Geneza i ogólne założenia prawa rzymskiego - Notatki - Prawo, Notatki'z Prawo
Lady_Pank
Lady_Pank19 June 2013

Geneza i ogólne założenia prawa rzymskiego - Notatki - Prawo, Notatki'z Prawo

PDF (815.6 KB)
127 strona
650Liczba odwiedzin
Opis
Prawo: notatki z zakresu prawa przedstawiające genezę i ogólne założenia prawa rzymskiego.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 127
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

I.

ŹRÓDŁA PRAWA RZYMSKIEGO

Geneza i ogólne założenia prawa rzymskiego.

Nasilenie zainteresowania prawem rzymskim obserwujemy od początku XI w. Do

wieku XX z różnym nasileniem. XX wiek przyniósł pewne zmiany. Zarówno systemy

komunistyczne i inne totalitarne zmiany często pomijały ze względów dydaktycznych naukę

prawa rzymskiego. Zapatrzenie w nowe zdobycze techniki i polityki powodowało, że na

starożytność patrzono z przymrużeniem oka. W Polsce po wojnie zanikało jako przedmiot

wykładowy na uniwersytetach. Było to różnie oceniane przez studentów, ale zawsze

negatywnie przez prawników. Wiedza prawnicza w Europie oparta jest jednak na tym, co

przekazali nam prawnicy rzymscy. Owo prawo jest modelem, wzorcem nauczania prawa. Jest

podstawą nauczania kadr prawniczych.

Prawo rzymskie tworzyło się w następujący sposób. Na początku powstawała jakaś

norma moralna, coś, co ludzie uważali za słuszne. Gdy owa norma uzyskała powszechną

akceptację była transponowana do systemu prawnego poprzez prawotwórczą działalność

prawników, którzy w swoich kancelariach przystosowywali i interpretowali normy. Ta

interpretacja była traktowana jako źródło prawa.

System prawa rzymskiego oparty był więc na innych podstawach, niż systemy dziś

obowiązujące.

System tego prawa był kodeksem wartości. Twórcy określali pewne założenia ogólne

(np. godnie żyć, być przyjacielskim w stosunkach osobistych i gospodarczych). Najpierw

powstała norma moralna (np. by szanować drugiego człowieka), a na jej bazie powstały

nakazy prawne, które przetrwały tysiąclecia. Moralność jest jedna i nie ulega zniszczeniu.

Zmienić się może przepis prawa. Przepis więc oparty na normie moralnej jest przepisem

stabilnym.

Nasza cywilizacja europejska oparta jest na:

a) religii judaistycznej, b) filozofii greckiej (głównie stoicyzmie), c) prawie rzymskim.

Prawo Rzymskie rozwijało się jako wypadkowa wielu kultur, zwyczajów, procesów

polityczno-społecznych na terenie starożytnej Italii. Dlatego więc ukształtowało się ono jako

ponadczasowy system prawa.

Prawo rzymskie w czasach antycznych istniało ponad 1000 lat. Rozwijało się i podlegało

różnym procesom, ale w zasadzie nie ulegało wielkim zmianom. Zmieniała się pewna

nadbudowa, natomiast zręby prawa pozostały stałe (przynajmniej do schyłku republiki i

początku pryncypatu).

Przyjmuje się, że tak jak rozwijało się państwo rzymskie tak rozwijało się i jego prawo.

Nie do końca wyjaśniona jest kwestia początku państwowości rzymskiej. Próby poznania

najdawniejszych dziejów Rzymu napotykają na przeszkodę. Fakty mieszają się z legendą.

Historycy rzymscy przyjmują datę 754/753 r. p.n.e. jako początek państwa rzymskiego

(Wawro). Wówczas Rzym rozwijał się jako królestwo. Ostatni królowie rzymscy wywodzili

się z dynastii etruskiej. Ok. 509 r. p.n.e. Rzymianie wypędzili znanego z okrucieństw króla

Tarkwiniusza Pysznego, co zapoczątkowało w Rzymie istnienie republiki.

W początkach republiki najwyższą władzę sprawował praetor maximus (w imieniu

arystokracji). Przysługiwała mu władza wykonawcza, sądownicza, wojskowa. Wybierany był

spośród patrycjuszy rzymskich. A gdy zabrakło pretora maximusa władzę przez kilka dni

mógł sprawować interrex.

Pretor maximus został z czasem zastąpiony przez dwóch konsulów, do których należała

władza wykonawcza, a ci na okres zagrożenia Rzymu mogli powoływać dyktatorów. Obok

konsulów pojawiły się inne magistratury świeckie takie jak: edyl, cenzor. Obok magistratur

najwyższa władza prawodawcza należała do senatu, ale w istocie ustawodawstwo rzymskie

koncentrowało się w rękach komicjów (zgromadzeń ludowych skupiających ogół wolnych

obywateli rzymskich). Początkowo komisja zorganizowane były w systemie kurialnym,

potem centurialnym, następnie trybutarnym. Do głosu dochodzą także plebejusze – wbrew

początkowym rozwiązaniom.

reformy

państwowe Dioklecjana,

nadanie

princepsowi tytułu

boskiego–

władza absolutna,

pełne

jednowładztwo,

upadek senatu.

przejęcie władzy

przez Oktawiana Augusta

królestwo republika pryncypat

dominat

wczesna późna

-753 -509 IV w. p.n.e. -27 0 283/4 476

tradycyjna data

założenia Rzymu

Dominat: upadek wszelkich instytucji republikańskich. Senat stał się wówczas organem

doradczym cesarza. Władza senatu ograniczyła się tylko do miasta Rzym. W

Konstantynopolu powstał analogiczny senat. Przy cesarzu istniała jeszcze rada państwa, która

rozpatrywała na wniosek cesarza sprawy dotyczące sądownictwa, administracji i

ustawodawstwa. Ale najwyższym sędzią i prawodawcą był cesarz. Organy działały w jego

imieniu.

Okresy rozwoju państwa rzymskiego wyznaczały okresy rozwoju, istnienia bądź

stagnacji prawa.

Inna koncepcja periodyzacji prawa rzymskiego opiera się na poziomie rozwoju prawa:

okres rozwoju prawa klasycznego

okres prawa okres prawa

archaicznego prawo prawo poklasycznego

przedklasyczne klasyczne

-753 III w. p.n.e. -27 0 234/5 476 565

początek wojen punickich koniec panowania koniec(upadek)

koniec etapu

Rzymu z Kartaginą dynastii Sewerów imperium

justyniańskiego

zachodniorzymskiego w

prawie

poklasycznym

- kres prawa klasycznego – koniec panowania Sewerów zbiega się z kresem pryncypatu i początkiem dominatu.

- prawo poklasyczne charakteryzowało się wulgaryzacją. W skutek różnych czynników zewnętrznych nastąpiło zatarcie się granic między instytucjami prawa

rzymskiego, nastąpiło jego przemieszanie z prawami ludów podbitych które teraz sięgały

po samodzielność. Kres zachodniego cesarstwa nie oznaczał zupełnego końca prawa

poklasycznego. Istniało jeszcze cesarstwo wschodnie, które się rozwijało. Tam prawo

poklasyczne trwało do kresu starożytności i rozpoczęcia średniowiecza (do VI w. –565).

IUS = FAS

ius – prawo stanowiące wynik działalności ludzkiej i chronione środkami

przymusu ze strony państwa oraz wynikłe stąd uprawnienia. Naruszenie ius zagrożone

było sankcją

fas – prawo określane i chronione przez bóstwa (bóstwa wykazywały cechy ludzkie).

Naruszenie fas wywoływało zemstę bogów (naruszenie fas nazywano „nefas”).

Rzymianie stali na stanowisku pośrednim między religijnością a laicyzacją. System

religii rzymskiej przenikał się z systemem prawa. Istniał więc związek między fas a ius, choć

formalnie te kategorie nie były ze sobą tożsame. Ius oparte było na fas, czyli nakazach

moralnych i religijnych. Rzym budował system prawny w oparciu o kodeks etyczny

wynikający z wierzeń. Według Ulpiana do zasad prawa, zaliczano „żyć uczciwie, innym nie

szkodzić, każdemu oddać co się mu należy” (są to normy prawne osadzone w moralności i

wierzeniach rzymskich).

Podział prawa rzymskiego :

ius = fas

prawo przedmiotowe prawo podmiotowe

(przepisy prawa) (wynikało z prawa

przedmiotowego)

prawo publiczne prawo prywatne bezwzględne

względne

(interesy państwowe ( interesy jednostki) (prawa rzeczowe, własności)

(skuteczne wobec

np. przepisy administracyjne)

powszechne i ius cogens i ius strictum i prawo

materialne i

syngularne ius dispostivumius aeguum prawo

formalne

Prawo przedmiotowe (objaśnienia):

a) prawo publiczne: stosunki dotyczące państwa

b) prawo prywatne: interesy jednostki .

Granice powyższego podziału były słabe. Zaczęły przesuwać się na korzyść prawa

publicznego. Sfera interesów prywatnych zaczęła powoli wkraczać w sferę interesów

publicznych. Wraz z rozwojem prawa skurczyła się sfera praw prywatnych, zwłaszcza w

okresie jednowładztwa. Państwo reglamentowało wówczas stosunki prywatne twierdząc, że

stanowią one zagrożenie. Wyrządzenie komuś krzywdy, które dotąd stanowiło przestępstwo

prywatne było penalizowane na drodze przepisów karnych i stawało się normą prawa

publicznego.

Podział prawa prywatnego (objaśnienia) :

powszechne

syngularne (ius singulare)- normy wyjątkowe w stosunku do norm powszechnych. Jedno do drugiego ma się tak jak wyjątek do reguły.

ius cogens- przepis o charakterze bezwzględnie obowiązującym. Takie przepisy, które muszą być zawsze przez strony stosowane.

ius dispositivum– prawo o charakterze względnym. Ma ono zastosowanie subsydiarne. Strony mogą daną kwestię rozwiązać inaczej (wtedy przepis

dyspozytywny nie obowiązuje. On obowiązuje tylko wtedy gdy strony wyraźnie

inaczej tego nie postanowią).

ius strictum(ścisłe) – normy wynikające z tego prawa musiały być przestrzegane w sposób ścisły, bez możliwości modyfikowania („Dura lex sed lex” – Ulpian miał na

myśli przepisy prawa ścisłego. Surowa ustawa, konieczność zastosowania się do jej

przepisów).

ius aequum – prawo oparte na zasadach filozoficznych, słusznych. Reakcja na nadmierny rygoryzm prawa ścisłego (łagodzenie rygoryzmu). Bardziej swobodna

interpretacja nosząca jednak ze sobą pewne niebezpieczeństwa, ponieważ używa

czynników pozaprawnych. Ius aequum był stosowany gdy dana kwestia była

nieuregulowana przepisami lub nie odpowiadała zmieniającym się stosunkom

społecznym.

prawo materialne – prawa i obowiązki wynikające dla stron z przepisów prawa.

prawo formalne – sposób dochodzenia w drodze sądowej praw i obowiązków stron czyli sposób dochodzenia roszczeń stron.

Dziś są to normy:

materialno-prawne , czyli prawo karne i prawo cywilne.

procesowe , czyli proces karny i proces cywilny.

Prawo podmiotowe (objaśnienia):

Wynikało ono z prawa przedmiotowego (całokształt norm prawnych regulujących życie

społeczne w drodze przymusu). Z niego tworzą się dla konkretnej jednostki prawa

podmiotowe.

Prawo podmiotowe– pewna sfera możliwości postępowania człowieka w określony

sposób , zakres mocy czynienia lub zaniechania przez człowieka regulowanej przepisami

prawa przedmiotowego (możliwość akceptowanego przez prawo przedmiotowe zachowania

się podmiotu).

a) bezwzględne - uprawnieniu jednej osoby odpowiada obowiązek po stronie po wszystkich innych do określonego zachowania się. Bezpośrednie władztwo osoby nad rzeczą jest

rodzajem prawa podmiotowego bezwzględnego. Czyli prawa rzeczowe są prawami

bezwzględnymi - uprawnieniu właściciela do posiadania i używania rzeczy odpowiada

obowiązek wszystkich do przestrzegania jego prawa własności. Podmiot uprawniony

może domagać się określonego zachowania od każdego innego podmiotu. Naruszenie

sfery uprawnień podmiotu władnącego stwarza roszczenia kierowane wobec każdego

naruszyciela.

b) względne – prawo skuteczne wobec ściśle określonej osoby. Podmiot uprawniony może domagać się określonego zachowania tylko od konkretnej osoby. Tą drogą powstawały w

prawie rzymskim zobowiązania . Np: umowa jest wiążąca dla dwóch stron. Po jednej

stronie jest osoba uprawniona, po drugiej osoba zobowiązana. Prawo względne jest

skuteczne tylko między tymi dwoma podmiotami .

Zasada osobowości prawa :

Każdy rządzi się swym własnym prawem pochodzącym z tej grupy etnicznej,

narodowości w której on przyszedł na świat. Człowiek też podlega orzekaniu w oparciu o

własny system prawa.

W praktyce podział na prawo rzymskie i prawo własne-narodowe był rozpatrywany

z punktu widzenia obywatela rzymskiego. Prawo rzymskie było własne a innych ludów obce

(zasada personalizmu).

ius peregrinorum - prawo narodów podbitych przez rzymian lub tych z którymi Rzym

utrzymywał kontakty handlowe.

Podział prawa rzymskiego w okresie przełomu republiki i pryncypatu:

1. ius cvile – prawo obywateli wynikające z archaicznych reguł prawa i dostępne wyłącznie

dla obywateli rzymskich (zamieszkujących pierwotny obszar Rzymu i

pięciomilowego okręgu wokół miasta) i ich potomków. Reguły ius civile miały

zastosowanie tylko o stosunkach między obywatelami rzymskimi. Były

niedostępne dla stosunków między Peregrynami a Rzymianami. Ius civile

zwane też było ius quiritum (Kwirytami zwano pierwotnych obywateli gminy

rzymskiej). Wraz z rozwojem wymiany handlowej i obrotu gospodarczego.

Stawało się prawem niewystarczającym dla regulowania stosunków w

imperium. Stąd powstanie ius gentium i honorarium.

2. ius gentium – nowy system, prawo wspólne, prawo narodów. System dostosowany do

obrotu z cudzoziemcami. Prawo w zasadniczych sprawach zgodne było

zarówno z prawem rzymskim jak i ius peregrinorum. Były to te normy które

ujęte były zarówno w ius civile jak i były zwane innym systemem prawa ius

peregrinorum. Handel niewolnikami między Rzymianami a Peregrynami

możliwy był dzięki temu, że stosunki te były chronione w drodze ius gentium.

Rozwój ius gentium możliwy był po powołaniu w Rzymie instytucji pretora

dla Peregrynów (242 r. p.n.e.). Był to urzędnik rzymski, który chronił stosunki

między cudzoziemcami, gdy szło o sprawę rzymską.

3. ius honorarium – prawo urzędnicze tworzone przez magistratury rzymskie. Stosunki

chronione przez pretora urbanusa (pretora miasta). Chronił on lub odmawiał

ochrony w swym edykcie w sposób odmienny niż miało to miejsce w ius civile .

Prawo powstało, ponieważ okazało się, że stosunki gospodarcze i handlowe

między samymi obywatelami rzymskimi wykraczają daleko poza ramy ius

civile. Jest to system prawa oparty na normach tworzonych nie na drodze ustawy

lecz przez magistratury rzymskie, przez urzędników. Do ochrony tych

stosunków upoważniony był urzędnik zwany pretorem urbanusem (ustanowiony

już wcześniej – w 367 r. p.n.e.). Początkowo jego zadania były nieco inne,

później chronił te sprawy które wykraczały poza ius civile.

Pryncypat:

4. prawo cesarskie – prawotwórcza działalność cesarzy rzymskich. Normy te nie

nawiązywały do poprzednich trzech systemów. Około ІІ w. n.e. podział na ius

civile, gentium i honoraium przestał być obowiązujący. Wówczas prawo

cesarskie zastąpiło go i stało się obowiązujące.

5. ius prowinciale – specyficzny, odmienny od rzymskiego system praw prowincjonalnych.

W oddalanych narodach podbitych prawo rzymskie doznawało wulgaryzacji i

często miejscowe, silnie zadomowione ,cieszące się poważaniem prawo

adoptowano. Było to więc prawo rzymskie ale ulegające wpływom lokalnych

praw szczepowych (dawne kolonie greckie. Prawo greckie było lepiej

wykształcone).

Po 212 r. n.e. podział na ius civile , gentium i honorarium całkowicie stracił znaczenie.

Wówczas edykt Karakalli nadał obywatelstwo rzymskie wszystkim mieszkańcom imperium.

Podział miał w późnym cesarstwie jedynie „żywot doktrynalny” a nie praktyczny, choć

formalnie nadal istniał. Te trzy systemy weszły przecież do kodyfikacji justyniańskiej ale w

praktyce prawo było jednolite.

Domiat:

Rozpoczęto rozróżniać dwa systemy prawa:

ius vetus : dawny system ius civile, ius gentium, ius honorarium przekazywany głównie

przez literaturę prawniczą.

ius novum : nowe prawo, prawo cesarskie.

Źródła prawa :

Źródła prawa rzymskiego w znaczeniu przedmiotowym rozpatrujemy jako:

Fontes iuris oriundi źródła powstania prawa – przejaw woli czynników prawotwórczych czyli decyzję czynników prawotwórczych ustawy, uchwały Plebsu,

uchwały senatu, konstytucji cesarskich, edyktów magistratur. Czyli są to czynniki,

które tworzą prawo.

Fontes iuris cognoscendi źródła poznania prawa - efekty działania czynników prawotwórczych czyli pomniki prawa, na podstawie których dziś czerpiemy wiedzę o

prawie rzymskim. Czyli są to dokumenty.

Często źródło poznania prawa jest jednocześnie źródłem powstania prawa np.” ustawa

dwunastu tablic”, czy określona konstytucja cesarska. Pierwotnym źródłem prawa

rzymskiego był jednak zwyczaj. Zwyczaj to powszechnie stosowana i dobrowolnie ustalona

reguła postępowania na danym obszarze. Nie ma on jednak charakteru prawnego, nie jest

źródłem prawa ale na jego podstawie tworzy się prawo zwyczajowe, które już jest źródłem

prawa obowiązującego.

Prawo zwyczajowe - zwyczaj długotrwale stosowany przez ludzi w przekonaniu, że stosują

oni prawo (mos maiorum). Mos maiorum traci zdolność moralnego oddziaływania na

Rzymian u schyłku republiki (zmiany sposobu życia elit rzymskich - zbytek i korupcja.

„Rozwiązłość i buta pojawiła się po tym gdy Rzym przestał obawiać się Kartaginy”).

Mos maiorum – zwyczaj przodków ( jeszcze nie prawo zwyczajowe)

Prawo stanowione

Obok zwyczaju prawo może powstawać drogą jego stanowienia czyli drogą ustawodawczą.

W czasach królewskich powstawało drogą ustaw królewskich i kapłańskich. Prawodawcą

miał być ponoć już Romulus. Dopiero w okresie republiki wykształcił się proces

ustawodawczy. Ustawy ( leges ) przez długi okres był zasadniczym źródłem tworzenia prawa.

Leges to ustawy uchwalane na zgromadzeniach ludowych.

Zgromadzenia ludowe przeszły pewną ewolucję początkowo były one :

kurialne : organizowanie ich opierało się na kuriach rodowych. Uczestniczyli w nich wyłącznie patrycjusze później plebejusze i wówczas powstały:

centurialne : organizacje oparte o centuria, czyli klasy wolnych mieszkańców Rzymu. Zgromadzenia centurialne podzielone były na 7 klas , przy czym klasa pierwsza (którą

stanowili Rzymianie będący właścicielami 100 tys. funtów miedzi czyli tzw. asów)

uprawniona była 98 głosów. sześć pozostałych klas o niższym cenzusie posiadania

dysponowało pozostałymi głosami; brali udział również plebejusze.

trybusowe : zgromadzenia według tribus .Gdy Rzym podzielono na okręgi terytorialne (tribus). Uczestniczyli w nich wszyscy wolni obywatele rzymscy podzieleni na trybuty.

Zgromadzenia ludowe straciły moc prawotwórczą w Ι w. n.e. Za Tyberiusza

pozbawiono je prawa wyboru magistratur. W praktyce zaprzestały swej działalności po

śmierci cesarza Nerwy (96-98).

Proces legislacyjny na zgromadzeniu ludowym rozpoczynał wniosek ustawodawczy

magistratury posiadającej ius agendi cum populo (tzn. prawo wnioskowania z

upoważnienia ludu). Zatem tryb ustawodawczy rozpoczynał wniosek magistratury

przedkładany na zgromadzenie ludowe. Uchwała zgromadzenia ludowego zatwierdzona była

przez senat (zgromadzenie starszych, ojców republiki rzymskiej) i zgromadzenie ludowe nie

mogło dyskutować nad projektem tylko przyjąć go lub odrzucić przez aklamację.

Zgromadzeniu ustawodawczemu przedstawiał magistrat wniosek w drodze

promulgacji.

- promulgatio – pierwsza czynność trybu ustawodawczego. Przyjęcie lub odrzucenie

wniosku następowało w drodze rogacji.

- rogatio – przyjęcie lub odrzucenie wniosku bez dyskusji nad jego treścią.

Wynik 50% +1% - wniosek stawał się prawem.

- renuntiatio – ogłoszenie publicznie wyniku głosowania.

Jeszcze senat mógł odrzucić ustawę ale tylko z przyczyn formalnych. Nie miał prawa

ingerować w jej treść.

W okresie republiki ustawy (leges) dochodziły do skutku na zgromadzeniach ogółu

pełnoprawnych obywateli rzymskich, zwanych conitia (od comire – „schodzić się”).

Zwoływanie komicjów, przewodniczenie na nich i występowanie z inicjatywa ustawodawczą

należało do magistratur mających specjalne uprawnienie w tym zakresie (ius agendi cum

populo – tzw. prawo wnioskowania z upoważnienia ludu), czyli do dyktatorów, konsulów i

pretorów.

Projekty ustaw dyskutowano wstępnie na nieformalnych zebraniach obywateli

(contiones), natomiast dojrzały wniosek ustawodawczy przedstawiała magistratura na

komicjach, i tutaj już tylko do przyjęcia lub odrzucenia, bez dyskusji (rogatio). Głosowanie

odbywało się po przeprowadzeniu wróżb i odczytaniu wniosku. Początki głosowania

odbywały się ustnie i jawnie, od II w. p.n.e. tajnie za pomocą tabliczek (I-za wnioskiem, II-

przeciw wnioskowi).

Uchwała zgromadzenia ludowego wymagała dla swej ważności zatwierdzenia ze strony

ściślejszego grona patrycjuszowskiego, mianowicie senatu. Po zatwierdzeniu jej stawała się

ustawą zwaną lex. Po jej ogłoszeniu (renuntiatio) miała moc obowiązującą wszystkich

obywateli. Ustawy przyjęte w tym trybie nazywają się leges rogatae. (leges rogatae – ustawy

uchwalane na komicjach).

Ustawy zgromadzeń ludowych ze względu na tryb powstania dzielimy na :

leges rogatae - ustawy przyjęte w drodze rogatio, czyli w zwyczajnym trybie

ustawodawczym (na zgromadzeniach ludowych)

leges datae – ust. w których następowało odwrócenie procesu ustawodawczego. To

magistrat wydawał ustawy z upoważnienia ludowego (w sytuacjach

wyjątkowych np. przewidywania wojny).

leges dictae – zarządzenia cesarza lub jego urzędników dla uregulowania spraw w

posiadłościach cesarskich. Nie była to więc ustawa w sensie dosłownym lecz

zarządzenie dla danej prowincji.

Leges w pewnym okresie konkurowały z uchwałami Plebsu. Obok zgromadzeń ludowych

źródłem prawa stały się także zgromadzenia plebejskie. Plebs drogą strajków wymusił

uznanie go za pełnoprawną kategorię obywateli. Od połowy V wieku p.n.e. zaczęto zwoływać

zgromadzenia plebejskie. Długi czas trwała walka między Patrycjatem a Plebsem o

uprawnienia. Na zgromadzeniach plebejskich stanowiono uchwały wiążące Plebs. Ich tryb

wydawania był podobny do zgromadzeń ludowych, ale wniosek ustawodawczy u Plebsu

przedstawiał trybun ludowy (urzędnik reprezentujący interesy plebsu przed organami

państwa).

Plebiscita początkowo wiązały tylko Plebejuszy. Aby plebiscitum obowiązywało

wszystkich obywateli musiało być wniesione drogą wniosku ustawodawczego przez magistrat

na forum zgromadzenia ludowego. Ta sytuacja istniała do 287/286 r. p.n.e. do czasu wydania

tzw. lex Hortensia odkąd uchwały powzięte na zgromadzeniach plebejskich były wiążące też

dla patrycjuszy.

Wśród ustaw jednej przypisywano rolę taką jak ma kodeks Hammurabiego lub prawo

mojżeszowe . Mowa o ustawie 12 tablic. Ustawa stanowiła rezultat politycznej walki między

Plebsem a Patrycjatem, która rozgorzała po wypędzeniu ostatniego króla etruskiego.

W okresie przełomu okresu królewskiego i republiki Plebs podlegał przemianom.

Wyłoniły się w nim dwie grupy:

1. Nowobogaccy grupa, która wzbogaciła się na urbanizacji Rzymu, głównie tzw. firmy budowlane. Pieniądze pozwoliły im na zakup dóbr luksusowych i własnego oręża.

2. Grupa Plebejuszy posiadająca wysokie długi, żądająca ich umorzenia, oraz pewnych uprawnień politycznych.

W sytuacji gdy Rzym potrzebował oręża zagrożony ze strony plemion zamieszkujących Italię,

Patrycjusze stopniowo czynili ustępstwa na rzecz Plebsu. Ustanowiono trybunów ludowych,

później utworzono urzędy dwóch kwestorów, edyla kurulnego i cenzorów. Na największą

uwagę zasługuje jednak:

Ustawa XII Tablic 451 – 450 r. p.n.e.

Spis zwyczajowego prawa rzymskiego dokonany przez tzw. kolegium decemwirów -

decemviri legibus scribundis , spisany na tabliczkach miedzianych, drewnianych lub z kości

słoniowej. Nie dotrwał jednak do naszych czasów ani do schyłku republiki. Oryginał został

zniszczony prawdopodobnie w czasie pierwszego najazdu Galów (390 r. p.n.e.). Później jej

tekst odtwarzano z przekazów ustnych. Była swoistym kodeksem, nauczano jej w szkołach.

Stopniowo popadła jednak w zapomnienie. Odkryta została w średniowieczu.

Kolegium decemwirów – 10 mężów powołanych do spisania 10 tablic. Powierzono im

zarząd państwem, wybrano ich w drodze wyborów a powołano nie tylko do spisu prawa ale i

wyrównywania różnic między Patrycjatem a Plebsem. 10 tablic okazało się spisem

niewystarczającym. W 450 roku p.n.e. powołano kolejnych 10 (5 Patrycjuszy i 5 Plebejuszy)

Decemviri patrycjuszowscy dokonywali jednak pewnych nadużyć. Przyśpieszono więc prace

ustawodawcze i do 10 tablic dodano jeszcze 2 następne.

Ustawa 12 tablic wprowadziła :

 obowiązkową procedurę sądową (zerwała z dotychczasową samopomocą).

 świadczyła o przewadze prawa świeckiego.

 kto powoływał się na świadka musiał owego świadka samemu dostarczyć do sądu (gdy świadek był oporny mógł przez trzy kolejne dni i noce wyć pod jego domem, by

zmusić go do stawienia się na sprawie).

 zwiększenie uprawnień stron w procesie.

 pojawiły się przepisy handlowe i regulujące obrót z zagranicą.

 uznawała nieograniczoną własność, chroniąc głównie własność rolną. Była wyrazem interesów społeczeństwa agrarnego, jakim w tym czasie był Rzym (kto kradł nocą

zboże był skazywany na śmierć jak podpalacz).

 przyznawała swobodę sporządzania testamentów.

 wprowadziła bardzo rygorystyczne przepisy o długach. Niewypłacalny dłużnik mógł być więziony w prywatnym więzieniu. Mógł zostać zabity przez wierzyciela. Jednak

procenty od wierzytelności ograniczono do 8⅓ % w skali rocznej.

 potwierdzała istnienie rodziny patriarchalnej z silną, nieograniczoną władzą ojca.

 w systemie kar uznawała zasadę odwetu (talio) oraz kar pieniężnych.

 uznawała istniejący podział na bogatych i biednych.

 zawierała przepisy z zakresu prawa sakralnego.

 gwarantowała suwerenność narodu rzymskiego.

 podkreślała wolność i równość obywateli wobec prawa.

 zawierała przepisy higieniczne.

Ustawa 12 tablic jest skodyfikowanym prawem zwyczajowym. Była daleka od

nowatorstwa ale stworzyła parasol ochronny nad Plebejuszami, zapobiegała arbitralnym

decyzjom urzędników i sądów patrycjuszowskich. Po jej wydaniu prawo rzymskie

rozwijało się już jako wykładnia Ustawy 12 tablic.

Uchwały senatu czyli senatus consulta były kolejnym źródłem prawa. Senat istniał już

w okresie królewskim ale wtedy był tylko organem doradczym i opiniodawczym. Nie tworzył

wówczas prawa. W czasach republiki był również organem doradczym ale pośrednio miał

wpływ na tworzenie się ustaw. Miał prawo kasacji ustawy – post factum, z przyczyn

formalnych. Charakter organu ustawodawczego senat uzyskał w okresie pryncypatu.

Edykty magistratur to kolejne źródło prawa. Wynikały one z potrzeb rozwijającego się

obrotu gospodarczego. Ius civile nie było w stanie objąć wszystkich przypadków życia

społecznego. Edykty magistratur były to rozporządzenia (dostojnika) magistratury wydawane

w zakresie wykonywanej przez siebie władzy. Pretor informował w nich jakie stosunki

będzie chronił, a jakim nie będzie udzielał ochrony w czasie swej kadencji. Prawo to

wynikało z ius edicendi .

ius edicendi– prawo wydawania rozkazów w imieniu państwa rzymskiego.

Wydając edykt magistrat sam określał zakres wykonywanej przez siebie władzy. Sam

wydawał instrukcję swojego postępowania i podawał je do powszechnej wiadomości. Do lex

Cornelia wydanej w 67 r. p.n.e. pretor stał nad edyktem. Wtedy wydając powszechnie

opublikowany edykt mógł go w każdej chwili zmienić w okresie swej kadencji. Po lex

cornelia pretor wydając raz edykt był nim związany do końca kadencji (nie mógł go

zmieniać). Pretor wydawał edykt w zakresie swej jurysdykcji.

pretor stoi nad edyktem pretor stoi pod edyktem

67r. p.n.e.

Lex Cornelia

W prawie prywatnym najważniejszą rolę odgrywały edykty tych magistratur, które

posiadały jurysdykcje w sprawach cywilnych (prawie prywatnym). Edyktami dotyczącymi

owego prawa posługiwać się mogły następujące magistratury : konsul, dyktator (którego

władza odpowiadała konsularnej), pretorzy (urbanus, peregrinus), namiestnicy prowincji,

edylowie kurulni (posiadający kompetencje w zakresie spraw targowych, np. handlu

niewolnikami i zwierzętami), kwestorowie (sprawy targowe na prowincji) i cenzorzy. Edykt

nie był ustawą. Magistrat nie posiadał bowiem władzy ustawodawczej lecz tylko

wykonawczą. Edykt był rozporządzeniem urzędnika aktualnym w czasie jego kadencji.

Kolejny pretor mógł od swego poprzednika przejąć (lub nie) część jego rozporządzeń.

Edykt składał się z dwóch części :

1. Część normatywna – zapowiedź urzędnika udzielenia ochrony lub odmowy udzielenia ochrony w konkretnych przypadkach.

2. Część formalna – formuły procesowe, jakimi miały posługiwać się strony w postępowaniu przed sądem oraz zarzuty procesowe.

Edykty dzieliły się na :

1. Edicta perpetua (perpetuum) – obowiązywały przez całą kadencję urzędnika, czyli przez jeden rok.

2. Edicta extraordinaria (nadzwyczajne) – wydawane w ciągu roku, gdy istniała pilna konieczność.

W edykcie wyodrębniona była część przechodnia – edictum tralaticum (translaticum). Była

to część przejęta od poprzednika zawierająca postanowienia, które przyjęły się w praktyce. Z

biegiem czasu stawała się ona coraz obszerniejsza. Doprowadziło to do skodyfikowania

edyktu w II w. n.e. Około 130 r. z polecenia cesarza prawnik SalviusJulian skodyfikował

edykt opierając się na jego części przechodniej (edictumSalvianum). Od tej chwili mimo, iż

edykt był ogłaszany przez pretora na początku kadencji był już w istocie prawem

stanowionym. Zmiana w jego treści mogła następować tylko na drodze ustawodawczej

(senatus consulta lub konstytucje cesarskie). Kodyfikacja edyktu ostatecznie ustaliła oblicze

ius honorarium uniemożliwiając dalsze formowanie się tego prawa przez nakazy magistratur.

Prawo to służyło do wspomagania martwych przepisów z ius civile. Przydawało się też do ich

wyjaśniania (interpretowania przez urzędników), uzupełniania (udzielania ochrony przez

pretora tym stosunkom prawnym, które nie wynikały z ius civile), poprawiania (zawieszania

danej ustawy z ius civile – pretor informował, że określonym stosunkom z niej wynikającym

nie udzieli ochrony.

W pryncypacie i dominacie edykty tracą swą moc i zostają wyparte przez

ustawodawstwo cesarskie. Imperator, jako najwyższy magistrat mógł na mocy ius edicendi

wydawać rozporządzenia na okres swego panowania. Od czasów Hadriana każde jego

rozporządzenie było obowiązujące. Od II w. n.e. cała władza ustawodawcza spoczęła w

rękach cesarza.

Rodzaje konstytucji cesarskich :

edykty – akty imperatywne, zarządzenia cesarza dla wszystkich magistratów zawierające interpretacje ustaw i uchwał senatu. Wynikały z ius edicendi i posiadały

moc obowiązującą na całym terytorium imperium. W przeciwieństwie do edyktów

magistratur nie stanowiły one przyrzeczenia sprawowania władzy.

mandaty – instrukcje dla namiestników prowincji wiążące ogół ludności na danym terenie.

dekrety – wyroki sądu cesarskiego, zwykle odwołania (apelacje) oraz w pierwszej instancji w sprawach wielkiej wagi. Zawierały orzeczenie i interpretację ustawy.

reskrypty – odpowiedzi cesarza na zapytania urzędników lub stron postępowania Sądowego wydawane w odrębnym piśmie lub na marginesie tekstu do cesarza (rodzaj

adnotacji). Pytania te dotyczyły kwestii prawnych, zaś cesarz wydawał w reskrypcie

swoją opinię. Jednak reskrypty miały charakter warunkowy. Wiązały sędziego pod

warunkiem, że sprawa rzeczywiście wygląda tak, jak to strona przedstawiła cesarzowi

w skierowanym do niego piśmie.

edykty , mandaty – akty prawa publicznego ustanawiane na czas kadencji, panowania.

dekrety , reskrypty – akty prawa prywatnego obowiązujące cały czas.

W okresie dominatu konstytucje cesarskie zanikają. Moc prawotwórczą posiadają tylko

edykty cesarskie – leges edictales.

Jurysprudencja rzymska – nauka prawa

W okresie republikańskim wiedza prawnicza skupiona była w rękach kolegów

kapłańskich. Zajmowały się one odkrywaniem związków człowieka z bóstwem,

skutkowaniemfas w zakresieius . Prawo świeckie nie naśladowało sakralnego, jednak

czynności prawne wykonywane były w formie sakralnej. W okresie archaicznym i

republikańskim znajomość prawa była elitarna. Członkowie kolegiów kapłańskich

rekrutowali się wyłącznie spośród patrycjuszy. Choć monopol w zakresie prawa prywatnego

posiadało kolegium pontyficów wyróżniano następujące kolegia kapłańskie:

- Augurowie - Decemwiri - Pontifico - Fetiales

Umiejętność posługiwania się formularzami prawa się powszechnie dostępną dla ludności

świeckiej dopiero po ogłoszeniu tych formuł opinii publicznej przez Flawiusza (300 r. p.n.e.),

a później Aeliusa (198 r. p.n.e.). Te daty wyznaczają początek świeckiej jurysprudencji. Dużą

rolę odegrało oświadczenie złożone około 280 r. p.n.e. przez plebejskiego pontifexa

maximusaTiberiusa Coruncanicusa, w którym zapowiedział, że będzie udzielał porad

prawnych każdemu, kto się o to zwróci. Do tej pory porad udzielano tylko stronom

postępowania. Prawo stało się teraz dziedziną życia. Nauka prawa zaczęła się rozwijać.

pontifex maximus – najwyższy kapłan

respondere de iure – porady prawne

Nauka prawa w tym okresie rozwinęła się w następujących kierunkach:

1. Cavere – układanie formularzy czynności prawnych 2. Agere – układanie formuł procesowych 3. Respondere – udzielanie odpowiedzi na pytania prawne

(ta działalność szczególnie się rozwinęła)

Najwybitniejszym rzymskim prawnikiem tego okresu był Marcus Tulius Cycero.

Pryncypat:

W tym okresie działalność prawników (jurusprudencja) stała się najważniejszym czynnikiem

rozwoju prawa. Prawnicy wydawali responsy, które wiązały sędziego. Jurystów pryncypatu

można podzielić na dwie kategorie :

- Prawnicy nieautoryzowani – wydawali prywatne responsy, które sędzia mógł ale nie musiał stosować.

- Prawnicy autoryzowani – cesarz wyposażył je w prawo ius publice respondendi exauctoritate principis, czyli prawo udzielania porad z

upoważnienia cesarza. W prawo to wyposażeni byli

tylko prawnicy mieszkający w mieście Rzym. Ich

responsa wiązały sędziego. Z czasem moc prawną

nadano również dziełom autoryzowanym prawnikom. W

II i III w. n.e. traktowano je na równi z ustawą.

Prawnicy pryncypatu:

Aemilius Papinianus -Papinian – książę prawników cieszący się największym uznaniem. Stracony na rozkaz Karakalli.

Celsus

Julius Paulus (86 dzieł)

Domitius Ulpianus z Tyru -Ulpian

Herenius Modestin (uczeń Ulpiana)

Gaius

Największy rozkwit literatury prawniczej przypada na przełom I w. p.n.e. i I w. n.e.

W I w. p.n.e. rozwinęły się dwie szkoły prawa:

 sabinianów Ateius Capito

 prokulejanów Marcus Antistius Labeo

Szkoły te różniły się nie w zakresie prawnym, ale politycznym.

Dominat:

Kres rozwoju jurysprudencji rzymskiej. Prawnicy stali się prawnikami dyżurnymi cesarza.

Najwybitniejsi z nich to:

Arcadius Charisius

Hermogenianus

Upadek prawa wiąże się z upadkiem gospodarczym państwa. Prawo rzymskie ulegało

zmianom pod wpływem kultury hellenistycznej i lokalnych praw. Zanikł kontakt z dziełami

wybitnych prawników, wszystko znano w przeróbkach i przekładach. Ten stan rzeczy starano

się naprawić. W 321 r. Konstantyn wydał zakaz publikowania krytycznych uwag do dzieł

Papiniana. Później autoryzowano dzieła Paulusa. Największą rolę w porządkowaniu prawa

odegrała:

Konstytucja raweńska 426 r.

Była to ustawa o cytowaniu (wyjaśniająca które pisma jurystów mogą być przedstawiane

w postępowaniu sądowym i jak sędzia ma oceniać ich wagę w sporze między stronami)

wydana przez Teodozjusza II i Walentyniana III w Rawennie.

Na jej mocy autoryzowano dzieła pięciu nieżyjących prawników. Byli to:

- Papinian - Paulus - Gajus - Ulpian - Modestin.

Jeżeli w sądzie strona przedstawi opinię większości (3) z owej grupy pięciu jurystów,

sędzia jest taką opinią związany. Jeśli zaistniała równość zdań przeważała opinia Papiniana,

którego uważano za księcia prawników rzymskich. Gdy była równość zdań a Papinian milczał

lub żaden z autoryzowanych prawników nie rozstrzygał sporu wówczas dopiero sędzia

odzyskiwał moc.

W dominacie zaczęły rozwijać się państwowe szkoły prawa zakładane przez cesarza.

Zatrudniały one profesorów prawa opłacanych przez władze państwowe. W tym okresie

nastąpiła wulgaryzacja prawa.

Kodyfikacja prawa rzymskiego

Jej zwolennikiem był już Cezar. Kodyfikacja przyczynić się mogła do umocnienia

władzy autorytarnej. W skutek oporu ówczesnych prawników i społeczeństwa nigdy do niej

nie doszło. Bujny rozwój nauki prawa w pryncypacie przekreślał możliwość jego

kodyfikacji. Mimo to pojawiły się takie próby (systematyzacje dzieł i poglądów prawników).

Dominat przynosi opracowania klasyków jurysprudencji rzymskiej, systematyzacje ich dzieł i

opracowania ius – dawnej literatury prawniczej:

Sentencje Pulusa

Regule Ulpiani

Fragmenta Ulpiani

Ulpiani institucione fragmenta

Tituli ex corpore Ulpiani – zwięzły podręcznik prawa z IV w. n.e.

Przedjustyniańskie zbiory leges (nowe leges) – opracowania konstytucji cesarskich:

de constitucionibus,codex Gregorianus,codex Hermogenianus,codex Theodosianus,novellae

Posttheodosiane.

De constitucionibus (o konstytucjach) – dzieło w 20 księgach z końca II w.

 Kodeks gregoriański – zbiór konstytucji cesarskich wydany w III w.

 Kodeks hermogeniański (rozszerzenie gregoriańskiego) – uzupełniony zbiór konstytucji cesarskich

 wydany na przełomie III i IV w.

 Kodeks teodozjański – 3000 leges od Konstantyna Wielkiego. Najważniejszy i najlepiej opracowany kodeks prawa w czasach przedjustyńjańskich wydany 438 r.

 Nowele postteodozjańskie – zbiór aktów prawnych i konstytucji cesarskich wydanych po kodeksie teodozjańskim (jego uzupełnienie).

Próby wspólnego opracowania ius i leges

– kodyfikacje w okresie przedjusyniańskim.

Próbowano połączyć akty prawne wydawane przez cesarza (konstytucje) z treściami uwag

prawników rzymskich dotyczących tych samych spraw.

Fragmenta Vaticana (koniec IV w.) – wybór z dzieł Paulusa, Papiniana i Ulpiana oraz konstytucje cesarskie do IV w.

Consultatio veteris consulti de pactis – opracowanie prawa stanowionego, konstytucji, opinii prawniczych (iurisconsulti) dotyczącej prawa umownego. Inna nazwa:

Consultatio veteris cuiusdam iurisconsulti.

 Księga syryjsko-rzymska (V w.)

Collatio legum Mosaicarum et Romanarum (IV/V w.) – porównawczy zbiór prawa mojżeszowego i rzymskiego zebranego z kodeksów gregoriańskiego,

hermogeniańskiego i dzieł Gajusa, Papiniana, Paulusa i Ulpiana. W większości zbiór

dotyczy prawa karnego i tylko pośrednio rodzinnego, prywatnego. Nacisk położony

jest na restrykcyjną politykę wobec sprawców przestępstw, co miało miejsce w prawie

żydowskim.

Kodyfikacja Justyniana Wielkiego

Prawo rzymskie znamy głównie dzięki niej. Justynian panował w latach 527-565.

Justynian podjął się:

 kodyfikacji prawa

 reformy administracyjnej. Było to konieczne gdyż upadek zachodniego cesarstwa zagroził wschodnim prowincjom dezorganizacją wewnętrzną.

 ujednolicenia religii. Teodora – żona Justyniana wywarła wpływ na kodyfikację

Trybonian – minister sprawiedliwości, kierował pracą kodyfikacyjną.

Trzy etapy kodyfikacji justyniańskiej:

 528-534 r. – dochodzi do opracowania 3 podstawowych części

 535-541 r. – Justynian wydaje pojedyncze ustawy uzupełniające kodyfikację

 542-565 r. – stagnacja. W tym okresie umierają Teodora i Trybonian, na których oparta była kodyfikacja. Justynian poświęca się działalności religijnej.

Dzieła:

Codex 534 r. Zawiera konstytucje cesarskie od Hadriana do Justyniana .Zawierał dwanaście ksiąg.

Digesta vel Pandectae 533 r. Kodyfikacja dzieł prawników rzymskich – wybór dawnej literatury prawniczej. Fragmenty zmodyfikowano i wystosowano zakaz

komentowania Digestów i porównywania ich do dzieł oryginalnych.

Zebrany materiał podzielono na masy:

- masa sabiniańska - masa edyktalna - masa papiniańska - masa appendix (dodatek czyli pozostałe księgi)

Institutiones (instytucje) 533 r. Podręcznik do nauki prawa.(z mocą ustawy)

Novellae leges (nowele) po 534 r. Uzupełnienie ustawodawstwa Justyniana przez wydawanie nowych ustaw po zakończeniu kodyfikacji. Wyróżniamy:

- Epitome Iuliani - Authenticum - grecki zbiór nowel - Edicta Iustiniani

Te cztery części kodyfikacji nazwano później Corpus Iuris Civilis (od XVI w).Kodyfikacja

była jednak niezrozumiała dla większości mieszkańców wschodniego imperium, którzy

mówili po grecku. Jej tekst spisany był bowiem po łacinie.

Prawo rzymskie po upadku imperium

Zachodnie imperium upadło w 476 r. Jednak prawo rzymskie obowiązywało nadal u wielu

ludów zamieszkujących tereny po rozpadzie cesarstwa zachodniego. Na ziemiach zajętych

przez ludy germańskie mieszkało sporo ludności pochodzenia rzymskiego. W myśl zasady

osobowości prawa (personalizmu) nadal stosowała ona normy prawa rzymskiego.

Organizatorzy państw germańskich nie znali go jednak. Zaistniała więc potrzeba spisania go.

Tą drogą powstały w krótkim czasie Leges RomanaeBarbarorum (zbiory praw dla ludności

rzymskiej na terenach państw barbarzyńców germańskich). Zaliczamy do nich:

Edykt Teodoryka - zbiór praw w państwie Ostrogotów

Brewiarz Alaryka - zbiór praw w państwie Wizygotów

Lex Romanae Burgundiorum - zbiór praw w państwie burgundzkim

Wokół Rzymu i Rawenny stosowano wówczas prawo justyniańskie. Był to bowiem

egzarchat bizantyjski (wpływy polityczne).

Na terenie państwa Longobardów (po podboju Italii) powstała pod dużym wpływem

prawa rzymskiego tzw. Pawieńska szkoła prawa. Później, na terenie Włoch i Francji rozwijała

się szkoła statutowa czyli mos docendi Italicus (włoski sposób poznawania wiedzy).szkołę

statutową stanowiły:

 szkoła glosatorów (XI-XIII w) badająca prawo rzymskie na drodze egzegezy. Jej wyznawcy używali glos, czyli uwag do tekstu załączanych między wierszami lub na

marginesie. Kodyfikację przełożyli na inne języki.

 szkoła postglosatorów (XIV w) czyli komentatorów dostosowująca prawo rzymskie do potrzeb praktycznych.

Systematyka prawa rzymskiego

Prawnicy rzymscy na ogół unikali systematyzowania prawa, tym niemniej pewne

próby porządkowania, a później nawet systematyzowania prawa, pojawiły się u schyłku

republiki, na przełomie II i I wieku p.n.e., na skutek recepcji filozofii greckiej. Nie było

jednak na ten temat opracowań teoretycznych, które odegrałyby większą rolę w zakresie

systematyki. W praktyce dokonywano podziału początkowo w oparciu o Ustawę XII

Tablic, a następnie wzorując się na porządku zawartym w edykcie pretora. Najbardziej

rozpowszechniony podział materii prawa rzymskiego stworzył Gaius, dzieląc je w

instytucjach wg. trójpodziału:

- personae. - res, - actiones

Trójpodział wg. Gaiusa przyjmowano także w Europie w średniowieczu i na początku

czasów nowożytnych. Zmiany nastąpiły dopiero w wieku XIX, gdy w nauce niemieckiej

rozpowszechnił się system pandektowy podziału prawa rzymskiego.

System pandektowy dzieli on prawo rzymskie (i później europejskie) na dwie części:

1. Część ogólna: normy wspólne wszystkim gałęziom prawa. 2. Część szczególna:

- Prawo rodzinne - Prawo rzeczowe - Prawo spadkowe - Prawo zobowiązań

Ten podział stał się modelem, na którym zbudowano współczesne systemy prawne.

II.

Prawo osobowe.

Osoba po łacinie to personae. Osoby jako podmioty prawa występowały w

Rzymie w dwóch postaciach: osoby fizyczne i osoby prawne. Były to podmioty będące

przedmiotem zainteresowania prawa osobowego. Osoba prawna była sztuczną

konstrukcja, która nie występowała często (choć była znaną). Podmioty te posiadały

zdolność prawną, oraz zdolność do czynności prawnej.

zdolność prawna – możliwość bycia podmiotem praw i obowiązków.

zdolność do czynności prawnej – zdolność do nabywania praw i obowiązków. Mogła ona

występować jako:

- kontraktowa – zdolność do samodzielnego nabywania praw i obowiązków mocą

czynności prawnych ze skutkiem prawnym

- deliktowa – możliwość odpowiadania za własne czyny przez prawo zabronione

(za szkody wyrządzone własnym czynem).

Najczęściej podmiotem prawa były osoby fizyczne. Jednak w prawie rzymskim nie ma w

pełni wykształconej koncepcji osoby fizycznej jako podmiotu prawa (pojmowano to

intuicyjnie). Nie każdy człowiek uważany był za osobę w rozumieniu prawa, nie każdy

miał atrybut osobowości prawnej. Niewolnik mimo, że posiadał egzystencję fizyczną nie

był pojmowany jako osoba. Przymiot podmiotowości prawnej nie zawsze zgodny był z

egzystencją fizyczną. Jako pojęcie osobowości prawnej występowało w Rzymie caput .

Niewolnik, choć był człowiekiem nie posiadał caput. Posiadał je tylko obywatel rzymski

(również Latyn, czy Grek – jeśli nie był niewolnikiem). Caput nabywano najczęściej wraz

z urodzeniem i tracono wraz ze śmiercią. Prawnicy rzymscy jako urodzenie rozumieli

całkowite odłączenie płodu od łona matki i przejawienie przez niego jakiekolwiek

oznaki życia. Do tego momentu płód traktowany był jako część organizmu matki. Oznaki

życia, które uprawniały do nabycia caput były różnie rozumiane przez rozmaite szkoły.

Prokulejanie uznawali za nie krzyk dziecka, Sabinianie zaś przejaw jakichkolwiek

czynności życiowych (krzyk, oddech, poruszenie się). Istniało jednak pewne

domniemanie prawne, które przyznawało człowiekowi pewien zakres podmiotowy

jeszcze przed narodzeniem - Nasciturus. Jest to dziecko poczęte, ale jeszcze nie

narodzone. Nasciturus mógł przed urodzeniem nabywać pewne prawa (najczęściej z

tytułu spadkobrania, odszkodowania, jakie przysługiwało jego zmarłemu ojcu, lub

przysporzeń majątkowych). Prawa te uwarunkowane były tym, że dziecko urodzi się

żywe. Była to więc zdolność prawna warunkowa. Podmiotowość prawna człowieka

ustawała wraz z jego śmiercią (ustanie wszelkich przejawów życia). Istniała jednak

możliwość wprowadzenia domniemań prawnych dotyczących śmierci człowieka w

niewoli. Niezależnie od tego, w którym momencie fizycznie zmarł, za moment śmierci

uznawano chwilę popadnięcia w niewolę. W tym momencie ustawała jego zdolność

prawna. Podobne domniemanie dotyczyło łącznej śmierci kilku członków rodziny (np.

gdy jakaś rodzina ponosiła śmierć w wyniku kataklizmu lub wojny). Przyjmowano pewną

kolejność śmierci tych osób, niezależnie od tego jak było faktycznie:

1. Dzieci niedojrzałe 2. Dzieci z nieprawego łoża 3. Rodzice 4. Dzieci dojrzałe (z legalnego małżeństwa)

Chodziło oczywiście o kwestię dziedziczenia (by dziedziczyli dojrzali krewni, by jakaś

boczna linia nie obejmowała spadku). Podobnie wnioskowano w razie zaginięcia osoby.

Następowało domniemanie, że jej śmierć następowała w momencie, w którym

ukończyłaby 100 lat. Przyjmowano też sztuczne domniemanie związane z niewolą

wojenną. W momencie popadnięcia w nią Rzymianin tracił wszelką zdolność prawną.

Gdy jednak wrócił z niewoli przysługiwało mu ius postliminii(prawo powrotu) i

odżywała jego zdolność prawna. Gdy jednak w zakresie spadkobrania nastąpiły już pewne

przesunięcia w okresie jego niewoli pozostawiano ten stan rzeczy, który istniał między

jego popadnięciem w niewolę a powrotem. Podobna zasada miała miejsce, gdy jego

współmałżonek zawarł w tym okresie nowy związek małżeński. Utrata podmiotowości

prawa mogła nastąpić wskutek utraty obywatelstwa (banicja i samowolne przesiedlenie do

kolonii latyńskich, lub obcego państwa).

Na zakres osobowości prawnej człowieka, na jego caput wpływało posiadanie

przez

niego 3 statusów:

status libertatis

status civitatis

status familiae

Zmiany w zakresie owych statusów określano jako capitis deminutio – umniejszenie

podmiotowości prawnej człowieka (caput).

- capitis deminutio maxima – zmiana w zakresie statusu wolnościowego (statusu

libertatis), oznaczała diametralną zmianę w sytuacji prawnej człowieka.

- capitis deminutio media – zmiana w zakresie statusu obywatelskiego (statusu

civitatis),

wpływała na jego prawa polityczne, w mniejszym zakresie na prawa obywatelskie.

- capitis deminutio minima – zmiana w zakresie stanowiska, jakie człowiek zajmował

w

rodzinie.

Według status libertatis mieszkańców Rzymu podzielono na 3 kategorie:

Wolni Półwolni Niewolni

z urodzenia wyzwoleńcy z urodzenia z mocy prawa

czynność z mocy prawa z mocy prawa na podstawie na

podstawie faktyczna cywilnego pretorskiego ius

gentium ius civile

Niewolni mogli być:

Niewolni z urodzenia – osoby, które urodziły się z matki niewolnicy. O statusie

wolnościowym człowieka decydował status jego matki – niezależnie od statusu ojca, gdy

matka była niewolnicą dziecko także rodziło się niewolne. Od II w.ne. wprowadzono

pewien wyjątek od tej zasady – favor libertastis. Według tej konstrukcji gdy matka w

chwili urodzenia dziecka była osobą wolną, to dziecko rodziło się i pozostawało wolne

(chodziło tu przede wszystkim o status synów niewolnic i wolnych Rzymian). Niewolnica

mając dziecko z senatorem uzyskiwała wolność na czas porodu. Potem odwoływano tą

decyzję i ponownie popadała w niewolę.

Niewolni z mocy prawa – ich niewola mogła nastąpić na podstawie przepisów ius

gentium, lub ius civile.

- Na podstawie iusgentium – z jego mocy powstawała przede wszystkim niewola

wojenna. We wczesnej republice była ona bardzo rozpowszechniona i dała

początek

konstrukcji niewoli i samej nazwie „niewolni”(servi). Początkowo niewolnymi

byli

jeńcy wojenni zachowani przy życiu. Niewola z mocy ius gentium uznana była

nie

tylko w prawie rzymskim ale także we wszystkich systemach prawnych innych

narodów.

- Na podstawieius civile – z jego mocy niewola powstawała gdy wolny Rzymianin

zostawał sprzedany trans Tiberim (poza Tyber). Najczęściej chodziło tu o

przypadki

niewypłacalnych dłużników, dezerterów i osób uchylających się od spisu

ludności.

Niewola z mocy prawa przewidziana była także w Ustawie XII tablic. Popadali w

nią

upadli dłużnicy egzekwowani poprzez legis actio per manus iniectionem ,

złodzieje

schwytani na gorącym uczynku, obywatele rzymscy, którzy decydowali się

sprzedać

się w niewolę fikcyjnie dla osiągnięcia korzyści majątkowych i cudzoziemcy

(peregrini dediticii) – niepożądani, którzy osiedlili się w pobliżu Rzymu

(jednomilowy jego okręg). Istnieli też skazańcy w procesach karnych i skazani na

ciężkie roboty publiczne (servi poenae i servi publici). Istniał jednak zakaz

popadnięcia w niewolę na obszarze własnego państwa. (Rzymianin nie mógł być

więc

niewolnikiem drugiego Rzymianina – wyjąwszy legis actio per manus

iniectionem ,

która później straciła znaczenie). Dlatego owi skazańcy w procesach karnych

przyjmowali tytuł „niewolnych państwa”.

W 52 r.ne. weszła w życie senatus consultum Claudianum , która przewidywała,

że kobieta, wolna Rzymianka, która współżyła z niewolnikiem traciła wolność i stawała

się niewolnicą właściciela tego niewolnika. Przepis ten był pewną reakcją na rozluźnienie

obyczajów w Rzymie za czasów Klaudiusza (hedonizm przejawiał się w częstych

stosunkach pozamałżeńskich, w tym także z niewolnymi).

Sytuacja prawna niewolnika ulegała zmianom, zależnie od okresu historycznego i

indywidualnych decyzji ich właścicieli. Na przełomie republiki i pryncypatu na 7,5

milionów mieszkańców imperium przypadało 3,5 milionów niewolników (⅓ społeczności

to niewolnicy). Był to poważny problem społeczny i prawny. W republikańskim Rzymie

liczba niewolników rosła poczynając od IV w.pne (zwiększały się możliwości ich

pozyskiwania). Za Oktawiana Augusta jeden Rzymianin mógł posiadać 500 niewolników.

Cena jednego wahała się od 8 000 do 25 000 sesterców (roczny zarobek Rzymianina). W

okresie dominatu spadła cena niewolnika i kategorie wolności zmieniły nieco swoje

znaczenie. Pozycję społeczną jednostki determinowały urodzenie, posiadane umiejętności

i majątek (już nie sam fakt niewoli). Wiązało się to z wpływami humanizmu rzymskiego i

rosnącymi wpływami chrześcijaństwa. Niższe warstwy upodobniały się do siebie i trudno

było rozróżnić między niewolnikiem, a ubogim Rzymianinem. Mimo to należy pamiętać,

że jeszcze wczasach Justyniana niewola była znana.

W początkowym okresie istnienia państwowości rzymskiej (na przełomie okresu

królewskiego i republikańskiego) najczęstszymi sposobami popadnięcia w niewolę była

sprzedaż dzieci w niewolę. Jednak około III w.pne. Plebs rzymski otrzymał w nadaniu

ziemię i zanikła „konieczność ekonomiczna” by pozbywać się dzieci. W tym okresie

straciła znaczenie niewola za długi (wynikająca z legis actio per manus iniectionem),

bowiem w

326 r.pne. zakazano niewoli za długi i zabijania niewypłacalnych dłużników.

W okresie republikańskim rosła liczba niewolników pozyskiwanych w następstwie

wojny. Wówczas niewolnicy stali się podstawowym sposobem produkcji rzymskiej. Do

niewoli trafiały setki tysięcy osób i nie bardzo można było się z niej wykupić pieniędzmi

(jak w początkowym okresie istnienia państwowości rzymskiej). Ilość niewolników

wzbogacał także przyrost naturalny w rodzinach niewolniczych, porwania przez piratów

(rozboje pirackie ograniczono za Juliusza Cezara) i wymiana handlowa z innymi

państwami (targ niewolników na wyspie Delos).

W czasach pryncypatu, po przekształceniach ustrojowych Oktawiana Augusta

(schyłek I w.pne) zasadniczym źródłem niewolników był przyrost naturalny. W tym

okresie Rzym nie prowadził aż tylu wojen zaborczych i źródła ich pozyskiwania kurczyły

się. Z powodu popadania w nędzę coraz większych grup społecznych odrodziła się

dobrowolna sprzedaż osób w niewolę (sprzedaż dzieci i samosprzedaż). Często sytuacja

ekonomiczna niewolnika była o niebo lepsza, niż ubogiego Plebejusza. Plagą w tym

czasie stało się porzucanie dzieci.

W dominacie niewola częściowo traci swe znaczenie. Źródłem niewolników było

ich kupno od barbarzyńców i czasem niewola wojenna.

Niewolnik był tylko przedmiotem prawa, sam nie posiadał żadnych praw. Nie

posiadał uprawnień osobowych i majątkowych. Nie miał możliwości zawierania związku

małżeńskiego, a jedynie „związek faktyczny”, z którego rodzili się również niewolnicy.

Właściciel mógł oddać swemu niewolnikowi pewien wyodrębniony majątek (peculium) w

zarząd. Jednak wszystko po niewolniku dziedziczył jego właściciel. Niewolnik mógł w

imieniu swego pana zawierać prawne czynności przysparzające panu (nie mógł się

zobowiązać w imieniu właściciela). Gdy jednak niewolnik dokonał przestępstwa

prywatnego (delictum), wyrządził szkodę w majątku innej osoby jego właściciel mógł

albo wynagrodzić tą szkodę, albo wydać tego niewolnika poszkodowanemu

(odpowiedzialność noksalna – wybór). Pozycja niewolnika była uzależniona od czysto

faktycznych przesłanek – inna była jego pozycja na wsi, inna w mieście. Wyższą pozycje

posiadał niewolnik o szczególnie cenionych umiejętnościach, np. lekarz, nauczyciel

dzieci... Cycero określał swych niewolników mianem familia, traktował ich jak własna

rodzinę. Inni traktowali ich bardzo źle, kazali ich chłostać, zmuszali do bardzo ciężkich

prac, zaś chorych wyrzucano lub sprzedawano. Jednak Oktawian August wyraził

dezaprobatę dla okrucieństw pana. Nie wolno było skazać niewolnika na śmierć w walce

z dzikimi zwierzętami bez zgody magistratu rzymskiego. W czasach Klaudiusza

przestępstwem stało się wypędzanie niewolników starych i chorych. Gdy jednak do tego

doszło odzyskiwali oni wolność z mocy samego prawa. Domicjan zakazał kastrowania

niewolników, zaś Hadrian zabijania popełniających wykroczenie. W okresie

chrześcijańskim pojawiły się przepisy chroniące niewolników – chrześcijan przed ich

żydowskimi panami. Zakazano też rozdzielania rodzin niewolniczych. Nie można było

sprzedać jednego członka innemu właścicielowi – musiał on nabyć całą rodzinę, lub

zrezygnować z zakupu.

Mimo tak znaczącej liczby niewolników w Rzymie nie dochodziło tam do

większych powstań niewolniczych. Przyczyną tego był fakt, iż pochodzili oni z różnych

narodowości i mieli różne cele. Lepszą sytuację mieli pasterze. Znajdowali się oni poza

obszarami zabudowanymi, nie byli kontrolowani (powstania na Sycylii, powstanie Tytusa

Betiusza). Największym powstaniem było powstanie wzniecone przez gladiatorów

rzymskich – powstanie Spartakusa ( 74 – 71 r.pne ). Wówczas z armią rzymską walczyło

ok. 120 000 powstańców.

Wolni mogli być :

Z urodzenia – urodzeni z wolnej matki, posiadający pełen zakres praw.

Wyzwoleńcy – wyzwolenie mogło dokonać się wskutek:

- czynności faktycznej – przypadek, gdy właściciel porzucił niewolnika, jak rzecz

niczyją.

- w oparciu o przepisy prawa cywilnego – nadanie przymiotu wolności osobie w

wyniku

pozornego procesu windykacyjnego – manumissiovindicta . Wolność można było

nabyć

także poprzez wpis na listę obywateli przez cenzora – manumissiocensu , a także

przez

nadanie wolności w testamencie – manumissio testamento . W czasach

chrześcijańskich

pojawiło się wyzwolenie przed biskupem i gminą chrześcijańską – manumissio in

ecclesia . Niewolnik nabywał wolność z mocy prawa również w sytuacji, gdy

przyczynił

się do wykrycia sprawców zabójstwa pana.

- w oparciu o przepisy prawa pretorskiego – wyzwolenie następowało przez:

1. Ustne oświadczenie woli właściciela w obecności 5 świadków 2. Oświadczenie pisemne 3. Przyjęcie niewolnika do stołu

Nieformalne wyzwolenie w oparciu o edykt pretora nie rodziło skutków prawnych w

postaci trwałego nabycia wolności. Była to tylko tymczasowa ochrona pretorska i w

każdej chwili odwoływalna. W 19 r.ne nieformalnym wyzwoleńcom z mocy prawa

nadano status LatiniIuniani – Latynów Juniańskich na mocy ustawy lex Iunia Norbana

. Wyzwolenia te od tej chwili stały się skutecznymi w świetle prawa.

Wyzwolenia w Rzymie były dosyć powszechne. W okresie republiki i pryncypatu

stało się to pewnym problemem społecznym, więc prawo rzymskie usiłowało ograniczyć

ich liczbę. Ustawami ograniczającymi były m.in.: lex Aelia Sentia z 4 r.ne. Zgodnie z nią

wolno było wyzwolić niewolnika, który miał ukończone 30 lat, a wyzwalający musiał

mieć ukończone 20 lat. Lex Fufia Caniniaz 2 r.pne dozwalała na wyzwolenie w

testamencie tylko określonej liczby niewolników. Już w 357 r.pne nałożono na akt

wyzwolenia podatek wysokości 5 % ceny niewolnika. Nie zmniejszyło to jednak liczby

wyzwoleń. Musiały one następować, była to bowiem bardziej wyrafinowana forma

uzależnienia niewolnika od jego właściciela, niż sama niewola. Wyzwoleńca wobec

dotychczasowego właściciela dotyczył taki szereg obowiązków i ograniczeń, że właściciel

był w pewien sposób utrzymywany przez wyzwoleńca, który dodatkowo ograniczony był

prawem patronatu . Na mocy tego prawa wyzwoleniec (i jego potomkowie) musiał

świadczyć pomoc dawnemu właścicielowi, który znalazł się w potrzebie. Musiał wspierać

go ekonomicznie i świadczyć mu różne usługi.

Nie mógł się żenić z patronem i jego dziećmi lub pozywać ich do sądu.

Podstawowym spadkobiercą po wyzwoleńcu był jego dotychczasowy właściciel. W razie

niewdzięczności patron mógł w każdej chwili odwołać poczynione wyzwolenie. Prawo

patronatu było prawem dziedziczny, zapewniało więc całkiem przyzwoite utrzymanie

właścicielowi i jego potomstwu, bez konieczności pilnowania wyzwoleńca. Zależność

prawna czyniła pozytywny dla właściciela skutek. Był to zatem również wyzysk, tylko w

nieco innej formie.

Półwolni – osoby formalnie wolne, których status przypominał status osób

niewolnych.

Do kategorii tej zaliczano:

- redemptusabhostibus – wolnych – służących w dobrej wierze jako niewolnicy

Rzymianin wykupiony przez wolnego obywatela z niewoli do czasu spłaty należności

wykupującemu go był traktowany jako osoba półwolna.

- personaeinmancipio – dzieci w okresie sprzedaży. Trzykrotna sprzedaż powodowała

nabycie wolności przez dziecko.

- addictus – dłużników przysądzonych wierzycielowi. Przysądzony na mocy legis actio

per manus iniectionem pozostawał w stanie faktycznej niewoli.

- colonus – kolonowie – osoby wolne, lecz przywiązane do ziemi, której nie wolno było

im opuszczać.

colonus

Kolonowie – osoby pod względem prawnym wolne, lecz ograniczone w korzystaniu

z tej wolności. Znajdowały się w stosunkach podobnych do niewoli. Zaliczamy ich więc

do kategorii osób półwolnych. Przywiązani byli do gruntów otrzymanych w dzierżawę

wieczystą od właścicieli wielkich latyfundiów, których nie wolno było im opuszczać.

Kolon przypisany był do ziemi. Istniał wymóg prawny, że właściciel, który zdecydował

się sprzedać ziemię nie zabierał ze sobą kolonów. Dzieci kolona mogły być tylko

kolonami, nie miały innej możliwości zawodowej. Kolon nie mógł także zawrzeć związku

małżeńskiego poza kategorią kolonów.

Kolonatpowstawałprzez:

- urodzenie – jeśli ojciec lub matka byli kolonami,

- własną decyzję – chęć stania się kolonem,

- 30–letnie zasiedzenie,

- jako kara za włóczęgostwo.

W okresie późnego cesarstwa (V-VI w.) zaszły zmiany w zakresie statusu niewolników

(zanikanie niewolnictwa). Wówczas również osoby niewolne mogły dzierżawić działki.

Kolonat zatem rozprzestrzeniał się na ludność niewolną – kolonat niewolników. Stał się

pierwowzorem stosunków pańszczyźnianych. Ta pośrednia grupa ludności między

wolnymi a niewolnymi przeniknęła do Bizancjum. Tam stosunki rolne szybko oparły się

na kolonacie, który w następnych stuleciach przeniknął do Europy zachodniej.

Kolejny status związany był tylko z wolnymi. Obywatelstwo było tylko przymiotem

wolnej części społeczeństwa, zatem tylko oni mogli posiadać status obywatelski – status

civitatis . Wywodził się od przyjęcia zasady personalizmu prawa. Osoba wywodząca się z

określonej grupy etnicznej różniła się swym statusem od innych grup obywateli. Status

civitatis dzielił wolną ludność imperium na kilka kategorii:

status civitatis

cives Romani Latini peregrini

Latini prisci (veteres) Latini coloniarii Latini iuniani federati

dediticii

cives Romani – grupa posiadająca pełnię praw politycznych i cywilnych. Nabycie

obywatelstwa rzymskiego następowało wskutek urodzenia w prawnym małżeństwie

rzymskim, w związku zawartym między obywatelami rzymskimi. Status ten nabywało się

także wskutek wyzwolenia, w oparciu o ius civile. Wyzwoleniec był jednak ograniczony

przez prawo patronatu. Obywatelstwo otrzymywało się także poprzez jego nadanie, np.

przez rozporządzenie cesarza. Utrata obywatelstwa następowała poprzez utratę statusu

libertatis. Bowiem capitis deminutio maxima - zmiana w zakresie statusu wolnościowego

była największą zmianą i konsumowała także capitis deminutio media - zmianę w

zakresie statusu obywatelskiego. Gdy ktoś tracił wolność, to automatycznie i

obywatelstwo. Natomiast zmiana w zakresie statusu obywatelskiego nie pociągała za sobą

utraty statusu libertatis. Ona powodowała tylko przejście z cives Romani do kategorii

Latynów lub peregrynów, ale dalej pozostawało się wolnym. Utrata obywatelstwa

następowała także, gdy człowiek wolny uzyskiwał obywatelstwo innego państwa, lub gdy

obywatel rzymski skazany został na banicję. Wypędzony nie mógł być obywatelem

Rzymu.

Uprawnienia prywatnoprawne obywatela rzymskiego:

ius conubii – prawo zawierania legalnego małżeństwa rzymskiego (conubium),

iuscommercii – możliwość dokonywania czynności prawnych (commercium),

legi actio – możliwość dochodzenia swych roszczeń w procesie rzymskim,

testamenti factio activa – możliwość sporządzenia testamentu uznanego przez

prawo cywilne,

testamenti factio passiva – możliwość spadkobrania.

Latini prisci (veteres) – kategoria bardzo zbliżona do obywateli rzymskich. Byli to

mieszkańcy Latium, stare ludy, stanowiące kolebkę cywilizacji Italii, członkowie

dawnego związku miast latyńskich, których Rzym podbił już w 338 r.pne. Zaraz po tym

zasymilowali się oni politycznie i gospodarczo z Rzymianami. W II w.pne. propozycje

przyjęcia tej grupy do kategorii obywateli rzymskich zostały odrzucone i w latach 90-89

pne wybuchła wojna Latynów przeciwko Rzymowi. Źródłem konfliktu były konflikty

socjalne. W 90 r.pne na mocy lexIulia przyznano obywatelstwo wszystkim Latynom,

którzy nie uczestniczyli w tej wojnie. W 89 r.pne rozciągnięto prawa na tę część

powstańców, którzy złożyli broń. Grupa ta uzyskała wówczas uprawnienia zbliżone do

cives Romani. Natomiast w 49 r.pne cała Italia podlegała jednolitej strukturze prawnej.

Latini coloniarii – Latynowie osiedlani w koloniach poza Latium – najczęściej chodziło

o kolonie greckie. Posiadali oni wyjątkowo commercium i conubiumz Rzymianami.

Latini iuniani – grupa niewolników wyzwolonych w sposób nieformalny, w oparciu o

przepisy prawa pretorskiego lub wyzwolonych z naruszeniem ustawy lex Aelia Sentia ,

która w 4 r. wprowadziła ograniczenia wyzwoleń. Dopiero w 19 r. na mocy lex Iunia

Norbanaprzyznano tym wyzwoleńcom status Latynów iuniańskich, by odróżnić ich od

pozostałych Latynów. Posiadali oni tylko commercium z Rzymianami.

Wszystkie grupy Latynów rządziły się prawem własnym latyńskim, bądź ius gentium,

ale w większym lub mniejszym zakresie posiadali także uprawnienia do korzystania z ius

civile.

Peregrini – cudzoziemcy zamieszkujący ziemie podbite przez imperium.

Dzielili się na:

Peregrini federati – sprzymierzeńcy Rzymu – plemiona, które dobrowolnie przyjęły pax

Romana, przyjęły zależność od Rzymu w drodze pokojowej.

Peregrini dediticii – ludy, którym siłą narzucono panowanie, lub tzw. niepożądani

wyzwoleńcy.

Wszystkie grupy peregrynów rządziły się prawem własnym, bądź ius gentium, które

służyło im do kontaktów gospodarczych lub zgłaszania roszczeń na forum rzymskim.

Powyższy podział na cives Romani, Latini i peregrini trwał do początku III w.

Nastąpiły wówczas zjawiska społeczne, które doprowadziły do ujednolicenia

obywatelstwa. Coraz częściej obywatelstwo rzymskie nadawano mieszkańcom prowincji.

Warstwy społeczne zlewały się i nawet cesarze wywodzili się niekiedy z prowincji

(Hadrian, Marek Aureliusz, Trajan). Proces ten usankcjonował Karakalla swym edyktem

constitutioAntoniniana z 212 r. którym nadał obywatelstwo rzymskie wszystkim

wolnym mieszkańcom imperium rzymskiego. Zniknął wówczas powyższy podział wolnej

ludności.

Stanowisko prawne zajmowane w rodzinie rzymskiej określał status familiae . O

jego istnieniu możemy mówić tylko w ramach cives Romani. Pozostałe grupy wolnych

mieszkańców nie mogły go posiadać, ponieważ regulacje prawne ich nacji były

odmienne. Status familiae dzielił wolnych na:

status familiae

sui iuris alieni iuris

sui iuris – osoby własnego prawa, nie podlegające władzy ojcowskiej, samowładne pod

względem prawnym. Do tej kategorii zaliczano pater familias czyli ojca rodziny. Jemu

podlegali inni, on miał pełną zdolność prawną, Do tej kategorii zaliczano również syna

wyemancypowanego, dzieci wyzwolone spod władzy ojcowskiej, kobiety nie podlegające

władzy ojca lub męża i dzieci pozamałżeńskie. Tylko takie osoby mogły dysponować

własnym majątkiem.

alieni iuris – osoby cudzego prawa, podlegające władzy innej osoby. Kimś takim stawało

się poprzez urodzenie w rodzinie lub drogą aktu prawnego. Osoby takie miały

ograniczoną zdolność prawną. Z biegiem czasu pojawiły się jednak wyjątki, które

pozwalały niektórym alieni iuris dysponować własnym majątkiem. Wyodrębniono dla

syna rodziny peculium synowskie(obok niewolniczego). Powstało w ten sposób

peculiumcastrense jako majątek zdobyty przez syna w trakcie pełnienia służby

wojskowej. Rozszerzono to o majątek, jaki syn zdobył w trakcie służby publicznej –

peculium quasi castrense. Następnie wyodrębniono majątek, jaki syn rodziny pozyskał

od osób trzecich – bona adventicia – majątek odrębny, którym tylko on dysponował.

Dobra, które uzyskiwał od strony matki, najczęściej wskutek spadkobrania określano jako

bona materna . Za Justyniana wyodrębniono także majątek, który pochodził od ojca dla

syna jako peculium profecticium .

Oprócz statusów na zakres zdolności prawnej wpływała tzw. cześć nieskażona

existimatio . Skazy na czci człowieka powodowały ograniczenie zdolności prawnej.

Mogły one nastąpić w skutek infamii.

Infamia występowała w dwóch rodzajach:

- bezpośrednia – w skutek popełnienia czynu hańbiącego lub wykonywania

hańbiącego zajęcia. Na mocy ustawy lub edyktu pretorskiego osoba doznawała

ograniczenia na czci.

- pośrednia – w procesie orzekano pośrednio utratę czci, np. poprzez skazanie na

banicję.

Obok infamii istniała zbliżona do niej instytucja tzw. turpitudo – poniżenie godności

osobistej w opinii publicznej na podstawie wyroku lub edyktu pretora. W czasach

justyniańskich doszło do zunifikowania tych instytucji. Od tego momentu wszelkie skazy

na czci określano mianem infamia.

Poza existimatio istniały także ograniczenia czci w postaci noty cenzorskiej .

Cenzor choć był niższym urzędnikiem administracyjnym, faktycznie jednak posiadał

ogromny zakres władzy. W okresie spisów ludności wpisywał osoby na listę

wolnościową. Mógł zatem pomijając kogoś spowodować skutki w postaci faktycznego

pozostawania osoby w niewoli. Przy wpisywanym nazwisku cenzor mógł postawić tzw.

notę cenzorską gdy osoba zachowywała się niegodnie (np. wykonywała hańbiący zawód –

aktor). Notatka powodowała ograniczenia w zakresie zdolności prawnej.

Na zakres zdolności prawnej wpływała również płeć, kalectwo i stan bezżenności.

Kobieta była ograniczana – musiała posiadać opiekuna, który ewentualnie wyrażał zgodę

na dokonanie przez nią czynności prawnej. U schyłku cesarstwa ograniczenie to zanikało.

Także osoby nie będące w związku małżeńskim nie posiadały prawa do spadku, były

zatem ograniczone. Za Augusta preferencje do obejmowania urzędów uzyskiwali tylko

żonaci mężczyźni.

Zdolność do czynności prawnej

Zdolność do czynności prawnej – zdolność do nabywania praw i obowiązków mocą

własnych oświadczeń woli. W prawie rzymskim istniało jednak wiele ograniczeń

zdolności do czynności prawnej:

wiek – najczęściej występująca przesłanka ograniczająca.

Ze względu na wiek Rzymianie wyróżniali 4 kategorie wolnych obywateli:

infantes – dzieci do 7 roku życia – pozbawione zdolności do czynności prawnej,

impuberes – dziewczęta 7-12 i chłopcy 7-14 rok życia – nie mogły dokonywać

czynności rozporządzających (zobowiązujących) bez zgody swojego opiekuna

(gdy skutkiem czynności było obciążenie majątku),

puberes quinque annis minores – dziewczęta 12-25 i chłopcy 14-25 rok życia –

mogły dokonywać wszystkich czynności. Jeśli jednak dokonały czynności

zobowiązującej (gdy obciążyły swój majątek) mogły się od niej uchylić

zwracając się o ochronę do pretora. Ten w drodze restitutio in integrum mógł

pozbawić skutków taką czynność,

puberes quinque annis maiores – osoby dojrzałe powyżej 25 lat – mogły

dokonywać wszystkich czynności.

płeć – ograniczenie dotyczące kobiet,

furiosus – ograniczenie dotyczące osób chorych psychicznie – by czynność prawna była

ważna osoba musiała uzyskać zgodę swego kuratora na jej dokonanie. Czynności

dokonane bez jego zgody były nieważnymi, chyba że osoba chora dokonała jej w

momencie lucidaintervalla, czyli tzw. przebłysku świadomości,

prodigus – marnotrawca majątku – otrzymywał kuratora, który wyrażał zgodę na

dokonywanie czynności prawnych rozporządzających przez osobę. Kurator nie musiał

wyrażać zgody na dokonywanie czynności przysparzających i zawarcie małżeństwa przez

marnotrawcę,

kalectwo – fizyczna niemożność dokonywania czynności prawnych.

Kategorie osób występujących w prawie rzymskim:

1. Osoby fizyczne – posiadające caput - przymiot osobowości przypisany jest im z chwilą urodzenia,

2. Osoby prawne – konstrukcja abstrakcyjna, byt sztuczny, któremu prawo nadaje przymiot osobowości. Osoba prawna nie może sama nabywać praw i obowiązków ale czynią to w

jej imieniu organy, czyli zarząd osoby prawnej. Występowała ona w dwojakiej postaci:

- korporacja – zespół osób, który występuje jednolicie jako osoba prawna – najczęściej

występująca w Rzymie,

- fundacja – wyodrębniona masa majątkowa, którą zarządzają określone osoby.

Występowała w dwojakiej postaci:

► samodzielna – pewna masa majątkowa uzyskiwała osobowość prawną,

► niesamodzielna – grupa osób, której wyodrębniano określony majątek.

III.

PRAWO RODZINNE

Na przełomie królestwa i republiki w zakres pojęcia „rodzina” wchodziła głowa

rodziny i podlegli domownicy. Niekiedy zaliczano do niej także inwentarz żywy i

martwy, w tym również niewolników. Poglądy w tej kwestii nie były jednolite. W prawie

rzymskim istniały dwa rodzaje rodziny. Wcześniejszym bytem była rodzina agnacyjna .

Krewni agnacyjni to takie osoby, które podlegały władzy ojcowskiej (lub podlegałyby

jej, gdyby ojciec rodziny żył). Władza ta stanowiła węzeł agnacyjny. Związki agnacyjne

powstawały tylko w linii męskiej. Gdy ojciec umierał, jego synowie tworzyli dalsze

rodziny agnacyjne, które po latach tworzyły ród. Obejmował on krewnych, którzy kiedyś

byli pod władzą jednego przodka, a niekiedy nawet sąsiadów. Ród i rodzina wykonywały

pewne funkcje społeczne, wojskowe, sakralne i prawne. Pater familias w ramach rodziny

zastępował władzę publiczną, wymierzał kary, podejmował decyzję w sprawie wydalenia

osoby z rodziny, sprzedaży dziecka i zarządzał majątkiem. Rody grupowały się w kurie .

W archaicznym Rzymie istniało 30 kurii, które były podstawą tworzenia Zgromadzeń

Ludowych. Z kolei kurie wchodziły w skład 3 tribus – po 10 kurii każda. W rodzinie

agnacyjnej dzieci nieślubne były wykluczone z rodziny. Rodzina agnacyjna z czasem

ustąpiła miejsca rodzinie kognacyjnej . Była ona oparta na węzłach krwi, istniała gdy

krewni pochodzili jeden od drugiego. Związki kognacyjne powstawały w obydwu liniach

– męskiej i żeńskiej. Dziecko nieślubne wchodzi do rodziny kognacyjnej tylko po stronie

matki. Posiada węzeł tylko z matką i jej krewnymi. Pokrewieństwo w tej rodzinie

określano przez tzw. stopnie pokrewieństwa:

 pokrewieństwo w linii prostej – gdy jedna osoba pochodziła od drugiej - przodkowie i dzieci,

 pokrewieństwo w linii bocznej – gdy osoby pochodziły od wspólnego przodka ale nie bezpośrednio od siebie. Pokrewieństwo to liczono według liczby urodzeń.

Później nieco to uproszczono i stopień pokrewieństwa liczono według linii rodu.

Rodzina kognacyjna wyróżniała następujące rodzaje rodzeństwa:

 rodzeństwo rodzone – dzieci mają wspólnych rodziców

 rodzeństwo przyrodnie – tylko jeden z rodziców jest wspólny.

Prawo ojcowskie

Ojciec sprawował władzę w rodzinie. Władzę nad dzieckiem nabywał przez sam fakt

jego urodzenia w tej rodzinie. Przyjmowano domniemanie, że dziecko urodzone w 182

dniu po zawarciu małżeństwa i w 300 dniu po jego rozwiązaniu jest dzieckiem

pochodzącym z tego małżeństwa. Władzę ojcowską nabywało się poprzez conventio in

manum – wejście żony pod władzę ojca rodziny (męża), oraz legitimatio czyli uznanie

dzieci nieślubnych (gdy zawierano związek małżeński po urodzeniu się dziecka). W ten

sposób dziecko zrodzone w konkubinacie uzyskiwało legitymację dziecka małżeńskiego.

Letgitimatio można było nabyć poprzez reskrypt cesarza lub uchwałę Zgromadzenia

Ludowego albo wpis dziecka w kurii miejsca zamieszkania, połączony z odpowiednim

wyposażeniem majątkowym. Wejście pod władzę ojca rodziny następowało także poprzez

tzw. adrogatio (arrogatio)– przysposobienie osoby sui iuris – gdy osoba wolna chciała

wejść pod władzę ojcowską. Dziecko „adrogowane” nabywało prawa i obowiązki dziecka

naturalnego. Adrogacji dokonywano na Zgromadzeniach Ludowych, przez reskrypt

cesarza. Później istniał wymóg, że adrogowany musiał mieć ponad 14 lat. Osoby alieni

iuris – obcego prawa, przysposabiano w drodze adoptio . Osoba taka przechodziła spod

władzy jednego ojca pod władzę drugiego. Początkowo adoptio była prywatną czynnością

miedzy głowami rodzin. Najczęściej dokonywano tego w drodze emancipatio -

wyzwolenia dziecka, które następowało po trzykrotnej jego sprzedaży lub w drodze in

iure cessio – pozornego procesu windykacyjnego, gdy nabywca dziecka twierdził przed

pretorem, że dziecko podlega jego władzy, a zbywający dziecko nie zaprzeczał temu. W

prawie justyniańskim formę tą zastąpiło zeznanie adopcji przed sądem. Prawo to

przyznało prawo adopcji dzieci kobietom, które straciły własne dzieci. Justynian

zreformował instytucję adopcji wprowadzając:

adoptio minus plena – adopcja niepełna. Dziecko zachowywało prawo do spadku w rodzinie, z której wychodziło i równocześnie nabywało takie prawo w nowej rodzinie.

Była to sytuacja lepsza dla niego pod względem ekonomicznym.

adoptio plena – adopcja pełna. Dziecko całkowicie zrywało związki z dotychczasową rodziną. Miało sytuację gorszą pod względem ekonomicznym, ale lepszą pod względem

prawnym.

Władza ojcowska

Władza ojcowska obejmowała pełnię uprawnień rzeczowych i osobowych nad

dziećmi. Dziecko traktowane było na równi z niewolnikami i rzeczami znajdującymi się

w inwentarzu Rzymianina. Była to pełnia władzy, nie ograniczona żadnymi

uprawnieniami publicznoprawnymi lub prywatnoprawnymi. Istniała od czasów

archaicznych. Sankcjonuje ją Ustawa XII tablic. Obywatel rzymski, choćby zajmował

wysokie funkcje publiczne i wojskowe, w domu swego ojca traktowany był jako

przedmiot podległy bezpośredniej, pełnej władzy domini potestas (ojca rodziny nad

swym majątkiem). W okresie republikańskim naczelnik rodziny miał prawo karcenia

domowników i karania ich śmiercią. Sąd ojca rodziny zastępował wówczas sąd publiczny.

U schyłku republiki prawo to zaczęło podlegać znaczącym ograniczeniom, aż zaniknęło w

cesarstwie. Społeczeństwo rzymskie odrzuciło te brutalne formy karcenia wynikające z

obyczajowości społeczeństwa chłopskiego, jakim była społeczność rzymska w okresie

archaicznym. Prawa ojca zostały ograniczone. W czasach Sewera ojciec, który chciał

ukarać syna mógł jedynie zostać oskarżycielem przed sądem cesarskim. Za Konstantyna

karę śmierci wymierzano temu ojcu, który by ukarał syna śmiercią. Podobnie rzecz się

miała z prawem sprzedaży i porzucania dziecka. W późnym cesarstwie prawo sprzedaży

odżyło (jako pewna reminiscencja przeszłości). Generalnie jednak cesarze eliminowali je

drogą sankcji karnych. Wiązało się to z propagowaniem idei chrześcijańskich w okresie

dominatu. Ojcu przysługiwała możliwość zastosowania bezpośrednich środków przymusu

w celu odzyskania dziecka, gdyby został siłą lub podstępem pozbawiony. Tak jak w

stosunku do rzeczy ojcu przysługiwała skarga windykacyjna (wydobywcza) rzeczowa

wobec osoby, która odebrała mu dziecko. W późniejszym okresie pater familias musiał

wystąpić z interdyktem - interdictum de liberis exhibendis w celu odzyskania dziecka

(nakaz okazania przetrzymywanego dziecka). Jeśli jednak ktoś opierał się odebraniu

dziecka wówczas ojcu przysługiwało interdictum de liberis ducendis zezwalający na

doprowadzenie dziecka do domu. Ojcu przysługiwało prawo do wyrażenia zgody na

zawarcie małżeństwa przez dziecko, oraz prawo wychowania i wykształcenia dzieci.

Przysługiwało mu także władztwo nad majątkiem podległych mu dzieci i osób

znajdujących się pod jego władzą. Wyjątek stanowiło wydzielenie peculium synowskiego.

Nie istniało w prawie rzymskim analogiczne uprawnienie ze strony matki, nie znało ono

władzy macierzyńskiej. Dopiero w prawie justyniańskim owdowiałej kobiecie matce

przyznano prawo decydowania o zamążpójściu córki wespół z innymi krewnymi. Prawo

decydowania kobiecie o losach dzieci przyznała przeróbka kodyfikacji justyniańskiej

Ekloga. Wygaśnięcie władzy ojcowskiej następowało po uzyskaniu przez podwładnych

stanowiska osób sui iuris lub w razie przejścia władzy ojcowskiej z jednej osoby na

druga. Wygaśnięcie następowało przez śmierć dotychczasowego pater familias lub

dziecka znajdującego się pod jego opieką. Gdy umierał ojciec podlegli domownicy

stawali się osobami sui iuris. Władza ojcowska wygasała również w drodze emancipatio

czyli pozornej sprzedaży dziecka przez ojca. Początkowo emancypacja dokonywana była

w drodze mancipatio (formalnego aktu kupna-sprzedaży) lub in iure cessio czyli

tradycyjnych rzeczowych czynności instytucji prawa rzymskiego. Emancypacja była to

pozorna sprzedaż windykacyjna polegająca na trzykrotnej sprzedaży syna tej samej

osobie. Trzecia sprzedaż czyniła syna wolnym (dla emancypacji córek wystarczała

jednokrotna sprzedaż). W czasach Justyniana wystarczyło do tego oświadczenie woli

złożone przez ojca i potwierdzenie go przez dziecko. Kobieta w małżeństwie conventio in

manum uzyskiwała wolność poprzez rozwód połączony z formalnym aktem odwrotnym

do tej czynności. Osoby in mancipio (będące pod władzą) wyzwalały się w drodze

manumissio, czyli w podobny sposób jak niewolnicy.

Prawo opiekuńcze

Opieka jest surogatem władzy ojcowskiej. Polega na wykonywaniu władzy

rodzicielskiej przez osobę nie będącą ojcem dziecka sui iuris, w sytuacji gdy nie może

ono kierować swoimi sprawami z powodu wieku lub płci. Odnosiła się ona do spraw

majątkowych i w pewnym zakresie spraw osobistych pupila. Pierwotnie władza

opiekuńcza przysługiwała tylko najbliższym krewnym i wiązała się z zabezpieczeniem

interesów spadkowych rodziny. Później opieka stała się powszechnym obowiązkiem.

Pierwszym powszechnie występującym rodzajem opieki była tutela impuberum – opieka

nad niedojrzałymi osobami sui iuris. W tym wypadku majątek osoby niedojrzałej

przechodził w zarząd opiekuna. Pupil był częściowo ograniczony w zdolności do

czynności prawnej. Mógł dokonywać czynności przysparzających (zwiększać aktywa

swego majątku) ale nie mógł dokonywać czynności rozporządzających (zwiększać

pasywa). Nabyte własnym działaniem przez opiekuna dobra przenoszone były do majątku

pupila. Z tytułu zobowiązań zaciągniętych przez opiekuna na majątku pupila pretor

przyznawał wierzycielom bezpośrednio skargę nie do opiekuna, lecz do pupila, który

odpowiadał za jego czynności.

Podstawy powołania do opieki mogły wynikać z:

 ustawy (tutela legitima) - już Ustawa XII tablic wskazywała, że opiekę nad nieletnimi mają sprawować najbliżsi agnaci pupila. W prawie justyniańskim opiekę

sprawował najbliższy kognat pupila, będący najbliższym jego spadkobiercą.

Ustawowa opieka nad wyzwoleńcem przysługiwała patronowi – osobie, która

wyzwoliła wyzwoleńca i jego rodziców.

 testamentu (tutela testamentaria)- gdy sporządzony był testament, który ustanawiał opiekuna nie mogła wchodzić w grę opieka ustawowa. Tylko w przypadku braku

testamentu krąg osób powołanych do opieki wyznaczała ustawa.

 decyzji władzy publicznej (tutela dativa) - stosowana w przypadku braku opiekuna ustawowego lub testamentowego. Początkowo opiekuna nad niedojrzałym wyznaczał

praetor urbanus. Później powołano specjalny urząd do sprawowania kontroli nad

opieką praetor tutelaris. W prowincjach kontrolę sprawował namiestnik prowincji.

Do sprawowania opieki powołany mógł być tylko obywatel rzymski. Jednak kobieta

nie mogła sprawować opieki. Później poczyniono wyjątki dla matki i macierzystej babki

dziecka. Powołany do opieki mógł się od niej uwolnić tylko w wyjątkowych sytuacjach,

przyjęcie jej było zatem obowiązkiem. Gasła ona z chwilą osiągnięcia dojrzałości przez

pupila, śmierci lub capitis deminutio opiekuna lub pupila, albo przez dobrowolne

zrzeczenie się opieki (gdy było to dopuszczalne). Opieka wygasała także na podstawie

accusatio suspecti tutoris , czyli skargi powszechnej, którą mógł wnieść każdy obywatel

rzymski do pretora zarzucającą niewłaściwe sprawowanie opieki przez rzymianina. W

drodze procesu decydowano o ewentualnym usunięciu opiekuna od jej sprawowania.

Opiekun wykonywał zarząd majątkiem pupila i dokonywał czynności w jego

interesie. Mógł ich dokonywać bezpośrednio ze skutkiem dla pupila lub dokonywać ich

jako pośredni zastępca pupila. Sprawował zarząd, więc mógł z tego tytułu zaciągać

zobowiązania. Roszczenia wierzyciela były zabezpieczane na majątku pupila. Opiekun

mógł udzielać pupilowi zgody na samodzielne zawarcie transakcji.

Gdy nad majątkiem pupila ustanowiono kilku opiekunów wówczas przysługiwał im

współzarząd. Z czasem wprowadzono tu pewne ograniczenia w celu kontroli czynności

dokonywanych przez opiekuna. Za Sewera zezwolono pretorowi na wyrażanie zgody w

przypadku zbycia przez opiekuna gruntów należących do pupila. Za Konstantyna

konieczna w takim przypadku była zgoda urzędnika. Opiekun obejmując opiekę

sporządzał inwentarz, czyli wykaz majątku pupila przekazany mu pod zarząd. Składał też

kaucję jako gwarancję pokrycia roszczeń pupila gdy ten odzyska majątek z rąk opiekuna.

Od czasów Konstantyna pupilowi przysługiwało ustawowe prawo zastawu na całym

majątku opiekuna. Po ustaniu opieki opiekun składał sprawozdanie z wykonywanych

czynności i rozliczenie finansowe. Roszczeń z tego tytułu można było dochodzić drogą

odszkodowania w drodze actio tutelae directa . Także opiekun mógł wystąpić przeciwko

pupilowi z roszczeniami majątkowymi w drodze actio tutelae contraria.

Drugim rodzajem opieki była tutela mulierum – opieka sprawowana nad kobietami

sui iuris. Każdą kobietę formalnie poddawano opiece. Uważano, że nie potrafi ona dobrze

rozeznać swego postępowania i dlatego stale musi podlegać kontroli mężczyzny. Opieka

taka podobnie jak w przypadku tutela impuberum wynikała z ustawy, testamentu lub

zarządzenia władzy. Kobieta w zasadzie dysponowała swym majątkiem ale opiekun

wyrażał zgodę w przypadku czynności przekraczających zwykły zarząd. W

uzasadnionych przypadkach mogła ona jednak zmusić opiekuna do wyrażenia takiej

zgody kierując skargę przeciw niemu. Dojrzała kobieta mogła także dokonać zmiany

opiekuna w drodze coëmptio fiduciae causa czyli powierniczej umowy. Wyznaczała

powiernika, przekazywała mu władzę nad sobą, a ten zobowiązywał się przekazać władzę

osobie trzeciej wybranej przez kobietę. W takim przypadku można było pośrednią drogą

dokonać zmiany opiekuna. W innym przypadku umierający mąż mógł pozostawić w

testamencie prawo wyboru opiekuna kobiecie. W okresie republikańskim opieka nad

kobietami była jeszcze dosyć zaawansowaną, w cesarstwie zaczęła zanikać. Później

ustawy julijskie i lex Papia Poppeawprowadzały zwolnienie od obowiązku

sprawowania opieki nad kobietą, która miała troje dzieci (jeśli była wolną obywatelką

rzymską) albo czworo (gdy była wyzwolenicą). Lex Claudiazniosła opiekę agnatów. W

epoce poklasycznej, w prawie cesarskim kobieta była wolną od opieki.

Kuratela

Zbliżoną w skutkach do opieki była kuratela. Znała ją już Ustawa XII tablic.

Ustanawiano ją z powodu niemożności prowadzenia przez osobę własnych spraw

majątkowych. Jeżeli osoba z powodu choroby umysłowej, marnotrawstwa, niedołęstwa

czy nieobecności nie była w stanie zarządzać swoim majątkiem wówczas ustanawiano dla

niej kuratora. Jego powołanie następowało z mocy ustawy lub decyzji władzy. Nie była

jednak znana kuratela z mocy testamentu. Od opieki kuratelę odróżniały dwie przesłanki:

1. Opieka dotyczyła zarówno majątku, jak i osoby pupila, natomiast kuratela dotyczyła wyłącznie spraw majątkowych. Kuratorowi przysługiwał zarząd majątkiem poddanym

jego pieczy lecz nie mógł on opiekować się osoba pupila.

2. Opiekun mógł wyrazić zgodę na samodzielne dokonywanie czynności majątkowych przez pupila, natomiast kurator nie miał takiego uprawnienia, musiał sam dokonywać czynności

jako zastępca pupila.

Kuratelę ustanawiano w następujących przypadkach:

cura furiosi – kuratela nad chorymi umysłowo.

cura minori – kuratela obejmująca małoletnich mężczyzn 14-25 lat. Czynność

prawna dokonywana przez minora była ważną gdy była to czynność

przysparzająca. Gdy była zobowiązującą mogła prowadzić do restitutio in

integrum, czyli przywrócenia stanu w majątku minora z okresu przed dokonaniem

kwestionowanej czynności. W prawie okresu poklasycznego opieka i kuratela nad

minorami nie wykazywały daleko idących różnic, nastąpiła ich unifikacja.

cura prodigi – kuratela nad marnotrawcami. Uznanie osoby sui iuris za

marnotrawcę następował na podstawie prawa pretorskiego. Początkowo dotyczyło

to majątku rodowego dziedzicznego, później całego majątku marnotrawcy.

Początkowo kuratorem dla marnotrawcy mógł być najbliższy agnat lub kognat,

później nie było takich ograniczeń.

cura debilium personarum – kuratela nad osobami niedołężnymi i starszymi, które

nie wiedzą co czynią.

Dla poszczególnych spraw ustanawiano różnych kuratorów:

curator ventris – kurator ustanawiany dla nasciturusa, czyli dziecka poczętego a

nienarodzonego. Najczęściej chodziło o spadkobranie, czy odszkodowanie po

zmarłym ojcu. Kobieta nie mogła wykonywać praw opiekuńczych, dlatego

powoływano kuratora dla rzeczy w zakresie warunkowej i kierunkowej zdolności

nasciturusa.

curator absentis – kurator dla osoby nieobecnej. Najczęściej gdy w stosunku do

osoby nieobecnej toczyły się sprawy procesowe.

curator hereditatis iacens – kurator dla tzw. spadku leżącego – takiego, którego

jeszcze nikt nie objął. Masa majątkowa wymagała zarządu.

PRAWO MAŁŻEŃSKIE

Początkowo kobiety jak i ziemia były wspólne Rzymianom. Jednak małżeństwo w

prawie rzymskim był to prawnie uznany, faktyczny związek kobiety z mężczyzną. W

czasach Ustawy XII tablic dochodziło do skutku przez nieformalne porozumienie osób, za

zgodą sprawujących nad nimi władzę ojcowską. Wola pozostawania w związku musiał

istnieć przez cały czas trwania tego związku. O powstaniu małżeństwa decydowała

zgodna wola osób (a nie np. fakt współżycia). Wymagany był też akt wprowadzenia żony

do domu męża – dedductio in domum martini . Nie miał on charakteru konstytutywnego,

był to akt deklaratywny, potwierdzający wolę trwałego pożycia. Był to zatem obyczaj.

Małżeństwo rzymskie było związkiem o charakterze trwałym jednej kobiety i

jednego mężczyzny. Rzymianie nie uznawali związków bigamicznych i

homoseksualnych.

związki kobiety i mężczyzny

związki nielegalne małżeństwo związki podobne

adulterium do małżeństwa

iustum matrimonium contuberium

konkubinat

matrimonium iuris gentium

cum manu sine manu

iustum matrimonium – małżeństwo między obywatelami rzymskimi zawarte zgodnie z

ius civile.

matrimonium iuris gentium – małżeństwo, w którym przynajmniej jedna ze stron nie była

obywatelem rzymskim ale które w świetle innych praw antycznych (np. Latynów,

peregrynów) było uznawane. W sferze ius civile nie skutkowało ale skutkowało w sferze

ius gentium.

cum manu – małżeństwo „z położeniem ręki”. Żona wchodziła pod władzę ojcowską

męża stając się jego agnatyczną córką i siostrą agnatyczną swoich dzieci. Małżeństwo to

zawarte było gdy dołączono do niego dodatkowy akt w postaci conventio in manum, czyli

położenia ręki na kobiecie. Mogło się ono dokonać przez 3 akty:

1. confarreatio – akt sakralny dokonany w świątyni w obecności kapłanów i 10 świadków. Małżonkowie siadali na rozłożonej skórze baraniej i spożywali

symboliczny posiłek (placek).

2. coëmptio – czyli mancypacyjna sprzedaż w obecności świadków za cenę 3 miedzianych monet.

3. usus – jeśli żona przebywała nieprzerwanie przez rok w domu mężowskim wchodziła pod jego władzę w drodze „używania żony”.

sine manu – małżeństwo, w którym żona pozostawała osobą sui iuris lub pozostawała w

dotychczasowej rodzinie agnacyjnej pod władzą dotychczasowego ojca rodziny i

pozostawała właścicielką swego majątku (który mogła powierzyć swemu mężowi). Mąż

decydował o wychowaniu i wykształceniu dzieci, oraz o pożyciu i rozwiązaniu

małżeństwa.

Przesłanki ważności małżeństwa: 1. ius conubium – zdolność do zawarcia małżeństwa. Przysługiwało ono kobietom po

ukończeniu 12 roku życia i mężczyznom po ukończeniu 14.

2. dojrzałość stron. 3. zgoda zwierzchników familijnych. (wdowa mogła zawrzeć związek małżeński 10

miesięcy po śmierci męża)

4. brak przeszkód do zawarcia małżeństwa. Przeszkody takie dzieliły się na:

 względne – które zabraniały zawarcia małżeństwa z inną konkretną osobą (np. bliskie pokrewieństwo) lub zawarcia go w pewnym czasie. Zakazane były małżeństwa między

cudzołożnikami i między uwiedzioną a uwodzicielem.

 bezwzględne – które czyniły daną osobę niezdolną do zawarcia małżeństwa, np. pozostawanie w związku małżeńskim (zakaz bigamii), kastracja, choroba umysłowa.

Rozwód

Następował na podstawie jedno lub dwustronnego oświadczenia woli. Dopuszczalny

był on przez cały czas istnienia państwa rzymskiego. Następował poprzez zgodne

rozejście się stron za porozumieniem lub zerwanie małżeństwa przez zwierzchnika

familijnego jednego z małżonków, jeżeli wyrażał zgodę na zawarcie. Był też sposób

jednostronnego odtrącenia małżonka. Jeżeli małżeństwo zawarte było cum manu prawo

do odtrącenia miał tylko mąż. Konieczny był jednak akt formalny odwracający conventio

in manum. W tym wypadku aktem odwrotnym do confarreatio było diffarreatio ,

natomiast w stosunku do coëmptio i usus aktem odwrotnym było remancipatio , które

powodowało odzyskanie wolności przez żonę. Małżonek mógł rozwiązać małżeństwo z

powodu opilstwa, cudzołóstwa lub kradzieży kluczy od piwniczki męża. Gdy jednak

bezzasadnie dokonał rozwodu w czasach królewskich musiał zrzec się majątku – połowę

przekazywał żonie, połowę bogom. W początkach republiki nigdy nie korzystano z prawa

do rozwodu ze względu na więzi społeczne i presję. U schyłku republiki wolność

rozwodów upowszechniła się i była nadużywana. Choć August wprowadził

ustawodawstwo przeciw rozwodom było ono bojkotowane.

Zaręczyny

Obietnicą zawarcia małżeństwa były zaręczyny sponsalia . Pierwotnie była to

umowa w formie sponsio – uroczystego przyrzeczenia między ojcem narzeczonej a

zwierzchnikiem familijnym narzeczonego. Później zaręczyny były odwoływalną umową

między narzeczonymi. Pod koniec republiki wystarczyło do tego nieformalne

porozumienie. Zerwanie zaręczyn w formie sponsio powodowało karę umowną. W

prawie poklasycznym wprowadzono tzw. zadatek zaręczynowy arrha sponsalicia . Gdy

narzeczony zrywał zaręczyny tracił zadatek, gdy zrobiła to narzeczona zwracała podwójną

wartość zadatku.

Stosunki majątkowe między małżonkami

W małżeństwie rzymskim wprowadzono posag tytułem rekompensaty dla męża za

ponoszone wydatki na utrzymanie żony. Posag mógł stanowić ojciec lub dziadek żony –

dos profecticia , bądź sama żona (gdy była sui iuris) lub inna osoba – dos adventicia .

Posag ustanawiano w formie dotis datio , czyli bezpośredniego wręczenia majątku lub w

formie dotis dictio , czyli ustanowienia posagu na drodze jednostronnego oświadczenia

woli osoby ustanawiającej posag (osoba zobowiązywała się w przyszłości wręczyć posag)

lub też przyrzeczenia, że majątek będzie wręczony w przyszłości – dotis promissio . W

okresie poklasycznym ustanowienie posagu następowało w drodze nieformalnej umowy

pollicitatio dotis lub pactum dotale .

Wraz z upowszechnieniem się rozwodów pojawił się problem zwrotu posagu .

Początkowo następował on w drodze stypulacji, później na podstawie umowy o zwrot

posagu. Jednak od II w. p.n.e. mąż posiadał ius retentionis – prawo retencji, czyli zwrotu

części nakładów, jakie poniósł na utrzymanie żony w czasie małżeństwa gdy strony

rozwodziły się.

Początkowo nie wolno było ustanawiać darowizn między małżonkami. By obejść to

prawo skonstruowano czynność donatio ante nuptias , czyli zwyczaj czynienia darowizn

przed zawarciem małżeństwa. Jednak w prawie justyniańskim mocą donatio propter

nuptias stało się możliwe ustanawianie darowizny po zawarciu małżeństwa.

contuberium - związek kobiety i mężczyzny o trwałym charakterze, w którym

przynajmniej jedna ze stron była niewolna. Dzieci z takiego związku były wolne, jeśli

kobieta była wolną.

konkubinat - trwały i faktyczny związek ale bez zamiaru pozostawania w związku

małżeńskim. Konkubinat był dozwolony przez prawo do końca istnienia państwa

rzymskiego. Kobieta w tym związku nie miała honorowego miejsca u boku męża.

Związek między dziećmi a ojcem nie istniał (jedynie z matką). Koszty ich utrzymania

ponosiła kobieta. Dzieci były legalne, gdy konkubinat przerodził się w małżeństwo.

Konkubinat powstawał tam, gdzie prawo zabraniało zawierania małżeństwa (np. między

urzędnikiem na prowincji a mieszkanką tej prowincji lub między senatorem a

wyzwolenicą).

adulterium - cudzołóstwo. W czasach republikańskich przestępstwo to karał sąd domowy

i dochodzono go w drodze zemsty rodowej. Na mocy ustaw Augusta lex Iulia de

adulteriis coercendis z 18 r. p.n.e. nakazano karać zdradę kobiety zamężnej. Mężczyzna,

który współżył z taką kobietą był winny uczestnictwa a cudzołóstwie. Mąż, który nie

rozwiódł się z kobietą, która je popełniła winny był pomocnictwa i współuczestnictwa.

Za adulterium groziła kara wygnania i konfiskaty majątku (w czasach Konstantyna nawet

kara śmierci). Nie uznawano za adulterium stosunków stuprum , czyli związków

nieobyczajnych jak homoseksualnych, czy z kobietami zajmującymi się haniebnymi

zajęciami (np. gdy była aktorką). Stuprum karano łagodniej – utratą połowy majątku.

Zupełnie obojętne dla prawa było utrzymywanie stosunków z prostytutką.

IV.

PRAWO RZECZOWE

Prawo rzeczowe

W przeciwieństwie do współczesnych nam systemów prawnych, rzymianie nie utożsamiali

terminu res z pojęciem rzeczy zmysłowych. Res oznaczało w Rzymie każde dobro, a „prawo

dotyczące rzeczy ” stanowiło – np. w ujęciu instytucji Gaiusa szeroko rozumiano prawo

majątkowe.

Rodzaje rzeczy

I. Podstawowe znaczenie miał podział na: res corporales quae tangi possunt i res

incorporales quae tangi non possunt

1.Res corporales – rzeczy materialne, rzeczy zmysłowe

Wg. Gaiusa oznaczał ten termin przedmioty, które postrzegane były zmysłem dotyku. Do

res corporales zaliczono rzeczy pojedyncze, a także rzeczy złożone oraz własność.

2. Res incorporales – rzeczy niematerialne, niezmysłowe, których nie można było dotknąć.

Do nich zaliczano prawa (spadki, służebności, wierzytelności itd.), ale nie prawo

własności, które identyfikowano z rzeczą, do której odnosiło się i zaliczano res corporalis.

Istniały w świadomości ludzkiej.

II 1. Rzeczy pojedyncze

- ograniczony twór przyrody - stosunki prawne dotyczące rzeczy obejmują ją jako całość

2. Universitas rerum cohaerentium

- rzeczy złożone - z kilku rzeczy pojedynczych, które w ten sposób uchodziły za jedną całość. Rzecz złożona jako całość stanowiła przedmiot prawa, a na rzeczach

włączonych, określanych jako części składowe nie istniała odrębna własność, (np.

dom).

3. Universitas rerum distantium

- rzecz zbiorowa – istniejąca jako całość tylko w wyobraźni (biblioteka, trzoda).

Było spornym, czy wchodzące w jej skład rzeczy pojedyncze, jako całość mogą

stanowić przedmiot własności.

Przedmiotem stosunku prawnego mogą być poszczególne rzeczy, jak też rzecz

zbiorowa.

III. Zależnie od tego, czy rzeczy mogły być przedmiotem praw prywatnych dzielono je:

1. res in commercio – należące do obrotu gospodarczego, na których można było nabyć prawo własności

2. res extra commercium – rzeczy wyłączone z obrotu z mocy prawa boskiego lub ludzkiego.

Ad 1. Rzeczy należące do kategorii in commertio klasyfikowano wg. podziałów:

A. - res mancipi – do tej kategorii należały rzeczy uprzywilejowane wg. danego prawa rzymskiego, np. grunty italskie, służebności gruntów wiejskich, niewolnicy oraz

czworonożne zwierzęta pociągowe i juczne. Wg. Prawa klasycznego na rzeczach

powstawała własność kwirytalna, a przeniesienie własności mogło dokonać się tylko

przez mancypację lub inne cessio.

- res nec mancipi – były to pozostałe rzeczy nie stanowiące res mancipi, przy których

przeniesienie własności następowało w drodze tradycji (wręczania).

Podział ten przestał obowiązywać w prawie justyniańskim.

B. - res mobiles (ruchomości) – mogły być przenoszone z miejsca na miejsce bez zmiany swej istoty

- res immobiles (nieruchomości) – ograniczona część powierzchni gruntu

stanowiąca odrębny przedmiot prawa własności wraz ze wszystkimi co jest trwale

z gruntem związane.

C. - rzeczy zużywalne – ich używanie zgodnie z przeznaczeniem powoduję w sposób naturalny zniszczenie rzeczy.

- rzeczy niezużywalne – używanie ich zgodnie z przeznaczeniem nie niszczy substancji rzeczy.

D. – rzeczy zamienne – rzeczy te występują w obrocie oznaczone co do ilości, oznaczone wg. cech gatunkowych.

- rzeczy niezamienne – występują w obrocie jako konkretny przedmiot obrotu. Oznaczone indywidualnie.

- rzeczy indywidualnie oznaczone (co do tożsamości) – wg. cech konkretnych, indywidualnych

- rzeczy oznaczono gatunkowo (genus) wg. cech typowych dla całego gatunku.

E. - rzeczy podzielne – mogą być podzielone na części bez utraty swojej istoty i

wartości.

- rzeczy niepodzielne – nie mogą być podzielone bez uszczerbku dla swojej substancji.

F. - Rzeczy główne - Rzeczy podporządkowane:

a) przynależności – rzeczy ruchome przeznaczone do korzystania z rzeczy głównej zgodnie z jej

przeznaczeniem i pozostające z rzeczą główną w faktycznym związku, mającym na celu

gospodarczą korzyść dla rzeczy głównej.

Przynależności były rzeczami niesamodzielnymi pod względem gospodarczym,

ale samodzielnymi pod względem prawnym.

b) akcesje - stanowią część składową rzeczy głównej i dzielą jej los prawny.

G. Owoce Przychody, jakie rzecz przynosi zgodnie ze swym gospodarczym przeznaczeniem w

granicach prawidłowej gospodarki rzeczą i bez utraty lub zniszczenia substancji lub

istoty rzeczy. Odróżniano:

a) fructus naturaleles – przychody, jakie rzecz przynosi zgodnie ze swym naturalnym

przeznaczeniem. Ograniczone płody rzeczy, które stanowią gospodarczy przychód z

tej rzeczy

- fructus pendentes – rzeczy jeszcze nie oddzielone od rzeczy głównej. Do czasu fizycznego oddzielenia od rzeczy macierzystej stanowiły tylko jej część i nie były

samodzielnymi podmiotami prawa.

- fructus separati- owoce stawały się odrębnymi podmiotami prawa na skutek odłączenia ich od rzeczy macierzystej na skutek działania jakiejś siły.

b) fructus cyviles – gospodarczy przychód, jaki rzecz przynosi na podstawie czynności prawnej.

Ad 2.

Do res extra commercium zaliczano:

A. Res divini iuris rzeczy podlegające prawu boskiemu, stanowiące własność boską i jako takie nie

podlegające prawu ludzkiemu jakim była własność.

Do tej kategorii zaliczano:

a) res religiosae – rzeczy poświęcone kultowi zmarłych (grobowce) b) res sacrae – rzeczy poświęcone bogom i bezpośrednio związane z kultem

(świątynie, naczynia)

c) res sanctae – rzeczy oddane pod opiekę bogów (mury, bramy). Pozostawały pod specjalną opieką bogów, co nadawało im religijny charakter, a ich

naruszenie karano śmiercią.

B. Res humani iuris a) Res publicae – rzeczy publiczne, stanowiące własność narodu i

służące zaspokojeniu potrzeb całej społeczności rzymskiej.

Pierwotnie była to wszelka własność populi Romani. Później

charakter ten zachowały np. drogi, place i rzeki publiczne, teatry,

mosty, stadiony, pomniki, łaźnie publiczne. Każdy obywatel mógł z

nich korzystać zgodnie z ich przeznaczeniem. Ochrona tego

użytkowania miała charakter administracyjny i dokonywała się w

drodze interdyktów.

b) Res ominium communes – były to rzeczy przeznaczone do użytku powszechnego i wspólne dla wszystkich, takie jak: wolne powietrze,

woda w rzekach, strumieniach, źródłach, morze z wybrzeżem i dnem.

Z rzeczy takich wolno było korzystać każdemu, a przeszkody w tym

zakresie traktowano jako naruszenie praw osobistych uzasadniające

actionem iniurium. Rzeczy wspólne wszystkim ludziom.

Dobra obcego lub nieprzyjaciela przyznawano prawnie pierwszemu, kto je

zabierał jako nieprzyjaciel.

W starożytnym prawodawstwie łupy wojenne wyróżniono wyrazami:

manceps lub mancipium czyli “co ręką schwytane było”.

Przy każdym kupnie albo emancypacii kupujący domagał się zapewnienia że

rzeczy „były własnością nieprzyjaciela a nie współobywatela”.

Prawa rzeczowe

Cz. I

Prawa rzeczowe a, zobowiązaniowe

1. O klasyfikacji majątkowych praw na rzeczowe i zobowiązaniowe prawa nie wzmiankują juryści rzymscy. Mówili oni o rozróżnieniu

actiones in rem (powództwa – skargi rzeczowe) i actiones in personam

(skargi osobowe).

Rozgraniczenie rzeczowych i zobowiązaniowych praw wypracowane zostało przez

późniejszych uczonych, jednakże na materiale otrzymanym i tworzonym przez rzymskich

jurystów. I tak klasyczny prawnik Paulus (D.44.7.3) zaznaczył rozróżnienie dwojakiego

położenia (sytuacji) osoby, której potrzebna jakaś rzecz dla zaspokojenia tej, czy innej

potrzeby. Jedna sprawa, jeśli osoba nabędzie nieodzowną dla siebie rzecz na własność;

druga inna sprawa jeśli ona umawia się z właścicielem rzeczy o to, że ten ostatni

zobowiązuje się pozostawić rzecz do korzystania (użytkowania) pierwszej osobie na

określony czas. Między tymi dwoma sposobami zaspokojenia potrzeby z rzeczy różnica

polega nie tylko na tym że w pierwszym przypadku (przykładzie) osoba nabywa rzecz nie

(na określony czas) czasowo, a na zawsze, a natomiast w drugim przykładzie rzecz

przechodzi albo na określony czas, co do którego umówiły się te dwie osoby, albo na

okres do żądania ze strony tego, kto przekazał rzecz (jej zwrotu).

I jeszcze drugie ważne rozróżnienie. Kiedy osoba nabywa rzecz na własność, ona

uzyskuje możliwość bezpośredniego oddziaływania na rzecz (korzystania z rzeczy,

zniszczenia jej, sprzedaży innej osobie itd.), bezpośredniego w sensie niezależności od

jakiejkolwiek innej osoby.

Przeciwnie, w drugim przykładzie, gdy osoba potrzebująca określoną rzecz,

wchodzi w porozumienie z jej właścicielem o tym, że ten ostatni zobowiązuje się

powierzyć danej osobie swoją rzecz na jakiś okres, możliwość wpływania na rzecz i

bardziej jest ograniczona (korzystania z rzeczy – (użytkowania), ale bez jej zniszczenia), i

warunkowa ; faktycznie rzecz (wstępuje) przechodzi do pierwszej osoby tylko w tym

przypadku jeśli osoba, zobowiązując się przenieść daną rzecz, rzeczywiście ją wręczyć.

Innymi słowy, ten do kogo należy rzecz, nie będzie miał bezpośredniej możliwości

oddziaływać na rzecz, jak w pierwszym przypadku, a tylko za pośrednictwem osoby,

zobowiązującej się ją dać; jeśli ta osoba nie wypełni przyjętego na siebie zobowiązania

można żądać wg. prawa rzymskiego od niej wyrównania szkód, spowodowanych jego

niestarannością, ale nie można zmusić do sprzedaży rzeczy.

2. W tych przypadkach, gdy osoba ma takie prawo do rzeczy, które umożliwia jego nosicielowi możliwość bezpośredniego oddziaływania (wpływania) na

rzecz (gdy przedmiotem prawa jawi się rzecz) prawo nazywa się rzeczowym, (tj. prawem

na rzeczy); w tych natomiast przypadkach gdy podmiot nie ma bezpośredniego prawa do

rzeczy, a tylko jest (ma) prawo żądania pozostawienia (udostępnienia, powierzenia )

rzeczy, prawo takie nazywa się zobowiązaniowym. Takim obrazem, rozróżnienie

rzeczowych i zobowiązaniowych praw przeprowadza się wg. przedmiotu prawa: jeśli

przedmiotem prawa jawi się rzecz, to mamy do czynienia z prawem rzeczowym, jeżeli za

przedmiot prawa służy działanie (czynności) drugiej osoby, tak że podmiot prawa umie

natomiast żądać dokonania określonego działania (albo powstrzymania się od niego) – to

jest prawo zobowiązaniowe.

3. Z tego rodzaju podziału wg. przedmiotu prawa wywodzi się takie rozróżnienie w ochronie, które rzymscy prawnicy wyrażają w przeciwstawieniu actiones

in rem i actiones in personam. Ponieważ prawo rzeczowe ma za przedmiot rzecz,

(przedmiot) rzecz fizyczną a na fizyczną rzecz może targnąć się każdy, także prawo

rzeczowe korzysta z ochrony skarg przeciwko każdemu naruszycielowi prawa,

ktokolwiek by się nim okazał; prawo rzeczowe korzysta z absolutnej (tj. przeciwko

wszelkim naruszycielom) ochrony (actio in rem)

Zobowiązaniowe prawo polega na prawie osoby żądania od jednego lub

niektórych, ale ściśle określonych osób dokonania określonego działania. Dlatego

naruszycielami prawa zobowiązaniowego mogą być jedna albo niektóre określone osoby,

i tylko przeciw nim podmiot prawa może wystąpić ze skargą (actio in personam). W tym

sensie ochrona prawa zobowiązaniowego ma względny charakter.

4. Do praw rzeczowych należy prawo własności (w związku z którym

studiowane jest także faktyczne władztwo rzeczą) i prawo na rzeczy cudzej. Do ostatniej

grupy zalicza się: prawo służebności, zastawne prawo (albo prawo zastawu), a także

emfiteuzę (rzeczowe prawo długoterminowego, zbywalnego, dziedzicznego użytkowania

cudzej (nieruchomości) działki wiejskiej za wynagrodzeniem) superficies (rzeczowe

długoterminowe, dziedziczne, i zbywalne prawo korzystania za wynagrodzeniem z

budowli na cudzej działce miejskiej).

Władztwo faktyczne

nad rzeczą

PosiadanieDzierżenie – detencja

- władztwo faktyczne nad - takie władztwo faktyczne, w rzeczą z zamiarem zachowania którym występuje tylko corpus

jej dla siebie (władztwo faktyczne), a władca

(corpus + animus) nie ma zamiaru zachowania rzeczy

dla siebie, lecz wykonuje

władztwo w cudzym imieniu

possessio iustapossessio iniusta (odpowiadało własności) (posiadanie nie

odpowiadające prawu)

w dobrej wierzew złej wierze (mogło prowadzić

do zasiedzenia)

Ochrona posiadania

- ze względu na sposób

nabycia

posiadanie posiadanie zarzut wadliwego

niewadliwe wadliwe: posiadania

exceptio vitiosae

possessionis

-siła

- podstęp

- precario

1. Interdicata retinendae possessionis – utrzymanie naruszonego posiadania a) interdictum uti possidetis (ochrona posiadania nieruchomości) b) interdictum utrubi (ochrona ruchomości)

2. Interdicta recuperandae possessionis – odzyskanie utraconego posiadania a) interdictum unde vi – przemocą b) interdictum de vi arma c) iterdictum de precario

3. Interdicta adipiscendae possessionis – to nabycia posiadania

Posiadanie

Faktyczne władztwo osoby nad rzeczą z zamiarem zachowania rzeczy dla siebie, czyli

władanie nią tak jak właściciel. Zawierało 2 elementy:

corpus animus

element subiektywny,

element obiektywny czyli zamiar zachowania

polegający na faktycznym rzeczy dla siebie

władaniu rzeczą.

Rzymianie określali ten rodzaj posiadania jako civiliter possidere.

Był to pewien stan faktyczny, z którym prawo łączyło skutki prawne. Posiadanie nabywało

się poprzez uzyskanie faktycznego władztwa nad rzeczą w sposób przyjęty w obrocie

gospodarczym. Z kolei istnienie woli posiadania rzeczy dla siebie wynikało z czynności

prawnej, na podstawie której nabyto posiadanie, a nawet też z czynności bezprawnej, na

której podstawie uzyskano posiadanie (np. kradzież). Decydował przejaw woli objawiony na

zewnątrz.

Utrata posiadania – eo ipso – następowała na skutek utraty jednego z elementów

warunkujących posiadanie czyli:

a) corpore – jeśli posiadacz tracił władztwo nad rzeczą wbrew swej woli w sposób trwały. Posiadacz nie tracił jednak władztwa wówczas gdy odsunięcie go od władania

rzeczą miało przejściowy, czasowy charakter. Faktyczne władztwo nad rzeczą trwało

tak długo, jak długo prawdopodobnym było, że posiadacz może odzyskać posiadanie.

b) animo – jeżeli posiadacz postanowił więcej nie posiadać rzeczy. Odrębne reguły obowiązywały przy utracie posiadania na nieruchomości. Posiadanie to

traciło się wówczas, gdy posiadacz, dowiedziawszy się o odebraniu mu posiadania nie

stawiał oporu, albo, gdy opór ten został złamany siłą. Sam fakt przebywania lub nie

przebywania na gruncie nie miał zasadniczo wpływu na istnienie animo.

Skutki prawne posiadania:

- możliwość nabycia przez posiadacza prawa własności na rzeczy - uprzywilejowana pozycja posiadacza w ewent. procesie windykacyjnym, gdyż

jako na pozwanym nie ciążył na nim obowiązek probacyjny

- posiadacz rzeczy w dobrej wierze nabywał własność owoców pobranych z cudzej rzeczy.

Nabycie posiadania:

1. uzyskanie fizycznego władztwa nad rzeczą 2. wola (zamiar) zatrzymania rzeczy dla siebie

Utrata posiadania:

1. utrata corpus 2. utrata animus 3. śmierć posiadacza 4. zniszczenie rzeczy lub wyjście jej z obiegu.

Podmioty posiadania

ten, komu służyła zdolność nabycia własności. Dzieci do lat 7, obłąkani oraz osoby prawne

mogły nabywać przez swych zastępców.

Rodzaje posiadania

possessio iusta possessio iniusta

- posiadanie prawne, posiadanie wadliwe

nabyte w sposób nabyte, bezprawne

niewadliwy wadliwe było nabycie

(inaczej: non vitiosa) posiadania:

- przy użyciu siły

- przy użyciu podstępu

- wskutek precario

(inaczej: vitiosa)

possessio ad interdicta

- było to, posiadanie

chronione przez interdykty

possessoryjne. Każde

posiadanie niewadliwe

podlegało ochronie przez

interdykty, a wyjątkowo z

tej też ochrony korzystali

niektórzy detentorzy

p. bonae fidei p. bonae lub malaebonae fidei – posiadacz malae fidei – posiadacz

jest przekonany o prawnym wie o bezprawności

charakterze swego posiadania swego posiadania

Posiadanie – faktyczne władztwo nad rzeczą (stan faktyczny nie prawo)

1. corpus – fizyczny stosunek osoby do rzeczy (używanie i korzystanie z rzeczy) 2. animus – wola władania rzeczą jak właściciel (zatrzymanie rzeczy dla siebie)

Rodzaje posiadania:

1. possessio civilis – posiadanie według ius civile. Wymagało faktycznego władania rzeczą i pewnego tytułu do jego nabycia. Nabycie posiadania musiało opierać się na

pewnej podstawie prawnej, która uzasadniała w przyszłości nabycie własności według

ius civile. Prowadziło łącznie z innymi wymogami do nabycia włości w drodze

zasiedzenia.

W dawnym prawie rzymskim possesio civilis opierało się na instytucji usus (zasiedzenie,

używanie).

3. possessio ad interdicta – possesio będące faktycznym władztwem nad rzeczą, ale nie prowadzące do jej nabycia w drodze ius civile doznawało ochrony prawnej przez

pretora. Posesora chronił pretor przed naruszeniami jego władania ze strony osoby

trzeciej. Chronił pretor nawet posiadaczy w złej wierze.

Posiadanie w cudzym imieniu, które przedstawia się dzierżenie rzeczy, ale chronią je

środki posesoryjne, czyli interdykty.

z 2.x

Detentio – dzierżenie

W zależności od nastawienia psychicznego posiadacza Rzymianie różnicowali faktyczne

władztwo nad rzeczą. Obok civiliter possidere wyodrębniono bowiem naturale possidere

detencję.

Każdy, kto faktycznie władał rzeczą, ale nie miał woli zachowania jej dla siebie określony

był mianem detentora. Detentor posiadał rzecz w sposób naturalny. Detentor więc władał

rzeczą w imieniu innej osoby.

Dzierżenie wyczerpywał sam element corpore.

2. possessio naturalis – dzierżenie (detencja) wykonywanie faktycznego władztwa nad rzeczą bez zamiaru zachowania jej dla siebie, ale dla innej osoby. Dzierżyciel nie

korzystał z ochrony posiadania.

Dzierżycielami byli: depozytariusze, komodatariusze, zleceniobiorcy, najmobiorca,

negotiorum gestor.

(x)na 3

Byli jednak dzierżyciele uprzywilejowani (wierzyciel zastawny, depozytariusz

sekwestrowy, emfiteuta, superficjariusz), których pretor chronił, ze względu na szczególny

ich stosunek do rzeczy.

4. Posiadanie słuszne (iusta) – niesłuszne (iniusta) Zależne czy oparte było na prawnym tytule do jego nabycia (darowizna), czy nie

(kradzież)

5. Possesio bonae fidei (w dobrej wierze) - posiadacz był przekonany o słuszności swego posiadania

Possesio malae fidei – (w złej wierze) – wie o niesłuszności swego posiadania, lub

powinien był sobie z tego zdawać sprawę, ale nie zdaję sobie z tego sprawy w skutek

rażącego niedbalstwa, wie że krzywdzi kogoś.

Posiadanie wadliwe – nabyte w drodze vi – clam – precario

Posiadanie niewadliwe (było min. zawsze posiadanie słuszne)

Ochrona posiadania

Prawo rzymskie otaczało ochroną sam fakt posiadania. Była to ochrona

pretorska środkami pozaprocesowymi:

Administracyjna ochrona posesoryjna – oznaczała że nikomu nie wolno było

naruszać, ani odbierać samowolnie posiadania. Ochrona taka przysługiwała

posiadaczowi bez względu na to, czy miał on prawo do rzeczy (np. jako

właściciel), czy prawa nie miał (np. jako złodziej).

Kto miał prawo do rzeczy, której posiadanie znajdowało się w obcych rękach

mógł wnieść przeciw posiadaczowi skargę petytoryjną o wydanie posiadania,

ale nie mógł samowolnie odebrać posiadania ani też nie powinien był wystąpić

o ochronę posesoryjną, bowiem ta przysługiwała każdoczesnemu

posiadaczowi.

Przeciwko naruszającym posiadanie przysługiwały posiadaczowi interdykty

posesoryjne. Interdykty te były więc też dopuszczalne przeciw temu kto rościł

sobie prawo do rzeczy, w tym np. właścicielowi. Właściciel zaskarżony o

naruszenie posiadania nie mógł się powołać na przysługujące mu prawo do

posiadania rzeczy z tego tytułu, że jest właścicielem.

W procesie o naruszenie posiadanie nie były bowiem dopuszczalne zarzuty

wynikające z prawa do rzeczy (czyli zarzuty natury petytoryjnej) lecz tylko

sam fakt posiadania rzeczy. Powodowało to, że na podstawie ochrony

posesoryjnej chroniony mógł być złodziej, a pozbawiony ochrony

interdyktalnej właściciel.

Proces o posiadanie miał tylko na celu zbadanie kwestii posiadania z

wyłączeniem badania praw stron do rzeczy.

Korzystny wyrok w procesie posesoryjnym miał jednak znaczenie w

przyszłym procesie o prawo do posiadania (petytoryjnym). Zwycięzca w

procesie posesoryjnym – jako posiadacz – miał w przyszłym procesie

petytoryjnym, o własność, rolę pozwanego, czyli nie ciążył na nim obowiązek

przeprowadzenia dowodu.

Zależnie od tego, czy interdykty służyły do utrzymania istniejącego, czy też do

odzyskania utraconego posiadania, prawnicy klasyczni dzielili je na dwie

grupy:

Podział interdyktów

I. Interdicta retinendae possessionis (utrzymanie naruszonego posiadania)

- opierały się na założeniu, że obie strony, zarówno dotychczasowy posiadacz jak i naruszyciel jego posiadania uważają siebie za posiadaczy. Miały położyć kres

spokojnego posiadania. Pretor rozstrzygał spór o posiadanie wedle pewnych

zasad:

1. Interdictum uti possidetis Interdykt ten chronił posiadacza nieruchomości, który w chwili wydania interdyktu

faktycznie sprawował władztwo, o ile nie uzyskał od przeciwnika posiadania w

sposób wadliwy. Uprawniony żądał uznania swego posiadania, zaniechania naruszeń,

bądź przywrócenia posiadania do stanu poprzedniego. Ochrona polegała na zakazie

dokonywania zmian w posiadaniu nieruchomości.

Zasądzonym tym interdyktem mógł być zarówno skarżący, jak i ten przeciw komu

skierowano skargę.

2. Interdictum utrubi Służył do ochrony posiadania rzeczy ruchomych, przy czym za posiadacza pretor

uważał tego, kto przez rok miniony, licząc wstecz od wydania interdyktu, dłużej

posiadał rzecz w sposób niewadliwy, niż jego przeciwnik. Posiadacz niewadliwy miał

prawo zaliczyć do swego czasu posiadania czas posiadania rzeczy przez jego

przeciwnika (accessio possessionis).

Interdykt przysługiwał zarówno temu, kto posiadanie utracił, jak i temu, czyjemu

posiadaniu przeszkadzano. Zasądzonym mógł być ten kto wniósł o interdykt, albo

jego przeciwnik.

Przeciw wadliwemu posiadaczowi służyła exceptio

II. Interdykty recuperande possessionis

- miały na celu odzyskanie utraconego posiadania 1. Interdictum unde vi Nakazywał przywrócenie posiadania temu, kto został zeń przemocą wyzuty, chyba,

że sam nabył je od przeciwnika w sposób niewadliwy. Powinien był zostać wniesiony

w ciągu roku od wyzucia uprawnionego z posiadania.

1a) interdictum de vi armata

- była to odmiana i. unde. vi. Wnoszono go przeciw osobie, która wyzuła posiadacza z posiadania zbrojnie.

Interdykt ten nie przedawniał się w ciągu roku, a posłużyć mógł się nim również

posiadacz wadliwy.

2. Interdictum de precario

Interdykt ten odnosił się do sytuacji, gdy posiadacz rzeczy ruchomej lub nieruchomej

oddał ją drugiej osobie w precario, tj. na jej prośbę aż do dowolnego odwołania w

bezpłatne używanie, a prekarzysta nie chciał zwrócić rzeczy posiadaczowi mimo jego

wezwania.

W tym jednym przypadku pozwany, który uzyskał rzecz prekaryjnie, mógł bronić się

powołując na swe prawo własności do rzeczy. Powołanie to służyło tylko do

negocjacji posiadania przeciwnika.

Interdicta retinendei recuperande possessionis służyły do ochrony istniejącego

posiadania i w istocie były interdyktami posesoryjnymi.

Od nich trzeba odróżnić interdykty adipiscendae possessionis – służyły one do

uzyskania posiadania rzeczy, której jeszcze nie miało się we władaniu. Nie miały one

charakteru petytoryjnego, a więc należały też do środków pozaprocesowych ochrony

posiadania. Były to np.

- interdykt salwiański – mający na celu wprowadzenie wierzyciela hipotecznego w posiadanie ruchomości obciążonych hipoteką z tytułu czynszu dzierżawnego;

- interdykt quorum bonorum – udzielony przez pretora dziedzicowi pretorskiemu przeciwko osobom, które posiadały majątek spadkowy.

Ochrona posiadania

1. interdicta retinendae possessionis: utrzymanie naruszonego posiadania a) interdictum uti possidetis – ochrona niewadliwego posiadania nieruchomości. (Pozwany mógł bronić się za pomocą zarzutu wadliwego posiadania – exceptio

vitiosae possessionis)

b) interdictum utrubi – obrona rzeczy ruchomej (służył niepokojonemu posiadaczowi i temu kto rzecz utracił – zwyciężał ten, kto większą część roku

posiadał rzecz)

2. interdicta recuperandae possessionis – służyły do odzyskania utraconego posiadania. a) interdictum unde vi – odzyskanie posiadania nieruchomości utraconego siłą. b) interdictum de vi arma c) iterdictum de precario – przeciw prekarzyście

3. Interdicta adipiscendae possessionis – służyły do nabycia nowego posiadania (nie do ochrony)

a) interdictum Salvianum – wydzierżawiący żądał oddania inwentarza zastawionego przez dzierżawce.

b) interdictum quarum boborum – dziedzic domagał się oddania mu spadku.

W prawie rzymskim przez rzecz rozumiano

odgraniczone, dające się opanować i zużytkować twory przyrody, będące

przedmiotami uprawnień (twory organiczne i nieorganiczne, żywe i martwe,

zwierzęta, niewolnicy)

Jakiekolwiek dobro, nawet niedostępne dla zmysłów ludzkich.

1. res mancipi – grunty położone w Italii – służebności gruntowe wiejskie – niewolnicy – zwierzęta pociągowe i juczne.

Można je było nabywać przez mancypacje lub in iure cessio

res nec mancipi – inne rzeczy

Podział ten usunięty został w prawie justyniańskim.

2. res corporales – rzeczy zmysłowe

res incorporales – istnieją w pojęciu ludzkim

3. rzeczy w obiegu (res commertio)

rzeczy wyjęte z obiegu (res in commertio)

a) res humani iuris b) res divini iuris – ze wzgl. sakralnych

- res omnium communes - res sacrae – poświęcone bogom

(rzeczy wspólne ludziom) - res religiosae – cmentarze

- res publicae (rzeczy do - res sanctae – szczególna ochrona

użytku publicznego) (mury i bramy, okręty)

(3) rzeczy ruchome – dadzą się przenieść na inne miejsca bez naruszenia swej istoty

rzeczy nieruchome: czyli grunty (ograniczona część powierzchni ziemi ze

wszystkim co jest z nią połączone: grunty wiejskie i miejskie, o granicach

naturalnych i sztucznych)

4. rzeczy pojedyncze – stosunki prawne dotyczące jej obejmują ją jako całość

rzecz złożona – złożona z kilku rzeczy pojedynczych, tak, że powstaje nowa

rzecz. Stosunki prawne dotyczące poszczególnych rzeczy są zawieszone (dom).

rzecz zbiorowa – kilka samodzielnych rzeczy (zachowujących swój byt prawny)

połączone w celu osiągnięcia korzyści gospodarczych.

Przedmiotem stosunku prawnego mogą być jeszcze ogólne rzeczy, jak też rzecz

zbiorowa (biblioteka).

5. rzeczy zamienne – oznaczone według cech gatunkowych.

rzeczy niezamienne – oznaczone indywidualnie

6. rzeczy podzielne – daję się rozłożyć na części bez naruszenia swej istoty lub wartości

rzeczy niepodzielne

7. Rzeczy główne

rzeczy podporządkowane:

akcesje – stanowią część składową rzeczy głównej i dzielą jej los prawny np.

budynek na gruncie

przynależności – służą trwale do lepszego użytku rzeczy głównej, choć nie

stanowią jej części składowej np. klucz – szafa

8. Owoce – pożytki stanowiące zwyczajny przychód gospodarczy rzeczy, jaki wydaje ona zgodnie ze swym przeznaczeniem, bez zmiany lub zniszczenia swej

istoty.

Z chwilą odłączenia owoców, stają się one rzeczami nowymi.

Prawa rzeczowe

1. istnieją tylko na rzeczy 2. należą do praw podmiotowo bezwzględnych – są skuteczne erga omnes. 3. w przypadku naruszenia – actiones in rem

Prawa rzeczowe

pełneograniczone – przysługujące

podmiotowi na rzeczy cudzej

własność

służebność zastaw dzierżawa prawo powierzchni

(servitutes) (pignus) wieczysta (superficies)

(emphiteusis)

Własność

Własność – władztwo prawne osoby nad rzeczą materialną, nieograniczone w swej treści,

chyba że zakres tego władztwa byłby ograniczony z mocy prawa wyjątkowego.

Treść prawa własności.

1. Ius utenandi et fruendi ( używania i pobierania pożytków ) 2. Ius possidendi ( posiadania ) 3. Ius disponendi ( prawne dysponowanie )

Treść prawa własności: jego ograniczenia

I. Na podstawie umowy II. Wyroku sądowego

III. Na podstawie przepisu ustawy i w ogóle prawa ze względu na: a) interes publiczny b) zakaz alienacji (np. rzeczy posagowych, spornych) c) zabezpieczenie interesu sąsiadów: - prawo sąsiedzkie

1. dopuszczenie immisji wynikających ze zwyczajnego ze zwyczajnego używania gruntu i nie stanowiących szykany

2. właściciel gruntu wyżej położonego nie mógł zmieniać biegu wody

3. dozwolenie zbierania owoców sąsiadowi (co 3 dni) 4. właściciel drzewa znajdującego się nad budynkiem musiał

zezwolić na jego wycięcie

5. gdy groziła gruntowi szkoda przez zawalenie się budynku sąsiada właściciel gruntu mógł żądać kaucji, (a w razie jej braku

wprowadzono go do gruntu)

6. sprzeciw przeciwko wznoszeniu budowli sąsiada 7. zezwolenie na przejście przez grunt do grobu.

Ograniczenia prawa własności występowały w 4 płaszczyznach:

1. W sferze obyczajowej – presja społeczna wykładnikiem poglądów społecznych byli cenzorowie, którzy piętnowali właścicieli,

uchylających się od przyjętych norm postępowania – zarządzenie władcy

2. W sferze prawa publicznego radykalna ingerencja w sferę własności prywatnej przez państwo (np. wywłaszczanie)

3. W sferze prawa prywatnego wynikały z prawa sąsiedzkiego

4. Przyjęte przez samych właścicieli Dotyczył praw na rzeczy cudzej, ustalonych dla osób 3 – cich przez właściciela

5. Z natury rzeczy objętej prawem własności

6. Orzeczenie sądowe

Wolność użycia ale czy nadużycia? prawa własności.

7. Współwłasność.

Jeżeli własność jednej rzeczy należy do kilku osób [ ogranicza też prawo własności ]

Rzecz pojedyncza – każdy współwłaściciel był uprawniony do jej części.

Rzecz niepodzielna – współwłaściciele dzielili się pożytkami.

Każdy współwłaściciel rozporządzał swą częścią. Każdy współwłaściciel mógł domagać się

udziały współwłasności.

Własność

Wł. Kwirytarna Wł. Bonitarna Quasi-własność Wł. Peregrynów

lub pretorska

przysługiwała pełnoprawnym używanie gruntów prowincjonalnych

obywatelom stanowiących własność cesarza lub na

- chroniła ją ochrona posiadacza, który

Ius civile nabywał własność

nieformalnie

zjawisko podwójnej własności

Własność bonitarna

Właściciel bonitarny mógł stać się właścicielem kwirytarnym przez zasiedzenie.

Nabywca rzeczy w drodze tradycji nie uzyskiwał własności kwirytarnej, alemiał rzecz w

swoim majątku i doznawał ochrony prawnej za pomocą actio Publiciana, tj. powództwa z

domniemanego prawa własności z dołączoną fikcją, iż nabywca posiadał rzecz przez okres

potrzebny do zasiedzenia. Nabywca w drodze tradycji nie stawał się właścicielem

kwirytarnym, ale służyło mu powództwo kwirytarne przeciw osobie trzeciej. Przeciw

ewentualnym roszczeniom właściciela kwirytarnego służył właścicielowi bonitarnemu zarzut

procesowy rzeczy sprzedanej i tradowanej – sxceptio rei venditae ac traditae.

Własność peregrynów

Peregrynom i Latynom udzielono ius commercii. W stosunkach z Rzymianami służyło im

prawo wzajemnego nabywania i pozbywania rzeczy. Stosunki te chronił pretor za pomocą

powództw fikcyjnych oraz interdyktów posesoryjnych.

Własność pojmowali Rzymianie bardziej intuicyjnie i raczej unikali jej definiowania. W

okresie republikańskim określono prawo własności przez podanie elementów jego trści :

uti, frui, habere, possidere licere.

W epoce cesarskiej własność określano wyrazami : dominium lub propiertas, pomijając ją

jako nieograniczone pod względem treści prawo władania rzeczą, o ile ograniczenia te nie

wynikały z przepisu prawa, stosunków sąsiedzkich tzw. prawa sąsiedzkiego, umowy albo z

interesów ogółu, bądź wyroku sądowego. Ograniczenia te pochodziły jednak z zewnątrz i nie

mieściły się samym pojęciu prawa własności. Z chwilą gdy odpadły ograniczenia, prawo

własności wracało automatycznie do swej pierwotnej rozciągłości – tzw. elastyczność prawa

własności. Prawo własności na rzeczy mogło przysługiwać jednej lub więcej osobom, a

wówczas istniała współwłasność. Istota współwłasności polegała na tym, że prawo własności

należało do kilku osób w tzw. częściach ułamkowych, idealnych.

Ograniczenie prawa własności polegało w razie współwłasności na tym, że każdy

współwłaściciel mógł dowolnie rozporządzać swym udziałem, ale do rozporządzenia

jednakże samą rzeczą konieczna była zgoda wszystkich współwłaścicieli.

Rzymskie pojęcie własności, ze względu na trudności terminologiczne i w ogóle niechęć

prawników rzymskich do definiowania pojęć kształtowało się niejednolicie. Jedyna próba

definicji własności rzymskiej zawarta została w Instytucjach Justyniana :

- własność stanowi pełne władztwo osoby nad rzeczą.

Pojęcie własności ulegało też zmianom w rozwoju historycznym. Początkowo jednolite

władztwo pater familias nad osobami i rzeczami uległo podziałowi. Wytworzyły się odrębne

formy władztwa nad osobami wolnymi oraz władztwa nad rzeczami i niewolnikami.

Następowało też zjawisko indywidualizacji własności, ograniczenia własności gmin, wreszcie

pojawiła się wielka własność ziemska.

Rodzaje własności

W okresie klasycznym rzymską własność charakteryzowała dwoistość :

1) Własność cywilna ( dominium ex iure Quiritum ) – była jedną z form własności,

uznawaną i chonorowaną według prawa cywilnego, Jej podmiotami mogli być wyłącznie

obywatele rzymscy. Na res mancipi Rzymianie nabywali tę własność za pomocą sposobów

uznanych przez prawo cywilne, a na res nec mancipi – przez nabycie za pomocą sposobów

według ius gentium. Przedmiotem tej formy własności nie mogły być grunty prowincjonalne.

Ochrona własności cywilnej była realizowana za pomocą powództw cywilnych

petytoryjnych.

2) Wymogi rozwijającego się obrotu gospodarczego spowodowały rozwój innej obok

własności kwirytarnej formy władania rzeczami, zbliżonej w skutkach do własności cywilnej.

Stanowiła ona wynik działalności pretora, który przyznawał ochronę pretorską także tym

nieformalnym nabywcom rzeczy w dobrej wierze, którzy nie stawali się właścicielami

kwirytarnymi i nie mogli korzystać ze środków ochrony petytoryjnej przewidzianej przez ius

civile. Ten rodzaj władania pretor określał formułą, że rzecz znajduje się w majątku nabywcy

( in bonis esse ) i chronił władanie na mocy swego imperium. Powstawała w ten sposób

własność bonitarna, będąca z punktu widzenia ius civile tylko posiadaniem.

Poza zwyczajną ochroną posesoryjną, pretorzy chronili ten rodzaj własności także innymi

środkami procesowymi, podobnymi w skutkach do skarg petytoryjnych, ale opartych

wyłącznie na imperium magistratury ( actio Publiciana ).

3) Podobne skutki własności rodziło władanie gruntami prowincjonalnymi. Własność na

gruntach prowincjonalnych przysługiwała formalnie ludowi rzymskiemu w prowincjach

senackich lub cesarzowi w prowincjach cesarskich. Osoby prywatne uzyskiwaly na tych

gruntach swoiste posiadanie oraz użytkowanie, określone jako quasi – własność. W prawie

klasycznym ta quasi – własność sięgnęła tak daleko jak własność rzymska i była określona

skargą wzorowaną na ius civile.

4) Własność peregrynów.

Dla oznaczenia prawa własności w Rzymie posługiwano się terminem dominium, a z kolei

pod koniec republikańskich czasów – także propiertas.

Termin dominium zazwyczaj uzupełniano słowami ex Eure Quiritium tj. według prawa

kwiryckiego, obywateli rzymskich ; tym wyjaśnieniem zaznaczano, że prawo własności

(przede wszystkim na ziemi ) w pierwszym rzędzie przysługuje rzymskiemu narodowi, a

zatem w obliczu prawa prywatnej własności – obywatelom rzymskim.

Prawo kwirytarnej własności było niedostępne dla peregrynów i nie rozprzestrzeniało się na

ziemie prowincjonalne.

W archaicznym Rzymie ustanowiono:

- najuboższy obywatel rzymski powinien był stać się właścicielem ( dożywotnim

posiadaczem ) 2 jugera ziemi ( niezbędne minimum do wyżywienia rodziny ).

- posiadłości najbogatszego obywatela były ograniczone do 50 jugera lub 300 dwunastu

acres.

W tym czasie okrąg państwa Rzym nie miał więcej, niż kilka mil angielskich wzdłuż brzegów

Tybru.

Określenie „ mancipium „ znaczyło, to co ręką zostało schwytane – przede wszystkim

zdobyte na wrogu, albo w wyniku pracy rąk ( szerzej pracowitości ).

Integrum = miara powierzchni ziemi według Pliniusza – obszar ziemi, który można było

zaorać w ciągu jednego dnia parą wołów. = ok. 2520,6 metra kwadratowego.

Ochrona prawa własności

Realizowano ochronę własności kwirytarnej poprzez actiones in rem, tj. skarg skutecznych

erga omnes, wszystkich którzy naruszyli by uprawnienia właściciela.

Do ochrony prawa własności Kwirytów służyły właścicielowi powództwa petytoryjne.

1) Skarga windykacyjna.

Rei vindicatio była skargą nie-posiadającego właściciela przeciw posiadającemu nie –

właścicielowi o wydanie rzeczy pojedynczej lub zbiorowej.

Powodem był nie posiadający właściciel, na którym ciążył obowiązek udowodnienia swego

prawa własności.

Pozwanym był posiadacz rzeczy;

- pierwotnie, wówczas, gdy sam rościł sobie prawo własności do spornej rzeczy.

- w procesie formułkowym, także wówczas, gdy tylko kwestionował prawo powoda do

rzeczy.

W prawie klasycznym biernie legitymowanym był więc każdy posiadacz, który mógł

restytuować rzecz właścicielowi, czyli posiadacz i na ogół detektor.

- w prawie justyniańskim dopuszczono rei vindicatio także przeciwko tzw. fictio possessori.

Fictio possessori – czyli takiej osobie, która fałszywie podawała się za posiadacza, lub takiej,

lub takiej która przed wniesieniem skargi podstępnie zniszczyła rzecz, bądź pozbyła się jej.

Pozwany w procesie windykacyjnym nie był obowiązany wdawać się w spór, ale wówczas

musiał wydać powodowi rzecz. Jeśli natomiast pozwany wdał się w spór musiał złożyć cautio

iudicatum solvi (zrezygnowano z niej w okresie justyniańskim ). Odmowa zapłacenia kaucji

miała ten skutek, co odmowa obrony.

Przedmiotem skargi było uznanie własności powoda i wydanie rzeczy ze wszystkimi jej

pożytkami oraz korzyściami, jakie przyniosła, albo też wynagrodzenie szkody wyrządzonej

przez zniszczenie lub uszkodzenie spornej rzeczy.

Posiadacz w dobrej wierze nie musiał zwrócić pożytków skonsumowanych przez litis

contestatio. Male fidei possessor odpowiadał natomiast za wszystkie owoce.

Z tytułu zwrotu nakładów pozwanemu służyło prawo zatrzymania rzeczy. Posiadacz w dobrej

wierze miał prawo zwrotu nakładów koniecznych i użytecznych oraz ius tollendi – zabrania

nakładów zbytkowych, o ile jest to możliwe.

Posiadacz w złej wierze miał prawo zwrotu nakładów koniecznych i ius tollendi ( prawo

zabrania ) nakładów użytecznych i zbytkowych, jeżeli je poczynił.

W epoce klasycznej, wydanie rzeczy osiągano tylko poprzez rei vindicatio w sposób

pośredni. Sędzia bowiem wzywał tylko pozwanego do wydania rzeczy posiadanej wbrew

prawu, nie mógł go natomiast zasądzić na restytucję rzeczy.

Pozwany, który opierał się nakazowi sędziego dobrowolnej restytucji rzeczy, zasądzony był

na kwotę pieniężną, stosowanie do kwoty szacunkowej określonej i potwierdzonej przez

przysięgę powoda. W ten sposób powód otrzymywał wartość rzeczy, ale de facto tracił jej

własność.

Dopiero w prawie justyniańskim nakaz restytucji rzeczy był wyrokiem końcowym, na mocy

którego, powodowi przyznano rzecz wraz z owocami i który można było egzekwować manu

militari.

2) Skarga negatoryjna.

Actio negatoria służyła posiadającemu właścicielowi rzeczy przeciw temu, kto naruszał jego

własność roszcząc sobie na tej rzeczy jakieś prawo ( np. służebność ).

Powód, poza faktem naruszenia posiadania, musiał udowodnić tylko swe prawo na rzeczy.

Istniało bowiem domniemanie, że własność jest wolna od obciążeń.

Pozwany musiał natomiast udowodnić, że przysługuje mu prawo obciążające własność

powoda. Pozwany nie był obowiązany do obrony i mógł porzucić służebność.

Była to skarga arbitralna, więc sędzia mógł nakazać restytucję; o ile pozwany nie wykonał

nakazu restytucji następowała kondemnacja.

Pozwany, który nie udowodnił swego prawa, zasądzony był na odszkodowanie, ponadto mógł

być zobowiązany do ustanowienia zabezpieczenia nienaruszania prawa własności w

przyszłości.

Ochrona petytoryjna

W obydwu przypadkach skarg petytoryjnych powód obowiązany był udowodnić istnienie po

swej stronie prawa własności opartego na ius civile. W przypadku więc, gdy właściciel

boniarny nie mógł wykazać własności ex iure Quiritum, pretor mógł udzielić mu pomocy w

postaci tzw. actio Publiciana , opartej na fikcji, że powód stał się już właścicielem

kwirytarnym na wskutek zasiedzenia rzeczy spornej. Skargę tę wprowadził do swego edyktu

jako pierwszy pretor Publicjusz.

Powód wnosząc skargę musiał udowodnić, że rzecz sporną nabył z zachowaniem wymogów

prowadzących do zasiedzenia.

Pozwanym był posiadacz rzeczy, który mógł bronić się w dwojaki sposób:

a) mógł powołać się na to, że sam jest właścicielem i powód przegrywał proces, chyba,że wykazał, że nabywał rzecz właśnie od pozwanego.

b) mógł powołać się na to, że sam nabył rzecz w warunkach prowadzących do jej zasiedzenia.

Wobec innego posiadacza rzeczy znajdującego się na drodze do zasiedzenia actio Publicjana

skuteczna była tylko wówczas, gdy obydwaj przeciwnicy nabyli sporną rzecz ob. Tego

samego zbywcy, a powód uczynił to wcześniej.

Skarga ta chroniła posiadacza ad usucapionem wobec gorzej uprawnionego.

Inne środki prawne służące do ochrony interesów właściciela w stosunkach sąsiedzkich.

1) Actio finium regundorum.

Dotyczyła sporów o miedzę ( 5 stóp ) i oparta była na ustawie XII tablic. Sędzia ustalał

dawną granicę, a gdy tej się nie udało odnaleźć lub gdy była nieodpowiednia, wyznaczał

nową granicę w drodze przysądzenia.

2). Actio aquae pluviae arcendae.

Opierała się na ustawie XII tablic. Przysługiwała właścicielowi gruntu (także dzierżawcy

wieczystemu i użytkownikowi ), który mógł ponieść szkodę skutkiem zainstalowania

urządzeń na gruncie sąsiedzkim. Zmierzała do usunięcia urządzeń.

3). Operis novi muntatio.

Wierzyciel gruntu tą drogą zakazywał dalszego bezprawnego wznoszenia budowli na gruncie

sąsiedzkim. Był to pierwszy prywatny protest oparty na publicznych przepisach prawa

budowlanego, bądź też na służebnościach, do których protestujący ( nuncjat ) miał prawo na

gruncie sąsiednim budującego.

Do czasu zbadania kwestii prawnej dalsze prowadzenie budowy możliwe było tylko w drodze

uchylenia zakazu przez pretora za kaucję złożoną przez budującego.

W przypadku samowolnej budowy wbrew operi novi nuntiatio, bez pretorskiego pozwolenia,

pretor nakazywał usunięcie tego, co zbudowano mimo zakazu.

4). Cautio damni infecti.

Służyła do zabezpieczania lub wynagrodzenia szkody, która zagrażała pewnej nieruchomości

przez zawalenie się budynku, albo innej budowli, stojącego na gruncie sąsiedzkim.

Zagrożony właściciel nieruchomości, zwracał się do magistratury o wezwanie zagrażającego

sąsiada do dania kaucji.

Z tytułu złożonej kaucji przysługiwała zagrożonemu, w razie powstania szkody na jego

nieruchomości, skarga ex stipulatu.

W razie nie złożenia kaucji pretor wprowadzał wnioskodawcę w posiadanie budynku lub

innego opus celem dokonania niezbędnych napraw. Jeśli nadal nie składał kaucji pretor

wprowadzał wnioskodawcę w wyłączne posiadanie gruntu ( miał stanowisko zbliżone do

własności bonitarnej ).

Inne środki prawne służące do ochrony właściciela

Służyły one nie do ochrony prawa własności, lecz do ochrony interesów właściciela w

stosunkach sąsiedzkich:

1) Actio finium regundorum – wedle starego prawa były to grunty polne, odgraniczony od siebie miedzą, tj. pasem ziemi o szerokości pięciu stóp z

czego każdy z graniczących właścicieli posiadał ½ miedzy. Według ustawy

XII tablic w razie sporu, sędzia ustalał starą granicę, a gdy ta nie dała się

odnaleźć, albo wydawała się sędziemu nieodpowiednia, wyznaczał ją na nowo

w drodze przysądzenia. Gdy granica była szersza – w grę wchodziła rei

vindicatio.

2) Actio aquae pluviae acrendae – oparta na ustawie XII tablic. Przysługiwała właścicielowi ( także dzierżawcy wieczystemu użytkownikowi ), któremu

grozi szkoda z powodu urządzeń na gruncie sąsiada. Skarga zmierzała do

usunięcia tych uszkodzeń.

3) Operis novi nuntiatio – Właściciel gruntu może zakazać dalszego prowadzenia bezprawnych budowli na gruncie sąsiada drogą prywatnego protestu. To prawo

zakazu może opierać się na publicznych przepisach budowlanych, bądź na

przysługujących nuncjatowi na gruncie budującego służebnościach ( np.

Przechodu, światła ). Dalsze prowadzenie budowy bez zbadania kwestii

prawnej jest niedopuszczalne. Tymczasowo może zezwolić na to – za kaucją –

pretor. Jeśli sąsiad buduje bez tego zezwolenia, pretor nakazuje usunięcie tego

co zbudowano za pomocą interdictum demolitorium.

4) Cautio damni infecti – Służy do zabezpieczenia względnie wynagrodzenia przyszłej szkody, która zagraża pewnej nieruchomości przez zawalenie się

budynku, albo innego opus, stojącego na gruncie sąsiada. Zagrożony ma prawo

domagać się złożenia tej kaucji. Przeciwnik musi złożyć kaucję, albo z gruntu

ustąpić – pretor udziela przeciw niemu missio in possessio.

Sposoby nabycia własności

Pochodne

Pierwotne

(Przeniesienie prawa z jednego podmiotu na drugi)

(Nabycie prawa, które przedtem do nikogo nie należało)

Nemo plus iuris

venditio bonorumLegatum per vindicationem

zasiedzenie połączenie

i zmieszanie

zawłaszczenie

wg. ius civile wg. ius gentium

( rzeczy niczyje)

przetworzenie

Mancypacja in iure cessio Tradycja

Nabycie (nowa rzecz)

(formalny akt (pozorny proces Przekazanie rzeczy przez jedną

skarbu

kupna-sprzedaży) windykacyjny) osobę drugiej z wolą przeniesienia.

Nabycie Własność rzeczy:

owoców

1. rzeczywiste wręczenie

2. wola przeniesienia własności

3. causa

adnidicatio

pignoris (ius honorarium) przez zarządzenie władcy

capionem

1. adsignatio – grunty zdobyte na wojnie

2. venditio sub hasta – licytacja zdobyczy wojennych

właściciel

posiadacz w dobrej wierze

owoceowoce użytkownik

dzierżawca

emfiteuta

MANCIPATIO

Pierwotnie był to uroczysty akt kupna – sprzedaży, dokonywany w uroczystej formie. Strony

dokonywały tej czynności w obecności 5 świadków obywateli rzymskich oraz libripensa,

który odważał kruszec symbolizujący cenę. Stopniowo czynność ta wypierana była przez inne

formy aż zaniknęła w prawie justyniańskim.

IN IURE CESSIO

Był to pozorny proces windykacyjny, w którym zbywca rzeczy występował w roli

pozwanego, a nabywca w roli powoda. Nabywca w toku procesu twierdził, że rzecz stanowi

jego własność, a pozwany zbywca milczał albo przyznawał rację twierdzeniom powoda.

Przegrywał proces, a nabywca uzyskiwał własność kwirytarną na spornej rzeczy. W prawie

justyniańskim ta forma pozornego procesu zaniknęła.

ADIUDICATIO

Stanowiło to przysądzenie, czyli nabycie własności na podstawie konstytuwnego wyroku

sądu. Stanowiło surogat przeniesienia własności. Sąd znosił współwłasność przez podział

rzeczy wspólnej albo przysądzał sporną rzecz jednemu ze współwłaścicieli.

TRADITIO

Tradycja polegała na prostym wręczeniu rzeczy. Musiały być spełnione 3 przesłanki:

1) rzeczywiste przeniesienie posiadania, 2) zamiar przekazania i przyjęcia rzeczy na własność, 3) słuszna przyczyna prawna przeniesienia.

Zasiedzenieusucapio

Było to nabycie własności przez ciągłość posiadania.

W prawie klasycznym usucapio znajdowało zastosowanie w przypadku nabycia res mancipi

od właściciela kwirytarnego w sposób nieformalny oraz w razie nabycia rzeczy, nawet

formalnie, ale od osoby nie będącej właścicielem.

Zasiedzenie podlegało w rozwoju historycznym ewolucję.

 Według ustawy XII tablic usucapio prowadziło do nabycia własności kwirytarnej po upływie 2 lat (nieruchomości) lub 1 roku (ruchomości). Wyłączona była natomiast

możliwość zasiedzenia na rzeczach skradzionych.

 W prawie klasycznym nastąpiła generalizacja przesłanek zasiedzenia. Wprowadzono wymóg dobrej wiary posiadacza (bona fides) oraz słusznego tytułu (titulus), na

podstawie którego nabyto posiadanie.

W stosunku do gruntów prowincjonalnych, które nie mogły być przedmiotem

własności kwirytarnej, stosowano zamiast usucapiopraescriptio longi temporis.

Praescriptio longi temporis nie stanowiło nabycia własności, a tylko rodzaj ochrony w

postaci zarzutu procesowego, udzielana długoletniemu posiadaczowi gruntów

prowincjonalnych (10 lub 20 lat) w przypadku, gdy właściciel wytoczył przeciw

posiadaczowi proces o wydanie rzeczy.

 W prawie justyniańskim praescriptio longi temporis i usucaptio stały się jedną i tą samą instytucją.

Longi temporis stało się odtąd formą zasiedzenia własności na nieruchomościach, a

usucapio – na ruchomościach.

Ponadto Justynian określił ogólne przesłanki zasiedzenia:

res habilis (nadające się do zasiedzenia),

titulus (tytuł prawny),

fides (dobra wiara)

possessio (nieprzerwane posiadanie, które przerywało wniesienie rei vindicatio),

tempus (upływu czasu).

Pewne rzeczy (np. res extra commercium) wyjęte były spod zasiedzenia. W związku z tym

istniało tzw. nadzwyczajne zasiedzenie po upływie 30 lub 40 letniego posiadania nawet na

rzeczach skradzionych.

Zasiedzenie – nabycie własności wskutek ciągłego posiadania rzeczy przez okres

prawem przewidziany.

1 rok - ruchomość

W prawie klasycznym: czas kwalifikowanie

2 lata – nieruchomość posiadania (oparte na

słusznym tytule i dobrej

wierze)

W prawie justyniańskim:

1. res habilis – nadające się do zasiedzenia. Nie podlegały zasiedzeniu:

rzeczy wyjęte z obrotu i zakazane w obrocie,

rzeczy skradzione,

rzeczy zabrane gwałtem,

rzeczy skarbu państwa, cesarza, których alienacja była zakazana 2. titulus – przyczyny umożliwiające nabycie – musi być słuszny i prawdziwy.

Tytuł rzekomy – błędne mniemanie –wystarczał do nabycia własności, gdy dał

się usprawiedliwić błąd.

3. bona fides – dobra wiara 4. possessio – posiadanie nieprzerwane 5. Tempus - czas wymagany do zasiedzenia:

ruchomość – 3 lata

nieruchomość - 10 lat (inter praesentes – strony z tej samej prowincji) - 20 lat (inter absentes – strony z innych prowincji)

Zasiedzenie nadzwyczajne Justynian wprowadził tę instytucję, polegającą na tym, że kto objął w posiadanie rzecz

(ruchomą lub nieruchomą) w dobrej wierze, posiadał ją 30 lub 40 lat (należała do cesarza,

kościoła, fiskusa) nie musiał mieć słusznego tytułu.

Połączenie (accesio)

Powstaje, gdy rzecz samoistna, połączona z drugą rzeczą samoistną, staje się jej częścią

składową, jako rzeczy głównej.

1. Połączenie ruchomości z nieruchomością:

a) plantatio i satio (zasadzenie rośliny lub zasianie na cudzym gruncie – własność właściciela gruntu)

b) inaedificatio – budynek wzniesiony na cudzym gruncie (superficies solo cedit)

2. Połączenie nieruchomości z nieruchomością:

a) przymulisko, b) oderwisko, c) opuszczone koryto rzeki, d) wyspa powstała na rzece (gdy na środku – dzielono na ½).

3. Połączenie ruchomości z ruchomością:

a) ferruminatio – trwałe połączenie tego samego rodzaju metali. Właściciel rzeczy głównej był właścicielem rzeczy przyłączonej nawet po odłączeniu tej ostatniej,

b) plumbatio – połączenie rzeczy z rzeczą główną w taki sposób, że ich rozłączenie jest możliwe. Właściciel rzeczy głównej stawał się jej właścicielem do momentu

odłączenia.

c) textura właściciel materiału tkackiego był właścicielem tkaniny z niego utkanej, d) scriptura – właściciel papieru stawał się właścicielem tekstu na nim napisanego, e) pictura – właściciel materiału stawał się właścicielem obrazu na nim namalowanego, f) połączenie rzeczy współrzędnych: confusio (zlanie płynów), commixtio (zmieszanie

rzeczy stałych) – jeżeli rozłączenie ich było niemożliwe, dotychczasowi właściciele

stawali się współwłaścicielami w częściach odpowiednich.

Przeistoczenie (specificatio)

Przeistoczenie to przerobienie rzeczy na rzecz nową. Zrobienie rzeczy nowej z cudzego

materiału:

I. Sabinianie – przyznawali własność nowej rzeczy właścicielowi materiału, II. Prokulejanie – specyfikantowi,

III. Paulus - 1) gdy rzecz da się przywrócić do stanu pierwotnego własność jej nabywa właściciel materiału, wymagając specyfikanta.

2) gdy rzecz nie da się przywrócić do stanu poprzedniego,

własność nabywa specyfikant, z obowiązkiem zwrócenia

właścicielowi materiału wynagrodzenia (gdy działał w dobrej

wierze).

Znalezienie skarbu

Skarb – rzeczy wartościowe, których właściciela nie można ustalić. Skarb stawał się w

połowie własnością nabywcy i w połowie właściciela rzeczy, w której był ukryty.

Nabycie owoców:

 w znaczeniu prawnym owoc istnieje od chwili odłączenia go od rzeczy macierzystej.

Z reguły owoce przypadały właścicielowi rzeczy macierzystej (ale

także posiadacz w dobrej wierze, emfiteuta, dzierżawca, użytkownik).

Accessio – połączenie

Chodziło o trwałe połączenie dwóch rzeczy tak, że tworzyły jedną całość.

Rzecz uboczna, dotychczas samodzielna, zostawała połączona z rzeczą główną w ten sposób,

że stawała się jej częścią składową. Wskutek połączenia wygasała własność na rzeczy

ubocznej, a następował przyrost własności rzeczy głównej.

Jeżeli rzeczy przed połączeniem należały do różnych właścicieli, własność rzeczy ubocznej

na skutek połączenia należała do właściciela rzeczy głównej. Obojętnym było przy tym, kto

dokonał połączenia i czy pozostał w dobrej, czy w złej wierze. Jednakże właścicielowi rzeczy

ubocznej, który na skutek połączenia utracił własność rzeczy, przysługiwało roszczenie

przeciw właścicielowi rzeczy głównej o odszkodowanie.

Pewne zasady odrębne były w przypadku accessio nieruchomości i ruchomości.

Nieruchomości:

1. Implantatio i satio – rośliny, o ile zapuściły korzenie, a ziarno, o ile je zasiano, stają się akcesją gruntu, na którym je zasiano lub posadzono i własnością

właściciela gruntu.

2. Inaedificatio – dom, zbudowany z cudzego materiału, staje się akcesją gruntu, na którym go wzniesiono.

3. Alluvio – przymulisko, którym rzeka publiczna zwiększyła grunt, staje się akcesją gruntu. Własność na gruncie obejmuje przymulisko.

4. Avulsio – oderwisko. Oderwany przez rzekę publiczną kawał gruntu i przeniesiony do gruntu niżej położonego, z chwilą przyrośnięcia był akcesją

gruntu. Własność na gruncie niżej położonym obejmowała własność

oderwiska.

5. Alveus derelictus – gdy rzeka publiczna zmieniła swe koryto, dotychczasowe koryto stawało się akcesją dla właścicieli gruntów nadbrzeżnych po obu

stronach koryta, każdemu w ½ części.

6. Insula in flumine nata – gdy powstanie wyspa na rzece publicznej przez podniesienie się dna jej własności, po ½ części przypada jako akcesja

właścicielom gruntów nadbrzeżnych.

Przy ruchomościach:

1. Ferruminatioprzyłączenie przez spawanie brązowego ramienia do brązowej statui, tak że na zewnątrz wyglądały jak jednolita rzeźba; ramię stawało się

częścią składową statui, a własność na Skatule rozciągała się też na ramię.

W razie adplumbatio – tj. przylutowania za pomocą ołowiu, a części składowe

dawały się rozpoznać, własność rozciągała się wprawdzie też na akcesję, ale

tak długo, jak długo trwało połączenie tych elementów. Po odłączeniu

odżywała pierwotna własność.

2. Textura (tkanina, haft), scriptura (pismo), pictura (malowidło), stawały się własnością właściciela sukna, papierem, czy pergaminium. Spór istniał

odnośnie malowidła. W prawie justyniańskim przyznano malarzowi prawo

własności na tablicy lub płótnie, na których powstało malowidło.

Confussio - zmieszanie płynów należących do różnych właścicieli;

Commixtio – zmieszanie rzeczy o stałej konsystencji należących do różnych właścicieli.

W obu przypadkach, gdy połączone w jedną rzecz nową rzeczy były tego samego gatunku,

albo dawały się oddzielić powstawał na nowej rzeczy rodzaj współwłasności, w której każdy

ze współwłaścicieli mógł żądać odłączenia przyłączonej części przez fizyczny podział. Jeżeli

natomiast odłączenie było możliwe, powstawała współwłasność w częściach ułamkowych

proporcjonalnie do wartości części wchodzących w skład rzeczy powstałej z połączenia.

Specificatio – przetworzenie. Polegało na przerobieniu rzeczy ruchomej na nową rzecz.

Jeżeli przetworzenia rzeczy dokonał właściciel materiału – on był właścicielem rzeczy.

Wśród prawników rzymskich spornym było natomiast, komu przyznać prawo własności

nowo wytworzonej rzeczy, jeżeli jej wytwórca wykonał ją w dobrej wierze z cudzego

materiału.

Według Sabinianów własność takiej nowo powstałej z cudzego materiału rzeczy należała do

właściciela materiału;

Według Prokulejanów natomiast właścicielem rzeczy był jej wytwórca.

Pośrednie stanowisko prezentował Juliusz Paulus, według którego stanowiska:

 jeśli nowo wytworzony przedmiot można było przywrócić do pierwotnego stanu, jego właścicielem winien być właściciel materiału;

właściciela obciążał wówczas obowiązek odszkodowania wytwórcy za

zużyty materiał lub wkład pracy;

 jeśli wytworzona rzecz nie dawała się przywrócić do stanu poprzedniego właścicielem jej był wytwórca.

Stanowisko Paulusa przyjęto w kodyfikacji justyniańskiej.

Nabycie owoców przez odłączenie – fructus separati.

Pożytki odłączone od rzeczy macierzystej z chwilą separacji stawały się odrębnym

przedmiotem prawa własności. Z reguły własność na nich przypadała właścicielowi rzeczy

macierzystej. Wyjątki od tego:

 własność na owocach nabywali z chwilą separacji i w sposób pierwotny bonae fidei possessor i emfiteuta,

 użytkownik nabywał własność na owocach pobranych z użytkowanej rzeczy macierzystej w sposób pierwotny, ale z chwilą objęcia owoców

w posiadanie,

 czasowy dzierżawca nabywał własność pożytków w sposób pochodny z chwilą ich pobierania.

Tak więc pochodnie nabywał własność pożytków naturalnych właściciel rzeczy macierzystej

i czasowy dzierżawca, natomiast w sposób pierwotny własność ich nabywali: emfiteuta,

posiadacz rzeczy macierzystej w dobrej wierze oraz użytkownik.

Occupatio – zawłaszczenie

Nabycie własności poprzez objęcie w posiadanie rzeczy niczyjej z zamiarem przywłaszczenia

jej sobie, o ile zawłaszczana rzecz jest przedmiotem obrotu gospodarczego (res in

commercio). Rzeczy niczyje były rzeczami, które do tej pory nie należały do nikogo.

Szczególnie chodziło tu o:

a) dzikie zwierzęta (albo zwierzęta oswojone, o ile uciekły od właściciela i utraciły animum revertendi). Własność nabywało się przez pochwycenie zwierzęcia.

b) res hostiles rzeczy nieprzyjaciela, czyli tych ludów, z którymi Rzym nie pozostawał w stosunkach przyjaznych.

c) res derelictaerzeczy porzucone przez dotychczasowego właściciela. Własność na nich uprzedniego właściciela gasła z chwilą porzucenia. Nie należały do res derelictae

rzeczy zagrabione wbrew woli właściciela, także rzeczy porzucone podczas burzy;

własność na nich nie wygasała.

d) nabycie skarbu (thesaurus). Skarb był to przedmiot wartościowy, którego dotychczasowego właściciela nie można było odnaleźć. Początkowo skarb traktowano

jako część rzeczy (najczęściej nieruchomości), w której był ukryty, czyli ten, kto

zasiedział nieruchomość zasiedział i skarb.

Wkrótce skarb zaczęto traktować jako rzecz niczyją, na której, jako na res vacatia,

mógł położyć rękę fiscus.

Konstytucja Hadriana przyznawała znalazcy połowę skarbu, a właścicielowi

gruntu, na którym odkryto skarb – drugą połowę.

Ten, kto poszukiwał skarbu bez zgody właściciela gruntu tracił na rzecz tegoż

właściciela przysługującą mu część skarbu.

Poszukiwanie skarbu za pomocą środków czarodziejskich kazano utratą prawa do

znalezionego skarbu na rzecz fiskusa.

Nabycie własności skarbu obramowane było jednak odrębnym reżimem prawnym.

e) zdobycz wojenna,

f) nabycie majątku egzekwowanego dłużnika (venditio bonorum).

Utrata prawa własności

1. Porzucenie rzeczy z zamiarem pozbycia się jej własności. 2. Zniszczenie rzeczy lub wycofanie jej z obiegu.

3. Odzyskanie wolności przez zwierzę. 4. Przeniesienie własności na inną osobę.

Ochrona prawa własności

a. Ochrona petytoryjna – była to ochrona prawa własności i wymagała badania uprawnień właściciela. Uprawnionemu właścicielowi służyły dwa powództwa:

- powództwo windykacyjne ( rei vindicatio ). Powództwo służyło nieposiadającemu właścicielowi przeciw posiadającemu niewłaścicielowi. Strona czynna – właściciel

kwirytarny. Strona bierna – posiadacz, detentor ( biernie legitymowany był każdy, kto

miał rzecz w swym władaniu. Przedmiotem powództwa było wydanie posiadania

rzeczy.

- powództwo negatoryjne ( actio negatoria ). Powództwo służył właścicielowi, którego prawo uległo naruszeniu w inny sposób niż przez pozbawienie posiadania rzeczy.

Naruszenie mogło mieć charakter: pozytywny ( wpływanie na prawo właściciela ),

negatywny ( powstrzymywanie właściciela od wykonywania swego prawa ).

Przedmiotem skargi było zaprzestanie naruszeń prawa ( np. zaprzestanie uzurpowania

prawa służebności na rzeczy ), powstrzymanie się od naruszania prawa w przyszłości,

przywrócenie do stanu poprzedniego i odszkodowanie. b. Ochrona posesoryjna:

- właściciel, który był równocześnie posiadaczem rzeczy, mógł korzystać z ochrony posiadania, nie żądając ochrony petytoryjnej, poprzez interdykty pretorskie;

- powództwo publicjańskie ( actio Publiciana ) – posiadacz, który nie nabył jeszcze własności kwirytarnej, ale znajdował się w stanie prowadzącym do jej nabycia przez

zasiedzenie, a utracił władztwo nad rzeczą, mógł skorzystać z powództwa

wzorowanego na rei vindicatio. Powództwo to służyło przeciw każdemu, kto miał

prawo słabsze niż powód. Nie służyło więc przeciw właścicielowi kwirytarnemu, bo

ten mógł przeciwstawić powodowi zarzut lepszego prawa. Nie służyło też przeciw

innemu posiadaczowi ad usucapionem, bo ten mógł przeciwstawić zarzut równego

prawa. Przeciw tym zarzutom powód mógł bronić się jednak w drodze repliki, przez

przedstawienie pozwanemu exceptio doli, lub exceptio rei venditae ac traditae. Ograniczone prawa rzeczowe

SŁUŻEBNOŚCI

Ograniczone prawa rzeczowe polegające na korzystaniu z cudzej rzeczy w pewnym

ściśle określonym kierunku.

Obowiązywały cztery zasady dotyczące służebności :

1. servitus in faciendo consistere nequit – właściciel rzeczy służebnej nie mógł być

zmuszony do żadnego pozytywnego zachowania się. Obciążony właściciel zobowiązany był

tylko zachowywać się biernie, gdy uprawniony wkraczał w sferę jego prawa własności. Była

to służebność dodatnia. Natomiast, gdy właściciel rzeczy musiał wstrzymać się od pewnych

czynności, które mogły wykonywać z tytułu swego prawa własności – zachodziła służebność

ujemna.

Jedyny wyjątek stanowił w tym przypadku tzw. prawo oparcia budynku o ścianę sąsiada

(servitus oneri ferendi), sąsiad obowiązany był utrzymać budowlę w takim stanie, aby

stanowiła oparcie dla władczącego.

2. nemini res sua servit.

Nikt nie może posiadać służebności na swojej, własnej rzeczy. Zlanie się w jednym ręku

własności i służebności powoduje wygaśnięcie służebności.

3. Servitutibus civiliter untendum est – służebność należy wykonywać oględnie, przy

możliwie najdalej idącym poszukiwaniu cudzej własności.

4. Servitus servitutis esse non poteest – uprawniony ze swego prawa służebności nie może

wykonywać służebności dla innej osoby.

Ponadto dla służebności gruntowych obowiązywały dodatkowo dwie zasady :

1. Servitutis causa debet esse perpetua – służebność powinna gruntowi przynieść trwałą

korzyść.

2. Praedia debent esse vicina - grunt służebny i grunt panujący winny ze sobą sąsiadować

(chodzi o związki gospodarcze, a nie o swoiste granice).

Służebności dzielono na :

I Gruntowe :

- istniały na rzecz gruntu, nie osoby. Musiały więc przynosić korzyść gruntowi panującego

wobec każdorazowego właściciela gruntu służebnego. Dzielą los prawny gruntu obciążonego,

są nieodłącznie związane z własnością gruntu władczącego i obciążonego. Wyodrębniano :

A. servitutes praediorum rusticorum B. servitutes praediorum urbanorum

Stosowanie do potrzeb gospodarczych

i przeznaczenia gruntów :

pod uprawę pod zabudowę

Do służebności wiejskich zaliczano : Do służebności miejskich należały :

-służebności drogowe, - servitus altius non tollendi – prawo zabraniania

-servitus actus (przepędu bydła) właścicielowi gruntu sąsiedniego wznoszenia

- servitus viae (prawo drogi przechodu) budowli ponad oznaczoną wysokość,

- servitus aquaeductus (prawo wodociągu, - servitus stillicidi (prawo okapu),

prowadzenia wody z gruntu sąsiada) - servitus oneris ferendi (prawo oparcia muru o

- servitus aquae (czerpania wody), mur sąsiada)

-servitus pecoris pascendi (wypasu bydła) - servitus protegendi (prawo wysunięcia budowli

w słup powietrza nad gruntem sąsiada).

II Osobiste :

Są to ograniczone prawa rzeczowe na nieruchomościach lub ruchomościach, przysługujące

orreslonym osobom i nierozerwalnie zwuązane z tymi osobami. Służebności te nie mogły być

przeniesione na inne osoby. Dzielą losy osoby.

W prawie rzymskim znane też były tzw. niereguralne służebności osobiste. Były to

służebności osobiste o treści służebności gruntowych. Polegały na tym, że treść służebności

gruntowej czyni się treścią służebności osobistej, czyli przywiązuje się ją do określonej

osoby.

W prawie klasycznym znano wyłącznie służebności gruntowe, natomiast prawa uznawane

póżniej za służebności osobiste traktowano jako prawa odrębne od służebności.( ale już chyba

w cesarstwie). Dopiero w prawie justyniańskim wytworzyło się odrębne pojęcie służebności

osobistej.

Do służebności osobistych prawa justyniańskiego należały : usufructus, usus, habitatio,

operae servorum.

1.usus – używanie.

Służebność osobista polegająca na prawie korzystania z cudzej rzeczy bez możliwości

pobierania z niej pożytków.

Pożytki mógł pobierać używający rzeczy wtedy tylko, gdy miały one służyć zaspokojeniu

potrzeb własnych.

Usus stanowił prawo niezbywalne, niezbywalne było nawet korzystanie z tego prawa.

2. Ususfructus - użytkowanie.

Osobista służebność polegająca na użytkowaniu cudzej rzeczy i pobieraniu z niej pożytków z

obowiązkiem zachowania substancji, w takiej postaci, w jakiej rzecz otrzymał.

Osobisty charakter prawa polegał na tym, że użytkowanie było niezbywalne i najwyżej

dożywotnie po stronie uprawnionego.

Istniała natomiast możliwość nie wykonania tego prawa osobie, ale odstąpienia osobie

trzeciej korzystania z użytkowania.

Posiadanie rzeczy użytkowej przez cały czas pozostawało przy jej właścicielu. Jednakże w

celu wykonywania prawa użytkowania użytkownik otrzymywał detencję rzeczy.

Użytkownik nabywał pożytki z rzeczy bez ograniczeń, w sposób pierwotny, z momentem ich

pobierania.

Prawa właściciela rzeczy były chronione poprzez możliwości nałożenia na użytkownika

kaucjiususfructuarim w tej treści, że będzie korzystał z rzeczy viri boni aritratu, i że zwróci

rzecz po wygaśnięciu użytkowania właścicielowi.

Ze swej istoty użytkowanie istniało na rzeczach niezużywalnych, które podlegały zwrotowi

po wygaśnięciu służebności.

Jednakże bliżej nieokreślona senatus consultam dopuściła też powstanie użytkowania na

rzeczach zużywalnych jako tzw. quasi-ususfructus.

Quasi – ususfructus powodowało przeniesienie własności na rzeczy i obowiązek restytucji

rzeczy równej ilości i jakości, względnie jej równowartości pieniężnej po wygaśnięciu

użytkowania. Zabezpieczenie tego obowiązku następowało w formie kaucji.

3. Habitatio – prawo mieszkania. Najwyżej dożywotnie prawo do zamieszkania w cudzym budynku. Jako prawo osobiste

gasło ono w momencie śmierci uprawnionego.

Do czasów justyniańskich uprawniony do służebności nie mógł przenieść swego

uprawnienia na osobę trzecią.

Właściciel zobowiązany był do dostarczenia mieszkania uprawnionemu.

Habitatom miał prawo do wynajęcia mieszkania objętego służebnością osobie trzeciej.

Habitatio miała charakter alimentacyjny.

4. Servitus operarum servorum.

Najwyżej dożywotnie ograniczone prawo do korzystania z usług cudzego niewolnika (lub

zwierzęcia).

Uprawniony mógł to prawo wykonywać bądź osobiście, bądź też przenieść jego

wykonywanie na osobę trzecią.

NABYCIE SŁUŻEBNOŚCI

Służebności nabywano drogą czynności prawa cywilnego :

 służebności gruntowe i ususfructus za pomocą in iure cessio,

 służebności wiejskie za pomocą mancypacji,

deductio servitutis polegało na zaostrzeniu sobie służebności przez zbywcę przy przeniesieniu własności w drodze in iure cessio lub mancipatio,

Przez zasiedzenie można było nabyć służebność do czasów lex Scribonia ( ok. r. 50 p.n.e.),

która zniosła tę możliwość.

Później możliwe było nabycie służebności przez zasiedzenie, chronione przez prawo

pretorskie, jeśli uprawniony udowodnił, że korzystał ze służebności przynajmniej przez długi

czas.

Na gruntach prowincjonalnych nabycie służebności w drodze :

pactiones – nieformalne umowy, ustanawiające obciążenie gruntowe,

stipulationes -stypulacje karne, czyli przyrzeczenie kary umownej w razie niedotrzymania umowy.

W prawie justyniańskim nabycie służebności następowało per pactiones et stipulationes .

Ponadto nabywano służebności w drodze traditio et patienta (dopuszczenie uprawnionego do

faktycznego korzystania ze służebności).

W prawie justyniańskim stosowano też do zasiedzenia przepisy longi temporis praescriptio

(procesowy zarzut długiego okresu posiadania). Zasiedzenie uznawano za dokonane, jeśli

istniało na służebności 10 lat (inter praesentes) lub 20 lat (inter absentes), i nie zostało nabyte

od właściciela vi, clam, praesario.

WYGAŚNIĘCIE SŁUŻEBNOŚCI :

zniszczenie gruntu służebnego,

fuzja,

zrzeczenie się przez właściciela rzeczy służebnej,

 przez non usus (nie korzystanie ze służebności per longum tempus, czyli 10 lub 20- między nieobecnym-lat).W przypadku służebności gruntów wiejskich oraz w

przypadku usus i ususfructus ze służebności osobistych,

 służebności gruntów miejskich gasły w przypadku non usus, ale połączonego z usucapio libertatis (tj. podjęcia ze strony właściciela gruntu służebnego pozytywnego

działania, uniemożliwiającego wykonania służebności przez uprawnionego przez cały

przypisany czas.

 śmierć uprawnionego,

capitis deminutio (nie dotyczyło to służebności pretorskich).

OCHRONA SŁUŻEBNOŚCI

W prawie klasycznym do ochrony służebności służyła vindicatio servitutis – przysługiwała

uprawnionemu przeciw każdemu, kto przeszkadzał mu w wykonywaniu służebności.

W prawie justyniańskim dotychczasowa vindicatio servitutis przekształciła się w actio

confessoria. Actio confesoria służyła przeciwko każdemu, kto przeszkadzał uprawnionemu w

wykonywaniu służebności. Uprawniony domagał się za pomocą tej akcji uznania swej

służebności.

Actio zmierzała do przywrócenia uprawnionemu swobodnego korzystania ze służebności,

wynagrodzenie wyrządzonej szkody, a w przyszłości zapobiegała ewentualnym bezprawnym

aktom pozwanego, które naruszały prawo uprawnionego.

QUASI-POSSESSIO SŁUŻEBNOŚCI

Obok służebności jako prawa, prawo justyniańskie znało posiadanie służebności.

Polegało ono na faktycznym wykonywaniu służebności oraz woli takiego korzystania ze

służebności, jak osoba uprawniona do służebności.

Taka iuris possessio służebność chroniona była przez pretora interdyktami posesoryjnymi,

np.:

 interdictum de intinere – ochrona tego, kto w ciągu 30 dni ostatniego roku korzystał ze służebności drogi,

 interdictum de aqua – ochrona tego, kto w ostatnim roku przynajmniej raz korzystał z wody,

 interdictum de fonte – ochrona tego, kto w ostatnim roku przynajmniej raz czerpał wodę.

Posiadanie służebności używającego i użytkownika rzeczy, chroniono interdyktami służącymi

do ochrony w ogóle posiadania przez nich rzeczy, na których były ustanowione służebności.

EMPHYTEUSSIS

Emfiteuza była rzeczywistą dzierżawą prawa rzymskiego. Stanowiła ona dziedziczenie i

zbywalne prawo do użytkowania i eksploatacji cudzego gruntu w zamian za płacenie

rocznego czynszu.

W części zachodniej cesarstwa gminy przekazywały już stosunkowo wcześnie swe grunta w

dzierżawę za roczną opłatę na zawsze lub na długi okres czasu. Właścicielem gruntu

pozostawała gmina, ale dzierżawca posiadał prawo rzeczowe, a nie jak w przypadku zwykłej

dzierżawy roszczenie obligatoryjne. Pretor udzielał bowiem dzierżawcy wieczystemu skargi

rzeczowej o wydanie rzeczy przeciw każdemu, kto rzecz dzierżawioną zatrzymywał. Pretor

udzielał też wieczystemu dzierżawcy ochronę posesoryjną.

W okresie klasycznym we władanie wieczyste (ius perpetnum) oddawane były grunty

stanowiące własność skarbu państwa.

Na Wschodzie natomiast przyjmowano zwyczajowo, że nieuprawne grunta, należące do

majątku panującego, oddawano za opłatą czynszową dzierżawcy w dzierżawę czasową. na

przełomie III / IV w. i tego rodzaju dzierżawy przekształciły się w dzierżawę wieczystą. W

ten sposób zachodnie ius perpetuum zrównywało się ze wschodnią emfiteuzą, zachowując

nazwę emfiteuza. Prawa te zaczęto ustanawiać na gruntach prywatnych.

W V w. cesarz Zeno określił ten stosunek jako odrębny kontrakt wieczystej dzierżawy.

Stanowisko emfiteuty zbliżone było do stanowiska prawnego właściciela.

Emfiteuta uzyskiwał prawo do pożytków i wszelkich dochodów z rzeczy, mógł dowolnie

eksploatować grunt, dokonywać dowolnie zmian upraw. Eksploatować – zmieniać

przeznaczenie gruntu. Emfiteuta mógł grunt sprzedać, zastawić, obciążyć służebnością, w

sposób nim rozporządzić, np. w drodze zapisu, spadku. Mógł też grunt oddać w dalszą

dzierżawę wieczystą. Korzystał też z ochrony posesoryjnej.

Emfiteuta był obwiązany opłacać roczny, z góry ustalony czynsz, nie pogarszać gruntu oraz

zawiadomić właściciela o zamiarze alienacji (w razie sprzedaży gruntu właściciel mógł

skorzystać z prawa pierwokupu lub tzw. laudemium – żądanie 2% z uzyskanej ze sprzedaży

kwoty).

Niepłacenie czynszu przez 3 lata lub pogarszania gruntu można było pozbawić emfiteuzy.

SUPERFICIES

Prawo powierzchni, dziedziczenie i zbywalne ograniczone prawo rzeczowe zamieszkiwania

w budynku wzniesionym na cudzym gruncie.

W myśl zasady superficies solo cedit budowle wzniesione na cudzym gruncie dzieliły los

prawny gruntu, a właściciel gruntu stawał się właścicielem budynku wzniesionego przez

osobę trzecią.

Rzymska superficies zawdzięczała swe powstanie praktyce wynajmowania w okresie

republiki wynajmowania parcel budowlanych z obowiązkiem płacenia czynszu rocznego.

Osoby trzecie, wznoszące budynki na gruntach publicznych, na wynajętych parcelach,

nabywały dożywotnie i dziedziczne prawo korzystania z budynku i zamieszkania w nim przez

określony umową czas w zamian za uiszczoną opłatę.

Podobnie jak państwo postępowały miasta, przekazując niezabudowane parcele osobom

prywatnym w celach budowlanych. Wreszcie też ten zwyczaj upowszechnił się wśród

właścicieli gruntów prywatnych.

Superficies ,początkowo stanowiące węzeł obligacyjny, przekształciło się ostatecznie w

prawo rzeczowe, skuteczne euqa omnes.

Pretor udzielał superficjariuszowi ochrony w postaci interdyktu de superficie. Pozycja

superficiariusza została wzmocniona w prawie justyniańskim – przyznano mu bowiem

actiones in rem, wzorowaną na ochronie praw właściciela.

Od emfiteuzy różniło superficies to, że w przypadku superficies właścicielowi nie

przysługiwało prawo pierwokupu, a solarium nie było elementem istotnym stosunku

prawnego.

ZASTAW

Prawo zastawu stanowi ograniczone prawo rzeczowe, przysługujące wierzycielowi na

rzeczy cudzej, celem zaspokojenia na tej rzeczy przysługującej wierzycielowi wierzytelności.

Prawo zastawu było :

prawem akcesoryjnym, tj. zależnym od istnienia wierzytelności głównej,

prawem, na mocy którego wierzyciel uzyskiwał bezpośrednio moc sprzedaży zastawionej rzeczy.

1. W starym prawie rzymskim zastaw jako taki nie istniał:

a) lex fiduciae. Dłużnik zabezpieczał wierzycielowi wierzytelność przenosząc na niego

własność rzeczy z zastrzeżeniem zawartym w pactum fiduciae dołączonym do umowy, że

rzecz zostanie powtórnie przekazana właścicielowi po zapłaceniu długu. W przypadku nie

zapłacenia długu wierzyciel miał prawo rzecz zatrzymać

.

b) w okresie cesarstwa przy tej formie zastawu dopuszczono pactum de vendendo. Zastaw

własnościowy przekształcił się tym sposobem w zastaw z prawem sprzedaży, przy którym

wierzyciel mógł sprzedać rzecz zastawioną, a dłużnik pozbawiony był skargi przeciw

nabywcy zastawionej i sprzedanej przez wierzyciela rzeczy.

Wczesną formą zastawu stała się więc lex commissoria. Była to klauzula przepadku istniejąca

z mocy nieformalnej umowy między zastawnikiem a zastawcą, na mocy której zastawnik

nabywał własność przedmiotu zastawu, jeśli zastawca nie zaspokoił w umówionym terminie

wierzytelności.

Położenie dłużnika przy tej formie zastawu było bardzo niekorzystne. Zakazano jej więc w:

2. Z tego powodu też wcześnie kształtowała się w Rzymie inna forma realnego

zabezpieczenia wierzytelności – tzw. zastaw ręczny, czyli pignus, polegający na

przeniesieniu na wierzyciela tylko posiadania (possessio lub detentio), chronionego

posesoryjnie przez pretora. Po spełnieniu świadczenia przez dłużnika wierzyciel był

obowiązany zwrócić dłużnikowi przedmiot zastawu.

Początkowo, mimo niewypłacalności dłużnika, wierzyciel nie mógł przedmiotu zastawu

używać, ani go sprzedać. Prawo sprzedaży przyznano wierzycielowi dopiero później, w

formie dodatkowego pactum de vendendo, zawierającego między zastawnikiem a zastawcą.

Później uprawnienie wierzyciela do sprzedaży rzeczy zastawionej stało się elementem

istotnym pignus.

Niezaspokojony wierzyciel, realizując swe prawo sprzedaży rzeczy zastawionej,

zobowiązany był dołożyć maksymalnej staranności. Z uzyskanej sumy potrącał należność, a

resztę kwoty przekazywał dłużnikowi.

Po zaspokojeniu natomiast wierzytelności zabezpieczonej zastawem zastawnik był natomiast

zobowiązany zwrócić zastawcy zastawny przedmiot zastawu, a zastawca – dłużnik miał

obowiązek pokryć straty zastawnika związane z utrzymaniem zastawionej rzeczy.

3. Obok tych dwóch form zabezpieczenia wierzytelności w okresie republikańskim

wykształcił się trzeci rodzaj zastawu – zastaw umowny. Pojawił się on początkowo w

stosunkach rolnych, jako zabezpieczenie czynszu na inwentarzu dzierżawcy gruntu. Zastaw

umowny ustanawiany był też na inwentarzu drobnych dzierżawców gruntów rolnych,

zaciągających kredyty u właścicieli wielkich majątków ziemskich.

Popadnięcie dłużnika w zwłokę na podstawie tego rodzaju umowy dawało wierzycielowi

podstawę do objęcia w posiadanie zastawionych umową przedmiotów inwentarza.

W tym celu wierzycielowi udzielał pretor interdykt salwiański. Ta postać rzeczowego

zabezpieczenia wierzytelności w formie zastawu umownego określana była terminem

pochodzenia greckiego – hypotheca.

Przedmioty obciążone hipoteką pozostawały we władaniu dłużnika, jednakże na mocy

umowy między stronami, w razie niezapłacenia przez dłużnika należności, wierzyciel

uzyskiwał możliwość zaspokojenia swego roszczenia przez sprzedaż przedmiotu zastawu. W

tym jednak celu musiał najpierw wierzyciel uzyskać posiadanie rzeczy, służyły mu do tego

środki prawne, a mianowicie :

 początkowo interdykt salwiański (skierowany był tylko przeciw dzierżawcy)

 później actio Serviana ( powództwo wierzyciela zastawniczego o wydanie przedmiotu zastawu, skuteczne przeciw każdemu, kto posiadał zastawioną rzecz).

actio hypothecaria (actio quasi-serviana), czyli powództwo wierzyciela zastawniczego o wydanie przedmiotu zastawu przy każdym zastawie umownym,

ustanawianym powszechnie, a więc także poza przypadkami dzierżawy.

.

POWSTANIE ZASTAWU

1. Prawo zastawu powstaje poprzez czynność konsensualną. Wystarcza samo zawarcie

umowy (pignus conventionale), a oddanie rzeczy wierzycielowi nie jest wymagane.

Ustanawiający zastaw musi być jednak właścicielem rzeczy.

2. Może też powstać na mocy zarządzenia władzy. Jest to tzw. pignus praetorium . Zestaw

ten dawał tylko posiadanie rzeczy, bez prawa skargi rzeczowej. Dopiero Justynian przyznał

actio in rem hypothecaria, ale bez prawa sprzedaży.

Powstawał na mocy udzielanego przez pretora uprawnionemu missio in possessionem

(wprowadzenia w posiadanie rzeczy), w celu prowizorycznego zabezpieczenia

wierzytelności.

3. Zastaw powstawał też z mocy ustawy :

fiscus – miał takie prawo dla wszystkich swych roszczeń, na całym majątku,

najmodawca lokalu – z tytułu czynszu na rzeczach wniesionych najmobiorcy,

wydzierżawiający grunt uprawny – na owocach celem zabezpieczenia roszczeń z dzierżawy,

pupil – na majątku kuratora lub opiekuna,

żona – na majątku męża z tytułu roszczeń o zwrot posagu.

ZAGAŚNIĘCIE ( USTANIE ) ZASTAWU

A. Wierzyciel może zrzec się zastawu. Poza tym

B. przypadkiem zastaw gaśnie :

1. wraz ze zgaśnięciem wierzytelności (całej wierzytelności, a nie jej części).

2. przez sprzedaż dokonaną przez pierwszego wierzyciela (pozostali mieli tylko prawo do

reszty ceny kupna).

3. confusio – połączenie w jednym ręku prawa do zastawu na rzeczy i prawa własności tej

rzeczy.

4. longi temporis praescriptio – przez zasiedzenie wolności od prawa zastawu.

Uprawnienie to przysługiwało właścicielowi lub osobie trzeciej, jeżeli rzecz obciążoną

przwem zastawu posiadał :

- 10 lat inter praesentes,

- 20 lat Inter absentes

w przekonaniu, że rzecz jest wolna od prawa zastawu.

TREŚĆ PRAWA ZASTAWU

1. Prawo do posiadania rzeczy.

Zastawnik z tytułu pignus ma prawo posiadania rzeczy od chwili zawarcia umowy.

Wierzyciel ma prawo posiadania rzeczy od momentu wymagalności długu.

Do realizacji prawa posiadania rzeczy służyła uprawnionemu actio hypothecaria (inaczej

actio pigneraticia in rem lub actio quasi-Serviana) – skuteczna przeciw każdemu

posiadaczowi zastawionej rzeczy (później też przeciwko ficti possessores).

Zastaw był prawem akcesoryjnym, toteż pozwany mógł bronić się wszelkimi zarzutami

przeciwko actio hypothecaria, które mógł podnieść przeciw samej wierzytelności.

Ponadto pozwanemu przysługiwało prawo zapłaty wierzytelności zabezpieczonej prawem

zastawu.

2. Wierzyciel, który wszedł w posiadanie zastawionej rzeczy na podstawie actio hypothecaria,

miał prawo do sprzedaży rzeczy. W prawie justyniańskim wierzyciel musiał zwlekać ze

sprzedażą dwa lata.

Wierzyciel przenosił na kupującego własność przy pomocy tradycji. Obowiązany był do

omnis diligentia.

-Z uzyskanej ceny wierzyciel zaspokajał swą pretensję. Nadwyżkę zwracał dłużnikowi.

Jeśli sprzedaż rzeczy zastawionej nie była możliwa skutkiem braku kupca, zastaw po

oszacowaniu przez sąd mógł zostać przysądzony wierzycielowi w celu zaspokojenia jego

roszczenia (imperatio domini).

Konstantyn uznawał za nieważny układ, że w razie niezaspokojenia pretensji wierzyciela

zastawnego, zostawał on właścicielem rzeczy zastawionej ipso iure.

Poza ius possidendi i distrahendi zastaw nie dawał prawa używania rzeczy. Dlatego owoce

przypadały właścicielowi rzeczy zastawionej, wyjąwszy :

antichresis (pactum) – owoce miały na mocy odrębnej umowy przypaść wierzycielowi zastawnemu zamiast odsetek,

antichresis taciata – wierzyciel wierzytelności nieoprocentowanej mógł pobierać owoce do wysokości sumy ustawowych odsetek.

3. Tzw. pignus Gordianum (od 239 r.)

Wierzycielowi zastawnemu przysługiwało prawo retencji – po zaspokojeniu roszczenia

zabezpieczonego zastawem wierzyciel mógł nadal zatrzymać rzecz zastawioną do chwili

zaspokojenia innych pretensji jakie przysługiwały mu przeciw temu samemu dłużnikowi i nie

były zabezpieczone zastawem.

WIELOŚĆ ZASTAWÓW NA RZECZY.

Właściciel zastawu mógł na rzeczy już obciążonej zastawem hipotecznym ustanowić dalsze

zastawy dla innych wierzycieli.

O pierwszeństwie wierzycieli do zastawu decydowała wówczas chwila powstania zastawu

(prior tempore, potior iure).

Zasada : ten ma pierwszeństwo, czyje prawo powstało wcześniej.

Wyjątki: - dla tzw. praw zastawów uprzywilejowanych. - zastaw ustanowiony za pomocą dokumentu publicznego lub

dokumentu podpisanego przez trzech wiarygodnych świadków miał

pierwszeństwo przed zastawem ustanowionym nie formalną umową.

Skutki prawa pierwszeństwa :

 wierzyciel późniejszy nie miał prawa do sprzedaży rzeczy zastawionej, ale tylko do nadwyżki uzyskanej ze sprzedaży rzeczy przez wierzyciela posiadającego

pierwszeństwo,

 prawo do sprzedaży przysługuje tylko wierzycielowi pierwszemu, a skutki sprzedaży rzeczy przez pierwszego gasiło prawo zastawu dalszych wierzycieli.

 wierzyciel późniejszy posiadał tzw. ius offerendi et succedendi – prawo zaspokojenia pretensji pierwszego wierzyciela i wstąpienia w jego miejsce.

ZASTAW NA PRAWACH

W cesarstwie rozwinęło się prawo zastawu na prawach.

a) był to np. pignus nominis – czyli zastaw na wierzytelnościach. Wierzyciel zastawny mógł

dochodzić wierzytelności przysługującej jego dłużnikowi –zastawcy od trzeciodłużnika za

pomocą acatio mondati lub acatio utilis. Sciągnięta wierzytelność służyła do zaspokojenia

roszczenia wierzyciela zastawnego

.

b) mógł to też być zastaw na służebnościach (np. użytkowaniu).

Użytkownik udostępniał swemu wierzycielowi wykonywanie swego prawa, a ten zaspokajał z

pożytków roszczenie,

c) wierzyciel zastawny mógł przysługujące mu prawo zastawu dać pod zastaw dla

zabezpieczenia swego wierzyciela. Ten mógł w razie braku zapłaty :

- albo żądać od podzastawy wydania zastawu i sprzedać go,

- albo mógł przyjąć świadczenie należne podzastawy wprost od jego dłużnika (tj. od

właściwego zastawcy).

V.

Prawo spadkowe

Pojęcie spadku

Śmierć Rzymianina nie powodowała w zasadzie praw i obowiązków majątkowych, o ile nie

miały ściśle osobistego charakteru.

Spadek stanowił ogół praw i obowiązków zmarłego, spadkodawcy, który jako kompleks

majątkowy przechodził na spadkobiercę na podstawie jednego aktu nabycia.

Według Gajusa :

- spadek stanowił kategorię res incorporales ( rzeczy niematerialne )

- w oparciu o kryterium nabycia praw majątkowych spadek stanowił sposób nabycia ogółu

praw i obowiązków

- prawa i zobowiązania zmarłego nie stanowiły osobnej masy majątkowej, ale łączyły się w

jedną całość z majątkiem dziedzica, który odpowiadał wówczas za zobowiązania zmarłego

całym swoim majątkiem – własnym i odziedziczonym tak jak za zobowiązania własne.

Spadkobranie rzymskie stanowiło rodzaj sukcesji uniwersalnej.

PRAWO SPADKOWE

wg. ius civile wg. prawa pretorskiego

- hereditas - bonorum possessio

bonorum possessio cum re bonorum possessio sine re

( stanowisko dziedzica na zawsze ) ( prowizoryczne władanie spadkiem)

W prawie rzymskim dziedziczenie poddane było dwojakiemu reżimowi prawnemu :

2) mogło być oparte na prawie cywilnym - hreditas lub

2) mogło być oparte na prawie pretorskim

- bonorum possessio

Dwoistość regulacji prawnej dziedziczenia utrzymywana była jeszcze w kodyfikacji

justyniańskiej, a próbę unifikacji podjęto dopiero w Nowelach ( 543 – 584 r.)

Hereditas

Hereditas stanowiła sukcesję uniwersalną. Ochrona dziedzica realizowana była w oparciu o

środki prawne przewidziane w ius civile, czyli wszystkie skargi, które przysługiwały

spadkodawcy oraz hereditas petitio ( o wydanie spadku ).

Bonorum possessio

Obok dziedziczenia opartego na ius civile, archaicznego, wprowadzono w edykcie pretorskim

bonorum possesio . W przeciwieństwie do hereditas , bnorum possessio nie stanowiła

następstwa uniwersalnego. Polegała ona na wprowadzeniu w posiadanie przez pretora

poszczególnych rzeczy należących do masy majątkowej zmarłego.

Bonorum possessor, będąc dziedzicem powołanym przez pretora, z punktu widzenia ius civile

nie był traktowany jako heres. Faktyczna sytuacja prawna dziedzica pretorskiego był jednak

w rzeczywistości zbliżona do sytuacji dziedzica cywilnego.

Bomorum possessor wprowadzony w posiadanie, mógł uzyskać analogiczne środki ochrony

prawnej w skutkach do tych jakie służyły dzierżycielowi według ius civile :

- interdictum quorum bonorum ( o wydanie majątku po zmarłym )

- skargi pretorskie oparte na fikcji, że bonorum possessor jest dziedzicem cywilnym

- skargi pretorskie z przestawieniem podmiotów w formułce

- excepcio doli odpierające wniesioną przez dziedzica cywilnego skargę hereditas petitio.

Ochrona praw spadkowych

Hereditas petitio - uniwersalna skarga nie posiadającego dziedzica cywilnego przeciwko

każdemu posiadaczowi spadku o wydanie całego spadku lub należytej dziedzicowi części.

W epoce klasycznej powództwo to przysługiwało także bonorum possessori i

fideikomisariuszowi uniwersalnemu w postaci skargi pretorskiej.

Hereditas petitio była skargą rzeczową i wydobywczą. Zmierzała do uzyskania wszystkiego,

co pozwany ze spadku posiadał ( rzeczy stanowiących własność kwirytarną lub bonitarną

spadkodawcy, rzeczy z tytułu obligacyjnego np. najmu, owoce, wierzytelności itd.).

Była kierowana zarówno przeciw tym, którzy posiadając majątek spadkowy mniemali się być

dziedzicem samodzielnym, ale także innym osobom ( np. negującym bez tytułu prawa

spadkowe powoda).

Zakres obowiązywania wydania majątku spadkowego zależny był od dobrej lub złej wiary

pozwanego posiadacza spadku. Określenie odpowiedzialności pozwanego w sporze o spadek

wynikało z senatu consultum Juventianum ( r. 129 n.e ).

Posiadacz w dobrej wierze odpowiadał tylko do granic wydania wzbogacenia nabytego

kosztem spadku, które posiadał w ręku; nie odpowiadał za zmniejszenie spadku.

Posiadacz w złej wierze odpowiadał za omnis diligentia ( także za umniejszenie masy

spadkowej), a po litis contestatio także za casus . Ponosił pełne odszkodowanie.

Oprócz uniwersalnej hereditaspetitio dziedzicowi przysługiwały skargi syngularne – te

wszystkie, które przysługiwały spadkodawcy (np. rei vindicatio ). Przeciw tym skargom

pozwany posiadacz mógł bronić się ekscepcione preiudicium hereditati fiat, zmuszjac tym

powoda do wniesienia przeciw niemu skargi uniwersalnej.

Jeśli powód uiścił pretensje nie o cały spadek, a tylko konkretnych rzeczy właściwa była

przeciw posiadaczowi rei vindicatio.

Powód mógł też zmusić posiadacza do podania podstawy posiadania rzeczy za pomocą

interrogatio in iure.

POWOŁANIE DO SPADKU

z woli spadkodawcy z ustawy lub edyktu pretorskiego

dziedziczenie testamentowe dziedziczenie dziedziczenie

beztestamentowe przeciwtestamentowe

(warunki ważności ( z braku ważnego powoływano do spadku

testamentu ) najbliższe osoby

testamentu i jego ( ewolucja )

skuteczności)

Powołanie do spadku

Spadkobiercą mogła zostać wyłącznie osoba powołana do spadku. Powołanie nastąpić mogło

na mocy :

- testamentu spadkodawcy (dziedziczenie testamentowe )

- przepisów prawa cywilnego lub pretorskiego ( ab intestato ) w razie braku testamentu (

beztestamentowe )

- przepisów prawa wbrew sporządzonemu testamentowi ( successio contra tabulas )

przeciwtestamentowe.

Dziedziczenie testamentowe miało pierwszeństwo przed dziedziczeniem beztestamentowym

przy czym obydwa te rodzaje dziedziczenia wykluczały się wzajemnie. Nie można więc było

powołać do spadku częściowo dziedziców beztestamentowych, a częściowo testamentowych.

Dziedziczenie przeciwtestamentowe wykluczało w całości lub w części możliwość

dziedziczenia testamentowego. Niekiedy mogło występować obok dziedziczenia

testamentowego ( o ile testament został uchylony w części, jedni dziedzice mogli być

powołani do spadku na mocy testamentu, a inni na mocy dziedziczenia

przeciwtestamentowego ).

Testament

Jest to jednostronne rozporządzenie ostatniej woli spadkodawcy na wypadek śmierci,

ustanawiające dziedzica, dziedziców w imperatywny sposób, najczęściej sporządzone w

uroczystej formie. Ustanowienie dziedzica stanowiło istotny warunek ważności testamentu.

Ustanowienie dziedzica mogło być połączone z ustanowieniem innej niż dziedzic osoby,

która mogła dziedziczyć wówczas, gdyby dziedzic powołany w testamencie nie mógł lub nie

chciał dziedziczyć – substitutio heredis.

Podstawienie dziedzica obok dziedzica właściwego następowało w testamencie. Substitutio

heredis miała na celu zapobieżenie ewentualności dziedziczenia ustawowego, ratując

skuteczność testamentu. Rozróżniano :

- substitutio vulgaris czyli podstawienie zwyczajne ( dotyczące jakiejkolwiek osoby )

- substitutio pupillaris ( czyli pupilarne ustanowienie substytuta na wypadek śmierci syna

ustanowionego dziedzicem przed osiągnięciem wieku dojrzałego )

- substitutio quasi pupillaris ( w prawie justyniańskim ) umożliwiała podstawienie dziedzica

w miejsce chorego umysłowo descendenta, o ile nie wyzdrowiał.

Testament był aktem odwołalnym za życia testatora; nie wymagał on zgody dziedzica.

Ustanawiał sukcesora uniwersalnego. Testament musiał być sporządzony w formie prawem

przewidzianej.

I. Formy według dawnego ius civile .

1) testamentum in comitus calatis

- sporządzony na zgromadzeniu ludowym zwoływanym przez najwyższego kapłana.

2) testamentum in procintu

- dokonywany przez żołnierza przed szykiem bojowym przed bitwą.

3) testamentum per aes et libram ( emancypacyjny ) za pomocą spiżu i wagi. Dokonywana w obecności testatora, wagowego (libripensa), powiernika ( familiae

emptora ) oraz pięciu świadków. W uroczystych słowach zobowiązywano powiernika

do wydania majątku spadkowego wskazanej osobie. Pierwotnie forma ta nie była

jeszcze testamentem sensu stricte i nosiła nazwę mancipatio familiae( powiernik był

bowiem rzeczywistym nabywcą spadku, który przekazywał dopiero dziedzicowi ). Z

czasem istotą tej czynności stały się wypowiadane w trakcie mancypacji słowa

( nuncupationes ) , a powiernik z nabywcy stawał się jedynie wykonawcą testamentu

Imię dziedzica mogło być zawarte w zapieczętowanym dokumencie, a w

nuncupationes powoływano się tylko na ten dokument. Emancypacja stawała się

formalnością, a istotą dokument ( tabulae testamenti ), wymieniający dziedzica.

Do tej ostatniej właśnie formy nawiązywał pretor, tworząc testamenty pretorskie.

II Formy według ius honorarium .

Testament pretorski sporządzony był na piśmie, w obecności siedmiu świadków. Nie

rodził on skutków według ius civile , ale pretor udzielał tego rodzaju czynności ochrony

prawnej w postaci bonorum possessio secundum tabulas.

Bonorum possessio pretorskie początkowo miała charakter bonorum possessio sine re , czyli

była bezskuteczna wobec dziedzica ustawowego, który powołując się na niezachowanie

formy testamentu zgodnej z ius civile , mógł odbierać spadek osobie wprowadzonej w

posiadanie masy spadkowej przez pretora; Antonius Pius udzielił przeciw takiej skardze

exceptio doli i posiadacz majątku stawał się bonorum possessor cum re .Odtąd testament

pretorski został zrównany z testamentem emancypacyjnym ius civile.

III W prawie justyniańskim.

1) Testament prywatny ( testamentum triportitum )

Sporządzony był przez testatora w obecności siedmiu świadków ustnie, albo pisemnie i

podpisanie przez testatora i świadków, którzy go nadto pieczętowali. Nie wolno było

czynności przerwać.

3) Testament publiczny.

a ) testamentum principi oblatum – sporządzony przed cesarzem, a później także dokument

złożony w archiwum publicznym.

b ) testamentum apud acta publica – sporządzony przed sędzią lub urzędnikiem miejskim i

złożony do akt.

4) Nadzwyczajne formy testamentów.

a ) testamenti ruri conditum – sporządzony w obecności pięciu świadków.

b ) testamenti pestis tempore conditum – świadkowie nie musieli uczestniczyć przy

sporządzaniu równocześnie.

c ) testamentum parentum inter liberos – dla descendenta ( w formie ustnej wystarczyło

dwóch świadków, a w pisemnej tylko podpis testatora ).

d ) testament żołnierza miał formę dowolną ( ale testator musiał umrzeć jako żołnierz )

e ) testament niewidomych – obostrzenie ( ośmiu świadków ).

Testament holograficzny

Był to testament własnoręcznie sporządzony i podpisany przez testatora. W prawie rzymskim

późnego cesarstwa dopuszczono te formę pod wpływem prawa greckiego, ale został

zanegowany w ustawodawstwie Justyniana.

Poza ustanowieniem dziedzica testament mógł również zawierać zapisy w formie legatów

fideikomisów, które stanowiły przysporzenie korzyści majątkowych osobom trzecim kosztem

spadku.

Mogło zostać także ustanowione testamentowe wyzwolenie niewolnika połączone z

dziedziczeniem tak wyzwolonego.

Testament mógł także zawierać ustanowienie opiekuna dla niedojrzałych dzieci i żony

spadkodawcy.

Testament rodził skutki prawne, jeśli spadkodawca i spadkobierca spełniali prawem określone

wymogi. Stąd wynikało :

- Testamenti factio activa, czyli zdolność do sporządzenia testamentu. Posiadał ją każdy

dojrzały obywatel rzymski sui iuris. Ograniczoną zdolność miała kobieta sui iuris

(auctoritas tutoris). Filus familias jeśli był sui iuris mógł sporządzić testament tylko w

zakresie peculium castranse.

Zdolności do testowania nie posiadali : impuberes i prodigus. Zdolność testowania musiała

istnieć u spadkodawcy w chwili sporządzenia testamentu i w momencie śmierci.

- Testamenti factio passiva – zdolność do bycia powołanym w testamencie jako dziedzic lub

do obdarowania jako legatariusz lub fideikomisant.

Posiadał ją obywatel rzymski sui iuris. Filius familias posiadał tę zdolność, o ile posiadał ją

pater familias, dla którego nabywał majątek spadkowy.

Testator mógł ustanowić dziedzicem własnego niewolnika, ale musiał go w tym samym

testamencie wyzwolić ( w prawie justyniańskim dziedziczenie pociągało wyzwolenie

niewolnika ). Obcego niewolnika można było ustanowić dziedzicem, jeśli jego właściciel miał

zdolność testowania.

Dziedzic ustanowiony w testamencie musiał być persona certa, czyli określony

indywidualnie. W zasadzie nie mogła być dziedzicem osoba prawna jako persona incerta (

były tu jednak wyjątki np. municipium ustanowione spadkobiercą przez wyzwoleńca, populus

Romanus, fiscus ). Nastiturus miał też zdolność testowania, ale kierunkową i warunkową.

Od testamenti factio odróżnić trzeba :

- incapacitas - czyli niezdolność do nabywania spadków ( Latini Juniam caelibes

nieżonaci; bezdzietni lub małoletni – orbi ). Ich część spadku jako caduc przypadała

dziedzicom, legatariuszom, skarbowi )

- indignitas – niezdolność do zachowania pozostawionego spadku ( najczęściej chodziło o

osoby niegodne wobec spadkodawcy – np. jego zabójca ).

Treść testamentu

Istotną treścią było ustanowienie dziedzica w języku łacińskim i za pomocą wyrazu „ heres

na początku testamentu ( w dominacie dopuszczano język grecki, a za Konstantyna zmieniono

w tym zakresie formalizm ).

Testator mógł ustanowić jednego dziedzica, albo kilku ( mógł określić ich udziały w

częściach ułamkowych lub nie określać ich udziałów, a wtedy dziedziczyli w częściach

równych ).

Ustanowienie dziedzica nie mogło nastąpić pod warunkiem rozwiązującym, za to mogło

nastąpić pod warunkiem zawieszającym. Livia jak ustanowiła zięcia Cycerona, jest

warunkiem zmiany przezeń nazwiska. Nie można było ustanowić dziedzica terminowo.

Wątpliwości budziło ustanowienie dziedzica pod negatywnym warunkiem potestatywnym tj.

pod warunkiem zawieszającym, o ile dziedzic trwale czegoś zaniecha ( to było dopiero

spełnione w dniu śmierci dziedzica, a więc do śmierci nie mógł otrzymać spadku ). Przyjęto

więc tzw. cautio Muciana – obdarzony otrzymywał spadek od razu, ale składał przyrzeczenie

stymulacyjne jego zwrotu, gdyby nie spełnił warunku.

Nieważność testamentu :

- brak testamenti factio activa testatora

- nie zachowanie wymogów formalnych

- naruszenie praw dziedziców koniecznych

Unieważnienie testamentu :

a) gdy po sporządzeniu testamentu spadkodawca ulegnie capitis denuntio mimima.

b) gdy po sporządzeniu testamentu zjawi się pominięty postumus suus (pogrobowiec ).

c) żaden ze spadkobierców nie nabędzie spadku. d) Odwołanie testamentu ( ograniczenia ): - przez sporządzenie nowego testamentu według prawa cywilnego, który uchylał

zupełnie dotychczasowy, albo przez sporządzenie testamentu pretorskiego, który

nie musiał uchylać dawnego.

- przez zniszczenie tabulae testamenti ( dokumentu wskazującego dziedzica )

- w prawie justyniańskim – po dziesięciu latach od sporządzenia można było

odwołać testament do protokołu przed władzą publiczną lub w obecności trzech

świadków.

Ab intestato

Dziedziczenie beztestamentowe zachodziło wówczas, gdy zmarły nie sporządził testamentu

albo gdy testament okazał się nieważny lub nieskuteczny.

W prawie rzymskim występowały trzy odrębne systemy dziedziczenia ab intestato :

1) Według ius civile ( umocowany w Ustawie XII Tablic )

Dziedziczenie to opierało się na więzach agnatycznych i rodowych. Isniały trzy klasy

dziedziców :

b) sui heredes – w pierwszej kolejności dziedziczyły osoby podlegające bezpośrednio władzy ojcowskiej spadkodawcy, wychodziły spod jego władzy. Do tej klasy

dziedziców należała też żona pozostająca pod manus męża. Dzieci i żona dziedziczyli

według głów, natomiast dzieci zmarłego wcześniej syna dziedziczyły według

szczepów ( in stirpes ).

c) proximi agnati – najbliżsi agnaci zmarłego dziedziczyli w braku sui według stopnia bliskości i według głów. Początkowo dziedziczyli zarówno męscy jak i żeńscy agnaci.

W okresie republiki ograniczono dziedziczenie kobiet do sióstr spadkodawcy i jego

matki ( o ile pozostawała pod manus męża ).

d) gentiles – współrodowcy, noszący to samo nazwisko, dziedziczyli po spadkodawcy w razie braku agnatów.

2) W edykcie pretorskim uzupełniono system agnatyczny systemem kognacyjnym,

uwzględniając interesy osóbbliskich, które nie dziedziczyły na podstawie sztywnego ius

civile. Do spadku powołano cztery klasy dziedziców; którym pretor udzielał bonorum

possessio :

a) unde liberi – klasa ta stanowiła rozszerzenie koła sui heredes. Obejmowała sui heredes oraz tych potomków spadkodawcy, którzy wyszli spod jego władzy

ojcowskiej ( w skutek mancypacji, capitis denuntio minima ). Wyłączeni byli tylko ci

zstępni spadkodawcy, którzy wcześniej byli adoptowani przez osoby trzecie.

Dziedzice tej klasy dziedziczyli według głów i szczepów.

b) unde legitimi – wszyscy dziedzice według prawa cywilnego (sui ,agnati, gentiles ), którzy powinni byli według ustawy być powołani.

c) unde cognati – wszyscy krewni kognatyczni do 6-go stopnia, a ze stopnia 7- go tylko prawnukowie rodzeństwa. Spadek przypadał najbliższemu krewnemu ( kilku

dziedziców według głow )

d) unde vir et uxor – małżonek pozostający ze spadkobiercą w iustum matrimonium.

Według prawa cywilnego jeśli powołany do spadku nie skorzystał z powołania spadek stawał

się tzw. hereditas vacares. W przeciwieństwie do hereditas prawo pretorskie wprowadziło

kolejność powoływania do spadku. Jeśli powołani do spadku nie objęli go w terminie, spadek

ofiarowano następnej klasie. W obrębie klasy unde liberi w razie nie zgłoszenia się bliższych

krewnych spadek ofiarowano bliższym krewnym.

5) W Nowelach justyniańskich porządek dziedziczenia uległ całkowitej przebudowie. W Noweli 118 podzielono krewnych na cztery klasy, zrywając z zasadami dziedziczenia

agnatycznego. Dziedziczenie opierało się wyłącznie na pokrewieństwie kognatycznym

a) zstępni ( descendenci ) spadkodawcy. Między zstępnymi pierwszego stopnia obowiązywał równy podział ( według głów ). Jeśli spadkobierca nie żył w chwili

śmierci spadkodawcy – wówczas dziedziczyło jego potomstwo ( prawo

reprezentacji).

b) wstępni ( ascendenci ) oraz rodzeństwo i dzieci rodzeństwa. Dziedziczyli według stopnia pokrewieństwa. Pomiędzy dziadków dzielono spadek według linii ( jedną

połowę otrzymywali dziadkowie ze strony ojca, drugą dziadkowie ze strony matki ).

W braku rodzeństwa; rodzeństwo dziedziczyło obok ascendentów i wówczas

następowało dziedziczenie in capita. Dzieci zmarłego rodzeństwa dziedziczyły

według szczepów.

c) Trzecią klasę stanowiło przyrodnie rodzeństwo i dzieci zmarłych przyrodnich sióstr i braci ( według głów i szczepów )

d) Do czwartej klasy należeli dalsi krewni boczni bez ograniczenia stopnia pokrewieństwa, powoływani według bliższości stopnia pokrewieństwa. Małżonek

dziedziczył po zmarłym dopiero w przypadku braku innych krewnych, wyjątek – tzw.

kwarta ubogiej wdowy ( miała ona prawo otrzymać ¼ część majątku po zmarłym

mężu obok innych krewnych; jeśli zostało więcej niż trzy części otrzymywała udział

równy dzieciom należący).

Spadek bezdziedziczny otrzymywał fiskus, kościół oraz wojsko.