - Materiałoznastwo, Notatki'z Materiałoznastwo. Warsaw University of Technology
mellow_99
mellow_9914 March 2013

Stale stopowe o szczególnych właściwościach - Notatki - Materiałoznastwo, Notatki'z Materiałoznastwo. Warsaw University of Technology

PDF (547.6 KB)
15 strona
2Liczba pobrań
1000+Liczba odwiedzin
Opis
W notatkach omawiane zostają zagadnienia z materiałoznastwa: stale stopowe o szczególnych właściwościach.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 15
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Metaloznawstwo cz3.pdf

10. STALE STOPOWE O SZCZEGÓLNYCH WŁAŚCIWOŚCIACH

Stale o szczególnych właściwościach dzielą się na grupy o podobnych właściwościach chemicznych, fizycznych bądź mechanicznych (tabl. 10.1). W wielu trudnych warunkach pracy: wysokich temperaturach, agresywnych środowiskach czy wielkich obciążeniach stale stopowe o szczególnych właś- ciwościach mają podstawowe zastosowanie, chociaż inne stopy, jak: staliwa i żeliwa stopowe, stopy tytanu, niklu, kobaltu czy molibdenu, często wykazują lepsze właściwości.

Większość stali o szczególnych właściwościach to stale wysokostopowe i wieloskładnikowe, a najczęściej stosowanymi dodatkami stopowymi są: Cr, Ni, Mn, Si, Mo, Ti, V i W. Tworzą one z żelazem roztwory stałe różnowęzłowe, wpływają na alotropię żelaza, obniżając lub podwyższając temperatury prze- mian A3 i A4.

Można wyróżnić trzy typy układów Fe - pierwiastek stopowy: • z rozszerzonym obszarem trwałości fazy γ, • z zwężonym obszarem trwałości fazy γ, • z przemianą eutektoidalną (rys. 10.1).

Ocena wpływu pierwiastka stopowego na strukturę stali musi uwzględniać równocześnie oddziaływanie węgla. Podstawą tej oceny są układy trójskład- nikowe Fe-C-pierwiastek stopowy.

Wyróżnia się dwa typy układów równowagi: austenityczny i ferrytyczny (rys. 10.2). Pierwiastki rozszerzające obszar austenitu: Ni, Mn, Co, w zależności od zawartości węgla nadają stalom w stanie równowagi strukturę najpierw pod- i nadeutektoidalną, a przy wzrastającej ilości pierwiastka stopowego półaustenityczną i austenityczną. Przy dużej zawartości węgla, niezależnie od ilości pierwiastka stopowego - strukturę ledeburytyczną (rys. 10.2a). Pierwias- tki stopowe rozszerzające obszar ferrytu: Cr, Mo, W, V, Ti, Al, Si, P, przy wzrastającej zawartości węgla nadają stalom struktury pod- i nadeutektoidal- ne, ledeburytyczne oraz półferrytyczne i ferrytyczne - przy rosnącym udziale pierwiastka stopowego (rys. 10.2b).

docsity.com

159

Tablica 10.1 Niektóre rodzaje stali stopowych o szczególnych właściwościach

i zasady ich znakowania

Stale odporne na korozję (nierdzewne i kwasoodporne), PN-71/H-86020:

H13, OH13J, 1H13, 2H13, 2H14, 3H13, 4H13, 4H14, OH17T, H17, H18,

H17N2, 2H17N2, 3H17M, H13N4G9, OH17N4G8, 1H17N4G9, 2H18N9, 1H18N9, OH18N9, OOH18N10, 1H18N9T, 1H18N10T, OH18N10T, 1H18N12T, OH18N12Nb,

H18N10MT, H17N13M2T, OH17N12M2T, OOH17N14M2, OH17N16NST, OH23N26M3TCu, OH22N24M4TCu

Stale żaroodporne, PN-71/H-86022:

H5M, H6S2, 2H17, H13JS, H18JS, H24JS, H25T, H26N4, H18N9S, H23N13, H20N12S3, H23N18, H25N20S2, H18N25S2, H16N36S2

Stale zaworowe:

H9S2, H10S2M, 4H14N14W2M, 50H21G9N4

Staliwo odporne na ścieranie, PN-88/H-83160:

L120G13

Zasady znakowania

Oznaczanie stali o szczególnych właściwościach oparte jest na podobnych zasadach co znakowane stali stopowych konstrukcyjnych. Znak gatunku składa się z liter oznaczających składniki stopowe według następującej symboliki:

G - mangan, S - krzem Η - chrom,

Ν - nikiel Μ - molibden, W - wolfram,

Nb - niob, Τ - tytan, J - aluminium,

oraz liczb określających ich udział w stali, jeśli jest większy niż 1%. Jeżeli stale różnią się między sobą zawartością węgla, wówczas przed pierwszą literą umieszcza się cyfrę: 00, 0, 1, 2, 3 lub 4. Np. udział węgla nie przekraczający 0,03% odpowiada oznakowaniu - 00.

docsity.com

160

Fe Zawartość pierwiastka s topowego , %

Rys. 10.1. Rodzaje wykresów układów równowagi fazowej Fe-M (M - oznacza pierwiastek stopowy); a) z rozszerzonym obszarem fazy γ, b) z zwężonym obszarem fazy γ, c) z przemianą

eutektoidalną

Rys. 10.2. Struktury stopów trójskładnikowych układu równowagi fazowej Fe-M-C, zależnie od zawartości węgla i rodzaju pierwiastka stopowego; a) rozszerzającego pole austenitu,

b) rozszerzającego pole ferrytu

Struktury stali stopowych w stanie równowagi (stan wyżarzony) mogą się jednak różnić od struktur, jakie uzyska stal po ochłodzeniu w spokojnym powietrzu do temperatur otoczenia. W tym wypadku decydujący jest wpływ pierwiastków stopowych na położenie krzywych przemiany austenitu przech- łodzonego i temperaturę MS.

Przy chłodzeniu stali w powietrzu wyróżnia się następujące klasy struktur: perlityczną, bainityczną, martenzytyczną i austenityczną (rys. 10.3). Przy małej zawartości pierwiastka stopowego krzywa chłodzenia przecina linie początku i końca przemian dyfuzyjnych (rys. 10.3a,b). Zależnie od kształtu krzywych powstaje perlit lub bainit, stąd stale te zalicza się do klasy perlitycznej lub bainitycznej. Przy większej zawartości dodatków stopowych, jeśli krzywa

a)

T em

pe ra

tu ra

, °C

γ

α

Ni, Mn, Co

b)T

γ α

Cr, Mo, W, V, Ti, Al

c)Τ

N, Cu

a )

p ie

rw ia

st e

k st

o p

o w

y , %

austenityczna

γ austenityczna pór- ledebu-

rytyczna

pod- nad- eutektoidalna

Τ S Ε %C

Τ

b) ferrytyczna

p ie

rw ia

st e k

st o

p o

w y

, %

półferrytyczna

ledebu - rytyczna

γ α pod- nad-

eutektoidalna

Τ S Ε %C

T

α

docsity.com

161

Α - austenit przechłodzony Vp - szybkość chłodzenia w powietrzu

Rys. 10.3. Wykresy CTPc stali: a) perlitycznej, b) bainitycznej, c) martenzytycznej, d) austenitycz- nej, z zaznaczoną szybkością chłodzenia w powietrzu

przemiany austenitu przechłodzonego jest odsuwana w kierunku dłuższych czasów, a punkt MS leży powyżej temperatury otoczenia, powstaje struktura martenzytyczna (rys. 11.3c). Takie stale zalicza się do klasy martenzytycznej. Przy równoczesnym odsunięciu krzywej CTP od osi temperatur i obniżeniu punktu MS poniżej temperatury 0°C - austenit nie ulega przemianie i otrzymu- je się stal klasy austenitycznej (rys. 10.3d).

10.1. Stale odporne na korozję

Elementy maszyn i urządzeń, konstrukcje ulegają niszczeniu wskutek chemicznego lub elektrochemicznego oddziaływania środowiska. Zjawisko to nazywa się korozją. Przebieg procesu korozyjnego i jego mechanizm w znacz- nym stopniu zależy od rodzaju środowiska. Wyróżnia się dwa podstawowe typy korozji: • korozję elektrochemiczną, • korozję chemiczną.

Większość procesów korozyjnych przebiega w roztworach wodnych i ma charakter elektrochemiczny. W obecności elektrolitu na powierzchni metalu tworzą się ogniwa korozyjne. Powodem ich powstania mogą być zarówno niejednorodności metalu, jak i elektrolitu. Obszary metalu o niższym poten- cjale elektrochemicznym - anody- ulegają rozpuszczaniu, tzn. jony metalu przechodzą do roztworu, a uwolnione elektrony przepływają do obszarów o wyższym potencjale - katod.

Na powierzchni katody następuje ich rozładowanie przez jony dopływają- ce poprzez elektrolit z anody. Podczas pracy ogniw korozyjnych skład chemiczny roztworu elektrolitu w pobliżu obszarów katodowych i anodowych

a ) b) c ) d ) A1 A1 A1 A1

A

A Vp A A

T e

m p

e ra

tu ra

Ms Vp

Ms

Vp Ms Vp

20°C 20°C 20°C 20°C Ms

C z a s

docsity.com

162

ulega ciągłym zmianom, co może powodować wtórne reakcje elektrodowe. Wynikiem ich może być tworzenie osadów. W wypadku korozji żelaza i stali węglowych są to uwodnione tlenki żelaza, nazywane potocznie rdzą.

Korozja chemiczna jest zjawiskiem niszczenia metalu wskutek bezpośred- niej reakcji chemicznej z suchymi gazami, jak: tlen, wodór, tlenki węgla, chlor, amoniak, lub ciekłymi nieelektrolitami, jak: ropa naftowa, jej pochodne lub inne substancje organiczne. Najczęstszym rodzajem korozji chemicznej jest korozja gazowa, czyli utlenianie metali w wysokiej temperaturze w atmosferze suchych gazów. Odporność na korozję chemiczną (utlenianie) zależy od właściwości metalu, od budowy i właściwości produktów korozji (tlenków) oraz od temperatury.

Żelazo, jego stopy z węglem i stale niskostopowe są nieodporne na korozję zarówno w roztworach wodnych (elektrochemiczną), jak i w środowisku gazowym (chemiczną). Tworząca się na nich warstewka produktu korozji (tlenku) jest nietrwała, nie chroni metalu przed działaniem środowiska.

Niektóre metale, o większym powinowactwie do tlenu niż żelazo, mogą w pewnych warunkach zachowywać się tak jak metale bardziej szlachetne, wskutek pokrycia się ściśle przylegającą, szczelną warstewką tlenków lub innych związków. Taki stan metalu nazywa się stanem pasywnym. W wypad-

ku uszkodzenia warstewka ta ma zdolność szybkiego odtworzenia się. Metalem łatwo pasywującym się jest chrom, który przenosi tę zdolność na swoje stopy. Stopy żelaza z chromem pasywują się pod wpływem tlenu za- wartego w powietrzu już przy zawar- tości 13 do 14% Cr, co zapewnia im odporność korozyjną. Przejście stali w stan pasywny pod wpływem dodat- ku chromu wyraża się skokową zmia- ną potencjału elektrodowego z elekt- roujemnego (- 0,6 V) na elektrododa- tni (+ 0,2V), (rys. 10.4). Należy tu podkreślić, że stan pasywny może być

uzyskany jedynie przy zachowaniu podstawowego warunku - czystej i gładkiej powierzchni.

Rys. 10.4. Potencjał elektrodowy stali o różnej zawartości chromu w środowisku wodnym

10.1.1. Stale nierdzewne

Stale nierdzewne są stalami chromowymi, zawierającymi co najmniej 13% Cr. Wyróżnia się dwie klasy sktrukturalne tych stopów: ferrytyczną i martenzytyczną, co wynika z zakresu występowania obszarów jednofazowych

Po te

nc ja

t e le

kt ro

do w

y, V

0,2

0

-0,2

-0,4

-0,6

0 4 8 12 16 20

% w a g o w y Cr

docsity.com

163

na wykresie równowagi fazowej Fe-Cr-C (rys. 10.5). Jak wynika z rys. 10.5 a, b, ferryt stopowy w całym zakresie temperatur może występować przy bardzo małej zawartości węgla, do około 0,08% przy 13% chromu i do 0,1 % węgla przy 17% chromu. Stale ferrytyczne gat. OH13 i H17 mają zawartość węgla mieszczącą się w tych granicach. Najlepszą ciągliwość, umożliwiającą tłoczenie na zimno i jednocześnie najwyższą odporność na korozję, uzyskują stale

Rys. 10.5. Przekroje stężeniowe wykresu układu równowagi fazowej Fe-Cr-C przy stałych zawartościach chromu: a) 13%, b) 17%, c) 25%, gdzie: α - ferryt stopowy, γ - austenit stopowy,

K1 - M23C6, K2 - M7C3

a ) b ) c ) 1600

L L L

1500 L + α

L + α

L+α+γ L+α+γ

L+α

1400 α

α+γ L+γ L+γ

1300 α+γ L+α+γ

γ α

γ α +

γ

1200 γ+Κ2

α α+γ+Κ1

1100

γ+K2

γ+K1

T e

m p

e r

a tu

r a

, °C

1000

γ+K1 α+γ+K1 900

800

α+K1 α+γ+K1

700

α+K1

α+ K

1+ K

2

α+K1

0 0,5 1 0 0,5 1 0 0,5 1

% w a g o w y C

docsity.com

164

ferrytyczne w wyniku wygrzewania w temperaturze 800°C i chłodzenia z piecem, dlatego też stosuje się je w stanie wyżarzonym. Wygrzewanie tych stali w temperaturach ponad 1000°C wywołuje rozrost ziarn, który jest procesem nieodwracalnym, gdyż brak przemian fazowych uniemożliwia roz- drobnienie ziarna. Gruboziarnistość powoduje zaś kruchość stali ferrytycznych w temperaturze otoczenia.

W stalach ferrytycznych jednakże wskutek segregacji dendrytycznej w mik- roobszarach, zawartość węgla może przekroczyć wymienione wartości i stal uzyskuje strukturę ferrytyczną z węglikami1). W konsekwencji przy nagrzaniu np. do spawania powstaje w tych miejscach struktura półaustenityczna, a przy chłodzeniu wydziela się martenzyt na granicach ziarn, powodując kruchość stali. Spawanie jest więc utrudnione. To ujemne zjawisko można usunąć przez dodatek tytanu w ilości wystarczającej do związania węgla, tj. około 5X% C. Węgliki tytanu są bardzo trwałe i rozpuszczają się dopiero w temperaturze wyższej niż 1150°C. Dzięki temu zmniejsza się możliwość powstawania austenitu. Strukturę stali z dodatkiem tytanu, gat. OH17T przedstawiono na fot. 10.1.

Stale zawierające 13% Cr są odporne na korozję atmosferyczną, parę wodną, wody naturalne (poza morską). Stale o 17% zawartości chromu można stosować na elementy pracujące w stopionej siarce i jej parach, rozcieńczonych alkaliach oraz zimnych roztworach kwasów organicznych. Typowe zastosowa- nie stali nierdzewnych ferrytycznych podano w tabl. 10.2.

Stale martenzytyczne obejmują min. gatunki: 1H13, 2H13, 3H13, 4H13, Η18. Stale te po nagrzaniu do temperatur ponad 1000°C przechodzą przemia- nę α→γ (rys. 5a,b). W stalach zawierających 17% Cr obszar jednofazowy austenitu jest stosunkowo wąski. W celu jego poszerzenia i umożliwienia hartowania do tych stali dodaje się około 2% Ni (gat. H17N2, 2H17N2). W stalach martenzytycznych chrom i węgiel rozpuszczone w austenicie stabilizują go, dzięki czemu stale te mają dużą hartowność tak, że podczas chłodzenia w powietrzu uzyskują strukturę martenzytyczną (stąd pochodzi nazwa stali). Ponadto, celem rozpuszczenia węglików chromu podczas aus- tenityzowania jest zapewnienie odporności korozyjnej stali. Stale marten- zytyczne hartuje się w powietrzu lub oleju, a strukturę po hartowaniu stanowi martenzyt stopowy (fot. 10.2). Odpuszczanie tych stali przeprowadza się albo w temperaturze do około 400°C, dla zachowania wysokiej twardości i wy- trzymałości, albo w zakresie 600 — 790°C dla wymaganej wytrzymałości i ciąg- liwości. Stale 1H13 i 2H13 odpuszcza się w zakresie 660 — 790°C, a pozostałe zależnie od rodzaju wytworzonych przedmiotów; narzędzia odpuszcza się w 100-200°C (4H13) lub 200-300°C (3H13, H18), sprężyny w 200-300°C (4H13) i 350 - 400°C (3H13), a części maszyn 600 - 700°C. Warunki obróbki cieplnej i zastosowanie stali martenzytycznych podano w tabl. 10.2.

1) Węgliki mają zdolność rozpuszczania azotu i tworzenia w ten sposób węglikoazotków.

docsity.com

165

Tablica 10.2 Przykłady stali odpornych na korozję; skład chemiczny, warunki obróbki cieplnej, typowe zastosowanie, wg PN-71/H-86020

Gatunek stali

OH13 OH13J

OH17T H17

1H13

2H13 3H13

4H13

H17N2

H18

OH18N9 1H18N9T

OOH18N10

OH18N12Nb

OH17N4G8

OOH17N14M2

Skład chemiczny średni [%]

C

max

0,08 0,08

0,08 0,10

0,12

0,20 0,30

0,40

0,14

1,0

max

0,07 0,10

0,03

0,08

0,07

0,03

Mn

max

0,8

1,0

0,8 0,8

max

0,6

0,6 0,6

0,6

0,6

0,8

max

2,0 2,0

2,0

2,0

9,0

2,0

Cr

13 13

17 17

13

13 13

13

17

18

18 18

18

18

17

17

Ni Inne

Warunki obróbki cieplnej

temperatura/ośrodek chłodzący1)

STALE FERRYTYCZNE

max

0,6 0,6 Al 0,2

0,6 T i = 5 × C d o 0 , 8 0,6

Wyżarzanie

740-780/p 800-850/ρ,ο

760-780/p 760-780/p,w

STALE MARTENZYTYCZNE

max

0,6

0,6 0,6

0,6

2,5

0,6

Hartowanie

950-1050/ρ,ο

980-1050/ρ,ο 950-1020/o

1000-1050/o

975-1040/o

1000-1050/o

Odpuszczanie

700-790/p,o,w

660-770/p,o,w 220-700/p,o

100-600/p,o

275-350/p

200-300/ο,ρ

STALE AUSTENITYCZNE

10 9 T i = 5 × C do 0,8

11

12 N b = 1 0 × C do l,l

4,5 N=0,2÷0,15

13 Mo = 24÷2,5

Przesycanie

1000-1100/w,p 1000-1100/w,p

1000-1100/w,p

1000-1100/w,p

1020-1120/w.p

1020-1120/w,p

Zastosowanie

w przemyśle naftowym: wykładziny zbiorni- ków, kolumny rektyfikacyjne, rury krakingowe

urządzenia do wytwarzania kwasu azotowego oraz aparatura w przemyśle spożywczym

- łopatki turbin parowych, zawory pras hydra- ulicznych

jak 1H13 dla większej wytrzymałości: wały, formy dla odlewów ciśnieniowych, sprężyny

- narzędzia skrawające i pomiarowe, łożyska kul- kowe

- części maszyn w przemyśle kwasu azotowego i spożywczego

- łożyska kulkowe dla przemysłu naftowego, panewki, zawory, narzędzia chirurgiczne

urządzenia przemysłu chemicznego, farmace- utycznego i spożywczego, OH18N9 na części głęboko tłoczone

- jak 1H18N9T dla wyższych wymagań odpor- ności na korozję międzykrystaliczną

- jak 1H18N9T dla wyższych wymagań odpor- ności na korozję - części do głębokiego tłoczenia

- aparatura w przemyśle spożywczym

- części o dużym zagrożeniu korozją między- krystaliczną

1) ρ - powietrze, o - olej, w - woda

docsity.com

166

10.1.2. Kwasoodporne stale austenityczne

Stale zawierające od 12 do 25% chromu oraz od 8 do 29% niklu, przy zawartości węgla mniejszej niż 0,04%, posiadają strukturę austenityczną w całym zakresie temperatur (rys. 10.6). Obecność niklu zapewnia lepsze właściwości mechaniczne i większą odporność na korozję tych stali w porów- naniu do nierdzewnych chromowych.

W stalach austenitycznych zawie- rających więcej węgla niż 0,04% wy- stępuje węglik M23C6

1) . Uzyskanie struktury jednofazowej, zapewniają- cej najlepszą odporność na korozję, wymaga wygrzania stali w tempera- turze 1050 — 1100°C celem rozpusz- czenia węglika w austenicie. Następ- nie ochłodzenie w wodzie daje struk- turę austenitu przesyconego węglem (fot. 10.3). Taką obróbkę cieplną na- zywa się przesycaniem. Wszystkie sta- le austenityczne zawarte w PN są stosowane w stanie przesyconym, bez względu na to, czy mają więcej węgla niż 0,04% (np. gat 1H18N9), czy mniej (np. gat. OOH18N10)2).

Stan przesycenia jest stanem nie- równowagi i utrzymuje się do około 400°C, kiedy to nie występuje dyfuzja węgla. Nagrzanie przesyconej stali powyżej 500°C do 800°C powoduje wydzielanie się z austenitu nadmiaru

Rys. 10.6. Przekrój stężeniowy wykresu układu równowagi fazowej Fe-Cr-Ni-C, przy stałej zawartości: 18% Cr i 8% Ni; α - ferryt stopo- wy, γ - austenit stopowy, punkty: S, Ε i C ma- ją, podobne znaczenie jak na wykresie równo-

wagi Fe-Fe3C

węgla w postaci węglika M23C6 , zarodkującego i rozrastającego się na granicach ziarn. Wobec dużej różnicy szybkości dyfuzji chromu i węgla chrom potrzebny do utworzenia węglika pobierany jest głównie z przygranicznych warstw ziarn, natomiast węgiel - z całej objętości (rys. 10.7). W rezultacie zawartość chromu na granicach ziarn może zmniejszyć się poniżej 13% niezbędnych do pasywacji. Jeśli wydzielenia węglika będą tworzyły prawie ciągłą warstewkę na granicach austenitu, to stal ulega groźnej w skutkach korozji międzykrystalicznej w środowiskach, w których stale austenityczne

1) M23C6 - ogólny wzór węglika, który w stalach austenitycznych Cr-Ni zawiera głównie Cr i Fe - (Fe, Cr)23C6.

2) Wskutek segregacji dendrytycznej w stalach zawierających mniej niż 0,04% węgla mogą wystąpić wydzielenia węglików.

1400

1200

1000

800

600

400

200

0,04 0,2 0Λ 0,6 0.8 1,0

% wagowy C

T e

m p

e ra

tu ra

, °C

docsity.com

167

Rys. 10.7. Zmiany zawartości chromu (1) i węgla (2) w obszarze granicy ziarna austenitu, spowodowane wydzieleniem się węglika chromu M23C6 w stali wrażliwej na korozję międzykrys- taliczną; x zawartość węgla w równowadze z węglikami, ok. 0,02%; xx średnia zawartość węgla,

ok. 0,10%

są zwykle odporne. Korozja międzykrystaliczną, objawiająca się gwałtownym spadkiem wytrzymałości i udarności, może całkowicie zniszczyć spójność stali.

Na korozję międzykrystaliczną narażone są elementy spawane, bowiem w łączonym metalu, w pobliżu spoiny, wskutek oddziaływania ciepła następuje wydzielanie węglików na granicach ziarn austenitu. Zapobieganie skłonności do korozji międzykrystalicznej polega na stabilizowaniu stali dodatkiem tytanu lub niobu w ilości wystarczającej do związania węgla w postaci węglików tytanu lub niobu, które nie rozpuszczają się w austenicie w tem- peraturach do 1100°C (np. gat 1H18N1OT, OH18N12Nb). Stabilizowanie stali dodatkiem niobu jest korzystniejsze, ponieważ ulega on tylko nieznacz- nemu wypaleniu podczas spawania w przeciwieństwie do tytanu. Najpewniej- szym jednak sposobem uniknięcia podatności na korozję międzykrystaliczną jest obniżenie zawartości węgla w stali co najmniej do 0,03%.

Stale austenityczne wykazują dobrą odporność korozyjną w środowisku kwasu azotowego, wielu kwasów organicznych, roztworów soli i zasad. Brak im odporności na działanie kwasu siarkowego i solnego.

W odróżnieniu od ferrytycznych i martenzytycznych, stale austenityczne są niemagnetyczne.

1

18

13

2

0,1xx

0,02x

Granica ziarna

odległość od granicy ziarna

Z a w

a rt

o ść

c h

ro m

u ,

%

w ęg

li k

Z a w

a rt

o ść

w ę g

la ,

%

docsity.com

168

10.1.3. Uszkodzenia stali odpornych na korozję

Zależnie od środowiska i stanu materiału korozja stali nierdzewnych i kwasoodpornych może występować w różnych postaciach jako: ■ korozja równomierna, często spotykana w środowiskach kwaśnych, powo- dująca dość regularne zmniejszenie grubości metalu, ■ korozja wżerowa lub punktowa albo pitting, w środowiskach zawierających głównie jony chlorkowe (woda morska). Przenikanie tych jonów w miejscach osłabienia warstewki pasywnej stali na wtrąceniach niemetalicznych, niejedno- rodnościach struktury, mikroporach powoduje przebicie tej warstewki. Od- słonięty czysty metal tworzy ogniwa korozyjne z przylegającym do niego obszarem spasywowanej stali. Wżery głębokie i wąskie, często osłonięte narostem produktów korozji, przy stosunkowo niewielkich ubytkach masy metalu stanowią jeden z najniebezpieczniejszych rodzajów niszczenia korozyj- nego (fot 10.4a), ■ korozja międzykrystaliczna postępująca od powierzchni w głąb metalu granicami ziarn, osłabiająca spójność materiału aż do jej zniszczenia. Przy- czyną tego typu korozji jest zjawisko dechromizacji granic ziarn austenitu (fot 10.4b), ■ korozja naprężeniowa w środowiskach wodnych zawierających jony chlor- kowe, przy równoczesnym oddziaływaniu statycznych naprężeń rozciągają- cych. Przejawia się powstawaniem wąskich szczelin rozwijających się prosto- padle do kierunku działania naprężeń w charakterystyczne pęknięcia z licz- nymi odgałęzieniami. Pęknięcia te mają charakter kruchy pomimo plastyczno- ści metalu (fot. 10.4c), ■ korozja kontaktowa w miejscach, gdzie stal odporna na korozję styka się z innymi metalami, tworząc makroogniwo galwaniczne.

10.2. Stale żaroodporne

Odporność na działanie gorących gazów utleniających o temperaturze wyższej niż 600°C nazywa się żaroodpornością. Środowisko suchych gazów utleniających, najczęściej spalin, zawiera tlen, dwutlenek węgla, tlenek węgla, dwutlenek siarki, azot, parę wodną, cząstki popiołu. Wywołuje ono korozję gazową metali, polegającą na reakcji chemicznej między metalem i utleniaczem z wytworzeniem odrębnej fazy - tlenku na powierzchni metalu. Przebieg korozji zależy od rodzaju metalu oraz składu chemicznego fazy gazowej. Jeśli produkty utleniania tworzą szczelną, trudnotopliwą warstewkę pozbawioną defektów sieciowych, wówczas zgorzelina posiada dobre właściwości ochronne. Proces korozji jest hamowany, metal ulega pasywacji.

docsity.com

169

Stale węglowe w temperaturze ponad 500°C pokrywają się nieszczelnymi warstewkami zgorzeliny i ulegają szybkiemu utlenieniu.

Wprowadzenie do stali dodatku chromu, pierwiastka o większym powino- wactwie do tlenu niż żelazo, powoduje, że stal pokrywa się cienką, szczelną warstewką Cr2O3·FeO. Dzięki tej właściwości chrom stanowi podstawowy składnik stali żaroodpornych. Równocześnie z chromem, w mniejszych iloś- ciach, stosuje się aluminium i krzem, które mają podobne właściwości jak chrom. Zawartość węgla w tych stalach jest ograniczona do 0,2% dla zapewnienia spawalności. Podstawowym wymaganiem w stosunku do stali żaroodpornych jest stabilność struktury do zakresu temperatur pracy, ponie- waż ewentualne zmiany objętości metalu wywołane przemianą alotropową naruszałyby spójność pasywnej warstewki chroniącej metal.

Równolegle z odpornością na korozję gazową stale przeznaczone na elementy maszyn, pracujące w temperaturach wyższych niż 550°C, muszą posiadać zdolność wytrzymywania obciążeń mechanicznych w długim okresie czasu, czyli żarowytrzymałość. Właściwość ta jest określona m.in. przez wytrzymałość na pełzanie1). Wzrost żarowytrzymałości stali uzyskuje się przez wprowadzenie Mo, W, Nb, Ti, które podwyższają temperaturę topnienia stali i utwardzają roztwór stały tworząc wydzielenia faz międzymetalicznych o dużej dyspersji. Większą żarowytrzymałośc mają stale o większym ziarnie niż mniejszym, strukturze austenitycznej niż ferrytycznej.

Stale żaroodporne i żarowytrzymałe zalicza się do klasy ferrytycznej i austenitycznej, a ponadto do sorbitycznej, jak w wypadku stali zaworowych (tabl. 10.3).

Stale chromowe oraz z dodatkiem Si, Al bądź Ti mają strukturę ferrytu stopowego z niewielką ilością węglików, jak w stali gat. H25T (rys. 10.5c), (fot. 10.5). Stale ferrytyczne stosowane są w stanie wyżarzonym na nieob- ciążone części kotłów parowych, pieców przemysłowych, aparatury chemicznej.

Stale chromowo-niklowe oraz z dodatkiem Si mają strukturę austenitycz- ną z niewielką ilością węglików, jak w stali gat. H25N20 (fot. 10.6). Stosuje się je w stanie przesyconym, głównie na części aparatury chemicznej, łopatki turbin gazowych i silników odrzutowych. Na najbardziej obciążone zawory silników samochodowych i lotniczych stosuje się stal chromowo-niklową z dodatkiem Ni, Mo oraz chromowo-niklowo-manganową.

Odrębną grupę stali o dużej żaroodporności i żarowytrzymałości stanowią stale zaworowe chromowo-krzemowe, ulepszane cieplnie (tabl. 10.3). Są one stosowane na elementy zaworów narażone na działanie temperatur 600 — 800°C. Stosunkowo duża zawartość węgla, około 0,5%, nadaje stali

1) Wytrzymałaość na pełzanie - naprężenie równe stałemu obciążeniu próbki, odniesione do pola jej początkowego przekroju, które to naprężenie po upływie określonego czasu działania w danej temperaturze spowoduje zerwanie próbki.

docsity.com

T ab

lic a

10 .3

P rz

yk ła

dy s

ta li

ża ro

od po

rn yc

h;

sk ła

d ch

em ic

zn y,

w ar

un ki

o br

ób ki

ci

ep ln

ej

or az

m ak

sy m

al na

t em

pe ra

tu ra

p ra

cy w

p ow

ie tr

zu ,

w g

P N

-7 1/

H -8

60 22

G at

un ek

st al

i

2H 17

H 13

JS H

18 JS

H 24

JS H

25 T

H 26

N 4

H 23

N 13

H 20

N 12

S 2

H 25

N 20

S2 H

16 N

36 S2

4H 14

N 14

W 2M

50 H

21 G

9N 4

H 9S

2 H

10 S2

M

Sk ła

d ch

em ic

zn y

śr ed

ni

[% ]

C

M n

S i

C r

N i

In ne

W ar

un ki

ob

ró bk

i ci

ep ln

ej te

m pe

ra tu

ra /c

hł od

ze ni

e1 )

ST A

L E

F

E R

R Y

T Y

C Z

N E

m ax

m

ax

m ax

0, 15

0,

7 1,

2 17

0,

6 0,

12

0, 8

1, 15

13

0,

5 A

l 0,

95 0,

12

0, 8

0, 95

18

0,

5 A

l 0,

95 0,

12

1, 0

1, 45

24

0,

5 A

l 1,

45 0,

15

0, 8

1, 0

25

0, 6

T i(

% C

) d o

0, 8

W yż

ar za

ni e

80 0-

85 0/

p, w

88 0-

85 0/

p, o

80 0-

85 0/

p, o

85 0-

90 0/

p, o

73 0-

78 0/

p, o

ST A

L E

A

U S

T E

N IT

Y C

Z N

E

m ax

m ax

m ax

0, 20

0,

8 2,

5 26

4,

5 0,

20

2, 0

1, 0

23 ,5

13

,5 0,

20

1, 5

2, 5

19 ,5

12

0, 20

1,

5 3,

0 25

,5

19 ,5

0, 15

2,

0 2,

0 16

35

,5

Pr ze

sy ca

ni e

10 00

-1 05

0/ w

,p 11

00 -1

15 0/

w 11

00 -1

15 0/

w 11

00 -1

15 0/

w 10

50 -1

10 0/

w

ST A

L E

A

U S

T E

N IT

Y C

Z N

E

- Z

A W

O R

O W

E

m ax

0, 45

0,

8 0,

8 14

14

M

o 0,

35

W 2

,5 0,

50

10 ,0

0,

5 21

4

Ν

0, 4

Pr ze

sy ca

ni e

10 50

-1 10

0/ w

11 50

-1 17

0/ w

ST A

L E

S

O R

B IT

Y C

Z N

E -

Z

A W

O R

O W

E

m ax

m

ax

0, 4

0, 7

2, 5

9 0,

6 0,

4 0,

7 2,

3 9,

7 0,

5 M

o 0,

8

H ar

to w

an ie

O

dp us

zc za

ni e

10 40

-1 06

0/ o

70 0-

75 0/

w 10

10 -1

05 0/

ρ, ο

72 0-

78 0/

Ο

M ak

sy m

al na

te

m pe

ra tu

ra pr

ac y

w p

ow ie

tr zu

C ]

85 0

95 0

10 50

12 00

11 00

11 00

10 50

10 50

10 50

11 00 90 0

90 0

85 0

90 0

1) ρ

-

po w

ie tr

ze ,

w

- w

od a,

o

- ol

ej

170

docsity.com

171

wymagane właściwości dla zaworów - dużą twardość oraz odporność na ścieranie po obróbce cieplnej. Obróbka cieplna stali zaworowych chromo- wo-krzemowych polega na hartowaniu z temperatury 1050°C w oleju lub w powietrzu i wysokim odpuszczaniu w 700° - 790°C. Po obróbce cieplnej stal posiada strukturę sorbitu, jak gat. H9S2 (fot. 10.7).

10.3. Stale o specjalnych właściwościach mechanicznych

Do tej grupy zalicza się stopy odporne na ścieranie oraz o bardzo wysokiej wytrzymałości, które charakteryzuje jednocześnie wysoka ciągliwość.

Wysoką odporność na ścieranie, wyróżniającą się wśród stopów żelaza, wykazuje staliwo manganowe, zwane staliwem Hadfielda, wg PN-88/H-83160 oznaczone L120G13; L oznacza stan lany, 120 - średnią zawartość węgla w setnych procenta, G — dodatek stopowy - mangan, w ilości około 13%. W staliwie Hadfielda udział manganu w stosunku do węgla nie może być mniejszy od 9 dla zapewnienia struktury austenitycznej. Najkorzystniejszy zespół właściwości staliwo posiada w stanie przesyconym. Nagrzanie staliwa do 1050— 1100°C, powoduje rozpuszczenie węglików w austenicie, a następnie ochłodzenie w wodzie zapewnia strukturę czysto austenityczną o twardości od 170 do 240 HB. Pomimo tej stosunkowo niewielkiej twardości, stop jest bardzo trudno skrawalny.

Istota wysokiej odporności na ścieranie staliwa Hadfielda polega na tym, że pod działaniem nacisków zewnętrznych warstwa wierzchnia ulega silnemu umocnieniu, co wynika z łatwości powstawania defektów sieci (błędów ułożenia) w tym materiale, charakteryzującym się małą energią błędu ułożenia EBU1) (fot. 10.8).

Dzięki tym właściwościom staliwo Hadfielda stosuje się na części krusza- rek, łamaczy i młynów, części chwytaków koparek, trzpienie, sworznie i tulejki łańcuchów gąsienicowych, krzyżownice i rozjazdy pojazdów szynowych.

Drugą grupę stali o specjalnych właściwościach mechanicznych stanowią stale typu „maraging"2). Są to stopy żelaza z niklem w ilości 18 do 25% oraz kobaltem, molibdenem, aluminium i tytanem, przy zawartości węgla nie większej niż 0,03%. Dzięki tak dobranemu składowi chemicznemu, ich struktura w stanie równowagi złożona jest z ferrytu stopowego oraz faz międzymetalicznych, jak: FeNi3, Ni3Ti, Ni3Mo, (Fe, Ni)2Mo.

1) Błąd ułożenia jest to zmieniona kolejność ułożenia warstw zwarcie wypełnionych atomami w sieci Al i A3.

2) Maraging steel (ang.) - stal martenzytyczna starzona.

docsity.com

172

Obróbka cieplna stali maraging składa się z hartowania z temperatur występowania austenitu, po którym przeprowadza się starzenie. W czasie austenityzowania, fazy międzymetaliczne rozpuszczają się. Podczas chłodzenia austenitu następuje przemiana martenzytyczna, przy czym duża zawartość pierwiastków stopowych powoduje, że krytyczna szybkość hartowania jest bardzo mała, zwykle wystarcza chłodzenie w powietrzu. Utworzony martenzyt niklowy jest przesycony dodatkami stopowymi. Posiada charakterystyczną budowę listwową lub blokową (fot. 10.9). W porównaniu do martenzytu iglastego, występującego w stopach Fe-C, który posiada budowę tetragonalną i dużą twardość, martenzyt niklowy ma strukturę regularną przestrzennie centrowaną i jest miękki (około 250 HV) oraz plastyczny. Przesycenie marten- zytu niklowego dodatkami stopowymi umożliwia dalszy zabieg obróbki cieplnej - starzenie w temperaturze około 500°C. Podczas starzenia z marten- zytu wydzielają się bardzo drobne cząstki (poniżej 10 nm) faz międzymetalicz- nych przede wszystkim Ni3Mo. Równomierne rozmieszczenie ich w całej objętości, bez uprzywilejowania granic ziarn, powoduje wzrost właściwości wytrzymałościowych: Re = 1800-2000 MPa, Rm = 1900-2000 MPa, przy zachowaniu dobrych właściwości plastycznych; A5 = 10%, Z = 50%.

W stanie przesyconym stal posiada dobre właściwości technologiczne - daje się łatwo skrawać i przerabiać plastycznie, a podczas starzenia nie zachodzą zmiany wymiarów ani tworzenie zgorzeliny.

Stale maraging znalazły zastosowanie na szczególnie obciążone części samolotów, silników rakietowych, maszyn energetycznych, w postaci blach na cienkościenne zbiorniki wysokociśnieniowe, w technice niskich temperatur, a ponadto jako materiały narzędziowe.

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome