Wyżyna Krakowsko-Częstochowska - Notatki - Geografia, Notatki'z Geografia
Grzegorz
Grzegorz14 June 2013

Wyżyna Krakowsko-Częstochowska - Notatki - Geografia, Notatki'z Geografia

PDF (132.4 KB)
10 strona
639Liczba odwiedzin
Opis
Geografia: notatki z zakresu geografii przedstawiające Wyżynę Krakowsko-Częstochowską.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 10
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

Wyżyna Krakowsko-Częstochowska leży w południowej Polsce. Ciągnie się wąskim pasmem

pomiędzy Krakowem na południu a Częstochową na północy. Dawniej, a nawet czasami obecnie w jej obręb wliczany jest również obszar Wyżyny Wieluńskiej. Razem teren od Krakowa po Wieluń ma około 160 km długości (w kierunku północ-południe) i przeciętnie 20 km szerokości (z zachodu na wschód), przy czym w swojej południowej, najszerszej części osiąga około 40 km. ma ona powierzchnię 2.615 km2.

1. Rzeźba terenu: Wyżyna Krakowska dzieli się na Wyżynę Krakowską Północną i Wyżynę Krakowską Południową.

a) Wyżyna Krakowska Północna składa się z następujących regionów:

Wyżyna Wieluńska - ciągnie się od przełomowej doliny Warty koło Częstochowy, aż po Wieluń stanowiąc zarazem najdalej na północ wysunięty region. Przeciętne wysokości sięgają tu 250-300 m n.p.m. a ukształtowanie terenu jedynie w nielicznych miejscach przypomina charakterystyczny krajobraz jurajski. W części południowo-zachodniej tego obszaru ponad piaszczyste tereny wznoszą się odosobnione pagóry i garby (Pagóry Kłobuckie).

Wyżyna Częstochowska (Płaskowzgórze Częstochowskie) - ciągnąca się pomiędzy przełomową doliną Warty pod Częstochową, a obniżeniem Białej Przemszy i Szreniawy- liczne ułożone równoleżnikowo pasma wzgórz o wysokościach względnych ponad 100 metrów, przeważnie zalesione, liczne skałki, suche doliny Najwyższym wzniesieniem na Wyżynie Częstochowskiej jest Góra Janowskiego w Podzamczu koło Ogrodzieńca (504 m n.p.m.), która była uważana do niedawna za najwyższą kulminację Jury Krakowsko-Częstochowskiej. W okolicach wododziałowych zachowały się wyraźne spłaszczenia, ponad którymi wznoszą się charakterystyczne ostańce. Wiele z nich ze względu na duże walory obronne zostały zwieńczone w średniowieczu zamkami i strażnicami, które obecnie stanowią w większości malownicze ruiny (tzw. orle gniazda). Płaskowzgórze Częstochowskie charakteryzuje się wyrównanym, miejscami tylko nieznacznie falistym terenem, opadającym ku wschodowi. Rozcięte jest głębokimi i malowniczymi dolinami Wiercicy, Pilicy oraz jej dopływów. Jednym z najbardziej charakterystycznych pasm wzgórz na Wyżynie Częstochowskiej jest Pasmo Smoleńsko-Niegowonickie. Pasmo to ciągnie się w poprzek omawianego terenu na dł. ok. 22 km od Smolenia do Niegowonic. Przeciętna wysokość pasma wynosi 5-8 km i góruje nad otoczeniem o ok. 70-100 m. Na grzbietach i w szczytowych partiach występują licznie ostańce. Do najwyższych i najciekawszych wzgórz należą: koło Niegowonic (Lipowa, Stodólska - 435 m n.p.m.), koło Ryczowa (Wielki Grochowiec - 486 m n.p.m., Straszykowa - 494 m n.p.m.), koło Smolenia (Grodzisko - 462 m n.p.m.). W paśmie znajduje się kilkadziesiąt jaskiń, z których najbardziej znana jest Jaskinia Zegarowa. W obniżeniach terenu występuje duża ilość piasków. Woda pojawia się tu głównie w postaci obfitych wywierzysk, które niejednokrotnie zanikają w piaszczystym podłożu, tworząc charakterystyczne dla Jury ponory. Dla tego terenu równie charakterystyczna jest kuesta jurajska - próg, który powstał w związku z tym, że warstwy skalne tworzące Wyżynę są pochylone ku wschodowi, a od zachodu są wypiętrzone opadając stromo w dolinę Warty. W niektórych miejscach kuesta ta dochodzi do 100 m wysokości ponad tą dolinę.

Brama Wolbromska - utworzona przez dolinę źródłową Białej Przemszy i Szreniawy.

Wyżyna Olkuska (Płaskowyż Ojcowski lub Płyta Ojcowska) - o powierzchni 818 km 2. Leżąca między obniżeniem Białej Przemszy i Szreniawy w Bramie Wolbromskiej a Rowem Krzeszowickim. Dominuje tu płaska wierzchowina (o wysokości wahającej się pomiędzy 400 a 460 m n.p.m.), porozcinana wieloma dolinami (dolinki podkrakowskie z najsłynniejszą Doliną Prądnicką, w której ulokowano Ojcowski Park Narodowy), które przeważnie zamknięte są u wylotu charakterystycznymi "bramami skalnymi", a ich dnem płyną potoki. Najwyższe wzniesienie na Wyżynie Olkuskiej to

ostaniec Skałka koło Jerzmanowic (512 m n.p.m.), który jest jednocześnie najwyższym pod względem wysokości wzniesieniem na Jurze.

b) Wyżyna Krakowska Południowa obejmuje następujące regiony:

Rów Krzeszowicki - powierzchnia 225 km2. Zapadlisko tektoniczne ciągnące się między Trzebinią a Krakowem o długości ponad 30 km i szerokości średniej kilka kilometrów.

Grzbiet Tenczyński (Garb Tenczyński) - (powierzchnia 273 km2.) ciągnący się równolegle do Rowu Krzeszowickiego od Krakowa po Chrzanów. Przeważnie jest on zalesiony, a najwyższe wzniesienie ma 415 m n.p.m.

Brama Krakowska - zapadlisko między wschodnią częścią Garbu Tenczyńskiego a Wisłą. W jej rzeźbie wyróżnić można dwa typy zrębów: odgrzebane wzgórza i pagóry (Sowiniec, Wzgórza Tynieckie, Krzemionki, Wawel i Skałka) oraz częściowo odsłonięte wzniesienia (zrąb Kurdwanowa).

2. Walory widokowe.

Jura krakowsko-częstochowska zaliczana jest do I kategorii walorów wypoczynkowych i posiada średni stopień zróżnicowania terenu jeżeli chodzi o walory widokowe. Na jurze znajduje się wiele ciekawych form górskich. Krajobraz Jury Krakowsko-Częstochowskiej to niezliczona ilość pagórków i dolinek, z towarzyszącymi im niezwykłymi kształtami skalnych ścian i wapiennych ostańców, urokliwych zakątków i dzikiej przyrody, jaskiń oraz zamków obronnych. Nigdzie indziej na obszarze Polski, z wyjątkiem Jury właśnie, nie odnajduje się terenu, w którym występują i moczary i pustynie, gdzie pustkowia stykają się z wielkimi lasami i borami, poprzecinane starodawnymi traktami, gdzie skały zwieńczone zamkami, grodziskami i twierdzami tworzą jedyną w swym rodzaju mozaikę krajobrazu. Na terenie Jury Krakowsko-Częstochowskiej znajdują się obszary przyrody chronionej, z których najważniejszymi są: Ojcowski Park Narodowy i Zespoły Jurajskich Parków Krajobrazowych. Chronią one większość terenów Jury. Walory przyrodnicze Jury ukaże nam kilka rezerwatów przyrody, miedzy innymi: Dolina Eliaszówki i Racławki, Smoleń, Góra Zborów, Ostrężnik, Zielona Góra, a także: Dolina Mnikowska, Pustynia Błędowska czy Złoty Potok. Jura Krakowsko-Częstochowska jest największym obszarem w Polsce, na którym występują zjawiska krasowe. Ogółem na terenie Jury znajduje się około 900 jaskiń. Należy pamiętać, że prawie wszystkie jaskinie są objęte ochroną razem ze znajdującą się w nich bogatą szatą naciekową z przepięknymi kalcytowymi formami, takimi jak: stalaktyty, stalagmity, polewy, kolumny, żebra czy makarony. Niewątpliwą atrakcją Jury są położone na skalistych wzniesieniach liczne ruiny średniowiecznych zamków, pełniących charakter warowni. Ich okres świetności przypada na lata panowania Kazimierza Wielkiego (1333-1370). Stanowiły one wtedy południowo-zachodnią linię obrony Królestwa Polskiego. Niestety poza Wawelem, Pieskową Skałą, Będzinem i Jasną Górą dzisiaj możemy oglądać tylko ruiny. Są one jednak równie malownicze jak wspomniane zamki. Wieloraka atrakcyjność Jury Krakowsko-Częstochowskiej jest magnesem przyciągającym wszelakich turystów. Zarówno rowerzyści, jak i miłośnicy konnych wędrówek, biegacze i piechurzy, wspinacze, speleolodzy, lotniarze, a nawet golfiści, każdy znajdzie dla siebie miejsca na Jurze, w których uprawiając swoją ulubioną dyscyplinę, może upajać się urokliwymi zakątkami tej krainy. Bogata baza turystyczna oraz gęsta sieć różnego rodzaju szlaków, umożliwia poruszanie się po całym obszarze Jury i dotarcie do wszystkich najciekawszych zakątków i zabytków. Szlaki kiedyś znakowane jako piesze, dostępne są dziś także jako szlaki rowerowe. Jednym z dłuższych i chyba najpiękniejszych ze szlaków w Polsce jest wytyczony w 1998 r. na Wyżynie Krakowsko Częstochowskiej, Jurajski Szlak Rowerowy "Orlich Gniazd". Podobnie jak szlak pieszy o tej samej nazwie został oznakowany kolorem czerwonym i łączy Kraków z Częstochową, prowadzi jednak nieco inną trasą. Swą dosyć specyficzną nazwę zawdzięcza ruinom dawnych zamków obronnych, usytuowanych wzdłuż trasy, zbudowanych na płaszczyznach stromych, wysokich skał wapiennych tak, jak orle gniazda. Na trasie szlaku zobaczymy ruiny zamków: Tęczyn, Rabsztyn, Bydlin, Smoleń, Ogrodzieniec, Morsko, Bobolice, Mirów, Ostrężnik i Olsztyn oraz mniejsze

warownie zwane strażnicami obronnymi mieszczącymi się w: Ryczowie, Łutowcu, Przewodziszowicach i Suliszowicach. Najmniej malownicza, przynajmniej w porównaniu do opisanych wyżej rejonów, jest Wyżyna Wieluńska, z powodu mało urozmaiconej rzeźby terenu. Jednak dzięki temu tym bardziej rzucają się w oczy te miejsca, gdzie białe skały wapienne nagle ukazują się pośród drzew. Ostańce - samotne skały lub całe grupy skał - są najbardziej charakterystycznym elementem widokowym Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Często widnieją one jako zwieńczenie wysokich i stromych pagórków. W takich miejscach człowiek budował swoje strażnice i zamki, wykorzystując naturalne ściany skalne, strome stoki i niedostępność tych miejsc. Takie warownie to właśnie słynne Orle Gniazda, urocze ruiny nierozerwalnie kojarzące się turystom z jurajskimi wędrówkami.

Wiele skał ma kształty przypominające najrozmaitsze przedmioty lub postacie. Najbardziej znanym przykładem jest oczywiście słynna Maczuga Herkulesa, piętrząca się tuż przy drodze w pobliżu zamku w Pieskowej Skale. Nieco mniej znane, są bliźniacze skały Okiennik Duży i Okiennik Mały, które mijamy idąc czerwonym szlakiem Orlich Gniazd z Podzamcza na północ do Góry Zborów. Już z odległości wielu kilometrów widać liczący 5 metrów średnicy otwór w skale grubej na 7 metrów.

3. Klimat Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej

Przedwiośnie i jesienne szarugi trwają tu tylko około 55 dni. Średnia suma opadów rocznych wynosi średnio 600-700 mm (700-800 mm na południu i w okolicach przełomu Warty pod Działoszynem). W zachodniej części Wyżyny opady występują znacznie obfitsze. Przez 135 dni od 13 kwietnia do 14 września trwa okres burzowy, a największe nasilenie ilości burz przypada tu na koniec zimy i wiosnę. Pod koniec września burze zanikają niemal całkowicie. Jest to jeden z najbardziej burzowych regionów w kraju. Dla przykładu, w lipcu ilość burz wynosi aż 17. Ponad połowa wyładowań atmosferycznych przypada na godziny popołudniowe (14-15). Większość burz trwa około 15-20 minut, ale i zdarzają się i 70-cio minutowe. Powietrze charakteryzuje się niską wilgotnością powietrza. Okresem najbardziej nasłonecznionym jest późne lato i wczesna jesień. Maksymalną zanotowaną temperaturą na tym obszarze było 35 st. Celsjusza (w sierpniu) a średnia temperatura lipca waha się około 18,5 st. Celsjusza i 19 st. C na południu wzdłuż doliny Wisły. Średnia temperatura stycznia kształtuje się na poziomie -3/-2 st. Celsjusza, przy czym okolice Poręby, Zawiercia i Olkusza charakteryzują się nieco niższą temperaturą w zimę (o około 1-2 st. C). Średnioroczna temperatura wynosi 7 st. Celsjusza i jest nieco wyższa (8 st. C) na południu Jury. Inną cechą klimatu jest zaznaczający się wpływ klimatu kontynentalnego czego dowodami są nie rzadkie olbrzymie amplitudy temperatur. Pokrywa śnieżna zalega tu przez 80 dni w roku, a czas ten zależy również od miejsca. Zdarza się, że np. pod koniec marca w Dolinie Sąspówki leży śnieg, gdy w innym miejscu jest już bezśnieżnie a temperatura powietrza wynosi około 10 st. C. Na obszarze wierzchowiny pokrywa śnieżna osiąga dużą grubość i leży tam znacznie dłużej niż podane dane. Na całym obszarze Jury podobnie jak i Polski dominują wiatry zachodnie (około 60% wszystkich wiatrów). Ma to wpływ na dużą liczbę cisz, które mają swoje następstwa w postaci inwersji termicznych. Inwersja na Wyżynie występuje tylko w głębokich jarach. Dochodzi do niej wyłącznie jesienią. Bardzo częste są sytuacje, kiedy w dolinie Wisły na wysokości Krakowa tworzą się tzw. mgły inwersyjne, które spotkać można również w okolicach Krzeszowic. Najbardziej zaskakujące jest to, iż w tym samym czasie na obszarze oddalonym o kilka kilometrów może panować całkiem inna pogoda. Mimo tego, że notuje się na tym terenie w miarę stałe warunki klimatyczne, to występują tutaj także pory kapryśności pogody. Największy wpływ na to ma stały niż islandzki, którego działalność można odczuwać szczególnie mocno zimą. Zimą również odczuwalna jest działalność wyżu arktycznego. Latem na rodzaj pogody wpływają dwa czynniki: wyż azorski przynoszący powietrze podzwrotnikowe

i wyż zwrotnikowy znad Afryki. Zdarza się również, że pogoda na Jurze może zmienić się kilka razy w ciągu dnia.

4. Jura a wody Najważniejszą rzeką Jury jest Warta będąca najbardziej znaczącym prawym dopływem Odry i

jednocześnie najdłuższą rzeką płynącą na terenie Wyżyny. Warta ma długość 808 km. Rzeka ta bierze swój początek właśnie na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej z dwóch wywierzyskowych źródeł w Kromołowie na wysokości 384 m n.p.m. i płynie na północ w kierunku Częstochowy. Odcinek od źródeł do stawu przy Hucie "Zawiercie" jest stosunkowo czystym, wąskim strumykiem o piaszczystym dnie pokrytym niewielką warstewką mułu. Dalej ścieki przemysłowe i miejskie z miasta nieco zanieczyszczają rzekę, której czystość mimo to zdecydowanie poprawiła się w ostatnich latach. Za Zawierciem szerokość doliny rzeki i zasięg zalewowy jej wód ulegają znacznemu poszerzeniu. Wody zalewowe pokrywają przyległe łąki, które na odcinku do Kręciwilka są stale podmokłe. Średni spadek rzeki od źródeł do wspomnianej miejscowości wynosi około 5%, natomiast wodowskaz w Kręciwilku wykazuje najniższy przepływ ok. 100l/sek., zaś średni 400 l/sek. Od tego wodowskazu Warta płynie przy niskich stanach korytem o szerokości ok. 4 m i gł. 0,5 m. Dno jest nadal piaszczyste, a na brzegach rozwija się bujna roślinność w tym m.in. olchy i wierzby. Przed Częstochową płynie równolegle do progu górno jurajskiego poprzez tzw. dolinę subsekwentną. Ten typ doliny charakteryzuje się tym, że ma płaskie dno, a ono ma z kolei niewielki spadek, który pogłębia się wraz z biegiem doliny. W okolicach Częstochowy zmienia Warta kierunek biegu na wschodni oraz zmienia się charakter doliny przełomowy. Tak nagłe załamanie się regularnego biegu rzeki wyjaśnia fakt, że w tym miejscu zatrzymał się lodowiec w czasie zlodowacenia środkowopolskiego a rzeka płynąca do tej pory w przybliżeniu w kierunku Działoszyna-Krzepic, musiała szukać innej drogi ujścia. Ponadto wody spływające z lodowca zaburzyły dotychczasowy system hydrograficzny. Pod koniec zlodowacenia ogromne masy lodu ulegały stopniowemu roztapianiu się, a u czoła lądolodu gromadziły się wody w postaci dużych zbiorników, które po napełnieniu się przelewały wody przez działy wodne. Ostatecznie wody znalazły ujście poprzez stałe drążenie skał osadowych w okolicy Mstowa tworząc nową przełomową dolinę rzeki. Obecnie dolina ta posiada płaskie dno o średniej szerokości 200 metrów, a skrajne punkty wynoszą odpowiednio 100 i 300 metrów. Obydwa brzegi Warty w tym miejscu są strome, a ich wysokość waha się w granicach 40-70 metrów. Tu można również zaobserwować część terasy erozyjnej, której wysokość wynosi 20 metrów. Tutaj usytuowane są również dwie terasy akumulacyjne, których wysokości wynoszą odpowiednio 20 i 8 metrów. Poniżej wzgórza Gąszczyk koryto rzeki zachowało jeszcze naturalny, meandrujący przebieg. Dalej rzeka szeroko rozlewa się miejscami tworząc większe rozlewiska, które w okresie wezbrań wód utrudniają lub nawet uniemożliwiają przejście dnem doliny. W przełomie znajduje się kilka obfitych wywierzysk, z których warto wspomnieć o złożonym z kilku mniejszych źródeł w pobliżu dawnego folwarku w Mirowie pod wzgórzem Skałka oraz innym blisko wsi Jaskrów. Na odcinku przełomowym woda płynąca w rzece jest silnie zanieczyszczona ściekami Częstochowy przez co zamarło w niej życie biologiczne. Kolejną ważną rzeką jest Pilica, która również ma źródła na tym terenie (348 m n.p.m.) a stanowi dopływ Wisły. Ma ona 342 km długości a na całej długości zbiera wody z 9.244,2 km2. powierzchni kraju. Zachodnia część dorzecza Pilicy stanowi wododział z Wartą a część północna z Bzurą (poza terenem Wyżyny). Jako ciekawostkę warto podać, że w tej właśnie rzece żyje aż 463 gatunków glonów, z których dominują okrzemki i zielenice. Pomimo, iż na Wyżynie Krakowskiej dominuje Warta i Pilica, niemal symbolem tego regionu Polski jest rzeka Prądnik, płynący poprzez Ojcowski Park Narodowy na odcinku 16,6 km. Całkowita powierzchnia dorzecza tej rzeki to 195 km2. Prądnik oraz wpadający doń potok Sąspówka zasilane są przez 50 źródeł krasowych (wywierzysk). Czarna Przemsza, a szczególnie jej obszar źródliskowy stanowią urocze zakątki. Rzeka ta od źródeł do miejsca połączenia się z Białą Przemszą posiada 63,8 km długości. Wspomniane źródła znajdują się w

Bzowie za domem kultury skąd wypływa macierzysta rzeka, w Ogrodzieńcu pod figurką św. Jana Nepomucena w centrum miasteczka i pod Rokitnem Szlacheckim na leśnym dużym obszarze torfowym pomiędzy tą wsią oraz Łazami i Zawierciem. Rzeka ta niemal na całej długości charakteryzuje się czystością wód. Obok przepływającej Czarnej Przemszy znajdują się stawy po dawnej eksploatacji węgla brunatnego na tzw. kopalni "Elka" leżącej niedaleko wsi Kuźnica. Znajduje się tam wśród lasów przysiółek Kądzielów, dawny młyn Zawadzkiego i kąpielisko. Na tym obszarze liczącym kilkadziesiąt kilometrów kwadratowych występuje wiele rzadkich roślin. Są tu m.in.: widłak, babimór, wroniec, paprocie - długosz królewski i pióropusznik ptasi, ostatnio coraz bardziej rzadkie. Ze zwierząt występują: zające, kuropatwy, sarny, dziki, sójki, dzięcioły, cietrzewie, pojawiają się również głuszce. Mniejsze znaczenie mają rzeki z dorzecza Wisły: Rudna, Sanka, Rudawa, Dłubnia i Szreniawa oraz z dorzecza Warty: Wiercica i Liswarta. Aż 70% rzek jurajskich zasilanych jest przez wody gruntowe dzięki czemu rzeki charakteryzują się wyrównanym stanem wód w ciągu roku. Nie jest to jednak niezmienną regułą, bowiem po bardzo obfitych opadach bądź roztopach mogą następować obfite, aczkolwiek krótkotrwałe wezbrania. W centralnej części Wyżyny odpływ wynosi o wiele więcej niż na pozostałych jej obszarach i wynosi około 7 litrów/sek. z 1 km2. Najwyższe stany wód występują po roztopach, natomiast najniższe w miesiącach letnich, których kulminacją jest wrzesień. Nie należy przy tym zapominać o co prawda rzadkich, ale bardzo niebezpiecznych powodziach powstałych w wyniku nagłego, silnego opadu atmosferycznego powodującego spłynięcie dużych mas wody z pól i zalanie leżących w dolinach poniżej miejscowości (np. powodzie w Kromołowie, Poraju, Częstochowie). Pomimo, iż Jura jest terenem źródliskowym to całość wspomnianego terenu a w szczególności aglomeracja krakowska cierpi na stały deficyt czystej wody. Z zasobami wodnymi związane są bezpośrednio zjawiska krasowe możliwe do zaobserwowania na terenie pomiędzy Krakowem i Wieluniem. Licznie występujące tu ponory (leje krasowe w których zbiera się woda i zanika w nich) i wywierzyska (źródła krasowe) są bardzo ciekawym elementem przyrody nieożywionej. Jedne z najpiękniejszych wywierzysk na Jurze można obserwować koło Złotego Potoku (źródła Wiercicy zwane Źródłami Zygmunta, którego wydajność wynosi 30 l/sek., a temperatura wody wynosi tu 8,5 0C). Zdarzają się również źródła krasowe czynne tylko okresowo (w mokrych okresach). Na terenie Wyżyny znajduje się kilka znaczących sztucznych zbiorników wodnych. Są to m.in.: zbiornik w Zaborzu, Jastrzębiu koło Poraja, pomiędzy Częstochową a Olsztynem, w Kostkowicach, Kroczycach, Przyłubsku, Siamoszycach, na Krępie koło Ogrodzieńca, w Pilicy i Przeczycach. Zbiorniki te oprócz zastosowań przemysłowych są również miejscem wypoczynku letniego mieszkańców okolicznych miejscowości. Na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej nie ma niestety miejscowości uzdrowiskowych. Są plany budowy takich miejsc i wykorzystania wód podziemnych

5. Flora Mówi się, że obszar Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej stanowi odrębną krainę geobotaniczną. Kraina ta pozostaje wyraźnie pod wpływem klimatu oceanicznego, w związku z czym występuje tu znaczna ilość roślin typowych dla Europy Zachodniej (np. buk i dąb bezszypułkowy). Mieszane bory dębowo- sosnowe spotkać można na lessowych terenach Wyżyny. Niestety występują one bardzo sporadycznie. Lasy dębowo-sosnowe z domieszką jodły lub rzadziej buka, pojawiają się w północnej części Wyżyny. Grądy, czyli lasy liściaste i mieszane z przewagą grabu, dębu i świerka występują na glebach gliniastych tzn. w okolicach Krakowa i Wielunia. Wyżynę Częstochowską porastają lasy sosnowe oraz sporadycznie buczyna sudecka i lasy grądowe, w których rośnie żywiec dziewięciolistny i cebulkowy. Na terenie Wyżyny rośnie około 1600 gatunków roślin naczyniowych (czyli 60% wszystkich roślin naczyniowych występujących na terenie Polski). Charakterystyczną cechą tego regionu jest

występowanie wielkiej ilości roślin niższych (gł. grzybów, których naliczono tu około 900 gatunków). Pięknieją omawiane tereny wraz z nadejściem wiosny. Już wczesną wiosną na wapiennych wzgórzach masowo pojawia się przylaszczka i śnieżyczka-przebiśnieg oraz zakwita wawrzynek wilczełyko. Nieco później pojawiają się kwiaty miodunki, szczyra, pierwiosnka i konwalii majowej. Czerwiec obfituje w biało i fioletowo kwitnące dywany macierzanki wonnej. Na ugorach, gdzie nie ma lasów spotyka się dziką różę, tarninę i leszczynę. Dla skał najbardziej typowe są rojniki, rozchodniki i dziewięćsił bezłodygowy. Typowe dla Jury są również jałowce, sterczące bądź to pojedynczo wśród ostańców lub też stanowiące zwarte grupy zarośli, przez które trudno się przedostać. W zacienionych miejscach popularnie spotykane są paprocie (języcznik zwyczajny o zanokcica) oraz mchy i porosty. W runie borów często spotykane są pomocnik baldaszkowy, czarna jagoda i borówka brusznica.

Najbogatszą szatę roślinną ma Wyżyna Olkuska (a w szczególności największy na omawianym terenie kompleks lasów naturalnych w dolina Prądnika), którą porastają przeważnie lasy liściaste z grabami, dębami i lipami. Występują tu również reliktowe lasy górskie (las jaworowy - w Ojcowie oraz w paru miejscach w Nadleśnictwie Olkus).

Buczyna karpacka występująca już w niedużych fragmentach głównie na Wyżynie Olkuskiej i Garbie Tenczyńskim stanowi pozostałość lasów bukowych zniszczonych wskutek powszechnego dawniej stosowania drewna bukowego dla potrzeb hutnictwa. Buczyna ta charakteryzuje się domieszką jodły, rzadziej świerka i jaworu. W jej runie rosną żywiec gruczołowaty, lepiężnik biały, przetacznik górski, parzydło leśne, paprotnik kolczasty i tojad mołdowski.

Buczyna naskalna jest wielką osobliwością Jury, ponieważ jest lasem typowym dla południowej części kontynentu europejskiego. Ten rodzaj lasu jest eksponowany szczególnie na stokach nasłonecznionych, a miejscem jego występowania jest południowo-zachodnia część Jury.

Innym charakterystycznym zespołem leśnym są świetliste dąbrowy, które podobnie jak buczyna karpacka, są roślinami ciepłolubnymi. Jedynym miejscem występowania tego typu lasów są morenowe wzgórza na wysokości Działoszyna, a także urodzajne gleby kredowe nad Dłubnią.

Największe skupiska roślin górskich, których pierwotne siedliska znajdują się w Karpatach i Sudetach występują również w południowej części Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Rośliny górskie występujące na Jurze należą do reliktów dawnych flor epoki lodowej oraz zimnego okresu holocenu. Są to m.in.: omięg górski rośnie na terenie źródliskowym Białej Przemszy, ciemiężyca zielona, chaber miękkowłosy w Dolinie Prądnika, skałki porasta zanokcica zielona, skalnica gronkowa, kozłek trójlistny. Czasem na piargach można spotkać rosnącą zachyłkę Roberta. Reliktami pochodzącymi z trzeciorzędu są ostróżka tatrzańska i wierzba lapońska, a reliktami vistuliańskimi brzoza karłowata i dębik ośmiopłatkowy. Najwięcej reliktów (aż 60) możemy doliczyć się wśród roślin naczyniowych, a wśród nich paprotnik pstry znaleziony dotychczas tylko dwa razy: najpierw w okolicach Ojcowa a potem również koło Działoszyna.

Gatunkami kserotermicznymi (na Jurze około 300 gatunków) lubiącymi miejsca suche, ciepłe i silnie nasłonecznione są: trawy - ostnica Jana na zboczach Góry Koronnej w Dolinie Prądnika i kostrzewa bruzdkowana koło Krakowa, wiśnia karłowata, róża francuska, turzyce występujące w okolicach Krakowa, czosnek skalny (występuje on na niżu Polskim tylko na Wyżynie Krakowsko- Częstochowskiej), macierzanka, oman wąskolistny, dziewanna austriacka, rumian żółty, przetacznik wczesny, aster gawędka, kostrzewa blada.

Murawy piaskowe i roślinność pustynna jest reprezentowana przez szczotlichę siwą spotykaną w piaszczystych nieckach i wydmuchrzycę piaskową.

Osobliwościami Jury są: krzew kłokoczka południowa (rosnąca w Krzeszowicach, Smoleniu, Żerkowicach, Sokolich Górach, przez które przebiega północna granica jej występowania), kwitnący bluszcz (na Bielanach w Krakowie, w Ojcowie, w dolinach: Kluczwody i Kobylańskiej), storczyki (w

lasach liściastych Jury stwierdzono występowanie 10 gatunków storczyków), ciepłolubny kruszczyk drobnolistny (w rezerwacie w Lipowcu)., fiołek bagienny, skalnica gronkowa, przetacznik wczesny, turzyca bagienna, kłokoczka południowa.

Endemitami występującymi na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej są: warzucha polska (której stanowisko zaobserwowano w Olkuszu u źródeł rzeki Białej) i warzucha tatrzańska oraz przytulia Gallium cracoviense (rosnąca na stromych ścianach skalnych i na cienistych półkach skalnych w Olsztynie pod Częstochową) oraz modrzew polski. Endemitem jest również relikt epoki lodowcowej - ostróżka tatrzańska.

Brzoza ojcowska rośnie w dolinach: Bolechowickiej i Kobylańskiej.

Grzyby - piestrzenica kasztanowata (mająca pomarszczony kapelusz i biały trzonek), borowiki, podgrzybki, koźlarze, maślaki, kurki, rzadziej rydze. Z grzybów trujących często można napotkać muchomory sromotnikowe. Mniej znanymi grzybami, które tu występują są: judaszowe ucho, żagiew siarkowa, szmaciak gałęzisty, jeleniak (rosnący pod ziemią).

Z glonów występujących na omawianym terenie (z czego około 450 gatunków żyje w rzece Pilica) nie sposób ominąć: okrzemki, zielenice, eugleniny i krasnorosty.

Porosty są na Jurze reprezentowane przez 420 gatunków. Niemal połowę z nich stanowią epifity, czyli porosty rosnące na korze drzew. Około 1/3 porostów zamieszkuje na podłożu skalnym (epility). Reszta to porosty naziemne. Najpiękniejszym jurajskim porostem jest złotorost ścienny. Plecha jego jest skorupiasto-listkowata , a średnica dochodzi do 10 cm. Przymocowany jest on do podłoża (drewno lub skała) za pomocą włoskowatych chwytników. Miseczkowate owocniki tego porostu są żółtawe lub rzadziej żółtopomarańczowe. Nieco rzadziej spotkać można tu granicznika płucnika. Jest to największy europejski porost, a jego plecha jest barwy oliwkowozielonej lub brunatnej. W medycynie domowej i zielarskiej używa się go do zwalczania chorób płuc.

W związku z niekorzystnym położeniem Jury wobec największych ośrodków przemysłowych w Polsce występuje problem zachowania rzadkich gatunków roślin stanowiących o wyjątkowości tego regionu. Roślinami zagrożonymi wyginięciem spowodowanym osuszaniem torfowisk i bagien są: kosaciac syberyjski, goryczka wąskolistna, pełnik europejski i rosiczka okrągłolistna. Z roślinności murawowej zagrożone są: miłek wiosenny, wężymord stepowy, sasanka otwarta. Zanieczyszczenie powietrza wpływa na zamieranie sosen, jodeł i świerków, a to z kolei doprowadza do wymierania przetacznika leśnego, jastrzębca gładkiego i widłaka jałowcowatego. To pociąga za sobą skutki w wymieraniu cennych zwierząt a pojawianiu się w ich miejsce szkodników. Aby z tym walczyć na terenie Wyżyny Krakowskiej utworzono wiele stref chroniących przyrodę.

6. Fauna

Obszar Wyżyny stanowi podobnie jak w przypadku flory odrębną krainę zoogeograficzną pod nazwą Jura Krakowska. Na skutek szkodliwego dla środowiska przyrodniczego oddziaływania gospodarki człowieka została tu wytępiona znaczna liczba gatunków ssaków i innych rzadkich zwierząt. Dawniej charakterystyczny dla Jury był np. wąż Eskulapa, który został wytępiony niemal w całej Polsce. Zwiększyła się natomiast liczba zwierząt drobnych, szczególnie bezkręgowców. Obecnie na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej występują zwierzęta typowe dla bardzo ciepłych i silnie zagospodarowanych obszarów chociaż można tu spotkać również wiele rzadkich gatunków zwierząt.

W wodach Warty, Pilicy i innych jurajskich rzekach bardzo popularne są gąbki. Najpopularniejszym ich gatunkiem tu występującym jest nadecznik. Najczęstszym miejscem występowania nadeczników są stare konary i pale podwodne.

Bezkręgowce w znacznej mierze są reprezentantami południowej części naszego kontynentu. Na Jurze stwierdzono występowanie aż 700 gatunków chrząszczy, 250 gatunków pszczołowatych i prawie 100 gatunków mięczaków. Na terenie Ojcowskiego Parku Narodowego żyje stonoga. Do tej pory zaledwie jeden raz udało się zanotować jej obecność na Jurze, a najbliższe tereny gdzie spotkano ten gatunek to Niecka Nidziańska i Pieniny. Również na terenie OPN zanotowano występowanie pluskwiaka - strojnicy włoskiej, której pancerz pokryty jest przemiennie leżącymi czerwonymi i białymi pasami. Z chrząszczy najbardziej niezwykłym gatunkiem na jaki tu natrafiono podczas badań jest ryjkowiec pontyjski pochodzący z północnej Turcji. Oprócz niego na uwagę zasługuje również kózka purpurówka, niewielka zielarka oraz jelonek rogacz - największy europejski chrząszcz. Uwagę warto zwrócić również na gatunki arktyczno-alpejskie, z których należy przynajmniej wymienić: chrząszcza niestrudka, rynnicę lapońską. Elementami borealno-górskimi są trzmiele spotykane najczęściej na Górze Zborów. Spośród ślimaków prawdziwą atrakcją jest poczwarówka prążkowana.

Na Wyżynie Krakowskiej obok wymienionych wyżej bezkręgowców występuje aż 1200 gatunków motyli z 25 rodzin. Badania nad nimi prowadzono już w XIX w. a najsłynniejszym badaczem tych zwierząt na Jurze był T. Żebrowski. Tereny naskalne zamieszkiwane są przez pazia królowej podlegającego całkowitej ochronie. W tym samym środowisku zamieszkują również modraszki a także kraśnik. Na terenach polnych żyją m.in. kniejowce i mieniaki Spośród motyli nocnych warto wspomnieć o nastroszu półpawiku, wstęgówce i sówkach, które tutaj występują najliczniej. Niezwykle interesujący jest również występujący tu motyl zmierzchnica trupia główka zaliczany do największych motyli zamieszkujących Polskę.

Spośród ryb na Jurze stwierdzono występowanie aż 25-30 gatunków. Najpopularniejszymi rybami są tu: szczupak, płoć, leszcz, karp, pstrąg potokowy, strzeble potokowe, głowacze białopłetwe i trocie.

Zamieszkuje tu 21 gatunków płazów (14 gatunków) i gadów (7 gatunków) w tym: grzebiuszka, ropucha paskówka, padalec turkusowy, żółw błotny (w stawach i bagniskach Puszczy Dulowskiej), gniewosz, zaskroniec i żmija.

Z ptaków, których naliczono tu ponad 170 gatunków (niektóre źródła podają 200 gatunków), licznie występują sowy, w tym rzadko - puchacze (znajdujące na swoje siedliska jaskinie i szczeliny skalne), orliki krzykliwe, pustułki, drozdy skalne, pliszki górskie, bociany czarne, dzięcioły czarne, cietrzewie, kulony (w północnej części Wyżyny), nagórniki, zimorodki i białorzytki. Spotkano tu gatunki pochodzące z kontynentu azjatyckiego: kruk, wrona, dzięcioł zielonosiwy, mysikrólik, jak i stanowiące element zachodnioeuropejski: kilczyk, kląskawka, słowik rdzawy oraz dzięcioł zielony (bardzo rzadki, czasami spotykany jeszcze w lasach żareckich w okolicach Czarnego Kamienia i Ogorzelnika). Gatunkami typowo śródziemnomorskimi są: nagórnik oraz dzierzba rudogłowa. Popularnie spotykane są tu natomiast jastrzębie.

Z ssaków (na Jurze zanotowano występowanie 50 gatunków) występują tu zwierzęta rzadko spotykane w Polsce m. in.: łoś (w Puszczy Dulowskiej) i bobry (w Pilicy k. Szczekocin, Młyny k. Kostkowic). Najliczniej ssaki są reprezentowane przez: mysz leśną, wiewiórkę, zająca szaraka, kunę leśną, sarnę, lisa i dzika.

Na szczególna uwagę wśród ssaków zasługują nietoperze, których na Wyżynie Krakowsko- Częstochowskiej żyje 17 gatunków m. in. rzadkie: nocek orzęsiony (w Jaskini Wierzchowskiej Górnej i Jaskini Racławickiej - jedyne występowanie w Polsce), podkowiec duży (stwierdzony w Polsce tylko w Jaskini Nietoperzowej), gacek wielkouchy, podkowiec mały (w Sokolich Górach) oraz mroczek posrebrzany.

Endemitami wśród fauny są tu: jelonek rogacz, paź królowej i paź żeglarz. Do endemitów należy zaliczyć również chrząszcze jaskiniowe.

W wodach źródeł krasowych (m.in. w Dolinie Sąspówki) zachował się relikt z epoki lodowcowej, przedstawiciel fauny bezkręgowej - wypławek alpejski.

Bibliografia: Adam Jelonek, Encyklopedia Geograficzna Świata, OPRES, Kraków 1997 Jerzy Kondracki, Geografia regionalna Polski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998 Składnica Księgarska, Parki narodowe, Warszawa 2005

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome