Uzbrojenie i wyposażenie żołnierzy polskich - Notatki - Historia, Notatki'z Historia. University of Gdansk
xena_90
xena_9021 March 2013

Uzbrojenie i wyposażenie żołnierzy polskich - Notatki - Historia, Notatki'z Historia. University of Gdansk

PDF (552.8 KB)
29 strona
300Liczba odwiedzin
Opis
Notatki przedstawiają zagadnienia z historii: uzbrojenie i wyposażenie żołnierzy polskich z lat 1918- 1939.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 29
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

1

Ws tęp

W mo j e j p r a c y p o s t a r a m s ię o p i s ać u zb ro j en i e i wyposaże n i e żo łn i e r zy po l sk i ch z l a t 1918 - 1939 , a w ięc o k r e s u z w a n e g o X X - l e c i e m międ z y w o j e n n y m.

Wybra łem t e n t ema t g d yż i n t e r e s u j e s ię r óżnego rodza ju mi l i t a r i ami , s z c z e g ó l n i e tą z p r z e sz ło śc i . I n t e r e s u j e mn i e r ó w n i eż s p o s ó b j e j p r o d u k c j i W p racy s t o sowa łe m a n a l i zę dokume n tów a t akże me t o dę h i s t o ryczną c z y l i a n a l i zę w y d a r z eń z p r z e s z ło śc i , j ednakże p i e r w s z a me t o d a b y ła g łówną k t ó r a s ię po s ług iwa łe m. W o mó w i e n i u me g o t e ma t u w y k o r z y s t y w a łe m k s iążk i g łó w n i e z ła two dos tępnych pub l i c znych i p rywa tnych b ib l i o t ek , c za sop i sm, I n t e r ne t u . M a m n a d z i e ję , że n i n i e j s z a p r a c a p r z y c z y n i s ię d o l e p s z e g o p o z n a n i a u z b r o j e n i a p o l s k i e g o żo łn i e r z a z l a t X X - t y c h i X X X - t y c h X X w i e k u .

2

1 . 1 . 1P r z e m y s ł z b r o j e n i o w y n a t e r e n i e Po l sk i p r zed r . 1918 w ła śc i w i e

n i e i s t n i a ł . J edyn i e w Gdań sku i s t n i a ła f ab ryka b ron i i s t oczn i a ok rę t ów w o j e n n y c h . W z w iąz k u z t y m n a l eża ło zbudować g o o d p o d s t a w . W o j s k o ba rdzo odczuwa ło b r ak i w zaopa t r zen iu w b roń o r a z n i e mi a ło g d z i e r e mo n t o w ać j uż po s i adane j b ron i . MSWojsk . pod ję ło więc s t a r a n i a a b y u r u c h o mić t a ką p l acówkę . Na j l ep i e j do t ego nadawa ły s ię z a k ła d y p r o d u k u jące ob rab i a rk i . Fab ryka o t ak im p ro f i l u , „Fab ryka Maszyn G e r l a c h i P l u s t ” , i s t n i e jąc a w Wa r s z a w i e , z o s t a ła e w a ku o w a n a p r z e z Ros j an w 1915 r . W opuszczonych ha l ach N iemcy u r ząd z i l i w a r s z t a t y n a p r a w c z e b r o n i . Z a b u d o w a n i a f a b ryczne w 1918 r . z a r ekwi rowa ło M S Woj s k . i w 1 9 1 9 r . u r u c h o mi ło w n i c h r e mo n t y b r o n i . W l i p c u p r z e k a z a n o w a r s z t a t y G łó w n e mu U r zęd o w i Z a o p a t r z e n i a A r mi i ( G U Z A ) , p o w s t a łemu 11 kwie tn i a 1919 r . Nowy za r ząd pos t anowi ł u c z y n ić z wa r sz t a tów f ab rykę b r o n i ręc z n e j . P r z y c z y n i ło s ię do t ego p r zekazan i e P o l s c e m a s z y n p o f a b r y c e b r o n i w G d ań s k u . D o t e g o z a k u p i o n o o d r ządu n i emieck i ego dużą i l o śc i c zę śc i do j e j p rodukc j i . P i e rwszą p a r t ię k a r a b i n ó w , t y p u M a u s e r , k t ó r y n a l eża ł do na j l ep szych na św i e c i e , w y p r o d u k o w a n o w c z e r w c u 1 9 2 2 r . U r u c h o mi e n i e ma s o w e j w y t w a r z a n i e n a s tąp i ło j ednak dop i e ro w 1923 r . 1 . W 1920 r . wa r sz t a ty b ron i w War szawie nazwano Pań s t w o w a F a b r y k a K a r a b i n ó w ( F K ) . W l a t a c h 1 9 2 2 – 1 9 2 4 p r o d u k o w a n o t a m k a r a b i n y ( k b ) M a u s e r wz . 1 8 9 8 , p o c z y m w l a t a c h 1 9 2 5 - 1 9 3 1 j e g o mi e j s c e z a ją ł z mo d e r n i z o w a n y k a r a b i n e k ( k b k ) M a u s e r wz . 1 8 9 8 . Z a k ła d y p r z e k a z a ły wo j sku ok . 21 900 s z tuk kb , n a t o mi a s t k b k 1 8 9 6 0 0 s z t u k . R e mo n t y b r o n i w y k o n y w a n e b y ły t eż w p ięc i u z b r o j o w ni a c h : w W a r s z a w i e , B r z e śc i u n a d B u g i e m, P o z n a n i u , Kr a k o w i e i P r z e my ś l u . O p r ó c z r e m o n t ó w z b r o j o w n i e z a j mow a ły s ię t eż p r ze róbką b ron i na nową a mu n i c ją , uży w a ną w Po l s ce . Na jw ięk sz e z n a c z e n i e mi a ła Z b r o j o w n i a n r . 2 w Wa r s z a w i e z l o k a l i z o w a n a w a r s e n a l e r o s y j s k i m. J e j f u n k c j e b y ły b a r d z o r oz l e g łe . W doda tku p r zez ca ły cza s r oz sze r zane . Tak w ięc o p r ó c z r e mo n t ó w w y k o n y w a n o t a m c zę śc i z amienne , p r zy wykor zys t an iu wa r sz t a tu o b r ó b k i me c h a n i c z n e j , o d l e w n i , o d d z i a łu a r t y l e r y j s k i e g o i s t o l a r s k o - ko ło d z i e j s k i e g o . I s t n i a ło t am t eż j e dy n e w ó w c z a s b i u r o s t u d i ó w i b a d ań do św i a d c z a l n y c h . P o d l e g a ł j e j r ó w n i eż Wa r s z t a t y R u s z n i k a r s k i e w C y t a d e l i Wa r s z a w s k i e j . R e m o n t o w a n o t a m: w s z e l ką b r oń b i a ł ą , r e w o l w e r y , d z i a ła , b roń ma s z ynową , k a r a b i n y ręc z n e , r a k i e t n i c e , p i s t o l e t y i z a j mow a n o s ię wy r o b e m s k r z y n e k a m u n i c y j n y c h i n a r zęd z i s p e c j a l n yc h , W w a r s z t a t ach za t rudn ionych by ło oko ło 400 o sób , w t ym t y l k o 1 2 o f i c e r ó w . I s t n i a ły o n e p r z e z c a ły ok re s międ z y w o j e n n y . I n n e p l a c ó w k i t e g o t y p u z o s t a ły z l i k w i d o w a n e z c hw i lą u r u c h o mi e n i a f a b r y k b r o n i i p r z e jęc i e m p r z e z n i e f u n k c j i r e mo n t o w y c h . Łąc z n i e w y r e mo n t o w a n o w 1 9 2 1 r . o k . : 1 2 5 0 d z i a ł , 5600 ka r ab inów ma s z y n o w y c h , 1 7 9 0 0 0 k a r a b i n ó w ręc z n y c h , 3 3 0 0 0 b a g n e t ó w i s z a b e l o r a z t y s iąc e s z t u k i n n e g o s p r zę t u n i ezbęd n e g o w o j s k u .

1 .2P o c zą t kowo a mun ic ję do b ron i z akupywano za g r an i cą . Szybko j ednak po j awi ły s ię k ło p o t y p o l i t yc z ne i f i n a n so w e z d o s t a w a mi . W t e j s y t u a c j i G U Z A p o d ję ła de c y z ję u ruchomi en i a p rodukc j i amun ic j i w k r a j u . Z o s t a ła o n a u l o k o w a n a u k i l k u W a r s z a w s k i c h p r o d u c e n t ó w . J uż w

3

końcu 1919 r . wo j sko o t r zyma ło 1 2 5 0 0 0 0 k u l k a r a b i n o w y c h . Z p o w o d u n i e d o s t a t e c z n y c h d o s t a w M S Woj s k . p o d ję ło s ię u r u c h o mi e n i a w ła s n y c h z a k ła d ó w a mu n i c y j n y c h . P i e r w s z y z o s t a ł u tworzony w l i pcu 1919 r . , w b u d y n k a c h „ M e t a l l a mp u ” w W a r s z a w i e , o t r z y ma ł n a z wę Wy twórn i a A mu n i c j i K a r a b i n o w e j . P o d k o n i e c 1 9 2 1 r . z a t r u d n i a ła ona 310 p r a c o w n i k ó w i mo g ła wyprodukować 2 4 ml n . k u l i łusek ka r ab inowych roczn i e . Z powodu t r udnych w a r u n k ó w l o k a l o w y c h z a k ła d z o s t a ł z l i k w i d o w a n y z c h w i lą w y b u d o w a n i a f a b r y k i a mu n i c j i . Na począ t k u 1 9 2 0 r . , w b u d y n k a c h f a b r y k i O r t h w e i n a i K r a s iń sk i ego w W a r s z a w i e , D e p a r t a me n t U z b r o j e n i a u r u c h o mi ł Wy twór n ię Zapa ln ików A r t y l e r y j s k i c h . W 1 9 2 1 r . z a k łady mog ły , p r z y p r a c y n a j e d ną zmi a nę , wyp rodukować 450 000 zapa ln ików ude rzen iowy c h i c z a s o w y c h . ( R y s 3 Czo łg TKS)

W 1 9 1 9 r . u r u c h o mi o n o W a r s z t a t y A mu n i c y j n e n r 1 , u s y t u o w a n e w fo r c i e Ko śc i u s z k o . Z o s t a ły one w 1925 r . p r zen i e s ione do nowych p o mi e s z c z eń w fo r c i e Bema na Powąz k a c h . N a s tępn ie po ł ąc z o no j e z C e n t r a l n ymi S k ła d a mi A m u n i c y j n y mi , t w o r ząc Wa r s z t a t y Z a k ła dó w A mu n i c y j n y c h . W 1 9 2 1 r . w f o r c i e Le g i o n ó w w Wa r s z a w i e z o s t a ły u t w o r z o n e Wa r s z t a t y A mu n i c j i S p e c j a l n e j , i s t n i e jąc e d o u r u c h o mi e n i a f a b r y k i a m u n i c j i w S k a rży s k u . D e p a r t a me n t U z b r o j e n i a w l a t a c h 1 9 1 9 - 1 9 2 1 u r u c h o mi ł t eż z a k ła dy a mu n i c y j n e w i n n y c h o ś rodkach p r zemys łowych . W Poz nan iu pows t a ły : W y t w ó r n i a Łusek i Łó d e k K a r a b i n o wy c h i Wa r s z t a t y A m u n i c y j n e s ca l a jąc e a mu n i c ję k a r a b i n o wą . T a ką s a mą r o l e p e łn i ły W a r s z t a t y A mu n i c y j n e w K r a k o w i e n a G r z e gó rzkach . W Torun iu u tworzono W y t w ó r n i e K a p i s z o n ó w i Wa r s z t a t y A m u n i c y j n e n a p e łn ia jąc e i s ca l a jąc e a mu n i c j e a r t y l e r y j ską . W t y m s a my m o k r e s i e i s t n i a ły równ ież T y mc z a s o w e Wa r s z t a t y A mu n i c y j n e w Dęb l i n i e , K r a k o w i e - P o d g ó r z y o r a z w R u d n i k u n a d S a n e m. Z a j mo w a ły s ię one demon taże m s t a r e j a mu n i c j i o r a z o d z y s k i w a n i e m p o z y s k a n y c h ma t e r i a łów wybuchowych i su rowców.

P o z y s k a n e z r o z b r a j a n i a s t a r e j a mu n i c j i ma t e r i a ły wybuchowe p r ze twa rza ła P r z e t w ó r n i a M a t e r i a łó w Wy b u c h o w y c h w B y d g o s z c z y . Pe łn e mo c e p r o d u k c y j n e u z y s k a ła o n a w 1 9 2 1 r . E l e me n t y me t a l o w e a mu n i c j i p r z e t w a r z a ły Modrze jowsk i e Towarzys t w o G ó r n i c z o - H u t n i c ze . W d n i u 4 ma j a 1 9 2 1 r . K o mi t e t Ekonomi czny Min i s t r ów za tw ie rdz i ł w n i o s e k mi n i s t r a s p r a w w o j s k o w y c h g e n . S o s n k o w s k i e g o o b u d o w i e w o j s k o w e j w y t w ó r n i p r o c h . P o d f a b r y kę w o j s k o w y b r a ło t e r e n y w s i Z a g ożdżon w oko l i cy Dęb l i n a . B r a k f u n d u s z y w s t r z y ma ł j e d n a k budowę .

1 .3 W g r u d n i u 1 9 1 8 r . w Wa r s z a w i e n a P o l u M o k o t o w s k i m p o w s t a ły C e n t r a l n e Wa r s z t a t y L o t n i c z e . Z a j mo w a ły s ię o n e r e mo n t a mi s a mo l o t ó w d o 1 9 2 8 r . W 1 9 1 9 r . r e m o n t p r z e s z ło 2 1 7 s a mo l o t ó w i 1 6 9 s i l n i k ó w l o t n i c z y c h . W c z a s i e w o j n y z b o l s z e wi k a mi p r o w a d z o n o t a m więk s z o ść n a p r a w p o l s k i c h s a mo l o t ó w . O p r a c o w a n y w C WL s a m o l o t S łowik rozb i ł s ię , p o d c z a s u r o c z y s t e go p o k a z u , n a o c z a c h P i ł sudsk i ego . S t a ło s ię t o p r awdopodobn ie p r zyczyną j ego n i eu fno śc i d o s a mo l o t u j a k o s k u t e c z n e j b ro n i . W o k r e s i e 1 9 24 - 1 9 2 8 w a r s z t a t y p r z e c h o d z i ły k ryzys związ a n y z e z mi a ną po l i t yk i w ła d z w o j s k o w y c h , k t ó r e p r o d u k c ję i r e mo n t y c h c i a ły p r z e k a z ać w ręce p rywa tne . Rys 4 Samochód t e r e n o w y Ła z i k

4

P o w o j s k a c h n i e mi e c k i c h p rz e ję t y c h z o s t a ło s ze ś ć w a r sz t a t ó w n a p r a w i a jących s amochody . Dwa z n i ch zna jdowa ły s ię w Wa r s z a w i e : „ P r a g a ” i „ S mol n a ” . P o z o s t a łe z loka l i zowane by ły w Lub l in i e , Czę s t o c h o w i e , K r a k o w i e i Łodz i . Nowopows ta łe wa r sz t a ty u lokowano w P o z n a n i u , L w o w i e i B r z e śc iu . Zak łady „P raga” podn i e s iono do r ang i C e n t r a l n y c h Wa r s z t a t ó w S am o c h o d o w y c h . Z p o w o d u p r o b l e mó w l o k a l o w y c h u l e g a ły o n e c zę s t y m p r z e n o s i n o m. W o s t a t e c z n o śc i wy d z i a ł r e mo n t o w y z n a l a z ł mi e j s c e w b u d y n k a c h f a b r yk i „ K a mn i t z a ” , a w f i l i i w f o r c i e K a mi o n k o w s k i m u r u c h o mi o n o mo n t aż s a moc h o d ó w c ięża rowych i o sobowych ma rk i Fo rd . Wa r sz t a ty zna jdowa ły s ię w c iąg łe j r o z b u d o w i e . M o n t o w a n o n o w e o p r z y r ząd o w a n i e mi n . w p o s t a c i f r a n c u s k i c h o b r a b i a r e k . M o c e p r o d u k c y j n e p o z w o l i ły o pa n c e r z yć 16 s a moc h o d ó w F o r d i 9 0 C i t r o e n . Wy p r o d u k o w a n o t a kże 5 0 s a n i t a r e k w ła s n e g o p o mys łu . P o l i k w i d a c j i w a r s z t a t ó w r e mo n t u jąc y c h c z o łg i w Ło d z i i c h r o l e p rz e ję ły C WS . Z p o w o d u b r a k u c zę śc i z a mi e n n y c h u r u c h o mić i c h p r o d u k c ję . Od 1 9 2 4 r . p o c zę t o wykonywać d łuż sze s e r i e s a moc h o d ó w . D o 1 9 2 7 r . z m o n t o w a n o i w y p r o d u k o w a n o 1 0 7 4 s a moc h o d ó w c ięża r o w y c h o r a z 2 5 c z o łg ó w R e n a u l t F T .

1 .4P o c zą t k o m p r z e m y s łu r ad io t echn i cznego da ły p o w s t a łe w 1919 r . C e n t r a l n e Wa r s z t a t y R a d i o t e l e gr a f i c z n e i C e n t r a l n e W a r s z t a t y i Sk ła d y T e l e g r a f i c z n e . O b a p o d l e g łe M S Woj s k . 2 1 w r z e śn i a 1 9 2 1 r . p l a c ó w k i p o ł ąc z o no t w o r ząc C e n t r a l n e Wa r s z t a t y Woj s k Łąc z n o śc i . Z a j mo w a ły s ię one konse rwac ją i n ap rawą s p r zę t u ł ączno śc i . W ła s ną wy twórn ię s p r zę t u t e l e t e c h n i c z n a u r uc h o mi ło M i n i s t e r s t w o P o c z t i T e l e g r a f ó w . U l o k o w a n a o n a z o s t a ła w pon i emieck i ch wa r sz t a t ach r e mo n t o w y c h w Wi d z e w i e p o d Ło d z ią . I c h moż l i w o śc i p rodukcy jne a p a r a t ó w t e l e f o n i c z n y c h b y ły n i ewie lk i . Z t ego wzg lęd u mi n i s t e r s t w o z a k u p i ło z a k ład p rodukc j i dzwonków w Wa rsz a w i e i p r z e n i e s i o n o t a m p r o d u k c ję z Wi d z e w a . F a b r y c z kę n azwano Zak ła d y T e l e f o n i c z n o - T e l e g r a f i c z n e , b y w 1 9 2 2 r . z mi e n ić n a Pań s twową Wy t w ó r n ię A p a r a t ó w T e l e g r a f i c z n y c h i T e l e f o n i c z n y c h . M i e s ięczne zdo lno śc i p rodukcy jne a p a r a t ó w t e l e f o n i c z n y c h w z r a s t a ły z 250 s z tuk w 1920 r . do 3320 s z tuk w 1 9 2 4 r . P o n a d t o p r o d u k o w a n o t a m a p a r a t y t e l e g r a f i c z n e M o r s ' a i ł ąc z n i c e t e l e f o n i c z n e . R y s 5 A p a r a t M o r s ` a

1 .5 Na po t r zeby wo j sk s ape r sk i c h u r u c h o mi o n o w 1 9 2 0 r . Wytwórn ię P o n t o n i e r s ką . Po l i c znych p r zenos inach o s t a t eczn i e u l o k o w a n o ją w ob i ek t ach by łe j Fab ryk i Urządz eń K o l e j o w y c h i K o n s t r u k c j i Że l aznych , nada jąc j e j na z wę G łó w n e Wa r s z t a t y I nży n i e r y j n o - S a p e r s k i e . W 1 9 2 5 r . w ł ączono j e w sk ła d C e n t r a l n y c h W a r s z t a t ó w I nżyn ie ry jnych . Zak łady p rodukowa ły ło d z i e i mos t y p o n t o n o w e , a t a kże r emon towa ły b u d y n k i , t o r y k o l e j o we , s i l n i k i e l e k t r y c z n e o r a z na p r a w i a ły i konse rwowa ły r óżn o r a k i s p r zę t t e chn i czny .

A r mi a p o t r z e b o w a ła d uże j i l o śc i sp r zę t u t abo rowego . J ego p r o d u k c ję u r u c h o mi o n o j uż w 1918 r . w P rzemy ś l u , K r a k o w i e - G r z e g ó r z k a c h i w K r a k o w i e - P o d g ó r z u . J a k o że n i e z a spa k a j a ły o n e p o t r z e b d o d a t k o w e z a k ła d y u r u c h o mi o n o w K i e l c a c h , we L w o w i e i w Poznan iu . Po 1922 r . pozos t awiono t y lko wy twórn i e w Poznan iu i w K r a k o w i e - P r z e d g ó r z u . K u c h n i e p o l o we w y t w a r z a n e b y ły w R z e s z o w i e i L w o w i e . P o w o j n i e p o z o s t a w i o n o t y l k o z a k ład w Rzeszowie . Aby p o k r yć o g r o mne p o t r z e b y w z a k r e s i e m u n d u r ó w , n i e r o z w iązane do

5

końc a w o j n y z b o l s z e w i k a m i , D e p a r t a me n t I n t e n d e n t u r y u r u c h o mi ł w ła s n e z a k ła d y mu n d u r o w e w Wa r s z a w i e , K r a k o w i e , P o z n a n i u i we Lwowie . Pok rywa ły o n e z a p o t r z e b o wa n i e a r mi i n a mun d u r y w o k r e s i e poko jowym. W cza s i e wo jny dużą i c h l i c z bę z akup iono za g r an i cą i o d d o s t a w c ó w p r y w a t n y c h . J a k o n a j n o w o c z e śn ie j s zą f ab rykę w Poznan iu , n a z w a n o W o j s k o w e O k ręg o w e Z a k ła d y U mu n d u r o w a n i a i r a z e m z f ab ryką k r a k o w s ką p o z o s t a w i o n o . Z a o p a t r y wa ły one wo j sko w mundury , b i e l i z nę i bu ty . Zwięk s z o n e z a p o t r z e b o w a n i e , w c z a s i e w o j n y , n a p r o d uk t y żywno śc i o w e i ś rodk i h ig i en i czne zmus i ły w ła d z e w o j sk o w e n a z o r g a n i z owa n i e d o s t a r c z a jąc y c h j e z a k ła d ó w . P o w s t a ły , pod l eg łe D e p a r t a me n t o w i I n t e n d e n t u r y , f a b r y k i : myd ła i św i e c w K r a k o w i e o r a z ma r mo l a d y w B i a łe j Pod l a sk i e j . Pows t a ło t eż s z e r eg roz r zuconych po k r a j u m ły n ó w , p i e k a rń , wy twórn i sucha rów i kawy konse rwowe j . Po z a k ońc z e n i u w o j n y w s z y s t k i e t e w y t w ó r n i e z w r ó c o n e z o s t a ły w ła śc i c i e l o m. Wi e l e z n i c h p r a c o w a ło n a d a l n a p o t r z e b y w o j s k a .

1 .6Ogro mną r o lę w d o s t a w a c h a mu n i c j i i s p r zę t u wo j skowego o d e g r a ły p r y w a t n e f i r my . J uż w ma ju 1919 r . GUZA za mówi ło a mu n i c ję ; z a k ła d y B a b b i t d o s t a r c z yć mi a ły 5 0 ml n k u l i łu s e k k a r a b i n o w y c h r o c z n i e . S p ó łk a A k c y j n a N o r b l i n , B r a c i a B u c h i T . Werne r pod ję ła s ię do s t a r czać 2 5 ml n s z t u k a mu n i c j i . D o d a t k o w e z a mó w i e n i a d o k o n a n o w 1 9 2 0 r . w S p ó łc e A k c y j n e j Z a k ładów A mu n i c y j n y c h „ P o c i s k ” w W a r s z a w i e . Z a k ła d y d o s t a r c z ać mi a ły 250 0 0 0 s z t u k a mu n i c j i a r t y l e r y j s k i e j w s z y s t k i c h k a l i b r ó w i 3 0 ml n . s z t u k a mu n i c j i k a r a b i n o w e j r o c z n i e p r z e z 1 0 l a t . Ab y f i r ma m o g ła s ię u p o r ać z t y mi z a m ó w i e n i a mi w o j s k o u d z i e l i ło j e j p oży c z kę n a w y b u d o w a n i e w y t w ó r n i a a mu n i c j i i d o d a t k o w o k u p o w a ło ją po zawyżo n y c h c e n a c h . I n n y mi z a k ła d a mi ma jąc y mi p r o d u k o w ać a mu n i c ję a r t y l e r y j s ką i c zę s c i do n i e j by ły : Modrze jowsk i e Towarzys t w o G ó r n i c z o - H u t n i c z e z p r o d u k c ją 1 0 0 0 s z t u k p o c i s k ó w d z i e n n i e , T o w a r z y s t wo S t a r a c h o w i c k i c h Z a k ładów Górn i czych S . A . z p rodukc ją 2 5 0 0 0 0 s z t u k a m u n i c j i a r t y l e r y j sk i e j i 3 0 ml n . s z t u k a mu n i c j i k a r a b i n o w e j p r z e z 1 0 l a t . R y s 6 D z i a ło p r zec iw lo tn i cze na s amochodz i e Po l sk i F IAT 621 M u s i a ły one wybudować o d p o w i e d n i e l i n i e p r o d u k c y j n e . D o d a t k o w o „ S t a r a c h owi c e ” p r z y p o mo c y w o j s ka u r u c h omi ły w 1 9 2 5 r . wa r s z t a t y r e mo n t o w e l u f d z i a ł . W n i ch t o p r zep rowadzono p r zekoszu lkowan ie a rma t 76 ,2 mm wz . 1902 na ka l i be r 75 mm . Na amun i c j e z łożono t eż z a mó w i e n i e w T o w a r z y s t wi e S o s n owi e c k i c h F a b r y k R u r i Że l aza na p rodukc j e poc i sków do a r t y l e r i i c iężk i e j . P r o b l e my t e j f i r my z k o n t r a h e n t a mi z a g r a n i c z n y mi , p r z e d s ięb i o r s t w a mi S c h n e i d e r i S k o d a , wpęd z i ły ją f i nansowe zad łuże n i e i p r z e jęc i e p r z e z B a n k G o s p o d a r s t w a K r a j o w e g o . J a k o f i r ma p ań s t w o w a i c i e s ząc a s ię p o p a r c i e m w o j s k a b y ła c iąg l e mode rn i zowana i r ozbudowywana . S t a ła s ię w końc u j e d y n y m p r o d u c e n t e m d z i a ł w iększego ka l i b ru w Po l s ce .

W l a t a c h 1 9 1 9 i 1 9 2 1 w o j s k o p o d p i s a ło u mo w y n a p r o d u k c ję ma t e r i a łó w w y b u c h o w y c h z d w o ma f i r ma mi . B e l g i j s k i m T o w a r z y s t w e m A k c y j n y m S o c h a c z e w s k i e j F a b r y k i Sz t u c z n e go J e d w a b i u p o s i a da jącą wy twórn ię w B o r y s z e w i e p od S o c h a c z e w e m. U mo w a p r z e w i d y w a ła r oz p oc zęc i e p r o d u k c j i w 1 9 2 2 r . i p r o d u k c ją n a p o z i o mi e 6 0 0 t o n p r o c h u r o c z n i e p r z e z 1 0 l a t . M i mo o t r z y ma n i a k r e d y t ó w i z a l i c z e k p r o d u k c j e u r uchomi ono dop i e ro w 1 9 2 5 r . i t y k o w

6

i l o śc i 37 t on . Z powodu l i c znych nadużyć f i n a n s o w y c h i n i s k i e j j a k o śc i p rodukc j i wo j sko ze rwa ło umowę . N a 6 0 0 t o n p r o c h u b e z d y mn e g o , 1 5 0 t o n p r o c h c z a r n e g o i 6 0 0 t o n t r o t y l u o t r z y ma ła z a mó w i e n i e . 1 7 s t yc z n i a 1 9 2 1 r . f i r ma „ N i t r a t ” z N i e w i a d o wa . Wy b u d o w a n o j e d n a k t y l k o l i n i e p rodukcy jną t r o t y l u , k t ó rą u r u c h o mi o n o w 1 9 2 3 r . Wy t wó r n i a d o s t a r c z y ła w t r z e c h k o l e j n y c h l a t a c h p o 4 5 0 , 5 3 7 i 2 0 0 t o n , t y l e i l e wyn ios ły z a mó w i e n i a z e s t r on y w o j ska . Kon t r ak t GUZA z T o w a r z y s t w e m A k c y j n y m „ Boru t a” w Zg i e r zu p r zewidywa ł do s t awę 445 t o n t r o t y l u i 2 4 t o n y k w a s u p i k r y n o we g o r o c z n i e o d 1 9 2 0 r . P r o b l e my z o d c z y n n i k a mi i a p a r a t u rą o d d a l i ł p i e rwsze dos t awy na rok 1922 . Spó łk a t a ma jąc a z n a c z e n i e s t r a t e g i c z n e , j a ko p r o d u c e n t o d c z y nn i k ó w d o p r o d u k c j i ma t e r i a łó w w y b u c h o w y c h j a k i i c h s a myc h , c i e s z y ła s ię popa rc i em GUZA.

1 .7Prywa tny kap i t a ł z o r ga n i z o w a ł t eż w y t w ó r n i e s a mo l o t ó w . P i e r w s zą z n i c h b y ł o d d z i a ł l o t n i c z y p r z y Z a k ła d a c h M e c h a n i c z ny c h „ E . P l a g e i T . L a śk i e w i c z ” , p o w s t a ły w 1920 r . Pod ję t a , n a l i c e n c j i w ło s k i e j , p r o d u k c j a s a mo l o t ó w A n s a l d o A - 3 0 0 i A 1 B a l i l l a , o k a z a ła s ię n i e w y p a łe m. Z d a r z a ły s ię n a n i c h c zę s t e w y p a d k i , p r z e z c o u z y s k a ły mi a n o l a t a jących t r umien . W po ło w i e l a t 3 0 - t y c h f i r ma z p o w o d u z a d łuże n i a z o s t a ła p r z e ję t a p r z e z p ań s t w o i p o r e o r g a n iz a c j i n a zwa n a L u b e l s k a W y t w ó r n i a S a mo l o t ó w . D o s t a r c z a ła ona s a mo l o t y d o s ame j wo jny . Drugą , pows t a ła 11 s i e rpn i a 1923 r . w Poznan iu pod nazwą Spó łk a A k c y j n a „ Sa mo l o t ” . B u d o w a ła o n a o d 1 9 2 4 r . s a m o l o t y n a l i c e nc j i f r a n c u s k i e j f i r my H a n r i o t H - 2 8 i w ła s n e j k o n s t r u k c j i i nż . R y s z a r d a B a r t l a – s z k o l n e BM . N i e s t e t y w 1 9 2 9 r . mus i a ła ona og ło s ić u p a d ło ś ć . T r z e c ią p rywa tną wy twórn ią s a mo l o t ó w , b y ła p o w s t a ła 27 l i s t opada 1923 r . Spó łk a A k c y j n a P o d l a s k a W y t w ó r n i a S a mo l o t ó w ( P WS) . O t r z y ma ła o n a z a mó w i e n i e n a s a mo l o t y l i n i o w e P o t e z X V A 2 , n a l i ce n c j i f r a n c u sk i e j . S a mol o t y l i c e n c y j n e b u d o w a n e b y ły p r zez PWS d o 1 9 2 9 r . p o c z y z a c zę t o wy t w a r z ać s a mo l o t w ła s n e j k o n s t r u k c j i . N a j s ły n n i e j s z y mi z n i c h są s a mo l o t y s z k o l n o - t r e n i n g o w e s e r i i P W S 1 2 - 26 . Tego o s t a tn i ego wyprodukowano ok . 360 s z tuk , co czyn i go d rug im p o R W D - 8 n a j l i c z n i e j s z y m s a mo l o t em I I R z e c z y p o s p o l i t e j . S a m R W D - 8 t eż by ł p rodukowany na l i c enc j i w PWS. W wyn iku k ryzysu i b r aku z a mó w i eń f i rma mu s i a ła o g łos ić u p a d ło ś ć w 1932 r . Będąc j ednak j ednym z n i e l i c znych p roducen tów samo lo tów w k ra ju mi a ła d l a n i e g o z n a c z e n i e s t r a t e g i c z n e . W z w iąz k u z t y m z o s t a ła p r z e ję t a p r z e z wo j s k o . W ma rcu 1939 r . PWS zos t a ła w ł ączona do Pań s twowych Zak ła d ów L o t n i c z yc h i z a c zę ła z n ią koope rować . Z mi e n i a n o r ó w n o c z e śn i e p r o f i l w ięk s z o śc i p r o d u k o w a n y c h s a mo l o t ó w z k o n s t r u k c j i mi e s z a n e j d r e w n i a n o - me t a l o w e j n a c a łk o w i c i e me t a l o w e . P o w s t a ła w 1 9 2 2 r . F a b r y k a B r o n i i M a s z y n „ A r ma ” w e L w o w i e dokonywa ła nap raw b ron i ręc z n e j i ma s z y n o w e j o r a z p r z e r a b i a n i e m k a r a b i n ó w M o s i n n a a mu n i c ję 7 , 92 mm. Ważną c zę ść wyposaże n i a , ma s k i p r z e c i w g a z ow e , z a c zę ła p rodukować , d o p i e r o o d 1 9 2 5 r . f i r ma „ P r o t e k t a” z R a d o mi a . D o m n i e j w ażnych zak ła d ó w p r o d u k u jąc y c h b r oń i w y p o s ażen i e na l eża ły : „ Pe r k u n ” z W a r s z a w y w y t w a r z a jący bagne ty , r a k i e t n i c e , ma s z y n k i d o ładowan ia t a śm i i n n e d r o b n e c zę ść d o b r o n i , „ R z e w u s k i ” d o s t a r c z a jący bomby ćw i c z e b n e i Spó łk a A k c y j n a „ G r a n a t ” z K i e l c wyr a b i a jąc a g r a n a t y . N a p o t r z e b y a r mi i p r a c o w a ło j e sz c z e w i e l e ma łych f i rm. Czę ść z n i c h by ła t y l k o k o o p e r a n t a mi .

7

2 2 .1P o w t a r z a jąc e s ię p r o b l e m y z d o s t a w a mi b r o n i , a mu n i c j i i

wyposaże n i a o d f i r m p r y w a t n y c h z mu s i ło w ładze wo j skowe do zwiększen i a udz i a łu pań s t wa w p r o d u k c j i t y c h t o w a r ó w . J uż w 1921 r . mi n i s t e r s p r a w w o j s k o w y c h z l e c i ł op r acowan ie p l anu budowy nowych z a k ładów zb ro j en iowych . P r zewidywa ł on budowę c z t e r e c h f a b r yk pań s t w o w y c h : k a r a b i n ó w , a m u n i c j i , ma t e r i a łów wybuc howych i s p r a w d z i a n ó w o r a z d w ó c h p r y w a tnych : s amo lo tów i nap rawy dz i a ł . Aby zapewn ić s p r awno ś ć , o s z c zędno ść a d mi n i s t r a c j i i z a r ządzan i a i s t n i e jąc y c h i p l a n o w a n y c h z a k ła d ó w w o j s k o w y c h , K o m i t e t E k o n o mi c z n y M i n i s t r ó w ( KE M ) p o w o ła ł 29 kwie tn i a 1922 r . Cen t r a lny Z a r ząd Wytwórn i Woj skowych (CZWW) . Mi a ł on dz i a łać n a z a sadach r y n k o w y c h i s w o b o d n i e d y s p o n o w ać o t r z y ma n y mi ś r o d k a mi . M i mo t y c h swobód , w ięk s z o ść r a d y n a d z o r c z e j s t a n o w i l i o f i c e r o w i e mi a n o w a n i n a t o s t a n o wi s k o p r z e z M S Woj s k i S z t a b G e n e r a l n y . W l i p c u t e g o r o k u CZ WW p owo ła ł dy r ek to r a gene ra lnego w osob i e i nż . J óze f a K r z yża n o w s k i e g o , k t ó r y mi a ł k i e rować budową c z t e r e c h f a b r y k . P r o c h i ma t e r i a łów k rusząc y c h , b r o n i ręc z n e j , a mu n i c j i i s p r a wdz i a n ó w . J e d n o c z e śn i e z a c zę t o p r ze jmować i s t n i e jąc e w y t w ó r n i e z b r o j e n i o w e o d p o s z c z e gó l n y c h d e p a r t a me n t ó w M S W o j s k . W l a t a c h 1 9 22 - 1 9 2 5 C Z W W p r z e ją ł kon t ro lę n ad o śmi o ma z a k ła d a mi : P ań s t w o wą F a b r y ką Ka rab inów w Wa rs zawie , Wytwórn ię Wozów Tabo rowych i Ryma rn ię w K r a k o w i e , Wyt w ó r n ię Woz ó w T a b o r o w y c h w P o z n a n i u ( z l i k w i d o w a ną o s t a t e c z n i e w 1 9 2 6 r . ) , Wy t wó r n ię Kuchen Po lowych w Rzeszowie , Wytwórn ię Kaps l i i Kap i s zonów w T o r u n i u , W y t w ó r n ię Zapa ln ików w W a r s z a w i e , Wyt w ó r n ię A mu n i c j i K a r a b i n o w e j w Wa r s z a w i e ( o b i e z l i kwidowane wraz z wybudowan iem f ab ryk i w Ska rży s k u ) o r a z P rze twórn ię Ma te r i a łó w Wy b u c h o w y c h w B y d g o s z c z y ( z l i k w i d o w a n a z c h w i lą u r u c h o mi e n i a f a b r y k i ma t e r i a łó w w y b u c h o w y c h ) . Rys 7 C iąg n i k a r t y l e r y j s k i P Z I nż . 202 J a k o p i e r w s zą , j uż o d w r z e śn i a 1 9 2 2 r . , z a c zę t o budować Pań s t w o wą F a b r y kę P rochów i Ma te r i a łów Krusząc y c h ( PF P ) w Z a g ożdżon ie pow. Koz i en i ce (od 1927 r . P ionk i ) . Po zakończen iu budowy p rodukować o n a mi a ła 1 5 0 0 t o n p r o c h b e z d y m n e g o , 3 0 0 t o n d y n a mo n u i 1 5 0 t o n p r o c h u c z a r n e g o r o c z n i e . M a s z y n y t a m z a i n s t a l o w a n e p o c h o d z i ły z A u s t i i ( 7 0 % ) , F r a n c j i i N i e mi e c . P i e r w s zą p rodukc ję u zyskano w 1924 r . a p r o d u k c j a n a p e łną s k a lę r u s z y ła w 1926 r .

D rugą z p r o j e k t o w a n y c h , P ań s twowa Fab ryka B r o n i w R a d o mi u (FB) , r ozpoczę t o budować w ma rcu 1923 r . J e j zdo lno ś ć p rodukcy jną o b l i c z a n o n a 1 5 0 0 0 0 s z t u k k a r a b i nów roczn i e . I n s t a lowane ma szyny p o c h o d z i ły g łównie z z l i kwidowane j f ab ryk i b ron i w Gdań s k u , r e s z tę d o k u p i o n o w e F r a n c j i . D w a l a t a p óźn i e j o p u śc i ły ją p i e r w s z e c zę śc i d o b r o n i , a p r o d u k c ję j e j s a me j u r u c h o mi o n o w 1 9 2 7 r W kwie tn iu 1923 r . z apoczą t kowano budowę Pań s t w o w e j F a b r y k i A mu n i c j i w S k a rżysku (FA) , k tó r e j r oczna p rodukc j a mi a ła w y n o s ić : 3 0 ml n s z t u k a mu n i c j i k a r a b i n o w e j , 300 000 s z tuk poc i sków 75 mm, 90 000 s z tuk poc i sków 105 mm i 45 000 s z tuk poc i sków 155 mm. Fab rykę wyposażo n o c zę śc i o w o ma s z y n y z e z l i k w i d o w a n y c h z b r o j o w n i i wa r sz t a tów a mun icy jnych , a r e s z tę dokup iono we F ranc j i . J e szcze w c z a s i e b ud o w y z a k łady zaczę ły e l abor ować poc i sk i pochodzące ze „S t a r achowic” . P rodukc ję w ła s n e j a mu n i c j i u r u c h o mi o n o w 1 9 2 7 r .

8

W ce l ach s t r a t eg i cznych wszys t k i e t e w y t w ó r n i e u l o k o wa n o n a K ie l ecczyźn ie w pó łn o c n e j c zę śc i t zw . ” t r ó j ką t a b e z p i e c z eń s t w a ” g d yż M i n i s t e r s t w o F i n a n s ó w s p r z e c i w i ło s ię u l okowan iu zak ładów zb ro j en iowych na obsza r ach pozbaw i o n y c h i n f r a s t r u k t u r y . P o d y k t o w a n e t o b y ło moż l i w o śc i a mi f i n a n s o w y mi p ań s t w a .

Os t a tn i a z p ro j ek towanych wy twórn i , Pań s t w o w a F a b r y k a Sp rawdz i anów (FS) , pows t a ła w Wa rszawie na Powązkach . Budowano ją w l a t a c h 1 9 2 3 - 1 9 2 6 , j e j c e l e m b y ło dos t a r czan i e r oczn i e 24 000 r óżn o r o d n y c h s p r a w d z i a n ó w n a p o t r zeby wo j ska i r ynek cywi lny . Łączny kosz t budowy w/w z a k ładów wyn iós ł w 1926 r . 58 ml n z ł . . W 1924 r . ko sz ty i ch budowy rozk ła da ł s ię n a s tępu jąco : Pań s twowa Wytwórn i a P rochów i Ma te r i a łów Kruszących –10 610 792 z ł . , Pań s t w o w a Wyt w ó r n i a B r o n i w Radomiu –16 022 535 z ł . , Pań s twowa W y t w ó r n i a A mu n i c j i w S k a rżysku –20 867 175 z ł . , Pań s twowa Wytwórn i a Sp rawdz i anów w Wa rszawie –1 606 769 z ł . Doda tkowo na d o p o s aże n i e w y b u d o w a n y c h z a k ładów i budowę f ab ryk i gazów b o j o w y c h w l a t a c h 1 9 2 6 - 1 9 3 0 w y d a t k o w a n o o k . 1 5 ml n z ł . M S Wo j s k . l i c z y ł że d o 1 9 3 5 r . o s iągn ię t a z o s t a n i e s a mow y s t a r c z a l no ś ć p r zemys łu w o j e n n e g o n a w y p a d e k k o n f l i k t u z b r o j n e g o .

D o 1 9 3 0 r . z a mi e r z a ło u ruchomić p rodukc ję : d z i a ł 47 mm, 75 mm i b r o n i ma s z y n o w e j , p r o w a d z ić b a d a n i a n a d s z t u c z n y m k a u c z u k i e m i p r zen i e ś ć c zę ść p r z e my s łu do Po l sk i ś rodkowe j . Na p r ze szkodz i e s t a nę ły j ednak moż l i w o śc i f i nansowe pań s t w a , a d o k ładn i e i ch b r ak . W 1 9 2 6 r . p r z e my s ł w o j e n n y , w c z a s i e k o n f l i k t u z b r o j n e go , b y ł w s t an i e p o k r yć z apo t r zebowan ie wo j ska w b roń ręc z ną w 7 ,2%, w a mun ic ję k a r a b i n o wą w 1 1 , 5 % , w a m u n i c ję a r t y l e r y j s ką od 13 do 42% w z a l eżno śc i od ka l i b ru , w p r ochy w 7% i 16 ,8% p ła t o w c ów . D a l s z e i n w e s t y c j e p o z w o l i ły p o k r yć z a p o t r z e b o w a n i e p o k o j o w e i z g r o ma d z ić z apasy na cza s wo jny .

2 .2 W 1 9 2 7 r . z mi e n i ły s ię z a sady za r ząd z a n i a p r z e my s łe m z b r o j e n i owy m. N a mi e j s c e C Z W W p o w o ła n o d w a s k o me r c j a l i z o wa n e p r z e d s ięb io r s twa : 1 . Pań s t w o wą Wy t wó r n ię P r o c h ó w i M a t e r i a łów K r u s ząc yc h ( P W P ) o r a z 2 . Pań s t w o wą Wy t w ó r n ię U z b r o j e n i a ( P W U ) z s i e d z i bą w Wa r s z a w i e s k ła da jącą s ię z c z t e r e ch f i l i i : P ań s t w o w e j Fab ryk i Ka rab inów w Wa rs zawie , Pań s t w o w e j F a b r y k i B r o n i w R a d o mi u , P ań s t w o w e j F a b r y k i A mu n i c j i w S k a rżysku i Pań s t w o w e j Fab ryk i Sp rawdz i anów w Warszawie . W n i ed łu g i m c z a s i e z o s t a ją powo ła n e n a s tęp n e n i e z a l eżn e p r z e d s ięb io r s tw : 21 g rudn i a 1927 r . Pań s twowe Zak ła d y L o t n i c z e ( P Z L ) w Wa rszawie , 19 marca 1928 r . Pań s twowe Za k ła d y I nży n i e r i i ( PZ I nż . ) w Wa r s z a w i e i P ań s twowe Zak ła d y U m u n d u r o w a n i a ( PZ U mu n d . ) w P o z n a n i u . P Z L p o w s t a j e z C e n t r a ln y c h Wa r s z t a t ó w L o t n i c z y c h . P Z I nż . z C e n t r a l n y c h Wa r s z t a t ó w I nżyn i e r i i . ( R y s 8 D z i a łko 47 mm wz .25 Poc i sk )

W r a ma c h k o n c e r nu P WU n a j w ażn ie j s zą r o l e pe łn i ły f a b r y k i b r o n i w Wa r szawie i w Radomiu . W FK w Warszawie po j e j r ozbudowie , pos t anowiono od 1928 r . p rodukować ręc z n e k a r a b i n y ma s z y n o w e ( r k m) Brown ing wz . 28 , na l i c enc j i be lg i j sk i e j f i r my F a b r i q e N a t i o n a l e . G d y w 1 9 3 0 r . o p r a c o w a n o t e c h n o l o g ię p rodukc j i c iężk i e g o k a r a b i n u ma s z y n o w e g o ( c k m) B r o w n i n g w z . 3 0 , b e z z a k u p u l i c e n c j i , p o s t a n o w i o n o p r z e n i e ś ć c a łk o w i c i e l i n ię p rodukcy jną kb i kbk do

9

R a d o mi a . N a l eży zauważyć że moż l i w o śc i F K w Wa r s z a w i e b y ły więk s z e n iż z a mó w i e n i a . W 1 9 3 8 r . d y r e k c j a f a b r y k i o k r e ś l a ła mi e s ięc z ną z d o l n o ś ć p r o d u k c y j ną n a 6 0 0 s z t u k r k m w z . 2 8 , a o t r z y ma ła ł ąc z n e z a m ó w i e n i e n a 9 0 0 s z t u k . W 1 9 3 9 r . w y p r o d u k o w a ła i ch t y lko 3 1 5 s z t u k , a mog ła ok . 4800 . Łąc z n i e d o 1 9 3 9 r . F K d o s t a r c z y ła w o j s k u 1 0 7 0 0 e g z e mp l a r z y r k m i 7 8 6 1 c k m . P i e r w s zą w ła s ną kons t rukc ją t e g o z a k ładu by ł k a r a b in ma s z y n o w y ( k m) p i l o t a w z . 3 3 o p r a c o w a n y p r z e z i nż . Bo l e s ława Ju rka . Bazowa ł o n n a p r o d u k o w a n y m c k m w z . 3 0 . W d rug i e j po ło w i e l a t t r z y d z i e s t y c h o p r a c o w a n o t a m, p r z y w s p ó łp r a c y z I n s t y t u t e m T e c h n i c z n y m U z b ro j e n i a , k m p i l o t a w z . 3 6 będąc y u n o w o c z e śn i e n i e m k m w z . 3 3 i k m o b s e rwa to rów i s t r z e l ców wz .37 . Ten o s t a t n i b az o w a ł n a r k m w z . 2 8 . W l a t a c h 1937 -1937 p r acowano w FK n a d n a j c ięż s z y mi k a r a b i n a mi ( r y s 9 C iężk i k a r a b i n ma s z y n o w y C 1 ) ma s z y n o w y mi ( n k m) o k a l i b r z e 2 0 m m . P o w s t a ły t a m c z t e r y m o d e l e n k m w z . 3 8 A , B , C i D . N a j s zybc i e j op racowany t yp wz . 38A ws zed ł n a u z b r o j e n i e t a n k i e t e k T K i T K S .

W 1930 r . wy twórn i a p r zy ję ła j e d n o r a z o w e z a mó w i e n i e J u g o s ławi i n a 3 0 0 0 0 r e w o l w e r ó w N a g a n t , n a s tępn i e w y t w a r z a ła j e na po t r zeby r y n k u c yw i l n e g o i P o l i c j i . T y mc z a s em w FB w Radomiu p rodukowano k b i k b k o r a z c zę śc i na po t r zeby FK. Wytwarzanego w l a t ach 1927 -1931 k b k w z . 9 8 d o s t a r c z y ła w i l o śc i 1 5 8 1 0 0 s z t u k . G ł ęboko z mo d e r n i z o w a n e g o , w s t o s u n k u d o p o p r z e d n i k a , k b k w z . 2 9 w l a t a c h 1931 -1939 wyprodukowa ła 2 6 4 6 0 0 s z t u k , a k b w z . 9 8 a w l a t a c h 1 9 3 6 - 1939 44 500 s z tuk . Łączn i e w ok re s i e międ z y w o j e n n y m w o j s k o z a k u p i ło 6 7 8 5 0 0 s z t u k k a r a b i n ó w i k a r a b i n k ó w . N a p o c zą t ku 1938 r . FK wykona ła p r o t o t y p p i s t o l e t u ma s z y n o we g o M o r s w z . 3 9 , a w 1 9 3 9 r . s e r ię w l i c zb i e ok . 50 s z tuk . W 1937 r . w FK za czę t o w y t w a r z ać k a r a b i n p r z e c i w p a n c e r n y w z . 3 5 , t z w . kb Ur , k tó r ego wyprodukowano w z a l eżno śc i od ź r ó de ł od 3500 do 6000 z 7610 zamówionych . W FB w R a d o mi u j uż w 1931 r . wykonano p ro to typ p i s t o l e tu zwanego późn i e j w z . 3 5 V I S . D o 1 9 3 5 r . t r w a ły j e g o b a d a n i a i p r ó b y . R o k p óźn i e j u r u c h o mi o n o p r o d u k c ję s e ry jną z a k ońc z o ną w y b u c h e m w o j n y n a o k . 4 5 000 egzempla r zach . Aby wykorzys t ać moc e p r o d u k c y j n e z a k ła d ów p o d e j mo w a ły s ię one wy twarzan i a a r t yku łów na rynek cywi lny . FK op racowa ła d w a r o d z a j e ma s z y n d o p i s a n i a , F B w R a d o m i u s p r z e da w a ła r o w e r y Łu c z n i k i k a r a b i n k i s p o r t o w e w z . 3 1 , a F A w S k a rży s k u z a mk i b ły s k a w i c z n e , k łó d k i . P WU d o s t a r c z a ła t eż t o k a r k i , f r e z a r k i , s z l i f i e r k i , p i ły t a r czowe , w ie r t ła i g w i n t o w n i k i , b y ło t o ok . 10% dochodów .

2 .3 W końc u l a t t r z y d z i e s t yc h p ań s t w o p r z e ję ło T o w a r z y s t w o S t a r a c h owi c k i c h Z a k ła d ó w G ó r n i c z yc h S p ó łk a A k c y j n a . M a jąc z n a c z e n i e s t r a t e g i c z n e z o s t a ło oddane w za r ząd P WU . W o j s k o p r z e k a z a ło mu p r o d u k c ję i n a p r a wę d z i a ł . Po p r zeka l i b rowan iu a rma t w z . 0 2 , z a c zę ło r emon tować a r ma t y w z . 9 7 , p r z y s t o s o w a n o k i l k a d o c iąg u mo t o r o w e g o i o p r a c o wa n o n a j e j p o d s t a wi e n o wą a r ma tę wz . 31 , n i e p r z y ję tą n a uzb ro j en i e . Od 1928 r . , p o z a k u p i e n i l i c e n c j i w Sk o d z i e , d o s t a r c z a ła haub i c wz . 1914 /19 ka l . 100 mm, ł ąc z n e 2 2 4 d z i a ła d o 1 9 3 9 r . W 1 9 3 4 r . u r u c h o mi o n o p r o d u k c ję a r ma t 1 0 5 m m w z . 2 9 i h a u b i c 1 5 5 mm wz . 17 , oba dz i a ła pochodz i ły z f i r my S c h n e i d e r , w t y m c zę ść p r z y s t o s o w a ną d o c iąg u mo t o r o w e g o . D o d a t k o w o w S t a r a c h o w i c a c h op racowano udaną a r ma tę p r z e c i w l o t n i c zą ( p - l o t ) wz . 31 ka l . 75 mm. B r a k z a i n t e r e s o w a n i a n ią a rmi i , k t ó r a l i cz y ła n a p o z y s k a n i e l i c e n c j i z

10

F ranc j i , s powodowa ł iż u ruchomi ono j e j p rodukc ję dop i e ro w 1936 r . j ako 75 mm a r ma tę p - l o t . W z . 3 6 S t , p o f i a s k u r o z mó w z F r a n c u z a mi . Zdążono wyprodukować t y l k o 5 2 s z t u k i t y c h będąc y c h n a świa towy m p o z i o mi e d z i a ł , a o k l a sę l ep szych od do tychczas używanych . N ie p r z y ję t o na uzb ro j en i e op racowane 37 mm a r ma ty p - l o t , j akoby ma ło d o s k o n a łe j . N a p r z e ło mi e 1 9 3 6 - 1 9 3 7 w z a k ładach op racowano na z l e c e n i e K S U S i D e p a r t a me n t u U z b r o j e n i a 1 55 m m a r m a tę d a l ekono śną . Z b u d o w a n o p r o t o t y p z l u fą B o f o r s a i p r z e p r o w a d z o n o w l a t a c h 1 9 3 7 - 1 9 3 9 b a d a n i a , b y p r z y jąć ją n a u z b r o j e n i e j a k o w z . 4 0 . T a m t eż z b u d o w a n o , z l u fą j w . i mi a n o p r o d u k o w ać moźdz i e r z w ie lk i e j mocy 310 mm wz . .

S t a r a c h owi c e w y t w a r z a ły t eż a mu n i c j e a r t y l e r y j s ką i bo mby l o t n i c z e . J e g o k o o p e r a n t e m b y ła S . A . Wi e l k i c h P i e c ó w i Z a k ła d ów O s t r o w i e c k i c h j a k o d o s t a w c a że l iwnych i p r a sowanych poc i sków do d z i a ł o r az g r ana ty ręc z n e . D o d a t k o w o w y t w a r z a ła su rowe l u fy ka r ab inowe na po t r zeby PWU. Ma jąc z n a c z e n i e s t r a t e g i c z n e Z a k łady O s t r o w i ec k i e i S t a r a c h o w i ck i e b y ły w c iąg łym za in t e r e sowan iu wo j ska . D o s t a r c z a ło o n o l i c z n y c h k r e d y t ó w n a mo d e r n i z a c ję i r o z b u d o wę z a k ładu . Dz ięk i n im w S t a r achowicach wybudowano nowe p i ece e l e k t r y c z n e d o w y t o p u s t a l i p r z e c i w p a n c e r n y c h , s t a l i s z y b k o t nąc y c h i w y s o k o s t o p o w y c h d l a l o t n i c t w a . K r e d y t y p o z w o l i ły t eż zw ięk s z yć w y d o b y c i e w p o s i a d a n y c h p r z e z n i e ko p a l n i a c h , k t ó r e p oz w a l a ły pok ryć 7 5 % z a p o t r z e b o w a n i a h u t y n a r u dę że l a z a . W 1 9 3 8 r . w Z a k ładach S t a r a c h owi c k i c h p r a c o w a ło 1 0 0 0 0 p r a c o w n i k ó w . W l a t ach t r zydz i e s tych p rodukc j ę g r ana tn ików wz . 36 ka l . 46 mm, moźdz i e r zy 81 mm, poc i sk i 40 mm, c zę śc i d o d z i a ł i k a r ab inów, ma s z y n k i d o n a b i j a n i a t a śm c k m p o d ję ło s ię Tow a r z y s t w o F a b r y k i Mo to rów Pe rkun S . A . w Wa r szawie . R y s 1 0 C z o łg V icke r s E w war i anc i e j ednowieżowym W 1934 r . BGK p r ze ją ł Hu tę Pokó j . W sk ła d k o n c e r n u w c h o d z i ła H u t a Ludwików w Kie l cach , k tó r a po p r ze jęc iu p r zez pań s two dos t a ła z a mó w i e n i e n a s z e r o ką g a mę wyposaże n i a w o j s k o w e g o : h e łmy wz . 31 , s z a b l e w z . 3 4 , ma n i e r k i , k o c i o łk i , t a r c z e o c h r on n e d o d z i a łek p -panc . , s k o r u p y g r a n a t ó w 4 6 m m i 8 1 mm. W 1938 r . hu t a z a t rudn i a ła 2000 p r acown ików. By ła o n a t eż p r o d u c e n t e m mo t o c y k l i S H L .

Na jw ięk s z y m d o s t a r c z y c i e l e m a mu n i c j i b y ła Pań s twowa W y t w ó r n i a A mu n i c j i w S k a rży s k u . W a s o r t y me n t p r o d u k c j i w c h o d z i ła a mu n i c j a k a r a b i n o w a k a l . 7 , 9 2 i 8 m m , a mu n i c j i a r t y l e r y j s k i e j ka l i b rów 37 – 155 mm, w ie l e r odza jów z a p a l n i k ó w o r a z b o mb y l o t n i c z e 2 -50 kg . W l a t ach 1927 -1939 mi e s i ęc z n a p r o d u k c j a a mu n i c j i k a r a b i n o w e j w z r o s ła z 1 d o 2 3 ml n s z t u k . 9 - c iu ka l i b rów od 5 ,6 do 20 m m i 7 r o d z a j ó w k a l . 7 , 9 2 m m o r a z a mu n i c j e s y g n a łową 26 i 35 mm. W y t w ó r n i a w e w ła s n y m z a k r e s i e o p r a c o w a ła amun ic ję 7 , 92 mm do kb p - p a n c w z . 1 9 3 5 i 2 0 m m d o p o l s k i c h d z i a łek . W 1929 r . w j e j pob l iżu za 13 ml n z ł . z o s t a ła wybudowana „wy twórn i a spec j a lnych ś r odków c h e mi c z n y c h ” z o f i c j a l ną n azwą Wo j s k o w a Wy t w ó r n i a Ra k i e t w S k a rżysku . P rodukowa ła o n a g a z y b o j o w e f o s g e n , i p e r y t i n a p e łn ia ła n i mi p o c i s k i t y p u „ G ” . P o z a s p o k o j e n i u p o t r z e b mo b i l i z a c y j n y c h z a c zę t o w y t w a r z a n i e św i e c d y mn y c h , g r a n a t ó w łz a w iących , r ak i e t sygna l i z acy jnych i świe t l nych . P rowadzono t am p róby z nape łn ia n i e m g rana tów moźdz i e r zowych fo s fo r em. W 1933 r . u ruchomi ono f ab rykac ję

11

c e n t r a l i t u , t l e n u s p rężonego , kwasu oc towego i dwue ty loaminy . W roku n a s tęp n y m u r u c h o mi o n o w y d z i a ł węg l a ak tywnego , pozwo l i ło t o z mi e n ić n a z wę n a Wytwórn ię Węg l a A k t y w n e g o . W 1 9 3 8 r . z a t r u d n i a ła ona ok . 400 p r acown ików.

D r u g i m d o s t a w cą by ły z a k łady „Poc i sk” w Re mber towie i na P r a d z e . P r o d u k o w a ły o n e 1 2 r o d z a j ó w a mu n i c j i a r t y l e r y j s k i e j i 6 k a r a b i n o w e j . W 1 9 3 5 r . z o s t a ły o n e p r z e ję t e p r z e z w o j s k o i p r z y ł ąc z o n e d o Woj s k o w y c h Z a k ła d ó w P i r o t e c h n i c z n y c h z a j mu jąc y c h s ię s c a l a n i e m i e l a b o r a c ją a mu n i c j i . N a p r z e ło mi e 1 9 2 4 - 1 9 2 5 r . o p r a c o w a ły one na z a mó w i e n i e w o j s k a , p i e r w s z e w n i e p o d l e g łe j Po l s ce dz i a ło , n a z wa n e 4 7 m m w z . 2 5 P o c i s k . N a ó w c z e s n e s t a nd a r d y b y ło ono ba rdzo dob re , n i e s t e t y j e g o b a d a n i a w y k o n y w a n e p r z e z w o j s k o t r w a ły ba rdzo d ługo , bo aż d o 1 9 3 0 r . W t y m c z a s i e s t a ło s ię one j uż p r z e s t a r z a łe i n i p r z y ję t o go na uzb ro j en i e . K i lka w y p r o d u k o w a n y c h s z t u k w y k o r z y s t a n o d o z a mo n t o w a n i a n a p o d w o z i a c h o p a n c e r z o n y c h i s t w o r z e n i a d z i a ł s a mo b i eżnych . By ły one ba rdzo chwa lone p r zez pance rn i aków a l e z j a k i e g o ś powodu n i e p r zy ję t o i ch na uzb ro j en i e . Pó ł f ab ryka tów mi e d z i a n y c h i mos iężnych dos t a r cza ły z a k ła d y N o r b l i n w i l o śc i ok . 370 t o n mi e s ięc z n i e .

Z PWU wspó łpracowa ły t eż Po l sk i e Zak ła d y O p t y c z n e S . A . , dos t a r cza jąc : p a n o r a my i ką t o mi e r z e p a n o r a mi c z n e , c e l o w n i k i i u r ząd z e n i a c e l o w n i c z e d o d z i a ł p - l o t , l une ty , l o rne tk i , p e ry skopy , b u s o l e , s z k ła mi e r n i c z e . W 1 9 3 5 r . w y t w ó r n i a o p r a c ow a ła i w y t w a r z a ła n a z a mó w i e n i e D e pa r t a me n t u P i e c h o ty l u n e t y c e l o w n i c z e d o k a r a b i n ó w s n a j p e r s k i c h . R y s 1 1

12

3 3 .1 Wy d a t k i mo d e r n i z a c y j n e M S Woj s k . n a P W U w l a t a c h 1 9 3 1 - 3 8

wyn ios ły 34 ,4 ml n z ł . M oż l iwo śc i p r o d u k c y j n e w s z y s t k i c h z a k ładów w roku op i ewa ły n a s u mę 94 ,7 ml n z ł , g d y t y mc z a s e m z a m ó w i o n o s p r zę t u t y l k o z a 3 6 , 8 ml n z ł . C o g o r s z e k w o t a z a mó w i eń s p a d ła w 1935 r . do 26 ml n z ł . Kosz ty pon i e s ione na powiększen i e zdo lno śc i p r o d u k c y j n e j mi a n o p r a w d o p o d o b n i e w y k o r z y s t ać d o p i e r o p o w y b u c h u w o j n y . M a ła p rodukc j a powodowa ła w y s o k i e k o s z t y j e d n o s t k o w e p r o d u k o w a n y c h t owarów. Za łoga PWU w r . 1930 wynos i ła 8 675 p r acown ików, by do 1935 r . spa ś ć do 8 187 p r acown ików, by na s tęp n i e w z r o s nąć do 1939 r . d o 1 2 0 0 0 p r a c o w n i k ó w .

G łównym dos t awcą p r o c h ó w i ma t e r i a łów wybuchowych by ła Pań s t w o w a Wyt w ó r n i a P r o c h u i M a t e r i a łów Krusząc y c h ( P WP) . W 1 9 2 8 r . k o s z t j e j b u d o w y w y n i ó s ł 1 6 1 5 6 t y ś . z ł . W l a t ach 1928 -1937 w y d a t k o w a n o n a n ią j e s zcze 43 ,9 mln z ł . Mie s ięczna zdo lno ś ć p rodukcy jna w 1935 r . wynos i ła 1 0 0 t o n p r o c h k a r a b i n o w e g o i 3 0 0 t o n p roch dz i a ło w e g o . Wr a z z p r o d u k c ją Bo ryszewa , wynoszącą 50 t on p rochu ka r ab inowego , pok rywa ła o n a p o t r z e b y p r z e my s łu a mu n i c y j n e g o i p o z w a l a ła u c z y n ić z a p a s y . D o d a t k o w o w y t w ó r n i a d o s t a r c z a ła ca ły a s o r t y me n t p r o d u k t ó w n a r yn e k c y w i l n y : g ó r n i c z e ładunk i wybuchowe , p r o c h d o a mu n i c j i m y ś l i w s k i e j , f e r r omi t ( d o s p a w a n i a e l e k t r y c zne g o ) , e t e r , mąc z kę d r zewną , b awe łnę ko lo idową . W l a t ach 1927 -1937 l i c zba p r acown ików wzros ła z 1545 do 3542 o sób . Dos t awcą pó ł f ab ryka tów by ły mi n . Z j ednoczone Fab ryk i Azo towe (ZFA) w Mo śc i c a c h i C h o r z o w i e , g d z i e k u p o w a n o k w a s a z o t o w y i s a l e t r y a mo n o wą , s o d o wą i p o t a s o wą o r az w ie l e i nnych pań s t w o w y c h i p r y w a t n y c h z a k ładów . W r a ma c h u n i e z a l eżn i a n i a s ię o d i mp o r t u w ładze wo j skowe pos t anowi ły z a s tąp ić b awe łnę c e l u l ozą d r z e w ną . R o z mo w y n a w y b u d o w a n i e n o w e j f a b r y k i z k r a j o w y m i p r o d u c e n t a mi n i e d a ły r ezu l t a t ó w . W z w iąz k u z t y m 1 9 3 4 r . M S Wo j s k . w r a ma c h d o t a c j i z e s k a r b u p ań s t w a i z f u n d u s z y w ła s n y c h P WP z a c zę ło budowę t a k i e g o z a k ładu w Niedomicach . Zos t a ła o n a z a k ońc z o n a d o p i e r o w 1 9 3 7 r . D z i e n n a z d o l n o ś ć p rodukcy jna wynos i ła 4 8 t o n c e l u l o z y . Kos z t y b u d o w y z a m k nę ły s ię kwo tą 11 ml n z ł . z 8 ml n p l a n o w a n y c h . O k a z a ło s ię j e d n a k że P i o n k i z a k u p i ły dużą i l o ś ć ba we łn y w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h A . P . i j e j używa ły do p rodukc j i , a w iększo ś ć c e l u l o z y mus i a n o s p r z e d ać n a i nnych rynkach . J e s z c z e j e d ną f i l ię P WP u z y s k a ła w 1935 r . k i edy t o w ła d z e w o j sk o w e p r z e ję ły o d B a n k u G o s p o d a r s t w K r a j o w e g o ( B G K ) T o w a r z y s t w o Akcy jne Nawozów Sz tucznych w Kie l cach . Po do inwes towan iu kwo tą 1 2 5 0 t y ś . z ł . z a k ła d w y t w a r z a ł n a j e j po t r zeby s tężony kwas s i a rkowy w i l o śc i 30 t on dz i enn i e . Doda tkowo n a r y n k u c y w i l n y m s p r z e d a w a ł : t e nże k w a s w e w s z y s t k i c h s tężen i ach , supe r fo s f a t i mąc z kę n a woz o wą .

3 .2 Z C e n t r a l n y c h W a r s z t a t ó w L o t n i c z y c h p o w s t a ły Pań s twowe Z a k ła d y L o t n i c z e w Wa r s z a w i e p r z y L o t n i s k u M o k o t o w s k i m. Z d e c y d o w a n o j e d n o c z e śn ie o t e chno log i i w j ak i e j ma ją być b u d o w a n e s a mo l o t y : p ó ł s k o r u p o w e j z g ła d k i e j b l a c h y d u r a l u mi n i o w e j . W c e l u z a p o z n a n i a s ię z n ią z akup iono l i c enc ję s a mo l o t u Wi b a u l t 7 i w y p r o d u k o w a n o 2 5 s a mo l o t ó w . W t y m c z a s i e P Z L n i e mi a ł duży c h z d o l n o śc i p rodukcy jnych i do św i a d c z e n i a w k o n s t r u o wa n i u w łasnych k o n s t r u k c j i . W c iąg u d w ó c h l a t z a p r o j e k t o w a n o s a mo l o t y : s z k o l n y P Z L - 5 , ł ączn ikowy Ł - 2 i my ś l i w s k i P - 1 . D w a p i e r w s z e o p u śc i ły z a k ład w

13

l i c z b i e 1 5 i 2 5 s z t u k . S a mo l o t my ś l i w s k o k o n s t r u k c j i i nż . Z y g m u n t a Pu ła w s k i e g o n i e z o s t a ł p r zy ję t y d o p r o d u k c j i , a l e s t a ł s ię p ro top l a s tom c a łe j r odz iny od P -1 do P -24 . By ł t o s a mo l o t c a łk o w i c i e me t a l o w y j e g o n o w a t o r s t w o p o l e g a ło na za s to sowan iu t zw . „p ła tu po l sk i ego” i noży c o w e g o p o d w o z i a . O d r z u c e n i e g o p r z e z w o j s k o s p owo d o w a n e b y ło z a s t o s o wa n i e m s i l n i k a r zęd o w e g o , g d y t y mc z a s e m z d e c y d o w a n o s ię n a s i l n i k i gwi a z d o w e . S a mo l o t z t a k i m n a pędem i n i eco zmode rn i zowany z o s t a ł p r zy ję t y na wyposaże n i e l o t n i c t w a p o d n a z wą PZL P -7 . W l a t ach 1932 -1933 dos t a r czono 150 e g z e mp l a r z y t e g o t y p u . J e g o n a s tęp c a z s i l n i e j s z y m s i l n i k i e m i k o l e j n y mi z mi a n a mi t o P Z L P - 1 1 . wyprodukowany w l a t ach 1933 -1936 w 2 0 5 s z t u k a c h d l a p o l s k i e g o l o tn i c twa . Zakup i ła g o i p r o d u k o w a ła R u mu n i a . S a mo l o t y t e s t a n o w i ły wyposaże n i e e s k a dr my ś l i w s k i c h w w o j n i e 1 9 39 r . N a s tęp n y mi m o d e l a mi b y ły PZL-19 i PZL-26 zap ro j ek towane spec j a ln i e na zawody C h a l l e n g e w 1 9 3 2 i 1 9 3 4 r . N a i c h kons t rukc j ach wzo rowane by ły wszys tk i e na s tęp n e s a mo l o t y P Z L . N a l eża ły do n i ch s amo lo ty bombowo- r o z p o z n a w c z e : P Z L - 2 3 K a r a ś p rodukowane w dwóch we r s j ach w l a t ach 1936 -1938 w l i c zb i e 250 s z tuk . W l a t a c h 1 9 3 4 - 1 9 3 6 z o s t a ł z ap ro j ek towany doskona ły dwu s i l n ikowy sa mo lo t bombowy PZL- 37 Ło ś . P r o d u k c j a p r o w a d z o n a w l a t a c h 1 9 3 8 - 1 9 3 9 z a k ończy ła s ię n a 124 Ło s i a c h . S t a n o w i ły one wyposażen i e B rygady Bombowe j we wrze śn i u 1939 r . w l i c zb i e 36 s z tuk . Za in t e r e sowane j ego kupnem by ło p ięć p ań s t w . P r ó b o w a n o t eż n i eudan i e skons t ruować s a mo l o t y p a s aże r sk i e . O p r a c o w a n o , mo d n y w ó w c z a s s a mo l o t w i e l o z a da n i o w y P Z L P - 3 8 / 3 9 . Zdoby ł o n r a z e m z P Z L - 3 7 r o z g ło s n a w y s t a w i e l o t n i c z e j w P a r yżu . N i e p r o d u k o w a n o g o j e d n a k s e r y j n i e z p o w o d u b r a k u o d p o w i e d n i c h s i l n i k ó w .

P r zed s amą w o j ną s k o n s t r u o w a n o n a s tępcą Ka ra s i a PZL- 46 Sum w p ięc i u e gz e mp l a r z a c h . N a d e s k a c h k r e ś l a r sk i ch zna jdowa ło s ię w i e l e s a mo l o t ó w my ś l i w s k i c h P - 4 5 - 6 3 . N a j b l iż sz y r ea l i za c j i by ł p ro j ek t P -50 , mi mo s ła b e g o s i l n i k a , z dążono wyprodukować t y l ko k i l ka p ro to typów. W ce lu wykorzys t an i a zdo lno śc i p rodukcy jnych , r ozbudowanego z a k ładu , PZL op racowa ło s amo lo ty t y lko na ekspo r t . By ły t o udane k o n s t r u k c j e . S a mo l o t y my ś l i w s k i e P Z L P - 2 4 w e s z ły na uzb ro j en i e t r z e c h p ań s t w . N i e z a i n t e r e so w a ł o n n a s z y c h w ładz wo j skowych . P r z e c i w N i e mc o m w a l c z y ł w b a r w a c h G r e c j i . S p e c j a l n i e n a z a m ó w i e n i e Bu łg a r i i o p r a c o w a n o s a mo l o t b o mb o w o - r o z p o z n a w c z y , b a z u jący na K a r a s i u , P Z L - 4 3 i w y p r o d u k o w a n o w i l o śc i 5 4 e g z e mp l a r z y . T a kże PZL 37 sp r zedawano do Rumun i .

Z d a jąc s ob i e s p r a wę z n i e w i e l k i c h z d o l n o śc i p rodukcy jnych z a k ładów w 1932 r . pod ję t o d e c y z ję o budowie nowych ob i ek tów f ab rycznych p r zy l o tn i sku Ok ęc i e . Nowe wa runk i pozwa la ły wyprodukować r o c z n i e 3 0 0 s a mo l o t ó w my ś l iwsk i ch l ub 150 b o mb o w y c h . K o s z t y w y n i o s ły 26 ,4 ml n z ł . Za t rudn i en i e z 750 p r acown ików w 1932 r . wz ros ło do ok . 4000 w 1939 r .

W sk ład PZL wesz ły upań s twowione zak ła d y : P o l s k i e Za k ła d y S k o d y p r o d u k u jąc e s i l n i k i p o d n a z wą Wy t w ó r n i a S i l n i ków PZL Nr 1 w Warszawie . Kosz towa ło t o 7 ml n z ł od szkodowan ia . Doda tkowo za 3 ,5 ml n z ł z w iększono i ch zdo lno śc i w y t w ó r c z e z 1 5 0 d o 2 2 5 s i l n i kó w roczn i e różn e j mo c y . Z a t r u d n i e n i e wz r o s ło z 2 5 0 0 d o 3 5 0 0 p r a c o w n i k ó w . W 1 9 3 6 r . p ań s two p r ze ję ło z a k łady P l age i La śk i e w i c z .

14

N a j e j mi e j s c e p o wo łano Lube l ską Wy t w ó r n i e S a mo l o t ó w . Wyt w a r z a ła o n a s a mo l o t y n a l i c e n c j a c h i n n y c h w y t w ó r n i g łównie RWD (RWD-14 C z a p l a ) i P Z L ( P Z L - 3 0 / 3 4 j a k o L WS - 6 / 8 Żu b r ) . W l a t a c h 1 9 3 6 - 1 9 3 9 z a t r u d n i e n i e w z r o s ło z 5 0 0 d o 1 0 0 0 o s ó b . W L WS o p r a c o w a n o u d a n y s a mo l o t o b s e r w a c y j n y L W S - 3 M e w a . Z dążo n o d o s t a r c z yć t y l k o k i l k a s z t u k . P r z e ję t e z os t a ły t eż z a k łady : Fab ryka Maszyn Pr ecyzy jnych Av ia S . A . i D o św i a d c z a l n e Wa r s z t a t y L o t n i c z e ( DW L ) . A v i a z a j mow a ła s ię r e mo n t e m s i l n i k ó w f i r my G n o me - R h o n e i p r o d u k c ją s i l n ików f i rmy Wr i g h t . W D W L k o n s t r u o wa n o s a mo l o t y p o d n a z wą RWD. Ta m p o w s t a ły mi n . R W D - 8 i R W D - 1 4 .

W ce lu za spoko j en i a wo jennych po t r zeb w zak re s i e l o tn i c twa D e p a r t a me n t A e r o n a u t y k i z a p r o p o n o w a ł budowę nowych f ab ryk , s a mo l o t ó w w M i e l c u - L u b l i n i e i s i l n i kó w w Dęb i c y - R z e sz o w i e . P ropozyc ją tą z a i n t e r e s o w a ł s ię Sz t ab G łówny , my ś ląc o p r z e z n a c z e n i u n o w y c h w y t w ó r n i d o p r o d u k c j i k o n s t r u o w a n y c h w ła śn i e b o mb o w c ó w Ło ś . P r o b l e m s t a n o w i ły p i en iąd z e , k t ó r y c h M SW o j s k . n i e p o s i a d a ło , a k r edy tu z BGK n i e uda ło s ię u z y s k ać . Dop i e ro p l an rozbudowy p r z e my s łu w o j e n n e g o o p r a c o w a n y p r z e z K o mi t e t S p r a w U z b r o j e n i a i S p r zę t u ( K S U S ) i z a t w i e r d z o n y 3 1 l i p c a 1 9 3 6 p r z y z n a ł n a t en ce l 36 ml n z ł . F a b r y kę s i l n i k ó w z l o k a l i z o wa n o w R z e s z o w i e , a p ła towców w M i e l c u . B u d o w a w R z e s z o w i e r u s z y ła w k w i e t n i u 1 9 3 7 r . J e j mi e s ięczna p r o d u k c j a mi a ła d ać 3 5 s i l n i k ó w mi e s ięczn i e na j edną z mi a nę . O t r z y ma ła ona nazwę Wy t w ó r n i a S i l n i k ó w N r 2 . Ręc z n y k a r a b i n ma s z y n o w y w z . 1 9 2 8

Nowobudowane zak łady bo ryka ły s ię z n i edobo rem wykwa l i f i kowanych robo tn ików. Czę ść k a d r y p o c h o d z i ła z P Z L , c zę ść zdoby to dz ięk i wysok im p ła c o m z i n n y c h d z i a łów p rzemys łu , a i t a k b r a k o w a ło o k . 1 5 0 0 p r a c o w n i k ó w . D l a i c h p o z y s k a n i a w y b u d o w a n o o s i ed l e f ab ryczne . W 1937 roku podwyż s z o n o i n w e s t y c ję do 51 mln z ł . ł ąc z n i e . P o c h o d ząc y c h z n i e mi e c k i c h o p ła t t r a n z y t o w y c h i f r a n c u s k i e j poży c z k i . Wyt w ó r n i a P ła towców n r 2 w Mie l cu p ro j ek towana by ła n a mi e s ięc z n e j z d o l no ś ć p r o d u k c j i : 1 2 b o mb o w c ó w d w u s i l n i k o w y c h , 1 9 j ednos i l n ikowych l ub 36 my ś l iwców. W s tyczn iu 1939 r . u ruchomiono mon taż s a mo l o t ó w b o mb o w y c h . Z a p r z e s t a n o g o j e d n a k i p r zygo towywano s ię do p rodukc j i s amo lo tów my ś l i w s k i c h . Wykońc z e n i e z a k ładu p r zewidywano w począ t ku 1940 r . Tu t a j t eż n a t r a f i o n o n a p r o b l e my k a d r o w e , na 4200 p r acown ików doce lowych we w r z e śn i u 1 9 3 9 r . p r a c o w a ło 700 . Budowa os i ed l a p r zyzak ładowego mi a ła pomóc w i ch l i kwidac j i .

3 .3 Pań s twowe Zak ła d y I nży n i e r i i ( PZ I nż . ) pows t a ły po po ł ąc z e n i u C e n t r a l n y c h Wa r s z t a t ó w S a moc h o d o w y c h , C e n t r a l n y c h War sz t a tów Łąc z n o śc i i Cen t r a lnych Wa r sz t a t ó w S a p e r s k i c h . P o c zą t kowo nowy twór nos i ł n a z wę C e n t r a l n y c h Wa r s z t a t ó w I nży n i e r i i ( C WI nż . ) i p o d l e g a ł Depa r t amen towi Inży n i e r i i M S Woj s k . , b y 1 9 ma r c a 1 9 2 8 r . o t r z y mać o s t a t e c z ną n a z wę i s t r u k t u rę . Twor z y ły ją z a k łady : Pań s t w o w a Wyt w ó r n i a S a mo c h o d ó w ( d a w n i e j C WS ) , P ań s twowa W y t w ó r n i a Łąc z n o śc i i P ań s t w o w a W y t w ó r n i a S a p e r s k a . W c z e r w c u do ł ąc z o no S t o c z n ię i Wa r s z t a t y w M o d l i n i e , d a w n e C e n t r a l n e Wa r s z t a t y M a r y n a r k i Woj e n n e j z p o r t e m r z e c z ny m n a Wi ś l e . W 1 9 3 0 r . P Z I nż . z a t r u d n i a ło 1621 p r acown ików. W tym sa my m roku BGK p rze ją ł z a d łu g i Z a k ła d y M e c h a n i c z n e U r s u s i p r z e k a z a ł j e P Z I nż . Fab ryka mi a ła

15

n o w o c z e s ną l i n ię p rodukcy jną o w y d a j n o śc i 750 s amoc hodów roczn i e w Czechowicach o r az by ła p r o d u c e n t e m s i l n i k ó w D i e s l a d uże j moc y . N a p o d s t a w i e l i c e n c j i S a u r e r a , z a c zę t o w y t w a r z ać s i l n i k i , s a moc h o d y c ięża r o w e i a u t o b u s y . Wys o k i e c e ny p roduk tów f i na lnych zmus i ły do i c h z a k u p ó w i n s t y t u c j e p ań s twowe g łó w n i e w o j s k o i P K P . P r z e z d w a l a t a u da ło s ię wykonać j edyn i e 180 po j azdów. Doskona łe j j a k o śc i s i l n i k i wy k o r z y s t a n o mi n . w c z o łgach , c iąg n i k a c h gą s i e n i c o w y c h i p o c iągach .

Dopie ro nawiąz a n i e w s p ó łp racy z S . A . F i a t w 1931 r . pozwo l i ło zwięk s z yć p rodukc ję s a moc h o d ó w o s o b o w y c h i c ięża rowych . Umowa o p i e w a ła n a 1 5 0 0 s a moc h o d ó w r o c z n i e . B y ły t o mo d e l e o s o b o w e F i a t 5 0 8 i 5 1 8 o r a z c ięża r o w e F i a t 6 2 1 i 6 1 8 . W ce lu powięk s z e n i a h a l mo n t ażo w y c h w y k o r z y s t a n o i s t n i e jąc e b u d y n k i ma g a z y n o w e . N o w y z a k ład nazwano Fab ryka Samochodów Osobowych i Pó łc ięża rowych . Począ t k o wo , d o 1 9 3 4 r . , t y l k o j e mo n t o w a n o . O d g r u d n i a t e g o r o k u , p o o t w a r c i u n o w e j f a b r y k i , r o z p o c zę t o i ch p rodukc ję z c zę śc i k r a jowych . PZInż . o t r z y my w a ła l i c z n e k r e d y t y n a r o z w ó j moż l i w o śc i p r o d u k c y j n y c h . D z ięk i n im w 1939 r . mog ła d o s t a r c z yć do 6 5 0 0 s a m o c h o d ó w r óżnych t ypów

W 1 9 3 1 r . w P Z I nż . op r acowano i p rodukowano w ła s n e j k o n s t r u k c j i mo t o c y k l w o j s k o w y C W S M 5 5 S o k ó ł 1 0 0 0 . D o c z e k a ł o n s ię n a s tępców w mode l ach Sokó ł 6 0 0 i 2 0 0 s p r z e d a w a n y c h w o j s k u i n a rynek cywi lny . D la wo j ska , w 1932 r . n a podwoz iu mo de lu 508 , PZInż . s kons t ruowa ło o d m i a nę t e r enową t z w . Ła z i k a i w ó z d o p r z e w o z u r a d i o s t a c j i . P r o d u k o w a n o t y l k o t e n d r u g i . W 1 9 3 5 r . n a z mo d e r n i z o w a n y m p o d w o z i u 5 0 8 / I I I op racowano s ze r eg po j azdów wo j skowych : s amochód t e r enowy Ła z i k i f u r g on - s a n i t a r k a . P o po ł ąc z e n i u mo d e l i 5 0 8 i 5 1 8 p o w s t a ły p o j a z d y s p e c j a l n e : c iągn ik a r t y l e r y j sk i P Z I nż . 302 d l a dz i a łe k 3 7 m m, d l a z mo t o r y z o w a n e g o p a t r o l u t e l e f o n i c z n e g o , f u r g o n , d o p r z e w o z u r a d i o s t a c j i i s p r zę t u o p t y c z n e g o . N a p o d s t a w i e p o d w o z i a 5 1 8 o p r a c o w a n o o d mi a nę t e r e n o wą d l a wyż s zych dowódców, t eż n a z w a ną Ła z i k . PZI nż . op r acowa ło k i l k a w łasnych kons t rukc j i . By ły t o : s a moc h ó d t e r e n o w y , z n a pęd e m n a c z t e r y k o ła P Z I nż . 303 . Se r i a s amochodów c ięża rowych o ładowno śc i : 3 , 5 t o n P Z I nż 7 0 3 / 7 1 3 i a u t o b u s ó w o p a r t y c h n a i c h p o d w o z i a c h P Z I nż . 7 2 3 , 2 , 5 t o n y P Z I nż . 603 . Nowa to r s twe m w mode lu 713 by ła k a b i n a t y p u w a g o n o w e g o z a mo n t o w a n a n a d s i l n i k i e m , a n i e z a n i m, powiększa ło t o p r ze s t r zeń ładunkową o 1 me t r .

Wszys tk i e t e kons t rukc j e wyposażono we w ła snego pomys łu s i l n i k i D i e s l a i b e n z y n o w e , w t y m n a pęd z a n e g a z e m d r z e w n y m. Wyprodukowano i ch po ok . 100 s z tuk , a p rodukc j a s e ry jna mi a ła r u s z yć w 1 9 4 0 r . W 1 9 3 6 r . z a k łady opu śc i ło ł ączn i e 3300 s amochodów, gdy z d o l n o ś ć p rodukcy jna wynos i ła ok . 4500 . Na rok 1939 p r zewidz i ano ok . 7 0 0 0 s a m o c h o d ó w . W t y m c z a s i e z i m p o r t u p o c h o d z i ły t y l k o łoży s k a i gaźn i k i . W p o s t a c i p r o to typów i s t n i a ły : c iągn i k a r t y l e r y j s k i 4 x4 P Z I nż . 3 4 2 , s a m o c h ó d t e r e n o w y 4 x 4 P Z I nż . 3 4 3 , c iągn i k r o l n i cz y i d o h o l o w a n i a s a mo l o t ó w n a l o t n i s k a c h PZI nż . 3 2 2 , s a moc h ó d o s o b o w y P Z I nż . 403 .

3 .4 Z a k ła d y I nży n i e r y j n e op r a c o w a ły c a ł ą r od z i nę s p r zę t u p a n c e r n e g o . ( R y s 1 3 C z o łg 7 T P j e d n o w i e k o w y ) J uż w 1929 r . j e s zcze w z a k ładach Ur sus opance rzono , op racowa n y w B i u r z e K o n s t r u k c y j n y m

16

B r o n i P a n c e r n e j , s a moc h ó d p a n c e r n y w z . 2 9 . O p a r t y o n b y ł n a podwoz iu s a moc h o d u c ięża rowego z napęd e m n a j e d ną o ś . W 1930 r . w CWS o p r a c o w a n o n a p o d s t a w i e t a n k i e t k i C a r d e n - L o y d w łasne p ro to typy TK-1 i T K - 2 . D o p i e r o d o p r a c o w a n y mo d e l T K - 3 p r z y ję t y z os t a ł w 1933 r . do u z b r o j e n i a . W 1 9 3 4 r . n a l i n i a c h mo n t ażowych zos t a ła z a s tąp i o na p r z e z z mo d e r n i z o w a ną TKS . Łączn i e w l a t a ch 1931 -36 wyprodukowano 600 t a n k i e t e k . W 1 9 3 9 r . o k . 2 4 z n i c h u z b r o j o n o w d z i a łko 20 mm FK wz . 3 8 A . J e j p o d w o z i e z a s t o s o wa n o w c iągn iku a r t y l e ry j sk im C2P p r o d u k o w a n y m w l a t a c h 1 9 3 7 - 3 9 , w ł ąc z n e j l i c z b i e 1 2 0 s z t u k . P i e r w s z ym c z o łg i e m p r o d u k o w a n y m w P Z I nż . by ł 7TP , op racowany w B i u r z e Ba d ań T e c h n i c z n y c h B r o n i P a n c e rn e j ( B B T B r . P a n c . ) n a p o d s t a w i e c z o łgu V icke r s -Ar ms t rong t yp E . P rodukowany w l a t ach 1936 -39 w l i c zb i e 132 s z tuk . Na j ego pods t awie pows t a ł c iąg n i k d l a a r t y l e r i i c iężk ie j i s ape rów C7P , w l a t ach 1934 -39 pows t a ło i ch 80 s z t u k . ( Ry s 1 4 C iąg n i k a r t y l e r y j s k i C 7 P c iągnąc y l u fę moźdz i e r za 220 m m ( w i d o k z t y łu) D a l s z y m r o z w i n ięc i e m b y ł c z o łg 9 T P z e z mi e n i o n y m s i l n i k i e m i o p a n c e r z e n i e m. W z a k ładz i e w Ur sus i e wybudowano t eż w roku 1938 p r o t o t y p c z o łg u s z y b k i e g o 1 0 T P , w z o r o w a n e g o n a c z o łgu Chr i s t i . J ego o d mi a n a , l e p i e j o p a n c e r z o n a 1 4 T P b y ła t y l k o n a p a p i e r z e .

W l a t ach 1937 /38 PZInż . op r acowa ło i w y k o n a ło p r o t o t y p y c z o łg ó w : p ły w a jącego PZInż . 1 3 0 i r o z p o z n a w c z e g o P Z I nż . 140 . Ten d r u g i p o d n a z wą 4TP mi a ł z a s tąp ić t ank i e tk i . Czo łg i n i e w e s z ły do u z b r o j e n i a r a z e m z o p r a c o w a n y m n a i c h p o d w o z i a c h c iąg n i k i e m P Z I nż . 1 5 2 . W t r a k c i e b u d o w y z n a j d o w a ł s ię c z o łg 20 t onowy (20TP) , u z b r o j o n y w d z i a ło 7 5 m m, p r z e w yż s z a jąc y k o n s t r u k c j e n i e mi e c k i e . W Z a k ła d a c h I nży n i e r y j n y c h z a p r o j e k t o w a n o t eż c iągn ik i ko łowo- gą s i en i cowe . P i e rwszy z n i ch wz . 34 l ub C4P pows t a ł na b a z i e p o d w o z i a c ięża rówk i Po l sk i F i a t 621 . By ł on l i c zn i e wykorzys tywany s a r t y l e r i i i wo j skach s ape r sk i ch . Na j ego podwoz iu zbudowano nawe t s a moc h ó d s t r aża c k i . W 1 9 3 8 r . z o s t a ły op racowane nowe t r anspo r t e ry ko łowo-gą s i e n i c owe P Z I nż . 2 0 2 i 2 2 2 , o p a r t e o p o d w o z i e c ięża r ówk i P o l s k i F i a t 6 1 8 . D o p r o d u k c j i sk i e rowano t en d rug i w i l o śc i 2 0 0 s z t u k w 1940 r . Pa mię t ać t r z e b a , że w s z y s t k i e p r o d uk o w a n e w P o l s c e po j azdy l i c ency jne by ły s p e c j a l n i e m o d y f i k o w a n e d o w y t r z y ma n i a t r udnych wa runków. By ło t o p r z e w ażn i e o g ó l n e w z moc n i e n i e kons t rukc j i .

W 1937 r . n a s tąp i ła r e o r ga n i z a c j a P ań s twowych Zak ła dó w I nży n i e r y j n y c h . O d t e g o mo me n t u s k ła d a ły s ię one z wy twórn i : Z a k ła d ó w M e c h a n i c z n y c h i M e t a l u r g i cznych Ur sus w Czechowicach , F a b r y k i S i l n i k ó w i A r ma t u r U r s us w War szawie , Fab ryk i Samochodów O s o b o w y c h i P ó łc ięża r o w y c h w Wa r s z a w i e , S t a c j i O b s łu g i w Wa r s z a w i e i S t o c z n i w M o d l i n i e . T a o s t a t n i a o p ró c z s p r zę t u s a p e r s k i e g o i łodz i mo to rowych w l a t ach 1934 -1936 zbudowa ła d w a mi n o w c e mor s k i e Ryb i twa i Cza jka .

3 .5 9 marca 1928 r . pows t a ły Pań s twowe Za k ła d y U mu n d u r o w a n i a ( P Z U mu n d . ) . P o s i a d a ły one zak łady w Poznan iu , K r a k o w i e i Wa r s z a w i e . R e a l i z o w a ły one z a mó w i e n i a w s z y s t k i c h s łużb pań s t w o w y c h . O d 1 9 3 5 r . o d d z i a ł wa r szawsk i z aczą ł wykonywać mundury na i ndywidua lne zamówien i a o f i c e r ó w . W 1 9 3 8 r . z a t r u d n i a ły o n e 1 6 1 5 p r a c o w n i k ó w , a m o c e p r o d u k c y j n e w y k o r z y s t y w a n e b y ły w

17

7 0 % . Z a k ła d y p r z e z c z a s s wo j e g o i s t n i e n i a b y ł mo d e r n i z o w a n y t y l k o w n i e w i e l k i m s t o p n i u , w y mi e n i a n o z uży t e ma s z y n y i r e mo n t o w a n o b u d y n k i .

W 1931 r . powo łane zos t a ję Pań s twowe Zak ła d y T e l e i R a d i o t e c h n i c z n e ( P Z T i R ) . W i c h s k ła d w e s z ły Pań s t w o w a Wyt w ó r n i a A p a r a t ó w T e l e g r a f i c z n y ch i Te l e fon i cznych i Pań s t w o w a Wyt w ó r n i a Łąc z n o śc i . Dz i a ła lno ś ć r o z p o c z y n a ją w nowyc h budynkach i z nowymi ma s z y n a mi . D z ięk i w z r o s t owi z a mó w i eń i d z i a ła l no śc i kons t ruk to r sk i e j a s o r t y me n t p r o d u k c j i c iąg le s ię zw ięk s z a ł . Zamówien i a wo j skowe s t a n o w i ły 33% war to śc i p r o d u k c j i . By ły t o r ad io s t ac j e N1 , N2 , ROW i ROK, W1 i apa r a ty t e l e fon i czne wz . 36 , ł ąc z n i c e t e l e f o n i c z n e , a p a r a t y n a s łuchowe . PZTiR wykona ł t eż wyposażen i e r ad iowe d l a po r tu w G d y n i i P o l s k i c h L i n i i L o t n i c z y c h o r a z c e n t r a lę t e l e fo n i cz ną d l a W a r s z a w y i 1 6 i n nyc h mi a s t . B y ła o n g łównym p roducen t em odb io rn ików r ad iowych i t e l e fo n i c z n y c h . W 1 9 3 8 r . p r a c o w a ło w n i ch 2865 p r acown ików.

W y d a t k i n a b u d o wę i p óźn ie j s zy rozwó j p r zemys ły w o j e n n e g o p o c h o d z i ły z b u dże tu i wyda tków pozabudże t o w y c h o r a z p oży c z k i i n f l a c y j n e j , i n n y c h p ożyczek i kosz tów t e r enów ods tąp ionych do budowy . W l a t ach 1924 -1927 z budże tu pochodz i ło 36 ,7 ml n z ł . a k o s z t y b u d o w y c z t e r e c h w i e l k i c h z a k ładów wyn iós ł 57 ,9 ml n z ł . r e s z t a p o c h o d z i ła z i n n y c h ź r ó d e ł . W l a t ach 1927 -1937 z budże t u wyda tkowano na t en ce l 90 ,9 ml n z ł . , a kosz ty i nwes tyc j i wyn ios ły 127 ,6 ml n z ł . Ok . 74 ,8 ml n z ł . n a rozwó j p r zemys łu , w l a t ach 1927 - 1939 ,wyda tkowa ło w o j s k o . P r z e d s ięb i o r s t w a z w łasnych zysków wyda tkowa ły na rozwó j ok . 11 ml n z ł . Pewne ś r odk i pozyskano ze s p r z e d aży s p r zę t u wo j skowego p r zez f i rmę E k s p o r t P r z e mys łu O b r o n n e g o S e p e w e . W s z c z y t o w y m o k r e s i e w r . 1 9 3 7 s p r z e d a ła o na t o w a r y w a r t o śc i 135 ml n z ł .

O g r o mną r o lę w rozwo ju p r zemys łu , z w ła s z c z a w o j e n n e g o o d e g r a ł B a n k G o s p o d a r s t wa K r a j o w e g o ( B G K ) . P e łn i ł o n r o lę g łównego k r edy todawcy w j ego rozbudowie . W wypadku bank ruc twa p r ze jmowa ł u p a d łe f i rmy i upań s t w a w i a ł j e . Czyn i ł t o z w łaszcza w wypadku gdy z a k ła d mi a ł z n a c z e n i e d l a o b r o n n o śc i . T a k s t a ło s ię z Zak ła d a mi S t a r a c h owi c k i mi . B y ł t o t zw . e t a tyzm pań s twowy . Ode g ra ł on ro lę t w ó r c y p r z e my s łu j a k o , że ka p i t a ł p rywa tny by ł z b y t s ła by . B G K p r z e ją ł w 1933 r . S towarzyszen i e Mechan ików P o l s k i c h z A me r y k i ( S M P z A ) . J ako w iększego p roducen t a ob rab i a r ek n i e dopu śc i ł do j ego upadku . Po r e o r g a n i z a c j i w 1 9 3 6 r . s t a ło s ię o n o l i c ząc y m p r o d u c e n t e m u z b r o j e n i a i wyposażen i a f ab ryk j e p roduku jących . Dos t a r cza ło mi n . moźd z i e r z e 8 1 m m , a o d 1 9 3 6 r . s t a ło s ię g łó w n y m d o s t a w cą dz i a łek ppanc . 37 mm wz . 36 . BGK p rze ją ł j e s zcze : z ak ła d y c h e mi c z n e S . A . A z o t w J a w o r z n i e p r o d u c e n t a ś r odków och rony ro ś l i n p r z e k a z u jąc ją ZFA; Towarzys two E k s p l o a t a c j i S o l i Po t a s o w y c h , p r o d u c e n t a n a woz ó w p o t a s o w y c h i i c h e k s p o r t e r a ; S . A . P r z e my s łu C h e mi c z n e g o B o r u t a z e Z g i e r z a , l e k i i ś r odk i ba rw iąc e i p o d d o s t a w c a f a b r y k z b r o j e n i o w y c h ; Z a k ła d y C h e mi c z n e G r o d z i s k S . A . , p r o d uc e n t g a z u d r z e w n e g o , p r o d u k t ó w d r e w n o p o c h o d n y c h , s z k ła . Za k łady t e po p r ze jęc i u z o s t a ły z r e s t ruk tu ryzowane , do f inansowane i r ozbudowane p r zez Bank . W r a ma c h p r z e my s łu pań s t w o w e g o w d r ożo n o j e d o p r z e my s łu wo jennego b e z p o ś r e d n i o l u b j a k o d o s t a w c ó w s u r o w c ó w i c zę śc i .

18

4 .

4 . 1 Cen t r a lny Okręg P r z e my s łowy (COP) (Rys 15 COP- ma pa o b s z a r u ) , t a ką n azwę w 1936 r . o t r zyma ł p r o j e k t r o z b u d o w y p r z e m y s łu , g łó w n i e w o j e n n e g o , w r e j o n i e o d d a lo n y m o d g r a n i c . P i e r w o t n i e b y ł t o 4 l e t n i p l an op racowany p r zez E . Kwia t k o w s k i e g o . W l a t a c h d w u d z i e s t y c h n o s i ł o n n a z wę t r ó j ką t a be z p i e c z eń s t w a . Z a p e w n i a ł on wzg lędne b e z p i e c z eń s t w o w c h w i l i a t a k u w r o g i e g o p ań s t w a c z y l i N i e mi e c l u b Związ k u R a d z i e c k i e g o . Wy b r a n y t e r e n n a l eża ł do 34 powia tów w c z t e r e c h w o j e w ó d z t w a c h : k i e l e c k i m, k r a k o w s k i m, l u b e l s k i m i lwowsk im. Obsza r K ie l ecczyzny wy typowano j ako su rowcowy , L u b e l s z c z y z nę j a k o a p r o w i z a c y j n y , a p o łudn iowy w wid ła c h Wi s ły i S a n u j a k o p r z e t w ó r c z y . W m i a rę po s tęp o w a n i a b u d ó w r o z mi a r y C O P - u powiększano . 27 paźdz i e rn ika 1936 r . z a tw ie rdzono p l an r o z mi e s z c z e n i a z a k ładów, a 5 l u t ego 1937 r . og ło s z o n o r o z p o c zęc i e i c h budowy . W ce lu p r zyc iągn ięc i a k a p i t a łu p rywa tnego w p ro j ek towanym re jon i e Min i s t e r s two F inansów, pod nac i sk i em wo j ska , zn io s ło p o d a t k i . P ro j ek towano ł ączn i e 17 zak ładów o raz rozbudowę j uż i s t n i e jąc y c h i i nwes tyc j e p rywa tne . Na jw ięk s z y m o b i e k t e m b y ł z a k ła d me t a l u r g i c z n y z l o k a l i z o w a n y n a g r u n t a c h w s i P ławno k . N i ska . O t r zyma ł o n n a z wę Z a k łady Po łu d n i o w e w S t a l o w e j Wol i .

B u d o w a r u s z y ła 2 0 ma r c a 1 9 3 7 r . a mi a n o ją z akońc z yć w ma rcu 1 9 4 1 r . P r z e b i e g a ła o n a n i e z w y k l e s z y b k o , j uż 7 kwie tn i a 1938 r . p r ze s t r ze lono p i e rwszą wyp rodukowaną a r ma tę . Fab ryka p r zeznaczona by ła d o w y t w a r z a n i a w y s o k i e j j a k o śc i s z l a c he t n e j s t a l i n a l u fy d z i a ł i k a r a b i n ó w o r a z i c h o b r ó b k i i s t a l i n a b l a c h y p a n c e r n e d o g r u b o śc i 40 mm. Now o śc ią by ły p i e c e hu t n i c z e p r z y s t o s owa n e d o o p a l a n i a g a z e m z i e mn y m. Woj s k o z a mó w i ło 1 3 2 d z i a ła i 1 4 4 l u f y o r a z c zę śc i do u z b r o j e n i a d l a i n n y c h z a k ładów. J ak w ięk s z o ść w z n o s z o n y c h w ó w c z a s f a b r y k S t a l o w a Wo l a b o r y k a ła s ię z b r a k a mi k a d r o w y mi . C zę ść z n i c h p o z y s k a n o z i n n y c h p o k r e w n e j b r a nży f i r m. A b y p o l e p s z yć wa runk i p r a c y w y b u d o w a n o 9 7 0 mi e s z k ań p r acown iczych w b lokach i 48 domków dwurodz innych . W s i e rpn iu 1939 r . p r acowa ło t a m o k . 3 7 0 0 o s ó b . Łączne kosz ty budowy do t ego roku wyn ios ły ok . 80 ml n z ł , p o c h o d ząc g łó w n i e z n i e mi e c k i c h o p ła t t r anzy towych . W oko l i cach S t a l o w e j W o l i mi a ła p o w s t ać p i e r w s z a w P o l s c e h u t a a l u mi n i u m. Skońc z y ły s ię one na zawiązan iu p r zeds ięb io r s twa S . A . Hu ta A l u mi n i u m . R o b o t y b u d o w l a n e n i e z dąży ły ru szyć . W o k o l i c a c h mi e j s c o w o śc i Dęb a i Ma j d a n K r ó l e w s k i p ow s t ać mi a ła W y t w ó r n i a A mu n i c j i N r D o w y b u c h u w o j n y r u s z y ł t y l k o w y d z i a ł p rodukc j i sp ło n e k i z a p a l n i k ó w . W Dąb r o w i e - B ó r k . K r a śn i k a pows t awa ła Wyt w ó r n i a A mu n i c j i N r 2 . T a m t eż t y k o r u s z y ł w a r s z t a t n a r zęd z i o w y i p r o d u k c j a z a p a l n i k ó w . K o s z t c a łkowi ty wy twórn i mi a ł wyn i e ś ć 72 ml n z ł . W s i e r p n i u 1 9 3 7 r . r o z p o c zę t o wznoszen i e Pań s t w o w e j F a b r y k i A mu n i c j i w J a w i d z u . O b l i c z a n o ją n a 3 0 ml n s z t u k a mu n i c j i k a r a b i n o w e j mi e s ięc z n i e o ra z a mu n i c ję k a l i b ru 20 -40 mm. W paźd z i e r n i k u w s t r z y ma n o r o b o t y , k t ó r e r u s z y ły w s i e rpn i 1939 r . W y t w ó r n i a P r o c h u N r 5 p o w s t a w a ła w K r a j o w i c a c h k . J a s ła . Do w y b u c h u w o j n y p r o d u k c j i n i e p o d ję t o .

19

M S Woj s k . p r z y ję ło p ropozyc j e budowy dwóch f ab ryk chemicznych . F i r ma B o r u t a S . A . mi a ła wybudować Wy twórn ię N i t r o z wiąz k ó w N i t r a t w Ob le śn e j G ó r z e k . S a r z y n y . N i e u d a ło s ię u ruchomić p rodukc j i s k ła d n i k ó w ma t e r i a łów wybuchowych . Druga p ropozyc j a , f i rmy L i gnoza S . A . z Ka towic , zobowiąz a ła s ię u ruchomić w P u s k o w i e k . Dęb i c y , w y t w a r z a n i e w t w o r z y w s z t uc z n y c h na p o t r ze by l o t n i c t w a i ma t e r i a łów wybuchowych . W Dęb i c y r u s z y ła fa b r y k a s z t u c z n e g o k a uc z u k u . W 1 9 3 9 r . p r o d u k c j a o s iągnę ła o śmi u t o n mi e s ięc z n e . W p r z y s z ło śc i mi ano o s iągnąć 6000 t on r o c z n i e . W y t w a r z a n o z n i e go o p o n y , u s z c z e l k i , p o d k ła dk i . N i e w i e l k a p r o d u k c j a n i e d a wa ła s a mow y s t a r c z a l n o śc i w t y m s e g me n c i e . W ma r c u 1 9 3 9 r . r u s z y ła Fab ryka Gum Jezdnych S tomi l w Dęb i c y j a k o f i l i a z a k ładu z Poznan i a . P rodukc j a wynos i ła 350 opon na dobę p r zy 285 p r acown ikach . Ws zys tk i e z akupywa ło M S Woj s l .

COP p rzyc iągną ł l i c znych i nwes to rów p rywa tnych . Dz ięk i p o p a r c i u w o j s k a o t r z y my w a l i o n i p o m o c k r e d y t o wą i p r z y s z łe z a mó w i e n i a , a z w o l n i e n i a p o d a t k o w e p o z w a l a ły l i c z yć n a z n a c z ne z y s k i . J e d n y m z n a j w ięk s z y c h t a k i c h i n w e s t y c j i b y ła od l e w n i a me t a l i k o l o r o w y c h z b u d o w a n a w G o r z y c a c h , p r z e z W a r s z a w s ką O d l e w n i e M e t a l i P ó ł s z l a c h e t n y c h E r a z ma M i e s z c z ań sk i ego i Tadeusza J a r o s z e ws k i e g o . W 1 9 3 9 r . z a t r u d n i a ła ona ok . 400 p r acown ików. Wspó łp racowa ła ona z Z a k ła d a mi P o łu d n i o w y mi . W Pus tyn i k . Dęb icy pows t a ła Wa l c o w n i a M e t a l i K o l o row y c h wybudowana p r zez Wa lcown ię Me ta l i S . A . w Dz iedz i cach . Koope rowa ła o n a z z a k ła d a mi l o t n i c z y mi i a m u n i c y j n y mi . P r o d u k c j i n i e u r u c h o mi o n o .

F a b r y k a K a b l i S . A . z K r a k o w a p o ję ła s ię po s t awien i a z ak ła d u wspó łpracu jąc e g o z l o t n i c t w e m i z a k ła d a mi a m u n i c y j ny mi . P o w s t a jąc y Z a k ład Me ta lowy Dwikozy S . A . n i e u ruchomi ł p rodukc j i .

Ważną r o lę d l a w o j s k a mi a ły s p e łn iać b u d o w a n y w P o n i a t o w e j z a k ła d f i l i a l n y P ZR i T . I c h u k ońc z e n i e p r z e w i d y w a n o n a p r z e ło m i e l a t 1 9 4 0 / 4 1 . W y r z u t n i k i b o mb o w e d o s k o n a łe j , świa towe j j ako śc i , p rodukowa ła W y t w ó r n i a Wyr z u t n i k ó w d o B o mb W . Świą t e ck i e g o w L u b l i n i e . T o w n i e w y p o s ażo n e z o s t a ły na jnowsze bombowce PZL 37 Ło ś . W mi e śc i e t y m w i e l ką wy twórn i e s i l n ików do s amoch o d ó w f i r my G e n e r a l M o t o r s w y b u d o w a ła S . A . L i l p o p , R a u i L o e w e n s t e i n . M i a ła o na t eż mon town ię s a moc h o d ó w t e j ma r k i w Wa r s z a w i e . D o s k o n a łe j j a k o śc i c ięża rówk i z n a l a z ły o d b i o r cę w MSWoj s k . W cza s i e tworzen i a COP wo j s ko n i e z apomnia ło o i s t n i e jąc y c h j uż z a k ładach . Dz ięk i c iąg łym inwes tyc ją zw iększa ły o n e s w e moc e p r o d u k c y j n e i z a t r u d n i e n i e . W l a t ach 1937 - 38 l i c zba p r acown ików w p o s z c z e gó l n y c h f a b r y k a c h r o s ła n a s tępu jąco : w FB z 2537 do 4660 , w FA z 3047 do 4359 .

W t y m c z a s i e i s t n i a ło j e s z c z e w i e l e f i r m k t ó r e z a i n w e s t o w a ły w COP lub nos i ły s ię z t a k i m p o mys łe m . M i a ły o n e j e d n a k mn i e j s z e z n a c z e n i e d l a w o j sk a l u b n i e r o z p o c zę t o i ch budowy . F i n a n s o w a n i e c zę śc i p ań s twowe j COP odbywa ło s ię z c zę śc i b u dże t u pań s twa p r zewidz i anego na t en c e l . P o n a d t o F r a n c j a mi a ła u d z i e l ić n a m k r e d y t u ma t e r i a łowo- f inansowego na kwo tę 2 ml d . F r anków. Pewną

20

c zę ść pok rywa ły n i e mi e c k i e z o b o w iąz a n i a f i n a n s o w e z a p r z e w o z y k o l e j o w e p r z e z P o l s kę . P r zewidu jąc mi m o t e g o p r o b l e m y z p i e n ięd z mi p r ezyden t powo ła ł Fundusz Obrony Na r odowe j (FON) . Wcze śn i e j i s t n i a ły Fu n d u s z O b r o n y P r z e c i w l o t n i c z e j i F u n d u s z O b r o n y M o r s k i e j . W spo łe c z eń s t w i e p o l s k i m r o z p o w s z e c h n i o n y b y ł w ó w c z a s g e s t da r ó w b r o n i d l a w o j s k a . C zę ść i nw e s t y c j i z o s t a ła p r z e p r o w a d z o n a z w y p r a c o w a n y c h z y s k ó w i s t n i e jąc y c h j uż z a k ładów. F i rmy p rywa tne zdobywa ły f u n d u s z e z a c iąga jąc k r edy ty , na p r e f e r ency jnych wa runkach , w y k o r z y s t y w a ły p o s i a d a n y k a p i t a ł l u b w y p u s z c z a ły akc j e . Zakupy t ych p a p i e r ó w w a r t o śc iowych pozwo l i ły BGK p rze ją ł c zęść z n i ch . M oźdz i e r z 310 mm

21

Zakończenie P o w s t a w a n i e p r z e m y s łu wo jennego w Po l s ce na t r a f i a ło na

o g r o mn e p r o b l e my . N a j w ięks z y m z n i c h b y ły p i en iądz e . W ła d z e w o j s k o w e z w łasnego budże t u n i e b y ły ws t an i e go s tworzyć . N i ezbęd n a o k a z a ła s ię p o mo c p ań s t w a . Wi e l k i m j e g o w y s i łk i e m s t w o r z o n o n i e z będ ne z a k ła d y w y t w a r z a jąc e b r oń i s p r zę t wo j enny . Pozwo l i ło t o z a o s z c zęd z ić w a l u t y o b c e n i e z będ n e d l a m ło d e g o p ań s t w a . Wi e k i k r y z y s da ł s ię odczuć w p r zemy ś l e w o j s k o w y m , a l e d z ięk i z akupom i n t e r w e n c y j n y m p r z e t r w a ł on bez w ięk s z y c h z w o l n i eń . Da jąc w tych t r u d n y c h c z a s a c h t y s iąc e d ob r z e p ła t n y c h mi e j s c p r a c y . W t y m o k r e s i e w i e l k i e p r o b l e my f i n a n s o w e p r z eżywa ły p rywa tne f ab ryk i zw iąz a n e z p r o d u k c ją w o j s k o wą . J a k o n i e z będne d l a ob ronno śc i k r a j u n i e m o g ły u l e c l i k w i d a c j i , z os t a ły więc p r z e ję t e p r z e z p ań s t w o i p r z e k a z a ne w z a r ządzan i e wo j sku . Nowa e r a nadesz ła z c h wi lą ode j śc i a k r y z y s u i w z r o s t e m k o n i u n k t u r y św i a t o w e j . S k u mu l o w a ło s ię t o n i e s t e t y z e zdobyc i em w ła d z y p r z e z H i t l e r a i w z r o s t e m z a g r oże n i a w o j e n n e g o . I dąc n a p r z e c i w t y m p r o b l e mo m r ó w n o c z eśn i e r ząd i w ła d z e w o j s k o w e op racowa ły p l an rozwo ju p r zemys łowe go Po l sk i . P i e rwszy p r zewidywa ł r ó w n o mi e r n y r o z wó j c a łego k r a ju . P l an d rug i p r zewidywa ł r o z w ó j g o s p o d a r c z y ś rodkowe j j ego czę śc i , w s t r a t e g i c z n y m o d d a l e n i u o d g r a n i c . Te n p l a n z o s t a ł p r ze fo r sowany i wdrożony do wykonan i a . Wi e l u n a u k o w c ó w s u g e r u j e iż i n w e s t o w a n i e o g r o mn y c h k w o t w t w o r z e n i e n o w o c z e s n y c h f a b r y k z z a p l e c z e m w g łu s z y i n d u s t r i a l n e j by ło b ł ęd e m. W m o me n c i e r e a l n e g o z a g r oże n i a n a l eża ło t e k w o t y w y d ać n a b r oń w i s t n i e jąc y c h j uż z a k ładach i w t en sposób wzmocn ić n a s z e s i ły zb ro jne . Fak t em j e s t j ednak , że d o 1 9 3 9 r . g r oźba wo jny n i e i s t n i a ła . P r z e w i d ywa n o d łu g i o k r e s k o n i u n k t u r y , k t ó ry na j l ep i e j da s ię w y k o r z y s t ać budu jąc w tym cza s i e s i l ny p r zemys ł . Tą r ozbudowę s p o łeczeń s t w o o d c z u łoby dop i e ro w l a t ach cz t e rdz i e s tych . Fak t em j e s t j ednak , że w 1 9 3 9 r . P o l s k i p r z e my s ł n i e s z e d ł p e łną pa rą . I s t n i a ły duże n i e wy k o r z y s t a n e moc e p r o d u k c y j n e . W ła d z e w o j s k o w e i c y w i l n e n i e p o s t a r a ły s ię p od c z a s t yc h s z e śc i u mi e s ięcy na moż l i w i e ma k s y ma l n e p r z y g o t o w a n i a d o w o j n y , j a k b y s ię j e j n i e s p o d z i e wa ły .

22

Przypisy J . Go ł ęb i o w s k i , P r z e my s ł w o j e n n y w P o l s c e 1 9 1 8 - 1 9 3 9 , K r a k ó w 1 9 9 0 , s . 14 -19 ; W. G łe b o w i c z , R . M a t u s z e ws k i , T . N o w a k o w s k i , I n d y w i d u a l n a b r oń s t r z e l e c ka I I w o j ny św i a t o w e j , Wa r s z a w a 2 0 0 0 , s . 4 1 - 4 2 ; J . Go ł ęb iowsk i , dz . cy t . , s . 21 ; B rakowa ło w a l u t w y mi e n i a l n y c h , k t ó r y c h żąd a l i z a g r a n i c z n i d o s t a w c y , z w ła s z c z a A n g i e l s c y . A mu n i c ję z a k u p i o ną w Czechos ło w a c j i n i e możn a b y ło d o s t a r c z yć d o k r a j u z p o w o d u p r z e s z k ó d s t a w i a n yc h p r z e z t a mt e j s z y r ząd . Tamże , s . 2 4 ; T a mże , s . 2 5 - 2 7 ; T a mże , s . 3 0 - 3 2 ; T a mże . s . 3 8 - 4 0 ; M. C iep l ewicz , dz . cy t . , s . 92 ; Za rys dz i e jów wo j skowo śc i p o l s k i e j ( 1 8 6 4 - 1 9 3 9 ) , Wa r s z a w a 1 9 9 0 , s . 4 4 7 ; M. C iep l ewicz , dz . cy t . , s . 93 ; T . Chwa lczyk , A . G la s s , Samo lo ty PWS, War szawa 1990 , s . 7 ; K . S ławiń sk i , Dz i e j e po l sk i ch sk r zyde ł , Wa r s z a w a 1 9 7 4 , s . 4 3 ; T a mże , s . 7 - 3 5 ; J . Go ł ęb iowsk i , dz . cy t . , s . 54 ; T a mże , s . 5 7 - 5 8 ; Za rys dz i e jów . . . , s . 448 -450 ; J . Go ł ęb iowsk i , dz . cy t . , s . 65 -69 ; Za rys dz i e jów . . . , s . 541 ; M . C i e p l e w i c z , d z . c y t . , s . 9 7 ; J . Go ł ęb iowsk i , dz . cy t . , s . 72 ; T . Nowak owsk i , Ręc z n y k a r a b i n ma s z y n o w y w z . 2 8 , N T W, n r 5 / 1 9 9 6 , s . 13 -12 i Z . Gwóźdź , P . Z a r z y c k i , P o l s k i e k o n s t ru k c j e b r o n i s t r z e l e c k i e j , W a r s z a w a 1 9 9 3 , s . 1 9 3 - 2 0 2 ; A . P o p i e l , U z b r o j e n i e l o tn i c twa po l sk i ego 1918 -1939 ; R . Ma tuszewsk i , I . J . Wo jc i echowsk i , Ka rab in Mause r wz . 1898 , w „ T y p y b r o n i i u z b r o j e n i a ” z e s z y t n r 9 1 , Wa r s z a w a 1 9 8 3 , s . 1 3 i W . G ł ęb o w i c z . . . , d z . c y t . , s . 4 2 - 4 4 ; T . N o w a k o w s k i . K a r a b i n p rz e c i w p a nce rny wz . 35 Urugwa j , [w] NTW nr 6 /1995 , s . 11 ; A . C i e p l oń sk i , 9 mm p i s t o l e t VIS wzó r 1935 , [w] NTW, n r 11 /1993 , s . 4 -5 ; J . Go ł ęb iowsk i , dz . cy t . , s . 92 ; R . Ło ś , A r t y l e r i a p o l s k a 1 9 1 4 - 1 9 3 9 , W a r s z a w a 1 9 9 1 , s . 2 2 8 - 2 2 9 i 2 4 4 ; P . R o z w a d o w s k i , P o l s k i e a r ma t y p r z e c i w l o t n i c z e 7 5 m m w z . 3 6 / 3 7 o r a z 40 mm Bofo r s , [w] TBiU n r 183 , s . 3 i 14 -15 ; P . Z a r z y c k i , P o l s k a a r ma t a d a l e k o n o śna ka l . 155 mm wz . 1940 , [w] N T W, s . 3 2 - 3 4 ; J . Go ł ęb iowsk i , dz . cy t . , s . 210 -215 ; T a mże , s . 2 1 8 ; Za rys dz i e jów . . . , s . 543 ; Z . Gwóźdź , P . Z a r z y c k i , d z . c y t . , s . 1 4 i 2 2 - 4 5 ; J . Go ł ęb iowsk i , dz . cy t , s . 220 -221 ;

23

P . Za rzyck i , 47 mm dz i a łko wz . 25 Poc i sk , [w] N T W , n r 3 / 1 9 9 7 , s 1 0 - 1 1 i 1 6 ; J . Go ł ęb iowsk i , dz . cy t . , s . 100 ; T a mże , s . 8 5 i 9 0 ; T a mże , s . 1 0 3 - 1 0 7 ; A . G l a s s , S a mo l o t y P Z L 1 9 2 8 - 1 9 7 9 , s . 1 3 - 1 6 ; T a mże , s . 1 9 - 2 0 ; T a mże , s . 2 1 - 2 6 ; J . Go ł ęb iowsk i , dz . cy t . , s . 118 -224 ; J . Go ł ęb iowsk i , Zapoczą t k owa n i e P ań s twowych Zak ła dó w L o t n i c z y c h w R z e s z o w i e i M i e l c u ( 1 9 3 7 - 1 9 3 9 ) , [ w ] „ S t u d i a H i s t o r y c z n e ” , n r 2 ( 1 6 9 ) / 2 0 0 0 , s . 2 8 5 - 2 9 3 ; J . Go ł ęb i o w s k i , P r z e my s ł wo j enny . . . , s . 127 -134 ; T a mże , s . 1 3 4 - 1 3 7 ; A . Jońca , R . Szubań s k i . J . Ta r c z yń s k i , Wr z e s i eń 1 9 3 9 . P o j a z d y W o j s k a P o l s k i e g o . B a r w a i b r oń . Wa r szawa 1990 , s . 90 -97 ; T a mże , s . 1 0 3 - 1 2 2 ; T a mże , s . 1 8 0 - 1 9 8 ; T a mże , s . 6 8 - 7 3 i R . S z u b ań s k i , P o l s k a b r oń p ance rna 1939 , Wa r szawa 1982 , s . 37 -45 ; J . M a g n us k i , C z o łg 1 0 T P , [ w ] N T W, n r 6 / 1 9 9 6 , s . 9 - 1 4 ; T e nże , C z o łg i r ozpoznawcze PZInż 1 3 0 i P Z I nż . 1 4 0 , [ w ] N T W, n r 1 1 / 1 9 9 3 , s . 8 - 1 2 ; T . Ju rga , Obrona Po l sk i 1939 , Wa r szawa 1990 , s . 47 ; A . Jońca , R . Szubań s k i . . . , s . 2 0 2 - 2 1 5 , J . Go ł ęb i o w s k i , P r z e my s ł wo j enny . . . , s . 137 ; J . P e r t e k , Wi e l k i e d n i ma łe j f l o t y , P o z n ań 1990 , s . 581 ; J . Go ł ęb i o w s k i , P r z e my s ł wo j enny . . . , s . 145 -148 ; T a mże , s . 1 4 9 - 1 6 5 ; T a mże , s . 1 6 6 - 1 8 9 ; Nazwa COP po j awi ła s ię po r az p i e rwszy w mie s ięc z n i k u „ Z i e m i a ” w a r t y k u l e S . M a l e s sy i Z . K o z łowsk i ego o zagospoda rowan iu cen t r a lnych o b s z a r ó w p ań s t w a , T a mże , s . 2 5 3 ; Za rys dz i e jów . . . , s . 657 ; J . Go ł ęb i o w s k i , P r z e my s ł w o j e n n y . . . , s . 2 6 2 - 2 8 5 ;

24

Indeks I lu s t rac j i R y s . 1 C z o łg NC-27

Rys 2 Czo łg P Z I nż . 130 Rys 3 Czo łg TKS

R y s 4 S a m o c h ó d t e r e n o w y Ła z i k

Rys 5 Ap a ra t Mor s ` a , www. rkd .p rv .p l /

25

R y s 6 D z i a ło p r zec iw lo tn i cze na s amochodz i e Po l sk i F IAT 621

Rys 7C iąg n i k a r t y l e r y j s k i P Z I nż . 202 h t t p : / /www. i i r p . p rv .p l /

R y s 8 D z i a łk o 4 7 m m w z . 2 5 P o c i s k

Rys 9 C iężk i k a r a b i n ma s z y n o w y C 1

26

R y s 1 0 C z o łg V i c ke r s E w w a r i a nc i e j e d n o w i eżowym

R y s 1 1 K a r a b i n M a u s e r z c e l o w n i k i e m o p t y c z n y m

R y s 1 2 C iągn ik a r t y l e ry j sk i C7P c iągnąc y l u fę moźdz i e r za 220 mm ( w i d o k z p r z o d u )

27

R y s 1 3 C z o łg 7TP j ednowiekowy

Rys 14Ciągn ik a r t y l e ry j sk i C7P c iągnąc y l u fę moźdz i e r za 220 mm ( w i d o k z t y łu) R y s . 1 5 C O P - ma p a o b s z a r u

28

29

Bibliografia:  Z . L a n d a u , W. R o s z k o w s k i , P o l i t y k a g o s p o d a r c z a I I R P i P R L ,

W a r s z a w a 1 9 9 5 .  T . G r a b o w s k i , I n w e s t y c j e z b r o j e n i o w e w g o s p o d a r c e Po l s k i

M ięd z y wo j e n n e j , W a r s z a w a 1 9 6 3 .  J . Go ł ęb i o w s k i , P r z e my s ł w o j e n n y w P o l s c e 1 9 1 8 - 1 9 3 9 , K r a k ó w

1990 .  W. G łe b o w i c z , R . M a t u s z e ws k i , T . N o w a k o w s k i , I n d y w i d u a l n a

b r oń s t r z e l e c k a I I w o j n y św i a t o w e j , W a r s z a w a 2 0 0 0 .  A . P o p i e l , U z b r o j e n i e l o tn i c twa po l sk i ego 1918 -1939 .  R. Ło ś , A r t y l e r i a p o l s k a 1 9 1 4 - 1 9 3 9 , W a r s z a w a 1 9 9 1 .  J . Go ł ęb iowsk i , Zapoczą t k owa n i e P ań s twowych Zak ła dó w

L o t n i c z y c h w R z e s z o w i e i M i e l cu (1937 -1939 ) , [w] „S t ud i a H i s to ryczne” , n r 2 (169 ) /2000 .

 I n t e r ne t , h t t p : / / w w w . r k d . p r v . p l .  A. Radz iw i ł ł , W. R o s z k o w s k i , H i s t o r i a 1 8 7 1 - 1 9 4 5 .

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome