Historia instytucji politycznych, ćwiczenia - Notatki - Politologia - Część 2, Notatki'z Politologia
Moniczka
Moniczka12 June 2013

Historia instytucji politycznych, ćwiczenia - Notatki - Politologia - Część 2, Notatki'z Politologia

PDF (914.9 KB)
23 strony
9Liczba pobrań
1000+Liczba odwiedzin
100%on 1 votesLiczba głosów
Opis
Politologia: notatki z zakresu politologii przedstawiające historię instytucji politycznych; ćwiczenia. Część 2.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 23
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

24

Głównym wnioskiem płynącym z tych reguł – reguł, które przez całe stulecia określały stosunki międzynarodowe – było to, że kluczowym elementem w powiększeniu przez dany kraj swoich zasobów metali szlachetnych jest korzystny bilans handlowy. Każdy kraj musiał eksportować więcej dóbr i usług niż importował, oczywiście o ile nie był w stanie zwyczajnie wytwarzać dużych ilości własnych metali szlachetnych. Przykładowo, Anglia założyła kolonie na półkuli zachodniej po części aby posiadać własne źródło drewna i nie musieć kupować go w obszarze bałtyckim. Było to ważne dla przemysłu stoczniowego, a więc w tworzeniu potęgi morskiej. Merkantylizm był siłą napędową kolonializmu, w myśl zasady, że wielkie imperium to klucz do bogactwa.

Makiawelizmdoktryna polityczna sformułowana przez Niccolò Machiavellego, autora Księcia. Głosi ona, że najważniejszym celem w polityce jest racja państwa, dobro państwa. Aby ją osiągnąć można korzystać z wszelkich dostępnych środków (także np. podstępu i okrucieństwa) – nie ma żadnych kryteriów moralnych. Polityka wg Machiavellego to sztuka skutecznego działania, która musi być oddzielona od moralności – w polityce chodzi o skuteczność, a nie o czynienie dobra. Mąż stanu, aby prowadzić skuteczną politykę, musi także sięgać po środki i metody sprzeczne z zasadami moralnymi. Rządzenie powinno polegać na wytwarzaniu przeświadczenia, że działania rządzącego są w istocie dobre. Władca powinien zachowywać pozory łaskawości, prawości, człowieczeństwa, a siłę i terror powinien łączyć z podstępem i zdradą. Pożądane jest, by poddani szanowali i kochali swojego władcę, a przynajmniej – by wywoływał on lęk. Potocznie makiawelizm oznacza postawę charakteryzująca się cynizmem i brakiem skrupułów w dążeniu do celu.

MONARCHIE ABSOLUTNE

Absolutyzm polityczny – to pogląd z dziedziny myśli politycznej, wg którego jest dobrze uzasadnione, by władza przysługująca jednemu człowiekowi lub grupie ludzi sprawujących ją w państwie przysługiwała im bez ograniczeń, przy czym ma się na myśli ograniczenia prawne, a czasem nawet moralne. Władzę absolutną można sprawować w ramach rozmaitych ustrojów i nie jest ona ograniczona tylko do monarchii absolutnej. Absolutyzm władzy polega nie tyle na formalnej stronie ustroju, lecz na tym kto w rzeczywistości sprawuje władzę i czy osoba lub grupa ją sprawująca jest ograniczona prawnie, np. przez konstytucję, czy też stoi całkowicie ponad prawem.

Absolutyzm klasyczny (ludwikowski, francuski) – węższe znaczenie absolutyzmu. Jest to forma rządów monarchicznych, która pojawiła się w Europie w XVI wieku. Wywodzi się z idei starożytnej i średniowiecznej. Podwaliny nowożytnej koncepcji absolutyzmu stworzyli Niccolò Machiavelli i Jean Bodin. Absolutyzm, oparty na idei pełnej suwerenności monarchy, mogącego ingerować we wszystkie sfery życia społecznego dzięki swobodzie prawodawczej oraz silnemu aparatowi biurokratycznemu, rozwinął się w pełni w wiekach XVII i XVIII (Anglia za Jakuba I, Francja za Ludwika XIV). W ramach absolutyzmu nastąpiła maksymalna koncentracja władzy politycznej w rękach monarchy, powodująca ograniczenie wpływów arystokracji i szlachty, a zarazem tłumienie aspiracji politycznej bogatej burżuazji. Głównymi ideologami klasycznej formy absolutyzmu byli kardynał Armand Jean Richelieu i Jacques-Bénigne Bossuet we Francji, Robert Filmer w Anglii. Cechy absolutyzmu klasycznego:

centralizm - władza skupiona w rękach króla  biurokratyzm - nadmiernie rozbudowany aparat administracyjny

docsity.com

25

etatyzm - przejmowanie przez państwo administracji nad prywatnymi przedsiębiorstwami lub tworzenie nowych przedsiębiorstw państwowych przy pomocy kapitału państwowego. W szerszym znaczeniu często utożsamiany z interwencjonizmem państwowym.

militaryzm - tworzenie zawodowej armii  ekspansjonizm - powiększanie terytorium państwa kosztem sąsiadów

W dalszym rozwoju absolutyzm uległ przemianom w miarę rozpowszechniania się idei oświeceniowej, tworząc w Prusach, Austrii oraz częściowo w Rosji formę absolutyzmu oświeconego. Francja nie przeszła reform oświeceniowych. Francja – XVII wiek – istniało 16 lokalnych parlamentów. Parlament mógł blokowaćordonanse królewskie (królewskie akty prawodawcze wydawane we Francji za panowania Kapetyngów i Burbonów (do 1789) oraz w Anglii (do XV w.) ). Parlament musiał jednak zaakceptować ordynanse wtedy, gdy król sam zaprezentował i ogłosił je w danym parlamencie. Organy centralne – urząd kanclerza (jedynie on pozostał z dawnych funkcji) – kontrolował przepływ dokumentów, był przewodniczącym jednej z rad królewskich (Radzie Stron Procesowych - tej, która miał kompetencje sądownicze) – tym samym zbliżał się do pozycji ministra sprawiedliwości. Reszta organów przekształciła się w funkcje reprezentatywne. Sekretarze stanu – czterech, pełnili funkcję raczej jako przedstawiciele króla. Pełnili nadzór nad sądownictwem, finansami, administracją. Mogli utrzymywać stosunki z sąsiadującymi krajami. Koniec XVI wieku – zmiana funkcji sekretarza w funkcję ministra. Jeden z sekretarzy został ministrem spraw zagranicznych, jeden ministrem marynarki, jeden ministrem dworu królewskiego, jeden ministrem wojny. Szóstym ważnym urzędnikiem był Generalny Kontroler Finansów – zajmował się ściąganie podatków i nakładaniem ceł. Zajmował się wszystkimi sprawami związanymi z handlem, przemysłem i rolnictwem. Od początku XVIII wieku tych sześciu urzędników zaczęło się nazywać „ministrami”. Nie wytworzyła się jednak jeszcze formuła Rządu. Francja zatrzymała się w drodze ku nowoczesności.Rada Królewska – zasiadali w niej dawni arystokraci oraz nowi urzędnicy z nadania królewskiego (posiadali oni większość). Istniały 4 sekcje – Rada Stron Procesowych (przewodniczył jej kanclerz, pewne cechy sądu administracyjnego, głównie jednak pełniła funkcje sądu kasacyjnego). Rada Tajna (przewodniczył jej król, który również ustalał jej skład. Zajmowała się polityką zagraniczną państwa, zawieraniem pokoju, wypowiedzeniem wojny). Rada Depesz (przewodniczył jej król, zajmowała się sprawami wewnętrznymi państwa). Rada Finansów (zajmowała się budżetem państwa). Cała Rada Królewska miała charakter jedynie doradczy, ale to z niej wykształcił się parlament. Postanowienia Rady – akty wydawane przez Radę Królewską. W dalszym rozwoju absolutyzm uległ przemianom w miarę rozpowszechniania się idei oświeceniowej, tworząc w Prusach, Austrii oraz częściowo w Rosji formę absolutyzmu oświeconego. Francja nie przeszła reform oświeceniowych. Anglia (lata 1485-1548, 1558-1603) – absolutyzm nie rozwinął się w takim stopniu jak w innych krajach. Umocnieniu absolutyzmu sprzyjał jednak rozdział katolicyzmu na anglikanizm. 1539 rok – parlament przyjął ustawę na mocy której upoważniono króla do wydawania proklamacji (ustawa która wchodzi w życie). Tym samym parlament po 1539 roku stał się królowi zbędny do ustanawiania prawa. Jednocześnie Anglia przeżywa

docsity.com

26

bardzo szybki rozwój ekonomiczny, rozwój handlu – co pomaga w łagodny sposób wprowadzać absolutyzm. Rada Królewska – przekształcona zostaje w Tajną Radę (dwóch Sekretarzy Stanu – do spraw Anglii Południowej i Pólnocnej).

Tajna Rada Wielkiej Brytanii (obecnie Tajna Rada Jej Królewskiej Wysokości) – ciało doradcze władcy Zjednoczonego Królestwa. Tajna Rada była w przeszłości wpływowym organem władzy, Współcześnie prawie wszystkie jej uprawnienia zostały scedowane na jedną z jej komisji - Gabinet. Obecnie uprawnienia Rady dotyczą głównie kwestii wymiaru sprawiedliwości i rozpatrywane są najczęściej przez Komitet Sądowniczy. Rada powstała (wówczas jako Sąd Królewski) po podboju Anglii przez Normanów i składała się z magnatów, najwyższych duchownych oraz urzędników. Doradzała wówczas królowi w kwestiach legislacyjnych, administracyjnych i sądowniczych.W okresie późniejszym coraz więcej kompetencji Rady przejmowały instytucje które powstały w jej łonie: Sąd i Parlament. Ostatecznie Rada utraciła większość uprawnień na rzecz Gabinetu oraz w mniejszym stopniu Parlamentu, rządu i premiera.

Izba Gwiaździsta, Sąd Izby Gwiaździstej (ang. Star Chamber) – angielski sąd o specjalnych uprawnieniach, który zaczął kształtować się w czasach panowania króla Edwarda II (pierwsza wzmianka pochodzi z 1398 r.). Wywodził się ze średniowiecznej Rady Królewskiej, późniejszej Tajnej Rady.W 1487 r. został zreorganizowany przez króla Henryka VII (lata rządów 1485-1509 r.) i działał jako sąd w sprawach kryminalnych i politycznych. Sądził oskarżonych o przestępstwa przeciwko monarsze i państwu, np. zdrada stanu. Miał zwalczać bezprawie w organach administracji państwowej, anarchię oraz karać buntowników. Ponadto od tego czasu jego posiedzenia odbywały się w jednej z sal Pałacu Westminsterskiego w Londynie, która była ozdobiona gwiazdami (stąd nazwa).W czasach monarchii absolutnej w Anglii sąd ten był narzędziem króla w walce z przeciwnikami politycznymi. Sąd Izby Gwiaździstej został zniesiony przez Długi Parlament ustawą z 5 lipca 1641 r.

Petycja o Prawo (ang. Petition of Right) - dokument uchwalony w 1628 roku przez angielski parlament, skierowany do króla Karola I (lata rządów 1625-1649), w którym sformułowano szereg postulatów o charakterze konstytucyjnym:

zakaz nakładania nowych podatków bez zgody parlamentu zakaz więzienia kogokolwiek bez podstawy prawnej  zakaz rozwiązywania sądów wojennych  zabezpieczenie obywateli przed nadużyciami wojska  zakaz kwaterowania żołnierzy w prywatnych domach

Karol I zatwierdził Petycję, ale rok później rozwiązał parlament i rozpoczął bezwzględne ściąganie podatków. Bez parlamentu rządził 11 lat. Tym samym rozpoczął okres tyranii. Narastające przez lata powszechne niezadowolenie społeczne sięgnęło zenitu w 1640 r.

Po sporze z purytami, stanowiącymi większość parlamentu, król rozwiązał go. Karola I uznano za zdrajcę i głównego wroga królestwa. Był to pierwszy krok ku rewolucji angielskiej. Przez jedenaście lat Karol Stuart rządził bez parlamentu. To okres konfliktu na linii król-parlament. To sprawiało, że sytuacja w państwie była coraz gorsza. Jako pierwsza

docsity.com

27

przeciwko Karolowi I wystąpiła Szkocja. Oba kraje pomimo wojny, którą wygrała Szkocja doszły do kompromisu. Król postanowił ponownie zwołać parlament. W końcu w kwietniu 1640 roku po jedenastu latach w Londynie zebrał się nowy parlament. Jednak nie działał on długo. W tym samym roku kościół anglikański potwierdził boskie pochodzenie władzy. Kiedy purytanie zawarli porozumienie ze Szkotami, Karol I zorientował się, iż ponowne zwołanie parlamentu było błędem. Po trzech tygodniach rozwiązał go. Kiedy Szkocja zerwała rozejm i wkroczyła do hrabstwa, król, by uratować sytuację, ponownie sięgnął po pomoc parlamentu.Był to początek rewolucji. Parlament zażądał od króla usunięcia doradców królewskich – Strafforda i Lauda, domagał się dla nich kary śmierci. Lord Strafford został przez Izbę Gmin skazany na karę śmierci. Arcybiskup Laud został uwięziony. Parlament wystąpił z programem reform nastawionych przeciwko absolutyzmowi. Król został zmuszony do podpisania aktu odbierającego mu prawo do rozwiązania parlamentu bez zgody tego organu.Absolutyzm oświecony – odmiana absolutyzmu - forma ustroju państwa rozpowszechniona w Europie w II połowie XVIII w., w której władca uznaje niektóre zasady umowy społecznej między sobą a społeczeństwem, przyznaje mu pewne wolności np. tolerancję religijną, jednocześnie jednak pozostając monarchą absolutnym, sprawującym władzę nad wszelkimi dziedzinami administracji państwowej. Mianuje się pierwszym sługą państwa. Z teorii tej korzystali władcy chcąc umocnić swoje rządy. Jako idea wywodziła się z filozofii oświecenia i zakładała, że władza panującego pochodzi od ludu, który zrezygnował ze swoich praw politycznych na rzecz monarchy. Charakterystyczna dla absolutyzmu oświeconego była centralizacja władzy przy jednoczesnym tworzeniu różnych organów administracji. Era absolutyzmu oświeconego to złoty okres biurokracji. Szczególnie widoczna była wówczas troska monarchy o silną pozycję międzynarodową państwa. Przeprowadzano reformy administracji, finansów, wystawiano nowoczesne armie, inwestowano w rozwój nauki. Absolutyzm oświecony najpełniej rozwinął się w Prusach (Fryderyk II Wielki), Austrii (Maria Teresa i Józef II), w państwach skandynawskich (Gustaw III). Miał duży wpływ na monarchię w Hiszpanii i Portugalii. W Rosji część idei absolutyzmu oświeconego przyjęła Katarzyna II Wielka.

Fryderyk II Wielkikról Prus w latach 1740-1786. Pod jego rządami Prusy stały się jednym z najpotężniejszych państw europejskich. „Filozof z Sanssouci” – tytuł który pruski monarcha sam sobie nadał. Przykład króla – biurokraty. Jego filozofia władzy była bardzo konsekwentna. Wychodząc od teorii umowy społecznej, doszedł do wniosku, że rządy jednostki – oświeconego absolutysty - są optymalną formą rządów. Zakładając, że „ludzie poddali się władcom, aby zapewnić sobie porządek prawny” udowadniał następnie, iż owa władza jest dana raz na zawsze, nie podlega żadnej kontroli, a władca nie odpowiada przed nikim ze swoich czynów (przed społeczeństwem, potomnością etc.). Fakt pozbawienia poddanych praw wobec władcy, nie wykluczał jednak posiadania rozległych obowiązków tego władcy wobec swych poddanych. Władca miał identyfikować się tylko z państwem i jemu miał służyć. W jego przekonaniu: ”król jest pierwszym sługą i pierwszym urzędnikiem państwa” a „osobiste rządy króla są jego moralnym obowiązkiem”. Sprowadzało się to do wprowadzenia gabinetowych, opartych na zdyscyplinowanej administracji i biurokracji rządów jednostki. Już od pierwszych dni panowania, większość uprawnień Fryderyk koncentrował we własnych rękach. Chociaż sprawował władzę w sposób absolutny, to wierzył, że celem polityki jest dobrobyt jego obywateli. Na tym właśnie miała polegać idea absolutyzmu oświeconego, zakładająca, że władca, kierujący się oświeconym rozumem, podejmuje świadome decyzje na rzecz dobra swoich poddanych i rozwoju państwa (Fryderyk ściśle wiązał jedno z drugim). Tą też retoryką uzasadniał swoje działania.

docsity.com

28

Siebie uważał więc za sługę Prus i tego wymagał też od obywateli, w myśl dewizy, że czasem trzeba poświęcić szczęście i wygodę w imię dobra całego kraju. Fryderyk Wielki sam zajmował się najważniejszymi, ale także i pomniejszymi a nawet po prostu błahymi sprawami dotyczącymi państwa, ze swoich urzędników czyniąc jedynie ślepych wykonawców własnych poleceń. Wszelkie próby zastrzeżeń, przejawianie własnych poglądów połączone z próbą ich wprowadzania czy nawet samowolna interpretacja poleceń króla kończyła się zazwyczaj odsunięciem od urzędu a nawet uwięzieniem w osławionej twierdzy Spandau. Jednym z najczęściej wymienianych jest przykład Zachariasza Ursinusa, radcy finansów, który opracował krytykę systemu monopoli odnośnie kawy, soli i tytoniu. Za tę nieproszoną uwagę został zesłany do twierdzy koło Berlina. Rozbudowywał armię i administrację, usprawniał sądownictwo, kładąc nacisk na posłuszeństwo i wierność rozkazom. W chwili gdy obejmował władzę armia liczyła 83 tys. żołnierzy, gdy umierał było ich już 190 tys. (z czego jedynie połowę stanowiła ludność Prus). Wprowadził wiele ważnych reform. Jedną z jego pierwszych decyzji było zniesienie tortur (dekret z 1740 r., wprowadzony w 1754 r.). Powołanej przez ojca komisji kodyfikacyjnej polecił dokonanie reformy sądownictwa i skodyfikowanie prawa sądowego (za jego życia udało się tylko to pierwsze). W 1763 podjął próbę stworzenia systemu szkolnictwa podstawowego, wprowadzając przymus szkolny. Za jego panowania rozwinął się też nowy typ szkoły średniej nastawionej na umiejętności praktyczne (tzw. szkoła realna). Sam będąc agnostykiem, tolerował w swoim państwie różne wyznania, będąc bodaj pierwszym królem, który tak otwarcie dystansował się do spraw religii.

W 1713 roku w Prusach wyodrębnia się Generalna Dyrekcja Finansów oraz Urząd Generalnego Komisarza Wojny. Dodatkowo unifikacja z 1723 roku stworzyła Generalny Dyrektoriat. Ministerstwem Gabinetowym (Ministerstwo Spraw Zagranicznych) od 1728 roku kieruje król. W 1737 roku powstaje Ministerstwo Sprawiedliwości. Powstają również inne urzędy centralne typu ministerialnego – jednak również nie wykształca się Rząd.

Samodzierżawie (tł. bezpośrednie: samowładztwo) lub absolutyzm carskijedna z form monarchii absolutnej. Termin, ukształtowany na przełomie XVIII i XIX w, stosowany jest przede wszystkim do określenia systemu rządów w Imperium Rosyjskim ok. XVII-XIX w. Wywodzi się z doktryny religijno-politycznej i prawnej w Rosji, wyrósł na gruncie bizantyjskich prawosławnych nauk o charakterze władzy ziemskiej i cesarzu jako pośredniku między Bogiem i chrześcijańską społecznością. Po upadku Bizancjum w 1453 i przyjęciu przez wielkiego księcia moskiewskiego 1547 Iwana Groźnego tytułu cara całej Rusi teoria samodzierżawia została zastosowana do jego monarszych prerogatyw. Od absolutyzmu klasycznego i oświeconego odróżnia samodzierżawie brak fundamentalnych praw monarchii, od despotyzmu samodzierżawie różni się tym, że władca nie jest uznawany za żywego boga.

Iwan IV Groźny - car Wszechrusi w latach 1547-1584. Był pierwszym władcą Rosji, który koronował się na cara - 16 stycznia 1547. Przyjmuje tytuł Cara Rosji i Wszechrusi. Iwan IV wstąpił na tron w wieku 17 lat. W 1555 r. przeprowadził gruntowną reformę systemu prawnego państwa i usprawnił jego administrację. Ofiarami tej reformy byli bojarzy (wyższa szlachta feudalna, magnaci, wielcy właściciele ziemscy), którzy zostali wysiedleni na wyznaczone tereny zwane ziemszczyzną i prześladowani. Prowadził niezwykle agresywną politykę wobec swoich sąsiadów – umacnianie potęgi państwa. Iwan IV zasłynął jako człowiek okrutny. Począwszy od 1560 roku z jego polecenia stracono tysiące ludzi, w 1581 roku w napadzie szału zamordował drugiego syna, Iwana. Czynami tymi

docsity.com

29

zapracował na przydomek "Groźny". Iwan IV doprowadził swoją represyjną polityką do politycznego i gospodarczego kryzysu państwa. W 1565 roku wprowadził opriczninę, czyli carską policję, odpowiedzialną za liczne masakry ludności i rabunki; zlikwidował ją w 1572 roku widząc, że wymknęła mu się spod kontroli. Rezultatem opriczniny była śmierć ok. 100 tys. ludzi. Do jego niewątpliwych zasług należą reforma armii na wzór zachodni i utworzenie zbioru praw, tzw. Carski Sudiebnik.

Sobór Ziemskizgromadzenie przedstawicieli stanów (szlachty bojarskiej, duchowieństwa, dworian – urzędnicy mianowani przez cara, oni mięli przewagę w Soborze, mieszczan i przedstawicieli strzelców) w Rosji w XVI – XVII wieku. Należały do niego najważniejsze decyzje państwowe, w tym wybór carów. Pierwszy sobór zebrał się w 1549. Sobór był zwoływany przez cara bądź – w okresie bezkrólewia – przez Dumę bojarską. Do jego kompetencji należały: wybór cara oraz prawodawstwo, ale każdy akt wydany przez Sobór Ziemski wymagał sankcji cara. Po raz ostatni zebrał się w 1653.

Duma bojarska – kolegialny organ doradczy wielkich książąt moskiewskich i carów. W jej skład wchodzili reprezentanci rosyjskich warstw uprzywilejowanych: bojarzy, diakowie i dworianie – urzędnicy mianowani przez cara. Wraz z Soborem Ziemskim stanowiła reprezentację społeczeństwa wobec cara. W przypadku bezkrólewia Duma bojarska przejmowała kolegialnie kompetencje władcy aż do czasu obioru jego następcy. W 1711 car Piotr I Wielki zniósł Dumę, wprowadzając w jej miejsce Senat Rządzący.

Prikazy to istniejące w Rosji od XV wiekuurzędy centralne kierujące poszczególnymi dziedzinami życia w państwie, pełniące częściowo funkcję dzisiejszych ministerstw, aczkolwiek znacznie bardziej podporządkowane carowi. Każdy prikaz posiadał swoją kancelarię kierowaną przez diaka (odpowiedzialny przed carem), któremu podlegało do 50 poddiaczych, zajmujących się typową biurokracją. Znaczny ich rozwój miał miejsce w XVI i XVII w. Były to urzędy które można uznać za początki administracji centralnej, ale nie doprowadziły do powstania Rządu.

Rodzaje prikazów:Prikaz Spraw Wojskowych - przeprowadzał rekrutację do wojska, ewidencjonował żołnierzy, dokonywał przeglądów oddziałów, aktualizował wykazy ludzi, którzy udawali się na wyprawy wraz z carem.

Prikaz Dóbr Ziemskich - zajmował się rozdawnictwem majątków przeznaczonych w nagrodę za służbę, prowadził wykaz rozdanych majątków, nadzorował działalność gospodarczą szlachty w nadanych posiadłościach, ściągał podatki z włości oddanych w użytkowanie, rozstrzygał spory o ziemie.

Prikaz Skarbowy - kierował ściąganiem danin z poddanych, zapewnianiem pensji pracownikom, uzyskiwaniem pieniędzy na wyprawy wojenne, reformami pieniężnymi.

Prikaz Poselski - projekty ustaw, reform i nowych praw, zatwierdzaniem ich, stosunki zagraniczne i sojusze.

Piotr I Aleksiejewicz Wielki – car Rosji w latach 1682-1725. Przyjął on również tytuł imperatora.Twórca potęgi Rosji. Poprzez reformy i handel doprowadził Rosję do prawdziwej potęgi. Prawdziwa monarchia absolutna, samodzierżawie w Rosji zaczyna się właśnie od panowania Piotra I. W 1711 roku zreformował zarząd centralny państwa tworząc Senat Rządzący – organ centralny, organ doradczy cara, coś na kształt rządu. Senat ten

docsity.com

30

zastępował monarchę podczas jego nieobecności, ale posiadał również szerokie uprawnienia podczas kiedy władca przebywał na miejscu. należało do nich m.in.:

zarząd finansami i troska o zwiększenie dochodów skarbu  nadzór nad działalnością administracji i sądownictwa kontrola nad wykonywaniem ustaw opracowywanie projektów ustaw  sprawowanie sądownictwa w najwyższej instancji

Pierwotne szerokie kompetencje Senatu z czasem uległy ograniczeniu do kontroli nad administracją i sądownictwem. Ważny moment to powołanie Kolegium. Kolegia były centralnymi organami rządu Imperium Rosyjskiego, utworzonymi w 1718 w miejsce Prikazów. Działały do 1802, kiedy to zostały zastąpione przez ministerstwa. Były to urzędy kolegialne, coś na kształt urzędów resortowych. Ich słabością jednak było to, że rozpływała się odpowiedzialność (ponieważ były kolegialne). W 1722 roku została powołana Generalna Prokuratura. Piotr I wprowadził nowy podział administracyjny, dzieląc kraj na gubernie (na ich czele stali gubernatorzy powołani przez cara), prowincje i dystrykty (na czele komisarze). Wprowadził również zmiany w systemie zarządzania miastami, tworząc magistraty z burmistrzami na czele. Istniał samorząd lokalny ale nie miał on zbyt wielkich kompetencji. Jedną z reform wprowadzonych przez cara Piotra I była Tabela Rang. Pojawiła się ona w roku 1722 i przetrwała do upadku caratu. System służby państwowej – cywilnej i wojskowej. Ujęto w niej jednolity schemat przewidujący 14 stopni (rang),według których mogli awansować urzędnicy i oficerowie. Car zorganizował w ten sposób funkcjonowanie państwem. Otrzymanie wysokiej rangi dawało prawo zdobycia szlachectwa. Każdy z urzędników zaczynał karierę od najniższego szczebla. Najwyższą rangą wojskową był stopień generała-feldmarszałka, w marynarce natomiast – stopień generała- admirała. W cywilnej służbie rangą pierwszą był kanclerz, ostatnią natomiast pisarz kolegialny. Car posiadał władzę absolutną, niczym nieograniczoną i przez nikogo niekontrolowaną, mógł mianować następców, ustanawiał prawo. Działał już w duchu monarchii oświeconej. Oparł swój system na szlachcie. W Rosji monarchia dotrwała aż do XIX wieku, a można nawet powiedzieć że aż do Rewolucji, więc nawet do początków XX w.

SĄDOWNICTWO

FrancjaSady prewotalne: sprawy drobne, ludność nieszlachecka, instancja odwoławcza od wyroków sądów patrymonialnych. Sądy baliwalne: odwoławcze od wyroków sądów prewotalnych; właściwe dla ludności szlacheckie. Sądy prezydialne (sądy cywilne i karne): sądy odwoławcze od baliwalnych, pierwsza instancja w ciężkich sprawach kryminalnych. Parlament: można było do nich apelować od wyroków sądów prezydialnych, spełniał funkcję Sądu Najwyższego. Członkostwo w Parlamencie można było sobie kupić. W przypadku naruszenia prawa przez sąd można było zwrócić się o kasację do Rady Stron Procesowych. Postępował proces oddzielania sądownictwa od administracji. Występowały również sądy na dworze królewskim – tzw. Prewory – rozpatrywały one przestępstwa wojskowe oraz przestępstwa na dworze królewskim. Król mógł powoływać sądy specjalne, nadzwyczajne, które spełniały jego oczekiwania. Sądownictwo było uzależnione od monarchy aż do Rewolucji Francuskiej. Hiszpania – Rada Królewska spełniała funkcje Sądu Najwyższego. Sądy wykonywali urzędnicy królewscy. Występowały sądy lokalne. Działał również Trybunał Inkwizycyjny

docsity.com

31

który formalno-prawnie był sądem królewskim. Na jego czele stał Inkwizytor (dominikanin). Działał do 1834 roku. Niemcy –Sąd Kameralny Rzeszy (niem. Kammer - izba) - najwyższa instancja sądownictwa niemieckiego w epoce nowożytnej (XVI - XVIII w.), najwyższy organ sądowniczy Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Został ustanowiony przez cesarza Maksymiliana I Habsburga i Sejm Rzeszy obradujący w Wormacji w 1495 roku. Postulat utworzenia tej instytucji był elementem programu reformy Rzeszy wysuwanego przez niektórych książąt niemieckich, dążących do ograniczenia władzy cesarskiej. Sąd Kamery składał się z 28 członków: przewodniczącego mianowanego przez cesarza, dwóch prezydentów i dwudziestu pięciu asesorów (z których pięciu mianował cesarz a dwudziestu stany (kraje) Rzeszy). 50% składu Sądu Kameralnego musieli stanowic prawnicy. Jako podstawę wyrokowania przyjmował ustawy Rzeszy oraz prawo rzymskie. Sędzią Kameralnym był zawsze katolik. Sąd ten sądził w sprawach najistotniejszych – konflikty, nieporozumienia między krajami, urzędnikami. Sąd Kamery zbierał się w Spirze, a od końca XVII w. w Weltzarze. Działał do 1806 roku. Obok Sądu Kamery istniał także Sąd Nadworny Rzeszy. Istniało również sądownictwo lokalne w krajach. Własny Sąd Kameralny znajdował się w Berlinie. Rosja – Senat Rządzący pełnił funkcje sądownicze. Kompetencje sądownicze posiadali również przewodniczący Kolegiów. Prusy – Najwyższy Trybunał dla Prus.

REPUBLIKA ANGIELSKA

25 lipca 1603 roku na tronie zasiadają Stuartowie, a konkretnie Jakub I Stuart (król w latach 1603-1625). Król Jakub jest uważany za pierwszego monarchę, który rządził całą Wyspą Brytanii (wcześniej był on królem Szkocji jako Jakub VI). Jego panowanie było początkiem unii personalnej Anglii ze Szkocją. Jedna grupa szczególnie wiązała nadzieje z nowym władcą. Byli to angielscy katolicy, gdyż swego czasu Jakub okazywał sympatię ich współwyznawcom w Szkocji. Liczyli oni na to, że pod panowanie Stuarta odbudują swoją pozycję i przywrócą Anglię na łono Kościoła Katolickiego. Zapomnieli jednak, że Jakub był zdecydowanym anglikaninem i już po upływie krótkiego czasu katolicy poczuli się rozczarowani nowymi rządami. Ich coraz częstsze sprzeciwy doprowadziły do zaostrzenia polityki władz wobec katolików. Wkrótce zaostrzenia zaczęły przechodzić w represje. Katolicy odpowiedzieli na to "spiskiem prochowym". Spisek prochowy W 1604 r. grupa angielskich katolików ułożyła plan zamachu na króla przez wysadzenie w powietrze budynku Parlamentu podczas ceremonii otwarcia. Najbliższe otwarcie przewidziano na 5 listopada 1605 r. Głównym celem spiskowców był król, którego chciano zastąpić jego najstarszą córką Elżbietą. Planowano wychować ją na katoliczkę. Początkowo wszystko biegło zgodnie z planem. Jakimś cudem udało się zgromadzić pod sklepieniem sali obrad całą górę beczek z prochem strzelniczym oraz znaleźć ochotnika do samobójczej misji podpalenia lontu. Był nim Guy Fawkes, trzydziestoparoletni były członek wojsk hiszpańskich w Niderlandach. Spiskowcy święcie wierzyli, że udany spisek przywróci katolicyzm w Anglii, co prawdopodobnie było niemożliwe. Niedługo przed planowanym dniem zamachu któryś ze spiskowców wyjawił cały plan. Niezwłocznie przeszukano gmach i zabrano beczki z prochem. Wkrótce aresztowano Fawkesa. Na torturach wydał wszystkich wspólników. Części udało się uciec, ale

docsity.com

32

większość została schwytana i stracona w styczniu 1606 r. Posypały się antykatolickie ustawy, ponownie rozpoczęły się represje i prześladowania. Starano się wyeliminować katolicyzm z życia Anglii. Odtąd katolicy nie mogli już sprawować żadnych urzędów państwowych. Ruch dążący do równouprawnienia katolików pojawił się dopiero w XIX wieku.

Stosunki Jakuba z Parlamentem były kiepskie. Przejawiający tendencje absolutystyczne, przekonany, że jego władza pochodzi od Boga, król Jakub nie był zdolny współpracować z Parlamentem, który nie chciał zgodzić się na wzmocnienie władzy króla. Pierwszy Parlament zebrał się w 1610 r. Od początku Jakub nie mógł dojść do porozumienia z Parlamentem. Ostatecznie w 1611 r. król rozwiązał Parlament. Zrażony do tej instytucji zwołał go jeszcze tylko 2 razy. W 1614 r. Jakub zwołał drugi Parlament. Jednak i tym razem doszło do konfliktu z Izbą Gmin, tym razem na tle pieniędzy, których wiecznie brakowało Jakubowi. Parlament ze swej strony nie chciał zgodzić się na podwyższone podatki. Po siedmiu tygodniach i ten Parlament został rozwiązany. Co bardziej zapalczywi opozycjoniści zostali aresztowani. Na kolejną sesję Parlamentu trzeba było czekać 7 lat. Ostatni Parlament zebrał się w 1621 r. Jednak i ten Parlament popadł w konflikt z królem na tle jego polityki zagranicznej i wkrótce został rozwiązany. Król Jakub I zmarł w 1625 roku. Po jego śmierci tron objął jego syn – Karol I Stuart (król w latach 1625-1649). Karol, podobnie jak ojciec, nie potrafił znaleźć wspólnego języka z Parlamentem. Do pierwszego konfliktu doszło już w maju 1625 r., kiedy to Izba Gmin odmówiła zgody na małżeństwo króla z Henriettą Marią. Ostatecznie Karolowi udało się uzyskać zgodę na ślub, ale jego żona nigdy nie została ukoronowana. Na zwołanie kolejnego Parlamentu czekano do 1628 r. Kiedy jednak znów się zebrał, wszystko zaczęło się od początku. Głównym owocem prac Parlamentu było uchwalenie przez obie Izby Petycji Praw. Stwierdzała ona, że nie można nakładać podatków bez zgody Parlamentu, ani więzić nikogo bez motywacji prawnej. Król, na początku obrad jak zawsze wyniośle traktujący pomysły opozycji, bez wahania podpisał Petycję, co spotkało się z entuzjazmem deputowanych, którzy bez sprzeciwu uchwalili zażądane przez króla dość wysokie podatki. Zaraz po tym wydarzeniu król rozwiązał Parlament. Po rozwiązaniu Parlamentu rozpoczął się długi okres rządów osobistych Karola I, który trwał w latach 1629-1640, stąd zwany jest często 11-letnią tyranią. Nakładano ogromne podatki i bezwzględnie je ściągano. Za jakikolwiek opór wobec władzy karano więzieniem, karami pieniężnymi, piętnowaniem lub kaleczeniem pod pręgierzem. Aparatem represji kierował lord Strafford, człowiek uparty i bezwzględny, który za główne narzędzia polityki uznawał gwałt i przemoc. Na potrzeby wiecznie pustego skarbu wymyślano coraz to nowe podatki. Odgrzebano nawet zapomniany podatek okrętowy, co jeszcze bardziej wzburzyło Anglików. Społeczeństwo buntowało się przeciw nowym podatkom, coraz częściej odmawiano ich płacenia. Sytuacja w państwie stawała się coraz gorsza. Do opanowania sytuacji potrzebne były spore sumy pieniędzy, a do ich uzyskania potrzebna była zgoda Parlamentu. W 1640 r., po 11 latach przerwy, ponownie zwołano Parlament. Nowy Parlament zebrał się w kwietniu 1640 r. Wśród deputowanych znalazł się również przedstawiciel drobnej szlachty Oliver Cromwell. Parlament nie wyraził zgody na nowe podatki, co więcej, zażądał postawienia przed sądem czołowych królewskich ministrów za nadużycia finansowe i represje. Król odpowiedział na to rozwiązaniem Parlamentu w maju 1640 r. Jego obrady trwały dokładnie jeden miesiąc i Parlament ten przeszedł do historii jako Krótki Parlament. Nowy Parlament obradował w latach 1641- 1652 r., słusznie więc nosi w historiografii nazwę "Długiego Parlamentu". Zebranie się kolejnego Parlamentu uważa się często za początek rewolucji angielskiej. Zewsząd atakowano dwór, jego politykę ekonomiczną i religijną. Aby uniknąć trudności, Izba wymogła na królu rezygnację z jego prawa do rozwiązania Parlamentu. Od tej pory mieli

docsity.com

33

o tym decydować sami deputowani. Na pierwszy ogień poszedł hrabia Strafford. Karol zdecydował się go poświęcić, podobno sam Strafford go do tego przekonywał. Hrabia został ścięty w 1641 r. Była to wielka wygrana Parlamentu. Po wieloletniej wojnie między zwolennikami króla a siłami Parlamentu, 27 stycznia 1649 r. król został skazany na śmierć. W międzyczasie na czoło Parlamentu wysunął się Oliver Cromwell.

W 1649 r. Anglia została ogłoszona republiką. Po śmierci króla Parlament powołał Radę Stanu. Liczyła ona 50 osób (kworum – 9 osób). Rada była ciałem kolegialnym, ale w pełni podlegała ona Cromwellowi. Mamy więc tutaj do czynienia z ukrytą dyktaturą. Cromwell powołał tzw. Mały Parlament, który jednak szybko upadł, nie spełniając praktycznie żadnej funkcji został rozpędzony przez Cromwella. Spowodowało to przyjęcie przez Cromwella 16 grudnia 1653 tytułu lorda protektora i wydanie tego samego dnia konstytucji pod tytułem: „Instrument rządzenia", która dawała Cromwellowi pełnię władzy. Instrument Rządzenia to jedyna pisemna konstytucja Wielkiej Brytanii. Zgodnie z nią w Anglii miał istnieć jednoizbowy Parlament składający się z 460 członków (większość w nim posiadała Anglia i Walia, po 30 członków ze Szkocji i Irlandii). Obowiązywał cenzus majątkowy. Zgodnie z Instrumentem Rządzenia, Rada Stanu była organem wykonawczym, na jej czele stał lord Protektor, była całkowicie od niego zależna. W późniejszym czasie Rada Stanu została zastąpiona Tajną Radą. Lord Protektor posiadał również prawo rozwiązywania Parlamentu. 3 września 1658, Oliver Cromwell, lord protektor Anglii Szkocji i Irlandii zmarł. Dwa lata później Parlament przywrócił monarchię i tron dynastii Stuartów (Karol II Stuart). Królowie musieli jednak pożegnać się z marzeniami o absolutyzmie. Król musiał przyjąć szereg żądań Parlamentu, m. in.: król nie mógł rozwiązać ani odroczyć Parlamentu, a w ciągu 3 lat musiał on być chociaż raz zwołany, Parlament zajmuje się podatkami i finansami, nikt nie może być skazany bez wyroku sądu. Anglia tym samym stała się monarchią parlamentarną. Król zaakceptował rolę Parlamentu, ale posiadał prawo dyspensy i suspensy (król mógł zawiesić stosowanie jakiegoś prawa uchwalonego przez Parlament względem konkretnej osoby lub grupy osób). W 1679 r. Parlament uchwalił Habeas Corpus Act – akt wprowadzający zasadę nietykalności jednostki. W myśl jego przepisów nikt nie mógł zostać aresztowany bez wyroku sądu, a aresztowany miał prawo w ciągu 24 godzin poznać stawiane mu zarzuty. Nie wolno było również przetrzymywać oskarżonego dłużej niż 3 do 20 dni przed rozprawą. Karol II Stuart zmarł w roku 1685.Jego następcą został książę Yorku – Jakub II. Jego niepopularne rządy trwały do 1688 r., kiedy to został obalony przez „chwalebną rewolucję” i zmuszony do ucieczki do Francji.

Chwalebna rewolucja, wspaniała rewolucja (ang. Glorious Revolution), 1688–1689 zwana też czasem bezkrwawą rewolucją. Wiążę się ona z przybyciem protestanckiego Wilhelma III Orańskiego – męża Marii Stuart do Anglii i ucieczką prokatolickiego Jakuba II (ojca Marii). Parlament postanowił definitywnie rozprawić się z rządzącą dynastią Stuartów w 1688 i w tym celu usunął z tronu Jakuba II. Do Anglii wezwano Wilhelma i Marię, i koronowano ich jako Wilhelma III i Marię II. Wszystko odbyło się na drodze bezkrwawego przewrotu.

Pierwszym aktem Wilhelma jako króla Anglii był Akt o Tolerancji z 1689 r. w którym gwarantował tolerancję religijną. Utrzymała sięjednak dyskryminacja katolików. Przez kolejne 5 lat Wilhelm współrządził ze swoją żoną. Kiedy Wilhelm przebywał za granicą Maria rządziła w jego imieniu, kiedy Wilhelm przebywał w kraju sprawował pełnię władzy. 13 lutego 1689 r. Parlament uchwalił Bill of Rights.

docsity.com

34

Deklaracja praw (Bill of Rights) – wydana w Anglii w 1689. Zaprzysiągł ją Wilhelm III Orański. W trzynastu punktach wyliczała podstawowe nadużycia władzy, popełnione przez dynastię Stuartów. Jednocześnie przy każdym z tych punktów sformułowano nowe zasady prawne, które odnosiły się do uprawnień monarszych. Ich celem było zapobieżenie nawrotowi absolutyzmu.

Najważniejsze postanowienia Bill of Rights:

król nie mógł wykonywać prawa suspensy (czyli zawieszania ustaw parlamentu wobec wszystkich osób) bez zgody parlamentu;

bezwzględny zakaz udzielania dyspensy (czyli uchylania ustaw parlamentu w odniesieniu do niektórych osób bądź czynności);

król nie mógł nakładać podatków bez zgody parlamentu;  zakaz utrzymywania stałej armii w czasie pokoju;  poddani mogli odtąd wnosić petycje w sprawach zarówno publicznych, jak i

prywatnych;  postulat częstszego zwoływania sesji parlamentu oraz wprowadzenie wolności

słowa oraz debat;  zniesiono restytuowany przez Jakuba II Sąd Wysokiej Komisji;  postulat powoływania na sędziów przysięgłych ludzi uczciwych, którzy nie są

stronnikami monarchy.

W roku 1690 rozszerzono postanowienia Bill of Rights o dalsze dwa:

 władca, przed wstąpieniem na tron, miał potępić katolicki dogmat o transsubstancjacji;  królem nie mógł zostać katolik, ani też osoba wstępująca w związek małżeński z

przedstawicielem tego wyznania.

Od momentu wydania przedmiotowego dokumentu faktyczna władza w państwie należała zatem do parlamentu. Władza królewska poddana została bowiem kontroli parlamentu, co uczyniło Anglię pierwszą na świecie monarchią parlamentarną. Religią panującą pozostał anglikanizm.

Act of Settlement (Ustawa o następstwie tronu, Ustawa sukcesyjna) – ustawa angielska z 1701, jeden z podstawowych brytyjskich aktów ustrojowych.Ustawa przeniosła prawa sukcesji, po śmierci Wilhelma III Orańskiego i Anny Stuart, z dynastii Stuartów na dynastię hanowerską, ustaliła wyznanie monarchii (anglikanizm), odsunęła od dziedziczenia tronu katolików oraz usankcjonowała primogeniturę z preferencją mężczyzn (synowie monarchy i ich następcy w każdym wypadku wchodzą przed córki, które mogą dziedziczyć dopiero w sytuacji braku męskich potomków). Uzupełniła postanowienia Bill of Rights z 1689 w zakresie ograniczenia swobody władzy króla i wzmocnienia niezależności sędziów, m.in. zasada odpowiedzialności przed parlamentem, kontrasygnowanie decyzji królewskich oraz nieusuwalność sędziów przez króla. Do dziś zgodnie z jej zasadami ustalana jest kolejność dziedziczenia tronu Zjednoczonego Królestwa.

Te dwie ustawy – Bill of Rights z 1689 roku i Act of Settlement z roku 1701 roku – to akty szczególnej wagi w historii Wielkiej Brytanii.

docsity.com

35

W tym czasie pojawia się również interpelacja poselska (zapytanie, jedna z form kontroli parlamentarnej). Ukształtowały się dwa stronnictwa polityczne:Wigowie (angielskie stronnictwo polityczne powstałe w końcu XVII w. przeciw absolutyzmowi Stuartów. Pierwotnie - za ostatnich Stuartów - nazywano ich "petycjonistami", w odróżnieniu do broniących prerogatyw korony "abhorrers" – zalążka późniejszych torysów) i Torysi (angielskie ugrupowanie polityczne powstałe w końcu XVII wieku. Wyraziciele interesów ziemiaństwa, dworu, Kościoła. W opozycji do wigów. Początkowa mniej formalna nazwa członka tej partii brzmiała Abhorrers . Abhorrers - 'oburzający się" tak nazywano posłów oburzonych postulatami „petycjonistów” by ograniczyć władzę królewską. Jeszcze pod koniec panowania Karola II Stuarta zaczęto ich nazywać Tories. Tory - było to określenie irlandzkiego zbója. Irlandczycy jako katolicy byli ulubionymi poddanymi Karola II, a zwłaszcza jego następcy – kryptokatolika Jakuba II Stuarta. W 1688-1689 roku torysi i wigowie wspólnie obalili Stuartów, lecz gdy tylko zaczął panować Wilhelm III Orański odżyły dawne animozje). Król, pomimo aktów z 1689 i 1701 roku, miał dość silną pozycję – zwoływał parlament, miał wpływ na skład Izby Lordów, miał prawo zatwierdzania ustaw, powoływał ministrów i najwyższych urzędników państwowych którzy byli przed nim odpowiedzialni.Jednocześnie jednak wzrosła pozycja parlamentu poprzez odpowiedzialność polityczną oraz kontrasygnowanie decyzji królewskich. W tym czasie również zaczyna kształtować się Gabinet – pod pojęciem tym rozumiemy cały aparat administracyjny państwa, od premiera do najniższego urzędnika. Pojęcie „Gabinet” pochodzi od gabinetu królewskiego w którym spotykał się król z najbliższymi współpracownikami.

W kolejnych latach Wielką Brytanią rządzą Jerzy I Hanowerski (1714-1727) i Jerzy II (1727- 1760). Większość czasu spędzali oni w Hanowerze, nie znali oni języka angielskiego, ciężko było im się porozumieć ze swoimi ministrami. Zrezygnowali oni z posiedzeń Rady.

W zasadzie wszystko w Wielkiej Brytanii ukształtowało się bez aktów prawnych, wszystko to ewoluowało – tak było również z funkcją „prime minister” – pierwszego ministra, premiera – który przewodniczył Radzie. Wraz z kontrasygnatą i braniem odpowiedzialności za króla przez ministra – pojawia się jeszcze jeden zwyczaj – król nie mógł zmusić ministra do podpisania danego prawa, mógł jedynie prosić o taki podpis. W 1711 roku pojawia się zasada „solidarnej odpowiedzialności Gabinetu przed parlamentem”. Król desygnował na szefa Gabinetu szefa największej partii w Parlamencie. Król mógł również sam rozwiązać Izbę Gmin, ale od 1707 roku taka sytuacja nigdy się nie zdarzyła. Taka sytuacja miała miejsce jedynie na wniosek Premiera. Tak samo wygląda sytuacja z expose – król jest jedynie lektorem premiera. Podobnie przyjęła się zasada, że król podpisuje wszystkie ustawy które przyjmie parlament. To wszystko są prawa zwyczajowe, nigdzie nie zapisane – na tym właśnie polega siła systemu brytyjskiego. Zasada „Król panuje ale nie rządzi” – monarchia parlamentarna. Bardzo ważny jest system szanowania prawa w Wielkiej Brytanii. Nie ma zgodności prawa z konstytucją – bo nie ma konstytucji. Zasada tradycji i obyczajów ma tutaj najważniejsze znaczenie. Pojawiła się również zasada równości wobec prawa. Ukształtował się również system podziału władzy – jednak w Wielkiej Brytanii wygląda on trochę inaczej (nie można do końca mówić o całkowitej niezależności sądów ze względu na osobę Lorda Kanclerza).

KONSTYTUCJA

Konstytucja (od łac. constituo,-ere – urządzać, ustanawiać, regulować) – akt prawny, określany także jako ustawa zasadnicza, która zazwyczaj ma najwyższą moc prawną w systemie źródeł prawa w państwie. Jednorazowy akt prawny, sposób urządzenia państwa, akt

docsity.com

36

z którym wszystkie inne akty muszą być zgodne. W skład materii konstytucyjnej mogą wchodzić różne zagadnienia. Konstytucja może więc określać: podstawy ustroju społeczno- gospodarczego państwa, ponadto organizację, kompetencje i sposób powoływania najważniejszych organów państwowych, oraz podstawowe prawa, wolności i obowiązki obywatela. Za pierwszą historycznie uznaje się konstytucję USA (17 września 1787). Za drugą na świecie, a pierwszą w Europie, uznaje się najczęściej polską Konstytucję 3 Maja z 1791 r. Należy zaznaczyć, że czasami za pierwszą na świecie i pierwszą w Europie uznawana jest Konstytucja Korsyki z 1755 r.

Konstytucje można dowolnie klasyfikować. W doktrynie prawa konstytucyjnego najczęstsze klasyfikacjeto podział ze względu na:

formępisane (ustawa zasadnicza w formie jednego lub kilku aktów prawnych o szczególnej mocy prawnej, szczególnej treści oraz specjalnym trybie uchwalania i zmiany. Do konstytucji pisanych zalicza się większość współczesnych konstytucji) i niepisane (forma ustawy zasadniczej, w której całość prawa konstytucyjnego obejmuje zarówno akty prawne, jak i normy niepisane występujące w postaci zwyczajów, konwenansów i precedensów sądowych. Przykładami państw, w których forma ta obowiązuje są Izrael, Wielka Brytania oraz Nowa Zelandia );

sposób zapisaniaakt normatywny (książkowa) i rozproszona (niespisana – pojedyncze ustawy w wielu miejscach);

treśćpełne (ustawa zasadnicza regulująca wszystkie zagadnienia ustroju państwa, zwykle posiada charakter trwały. Do konstytucji pełnych zalicza się większość współczesnych konstytucji) i niepełne (tzw. małe konstytucje. Konstytucje regulujące tylko ustrój naczelnych organów państwa. Przeważnie mają charakter przejściowy. Przykładem są polskie konstytucje z lat 1919, 1947 oraz 1992)

procedurę powstawaniauchwalane (przez organ przedstawicielski społeczeństwa – parlament, lub poprzez akceptację przez społeczeństwa – referendum) i oktrojowane (konstytucja nadana przez władzę zwierzchnią, władcę, z pominięciem procedur ustawodawczych; konstytucja narzucona)

sposób zmianysztywne (wymagające specjalnej procedury w przypadku przeprowadzania zmian, bardzo trudno wprowadzić zmiany – np. wysoki próg zmian, czas obowiązywania jako czynnik utrudniający zmiany lub pewne prawa w ogóle nie zmienialne. Do konstytucji sztywnych należą m. in. konstytucje Austrii, Belgii, Holandii, Grecji, Hiszpanii) ielastyczne (w miarę łatwo ją zmienić, zmiana ta nie wymaga szczególnych procedur, ma taki sam przebieg jak w przypadku zwykłych ustaw. Przykładem państwa, w którym występuje tego rodzaju konstytucja jest Wielka Brytania)

okres obowiązywaniastałe (ustawa zasadnicza, która nie posiada wyznaczonego terminu obowiązywania. Do konstytucji stałych zalicza się większość współcześnie występujących konstytucji) i czasowe (ustawa zasadnicza, której okres obowiązywania jest ograniczony. Do konstytucji czasowych zalicza się m.in. dawne konstytucje Sudanu oraz Jemeńskiej Republiki Arabskiej)

Konstytucje mogą różnic się również objętością. Wynika to z dwóch dróg myślenia o konstytucji – albo konstytucja bardzo szeroka, zawierająca wszystkie prawa; albo zawierająca jedynie prawa tylko najważniejsze, ogólne (np. konstytucja amerykańska zawierająca jedynie 7 artykułów; konstytucja francuska zawierająca ok. 300 artykułów).

docsity.com

37

Preambuła – wstęp do konstytucji, w niej mogą się znaleźć bardzo różne sformułowania i odwołania. („My Naród...”)

Zasada suwerenności narodu – pierwsza i podstawowa zasada wszystkich konstytucji.

W konstytucji znajdują się również Prawa Obywatelskie, Zasada Podziału Władzy oraz Zasady Funkcjonowania Państwa. Konstytucje wprowadzają instytucje demokracji pośredniej jak i bezpośredniej.

Państwo unitarne — forma państwa najbardziej powszechna we współczesnym świecie, charakteryzująca się wewnętrzną jednolitością. Wszystkie jednostki administracyjne wchodzące w skład państwa są tak samo zorganizowane i podporządkowane organom centralnym, które określają ich ustrój i właściwość.

Państwa unitarne możemy podzielić na państwa scentralizowane i zdecentralizowane.

Ustrój scentralizowany charakteryzuje się wyznaczaniem lokalnych urzędników przez rząd centralny, który sprawuje zwierzchnią władzę nad organami regionalnymi.

Ustrój zdecentralizowany ma miejsce, gdy organy regionalne są formowane niezależnie od rządu i istnieje dobrze rozwinięty samorząd terytorialny o znacznych kompetencjach, a władza centralna zastrzega sobie prawo do podejmowania tylko najważniejszych decyzji.

Państwo złożone – to państwo składające się z części zwanych stanami, landami, które posiadają pełną autonomię. Każda z części składowych państwa ma własny system prawny i administracyjny. Państwa złożone dzielą się na: federacje, konfederacje oraz unie.

Federacja (łac. foederatio – sprzymierzenie) – państwo składające się z mniejszych, obdarzonych autonomią państw związkowych (np. stanów, krajów, prowincji, kantonów, landów), ale posiadających wspólny (federalny) rząd. Państwa związkowe posiadają zwykle szeroką autonomię wewnętrzną oraz tworzą w niektórych kwestiach własne prawa, wspólna pozostaje najczęściej polityka zagraniczna i obronna. Kraje federacyjne posiadają wspólną walutę. Do państw federalnych należą między innymi: Stany Zjednoczone, Kanada, Brazylia i Meksyk (na kontynencie amerykańskim), Niemcy, Austria, Szwajcaria, Belgia, Rosja (w Europie), Indie, Pakistan i Malezja (w Azji), Nigeria i Etiopia (w Afryce) czy Związek Australijski. Państwa federacyjne należą w świecie do mniejszości – jak podaje prof. Wojtaszczyk – z ponad 160 państw członkowskich ONZ tylko około 30 to różne formy państw złożonych.

Konfederacja – związek państw utworzony dla osiągnięcia określonych celów. Taka forma stowarzyszenia zakłada zachowanie pełnej równości.

Państwo demokratyczne - państwo konstytucyjne, państwo prawa, które realizuje zasady: suwerenności narodu, pluralizmu, oraz trójpodziału władz.

Zasady państwa demokratycznego (podstawowe zasady demokracji):

1.Zasada suwerenności narodu - źródłem władzy jest naród, który jest uprawniony do decydowania i rozstrzygania w sprawach najważniejszych dla państwa (sprawowanie władzy pośredniej- wybierając parlament, prezydenta itp., bezpośredniej- uczestnicząc w referendum

docsity.com

38

lub korzystając z prawa weta i inicjatywy ludowej). W warunkach demokracji możliwe jest prawo do obywatelskiego nieposłuszeństwa.

2.Zasada pluralizmu - realizowana w płaszczyźnie politycznej, społecznej, ideowej i ekonomicznej. Pluralizm polityczny polega na tym, że w państwie możliwe jest istnienie wielu partii i innych organizacji politycznych, które są niezależne od władz państwowych ani od siebie wzajemnie. Mogą tworzyć programy i strukturę organizacyjną, maja różną tożsamość ideową. Mogą też swobodnie ze sobą rywalizować(w ramach prawa i ustalonych reguł)o poparcie wyborców, dzięki któremu niektóre z nich będą rządzić państwem, a inne będą tworzyć opozycję lub zabiegać o wpływ na politykę państwa.

3.Zasada podziału władz - władza państwowa dzieli się na ustawodawczą (odpowiedzialną za stanowienie prawa), wykonawczą (mającą je realizować w praktyce) i sądowniczą (rozstrzygająca spory na podstawie obowiązujących norm prawnych).

4.Zasada państwa prawa - Państwo prawa istnieje wtedy, gdy organizacja i działanie władzy publicznej oparte są na prawie. Prawo określa wzajemne stosunki między władzami, władzą i jednostkami jako podmiotami prawa i między jednostkami. W takim państwie zagwarantowana jest równość obywateli. Dozwolone jest wszystko, czego nie zabrania prawo. Prawa jednych ograniczone są prawami drugich. Prawem związane jest społeczeństwo i władza. Prawo stoi ponad władzą. Podstawą rozstrzygania praw publicznych jest zasada większości.

5.Konstytucjonalizm i praworządność - Konstytucjonalizm współcześnie rozumiany jest jako ustrój oparty na konstytucji, a także jako określenie sprawowania władzy zgodnie z ustawą zasadniczą. Jest on również związany z praworządnością, czyli rządzeniem zgodnie z obowiązującym prawem.

6. Zasada przedstawicielstwa (reprezentacji) - władza pośrednia, przedstawiciele są wybierani w cyklicznych, wolnych i tajnych wyborach. Lud nie sprawuje swojej władzy bezpośrednio, a wybiera do jej sprawowania swoich przedstawicieli przed nim odpowiedzialnych.

7.Zasada ograniczonych rządów większości lub Rządy większości z poszanowaniem praw mniejszości - rządy większości z zastrzeżeniem, że żadna mniejszość nie może być represjonowana. Początkowo dotyczyła głównie mniejszości religijnych.

USTRÓJ POLITYCZNY WIELKIEJ BRYTANII – MONARCHIA PARLAMENTARNA

Ustrojem politycznym Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnejjest monarchia parlamentarna, w ramach której funkcjonuje system gabinetowo- parlamentarny. Pod względem terytorialnym Wielka Brytania jest unią realną poszczególnych części składowych. Formalnie jest to państwo unitarne o silnym stopniu decentralizacji. Podstawy systemu prawnego stanowią konwenanse konstytucyjne, ustawy ustrojowe, prawo zwyczajowe, zasady ustrojowe oraz krajowe prawo stanowione, a także prawo Unii Europejskiej. Do najważniejszych organów państwa zalicza się monarchę, dwuizbowy Parlament i Gabinet wraz z Premierem. Dla ustroju charakterystyczny jest również system dwupartyjny i związane z nim funkcjonowanie gabinetu cieni.

docsity.com

39

Obecny system polityczny Zjednoczonego Królestwa jest wynikiem wielowiekowej ewolucji ustroju. W badaniach politologicznych stosuje się jego następującą periodyzację:

 okres kształtowania się reprezentacji narodowej - XII - XVI wiek;  walka parlamentu z monarchią i kształtowanie się podstaw parlamentaryzmu - XVII -

XVIII wiek;  umacnianie się modelu parlamentarno-gabinetowego - XIX wiek;  dominacja egzekutywy nad legislatywą - XX wiek.

XII – XVI wiek

W XII wieku, pod koniec panowania dynastii normandzkiej ważnym ośrodkiem życia publicznego staje się dwór królewski (łac. 'Curia Regis) oraz zgromadzenie wasali, które odbywać się mogło w następujących formach:

Rada Zwykła (łac. Concilium Ordinarium) - zgromadzenie najbliższych doradców Korony;

Wielka Rada (łac. Magnum Concilium) - zgromadzenie króla i baronów, a od 1215 także arcybiskupów, opatów, baronów i hrabiów.

Z czasem zgromadzenie uległo rozszerzeniu o kolejne grupy - reprezentantów rycerstwa oraz miast i miasteczek. Za panowania Henryka IIIwobec rady królewskiej w najszerszym gronie po raz pierwszy użyto określenia „parlament”. Zakres jej uprawnień obejmował kwestie ustawodawcze, administracyjne, finansowe oraz sądownicze. W 1215 roku Parlament doprowadził do uchwalenia Wielkiej Karty Swobód (łac. Magna Charta Libertatum), czyli przywileju m.in. ograniczającego prawa monarchy w zakresie nakładania podatków oraz dającego feudałom prawo do oporu wobec króla. W wieku XII dokonał się już wyraźny podział Parlamentu na dwie odrębne izby - Izbę Gmin i Izbę Lordów. Na początku XIV stulecia ukształtowała się zasada, według której ważność każdej nowej ustawy zależała od zgody króla, lordów i gmin. W wieku kolejnym parlament sam zaczął redagować ustawy jedynie przedstawiając je do podpisu królewskiego. W tym czasie wykształciły się również nowe organy sądowe, przez co funkcje sądownicze Izby Gmin zostały zredukowane. Z kolei zwiększyła ona swe uprawnienia w kwestiach finansowych. W roku 1377 ukształtowała się procedura impeachmentu, przyznająca Izbie Gmin prawo skargi do Izby Lordów przeciwko doradcom królewskim oskarżanym o nadużycia władzy.

XVII – XVIII wiek

Brytyjski parlamentaryzm w XVIII wieku - wśród historyków brytyjskich powszechne jest przekonanie o wielkiej estymie, jaką darzono obradujący w Westminsterze parlament, mimo że jego wpływ na życie polityczne kraju nie był tak przemożny jak w wieku XIX. Posłowie porównywali się z antycznymi rzymskimi senatorami i uważali za przedstawicieli całego narodu. IZBA LORDÓW Dominująca jeszcze w XVII wieku izba wyższa (Upper House), czyli Izba Lordów lub inaczej Izba Parów, w wieku XVIIIoddała faktycznie przewodnictwo w ręce Izby Gmin. Parowie angielscy czyli najważniejsi arystokraci kraju piastujący swój urząd dożywotnio i przeznaczani nań częstokroć już jako dzieci, pełnili funkcje kontrolne wobec Izby Gmin i sądownicze, gdyż Izba Lordów była najwyższym sądem apelacyjnym Anglii. Zgłaszali też pretensje do wskrzeszenia swej dawnej roli jako rady królewskiej.

docsity.com

40

IZBA GMIN Dyskusje prowadzone w Izbie Lordów nie dorównywały jednak znaczeniem tym, które prowadzone były w Izbie Gmin (House of Commons), głównym organie ustawodawczym kraju. WYBORY Wybory do Izby Gmin odbywały się jeszcze w 1689 roku, co trzy lata a po 1716 co siedem lat. Kraj podzielony był na okręgi wyborcze, które dzieliły się na wiejskie i miejskie. 40 hrabstw angielskich z elektoratem liczącym ok. 160 tys. głosujących (szlachta, bogacze wiejscy, oficerowie i przedstawiciele wolnych zawodów) wybierało 409 posłów. 203 miasta z elektoratem liczącym około 100 tys. głosujących (kupcy, oficerowie, przedstawiciele wolnych zawodów, urzędnicy, oficerowie armii i floty) wybierały 80 posłów. Do tego dodać należy 24 posłów walijskich wybieranych przez około dwudziestotysięczną elitę tego kraju. Po unii z 1707 doszło jeszcze 45 reprezentantów szkockich wybieranych przez uderzająco małą grupę dwóch tysięcy elektorów. Około 280-tysięczna rzesza elektorów wybierająca łącznie 558 posłów stanowiła elitę dziewięciomilionowej w pierwszych dekadach XVIII Wielkiej Brytanii. Pięciokrotna przewaga liczebna posłów wiejskich nad miejskimi była reliktem dawniejszych czasów, tak jak anachroniczny podział głosów między miastami. Władze miast miały prawie żadnego wpływu na skład Izby Gmin, ponieważ jeszcze w 1760 roku zaledwie 22 z nich mogło poszczycić się ponad tysięcznym elektoratem a jedna trzecia wszystkich miast miała poniżej stu głosujących. Nawet ogromny Londyn (700 tys. mieszkańców) wybierał jedynie 4 posłów, podczas gdy słabo zaludniona Kornwalia (ok. 150 tys. mieszkańców) wybierała ich dziesięć razy tyle . Na początku wieku anachroniczny podział głosów między poszczególne miasta nie był jeszcze tak rażący jak to miało miejsce pod sam koniec XVIII wieku, kiedy to potężniejące dzięki rewolucji w przemyśle Leeds i Manchester zachowają małą liczbę kandydatów, właściwą małym miasteczkom. KONTROLA RZĄDU NAD PARLAMENTEM Kontrolowanie parlamentu (zwłaszcza Izby Gmin) przez gabinet (tj. najważniejszych ministrów tworzących najbliższą rade królewską) miało charakter nieformalny. Do tego celu służyła przede wszystkim polityka manipulowania patronatem królewskim, która sprowadzała się do przekupywania posłów za pomocą intratnych posad, których mimo skutecznego czasem zmniejszania ich liczby pod naciskiem opozycji nigdy rządowi nie brakowało. W samej polityce tego rodzaju współcześni nie widzieli zazwyczaj nic złego, tym bardziej, że pod względem różnego rodzaju (także pieniężnego) przekupstwa Brytyjczycy nie odbiegali od reszty Europejczyków. Robert Walpole (w latach 1721-1742 był pierwszym lordem skarbu i Kanclerzem Skarbu – premierem Wielkiej Brytanii w nowoczesnym znaczeniu tego słowa) uważał zawsze politykę używania patronatu królewskiego dla tworzenia większości parlamentarnej za najlepszy sposób osiągnięcia dobra publicznego poprzez personalne korzyści . Minister miał ponoć użyć zdania, że woli zapłacić posłom „ich cenę” niż doprowadzać do rozlewu krwi. KONTROLA PARLAMENTU NAD RZĄDEM Parlament dysponował ukonstytuowaną procedurą usuwania ministrów. Był nią impeachment. Do jego przeprowadzenia potrzebna była większość głosów. Ministrów można było usuwać jedynie za udowodnione ciężkie przestępstwa wobec państwa.

XIX wiek

Ustrój polityczno-administracyjny Wielkiej Brytanii w XIX w.system parlamentarno- gabinetowy Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii – ukształtowany w XIX w. na mocy konwenansów konstytucyjnych.Wielka Brytania jest monarchią parlamentarną. W państwie tym nie istnieje do dziś konwencjonalnie pojęta konstytucja

docsity.com

41

pisana, inaczej: konstytucja w sensie formalnym, jak ma to miejsce w innych krajach. Zamiast jednego dokumentu istnieje szereg norm zwanych konwenansami konstytucyjnymi, czyli konstytucja w sensie materialnym. Obowiązuje doktryna zwierzchnictwa parlamentu. Najwyższą rangę mają ustawy, które określają m.in. rolę samorządu terytorialnego w społeczeństwie. W rzeczywistości rząd brytyjski ma swobodę w kształtowaniu struktury i funkcjonowania organów administracji lokalnej. Struktura samorządu terytorialnego została zapoczątkowana przez szereg ustaw w XIX w.

ŹRÓDŁA PRAWA KONSTYTUCYJNEGO Wielka Brytania nie posiada do dziś konstytucji pisanej. W XIX w. do źródeł prawa konstytucyjnego w Wielkiej Brytanii należały m.in.:

prawo stanowione, obejmujące podstawowe akty prawne, na które składały się m.in. Wielka Karta Swobód (Magna Charta Libertatum) (1215), Habeas Corpus Act (1679), Deklaracja Praw (Bill of Rights) (1689) i Ustawa o Następstwie Tronu (Act of Settlement) (1701);

prawo precedensowe, dotyczące orzeczeń sądowych i obejmujące najważniejsze kwestie z zakresu prawa państwowego;

konwenanse konstytucyjne, inaczej normy prawa niepisanego, które powstały na skutek działań instytucji pozasądowych w sprawach ustrojowych państwa;

dzieła, traktaty i podręczniki prawnicze

Wielka Brytania przerodziła się w monarchię parlamentarną z ustrojem parlamentarno- gabinetowym, dziś nazywana często matką systemu parlamentarno-gabinetowego.

REFORMY CH. GREYA I W. E. GLADSTONE’A Istniejący od 1832 system wyborczy był niedemokratyczny, mimo że reforma spowodowała udział i aktywność polityczną klasy średniej w państwie. Do Izby Gmin wchodziło z każdego hrabstwa po dwóch deputowanych powoływanych w drodze wyborów opartych na wysokim cenzusie majątkowym. Drugą grupę w Izbie Gmin tworzyli przedstawiciele miast. Przed reformą w Izbie zasiadało 658 członków. 122 deputowanych reprezentowało hrabstwa, 432 okręgi miejskie, pozostali czterej natomiast miasta: Oxford i Cambridge. Wobec presji grup społecznych i ruchu robotniczego w XIX w. podejmowano reformy wyborcze, które prowadziły do wprowadzenia powszechnego prawa wyborczego, a tym samym do demokratyzacji Izby Gmin. Reformy Ch. Greya z 1832 odebrały przedstawicielstwo małym zgniłym miasteczkom liczącym do 300 tys. mieszkańców a przyznały je innym większym miastom (44 nowe miasta uzyskały takie prawo). Obniżono cenzus majątkowy w hrabstwach i miastach, co zwiększyło liczbę uprawnionych do głosowania z około 3 do 5% (630 tys. wyborców). Od 1832, 20% głów rodzin angielskich zyskało prawa wyborcze. Cenzus majątkowy nadal jednak utrzymywał się na zbyt wysokim poziomie i wykluczał udział w wyborach przedstawicieli drobnych rzemieślników i kupców. Na wsi po nieznacznym obniżeniu cenzusu majątkowego prawo wyborcze zyskali bogatsi dzierżawcy ziemi. Katolicy uzyskali prawa wyborcze w 1829, a Żydzi w 1858. Reforma B. Disraeliego w 1867 spowodowała dalsze obniżenie cenzusu majątkowego (liczba wyborców wzrosła do 2,5 mln. osób).Rewolucja przemysłowa w XIX w. doprowadziła do wysokiego rozwoju zmechanizowanego przemysłu i komunikacji, rozbudowa imperium kolonialnego sprzyjała zajęciu przez Anglię przodującego stanowiska w gospodarce i polityce światowej. Przemiany te wywołały zmiany w strukturze społecznej: zwiększyła się liczba proletariatu, oraz nastąpił wzrost znaczenia oligarchii finansowej, co doprowadziło do kolejnych reform, które

docsity.com

42

zwiększyły liczbę wyborców.W 1872 wprowadzono głosowanie tajne. Reforma W. E. Gladstone'a w latach 1884-85 określała, że deputowany do Izby jest reprezentantem obywateli, a nie hrabstw i miast. Wprowadzono jednomandatowe okręgi wyborcze, poza 27. miastami liczącymi od 50 do 165 tys. mieszkańców, które stały się okręgami dwumandatowymi – ogólna liczba okręgów wynosiła 600.Obniżono znacznie cenzus majątkowy, który spowodował wzrost liczby wyborców do 40% ogółu ludności. Umożliwiono również głosowanie kobietom (najpierw od 30 roku życia, później zniesiono ten cenzus). PARLAMENT Parlament w Wielkiej Brytanii (władza ustawodawcza) złożony był z trzech części, a mianowicie izby niższej parlamentu zwanej Izbą Gmin, izby wyższej zwanej Izbą Lordów oraz monarchy. Ten ostatni posiadał prawo zwoływania parlamentu na sesje, jednakże za kontrasygnatą oraz na wniosek szefa rządu. Jednocześnie, władca był tym, który otwierał i zamykał posiedzenia, gdyż parlament pracował w trybie sesyjnym. Parlament był suwerenny i wszechwładny. Sprawował kontrolę nad władzą wykonawczą oraz posiadał wyłączne prawo uchwalania wszelkich podatków i opłat. Parlament decydował o wykonywaniu dyspensy i suspensy. WŁADCA Władca – król/królowa lub inaczej monarcha, sprawował swoją władzę na zasadach dziedziczności.Jego władza przekształciła się w czysto reprezentacyjną. Wyroki sądowe wydawane w imieniu króla z czasem przeszły na parlament, gabinet i sądy. Obowiązywała przy tym maksyma, która oddawała charakter panujących w Wielkiej Brytanii XIX- wiecznych stosunków, mianowicie: Król nie może działać sam i Król panuje, ale nie rządzi. Monarcha ponadto był nietykalny i nieodpowiedzialny. Pełnił również funkcję głowy Kościoła anglikańskiego i zwierzchnika sił zbrojnych. Mógł decydować o wojnie i pokoju. W jego imieniu były wydawane także ustawy, które mógł sankcjonować. Posiadał prawo zwoływania i rozwiązywania parlamentu, oraz prezentowania planów rządowych. Cała rzeczywista władza znajdowała się w rękach parlamentu, gabinetu oraz sądów. Współpraca króla z gabinetem odbywała się za pośrednictwem premiera. Tajna Rada liczyła 300 osób. Należeli do niej ministrowie wchodzący w skład gabinetu oraz dostojnicy. Król w radzie wydawał rozporządzenia, a ministrowie brali za nie odpowiedzialność parlamentarną. W rękach monarchy pozostały pewne uprawnienia tzw. prerogatywy królewskie, o całkowicie reprezentacyjnym i fasadowym znaczeniu. Kolejną ogólną była zasada, która wymagała podpisu (kontrasygnaty) odpowiednich ministrów (1-4) przy decyzjach podejmowanych przez monarchę. Władca był dokładnie zorientowany w wydarzeniach politycznych, i biegu spraw parlamentarnych, gdyż regularnie uzyskiwał sprawozdania z prac tego organu oraz co tydzień udzielał audiencji szefowi rządu IZBA LORDÓW Izba Lordów składała się z lordów dziedzicznych i dożywotnich. Lordowie dziedziczni wyznaczali ze swojego kręgu tych, którzy mieliby pełnić funkcje (tzw. lordowie funkcyjni) oraz tzw. niefunkcyjnych. W Izbie Lordów dziedziczny był tylko tytuł, jednakże nie dotyczył on miejsca. Przewodnictwo w Izbie Lordów należała do Lorda Kanclerza. Izba Lordów zachowała prawo veta zawieszającego w stosunku do ustaw o charakterze finansowym. Izba Lordów posiadała ograniczoną władzę w zakresie stanowienia prawa. Izbie nie przysługiwało prawo veta zwieszającego, mogła jedynie proponować poprawki. Uległy też ograniczeniu uprawnienia sądowe Izby, nadal jednak pozostała Trybunałem Apelacyjnym Najwyższej Instancji.IZBA GMIN Izba Gmin liczyła średnio 658 członków wybieranych w wyborach powszechnych według ordynacji większościowej, w jednomandatowych okręgach wyborczych. Okres

docsity.com

43

pełnomocnictw (nie kadencji) mógł trwać maksymalnie siedem lat (od 1716), uregulowany ustawą z 1715 r. Izba ta wyłoniła się już w XVII w. Wiązało się to z tym, że na początku XVIII w. na tronie angielskim zasiadała dynastia hanowerska. Król rzadko bywał w Anglii i do zarządzania administracją wyznaczał pierwszego ministra czyli premiera. Na czele Izby Gmin stał Leader, natomiast obradom przewodniczył Speaker. Wprowadzono zasadę odpowiedzialności solidarnej, tzw. votum nieufności (pierwsza na świecie). W 1809 parlament wydał ustawę, która zakazywała sprzedaży miejsc w Izbie Gmin, praktyki dość często dotąd stosowanej, w celu poparcia projektów ustaw. Istniały jednak pewne ograniczenia dotyczące zasiadania w Izbie Gmin np. zakaz sprawowania mandatu dotyczył m.in. urzędników służby cywilnej, pracowników sił zbrojnych i policjantów. W strukturze Izby Gmin funkcjonowały dwa ugrupowaniatorysów (tzw. konserwatystów) i wigów (tzw. liberałów) Izba była organem przedstawicielskim, spełniała rolę władzy ustawodawczej, prowadziła kontrolę w zakresie finansów publicznych i kontrolę nad rządem brytyjskim. Rozstrzygała w kwestii kształtu projektów ustaw publicznych przedstawianych monarsze. Siedzibą parlamentu brytyjskiego został Westminster.RZĄD I GABINET W ustroju Wielkiej Brytanii funkcjonował trójpodział władzy wykonawczej. Pierwszą był rząd, w którego skład wchodzili ministrowie będący powoływanymi przez premiera bądź przez władcę reprezentującego jednocześnie jednoosobowy organ władzy wykonawczej. Premier przyjmował godność Pierwszego Lorda Skarbu. Funkcje ministra skarbu reprezentował natomiast Kanclerz. Kolejnym organem był tzw. gabinet (kolegialny, właściwy organ rządowy). Wywodził się z Tajnej Rady Królewskiej (ciało polityczne znacznie mniejsze liczebnie od rządu) będącego właściwym ośrodkiem władzy. Gabinet liczył kilkunastu ministrów. Zasiadali w nim m.in. Lord Kanclerz, Lord Prezydent Rady Prywatnej, Sekretarz Stanu do spraw zagranicznych, spraw wewnętrznych i wojny. Przywódca ugrupowania, które wygrało wybory do Izby Gminbył desygnowany przez monarchę na stanowisko premiera, z powierzeniem mu misji tworzenia rządu. Przywódca najsilniejszego ugrupowania, będącego w opozycji, uzyskiwał pozycję Lidera Opozycji Jej Królewskiej Mości. Członkowie ugrupowania opozycyjnego formowali swój własny rząd zwany gabinetem cieni (koncepcji wypracowanej przez Partię Konserwatywną). Każdy minister w prawowitym rządzie miał swój odpowiednik w gabinecie cieni. Dzięki tej praktyce ugrupowanie opozycyjne było przygotowane do ewentualnego przejęcia władzy. Rząd, inaczej słudzy Korony, mógł hamować niezależną inicjatywę ustawodawczą, uchylać się od odpowiedzialności za prowadzone działania polityczne, mógł unikać działań korygujących i dokonywania zmian, także kształtować porządek prawny w Wielkiej Brytanii. Rząd dzielił się na senior ministers (pol. ministrowie właściwi lub ministrowie Korony – obecnie 100 członków), kierujących pracą poszczególnych resortów, oraz podporządkowanych im junior ministers (pol. ministrowie młodsi, 40-60 członków ) zadaniem, których było przede wszystkim zapewnianie łączności pomiędzy rządem a Izbą Gmin. Rząd w całości ponosił solidarną odpowiedzialność polityczną przed Izbami.

XX WIEK KONSTYTUCJA Specyficzną cechą ustroju Wielkiej Brytanii jest brak konstytucji w znaczeniu formalnym (konstytucji spisanej). Zamiast tego, o ustroju państwa informuje konstytucja w sensie materialnym, to znaczy ogół norm i zasad dotyczących wykonywania władzy. Prawo konstytucyjne Wielkiej Brytanii wywodzi się z pięciu źródeł:

docsity.com

44

prawo stanowione prawo precedensowe konwenanse konstytucyjne dzieła, traktaty i podręczniki prawnicze. prawa i traktaty Unii Europejskiej

MONARCHA Dziedzicznym władcą Wielkiej Brytanii jest monarcha. Należy jednak pamiętać, że zgodnie z uznaną maksymą król panuje, ale nie rządzi ("rex regnat, sed non gubernat"), władza królewska została w całości przeniesiona na parlament, gabinet i sądy. Pozostałe uprawnienia (tak zwane prerogatywy królewskie) mają formalnie dosyć szeroki zakres: król jest zwierzchnikiem i naczelnym wodzem sił zbrojnych, ma prawo wypowiadania wojny i zawierania pokoju, może zwoływać i rozwiązywać parlament, ma prawo sankcji ustaw, oraz prawo łaski, ponadto mianuje wszystkich wyższych urzędników (w tym członków rządu). W praktyce jednak król przestał używać prawa sankcji ustaw (ostatni raz użył tej prerogatywy na początku XVIII wieku), co spowodowało utratę tego uprawnienia przez desuetudo (termin prawniczy oznaczający jedną z reguł derogacyjnych, według której długotrwałe niestosowanie lub nieprzestrzeganie w praktyce określonej normy prawnej, skutkuje utratą przez nią mocy obowiązującej). W praktyce wszystkie decyzje królewskie wymagają ministerialnej kontrasygnaty, co oznacza, że król nie podejmuje decyzji, a tylko je uprawomocnia (z drugiej strony, król nie ponosi również za żadną decyzję odpowiedzialności, zgodnie z maksymą: Król nie może czynić źle). PARLAMENT Parlament brytyjski składa się z trzech członów: z Izby Gmin (izba niższa), Izby Lordów (izba wyższa) oraz z monarchy. Skład liczbowyIzby Gmin jest zmienny, uzależniony od liczby jednomandatowych okręgów wyborczych. Obecnie Izba Gmin liczy 646 członków. Zarówno czynne jak i bierne prawo wyborcze przysługuje obywatelom, którzy ukończyli 18 lat. Okres pełnomocnictw (nie kadencji) może trwać maksymalnie pięć lat. Izba Lordów składa się z dziedzicznych i dożywotnich lordów, z lordów duchownych oraz z lordów prawa. W 2003 roku prawo zasiadania w Izbie miało 691 członków z tego 547 lordów dożywotnich, 26 lordów duchownych (biskupów anglikańskich), 27 lordów prawa i 91 lordów dziedzicznych. W gestii parlamentu leży:

Władza ustawodawcza. Teoretycznie, wszystkie trzy człony parlamentu muszą zgodzić się na wprowadzenie nowego prawa; przy czym udział króla w pracach parlamentu dawno już wyszedł z użycia, natomiast Izba Lordów posiada jedynie prawo weta zawieszającego, które w dodatku nie ma zastosowania przy uchwalaniu budżetu.

Nadzór nad pracą rządu. Izba Gmin oraz Izba Lordów nadzorują prace rządu poprzez system debat, interpelacji oraz powoływanie specjalnych komisji. Dzięki tym procedurom, gabinet jest zmuszony do udzielania społeczeństwu wyjaśnień na temat prowadzonej polityki.

Kontrola finansów państwa. Ustalanie podatków oraz stanowienie budżetu należy do obowiązków Izby Gmin.

Obrona praw jednostki. Każdy obywatel, który czuje, że został potraktowany niesprawiedliwie może zwrócić się o pomoc do swojego przedstawiciela w Izbie

docsity.com

45

Gmin, który - o ile uzna to za wskazane - powinien zbadać sprawę i pomóc w rozwiązaniu problemu.

Wdrażanie dyrektywUnii Europejskiej. W obydwu Izbach działają specjalne komisje których zadaniem jest dokładne badanie unijnych dyrektyw przed wprowadzeniem ich jako praw. Parlament wprowadza również niezbędne zmiany w przepisach prawnych dostosowując je do wymogów prawa europejskiego.

Dyskusja nad aktualnymi problemami. Obydwie izby Parlamentu debatują nad kwestiami o istotnym znaczeniu dla społeczeństwa brytyjskiego oraz nad ważnymi wydarzeniami międzynarodowymi. Tematyka tego rodzaju debat nie jest niczym ograniczona.

Do 1911 roku obydwie izby parlamentu były równoprawne.Obecnie Izba Lordów pełni przede wszystkim funkcję doradczą, zgłaszając poprawki do ustaw opracowywanych w Izbie Gmin. Ponadto, Izba Lordów pełni funkcję sądu apelacyjnego najwyższej instancji. Władza ta jest wykonywana przez dziewięciu powoływanych w tym celu lordów sądowych (lordów prawa). IZBA GMIN Izba niższa dwuizbowego parlamentu brytyjskiego, odgrywa jednak rolę nadrzędną wobec Izby Lordów. W obecnej kadencji (2005-2010) w jej skład wchodzi 646 deputowanych, wybieranych przez całość obywateli Zjednoczonego Królestwa w powszechnych, czteroprzymiotnikowych wyborach. Począwszy od następnej kadencji, której rozpoczęcie planowane jest na połowę maja 2010, liczba członków Izby wzrośnie do 650. Wielka Brytania została podzielona na jednomandatowe okręgi wyborcze przez cztery niezależne Komisje Rozgraniczenia, po jednej dla Anglii, Walii, Szkocji i Irlandii Północnej. Jeden okręg przypada średnio na 69 281 mieszkańców Anglii. Na Anglię przypada 529 mandatów, na Szkocję 59, na Walię 40, a na Irlandię Północną 18.Jedną z prerogatyw brytyjskiego monarchy jest zwoływanie i rozwiązywanie parlamentu. Za każdym razem gdy to nastąpi, automatycznie rozpoczynają się przygotowania do następnych wyborów. Czynne prawo wyborcze przysługuje każdemu kto skończył 18 lat zaś bierne prawo wyborcze obywatelowi Wielkiej Brytanii który skończył 21 lat.Partia, która zdobędzie największą liczbę głosów tworzy rząd, a jej przewodniczący zostaje automatycznie premierem. Teoretycznie rząd powoływany jest przez monarchę, jednak w praktyce nie ingeruje on w prace parlamentu i rządu. Premier oraz większość ministrów zazwyczaj pochodzą z Izby Gmin, jednak niektórzy wybierani są spośród członków Izby Lordów. Przywódca głównej partii opozycyjnej - Lider Opozycji Jej Królewskiej Mości otrzymuje wynagrodzenie z państwowej kasy, jest to połowa uposażenia premiera. Nie ma klasycznej kadencji: zwyczaj nakazuje rozpisać nowe wybory nie później niż po upływie pięciu lat, nie wcześniej jednak niż rok, od poprzednich wyborów. Monarcha wybiera odpowiedni termin w porozumieniu z premierem. Jednak to premier ma decydujący głos. Ma to miejsce w momencie najkorzystniejszym dla jego partii na reelekcję. Podobnie, monarcha automatycznie rozwiązuje parlament i rozpisuje nowe wybory, jeśli którakolwiek z izb przegłosuje wotum nieufności dla rządu lub nie zatwierdzi budżetu. Miejscem posiedzeń parlamentu jest Pałac Westminsterski w Londynie. Izba Gmin wybiera spikera pełniącego funkcję zbliżoną do polskiego marszałka Sejmu. Kontroluje on codzienne prace parlamentu, udziela głosu dyskutantom oraz napomina gwałcących regulamin. Nie bierze udziału w głosowaniach. Speaker jest wybierany w drodze wyborów zaraz na samym początku prac nowej Izby. Z reguły stronnictwo większościowe ma pełną swobodę w jego wyborze. Jedynym wyjątkiem jest sytuacja, kiedy w Izbie jest speaker z poprzedniej kadencji. Wtedy jest on wybierany ponownie. Wybory do parlamentu

docsity.com

46

odbywają się w czwartek. Jest to wyjątek na skalę kontynentalną gdyż w większości krajów europejskich wybory odbywają się w niedzielę. IZBA LORDÓW Izba wyższa dwuizbowego parlamentu brytyjskiego. Nie jest to ciało wybieralne, lecz jego skład i struktura jest uwarunkowana wielowiekową tradycją. Izba Lordów, podobnie jak Izba Gmin spotyka się w Pałacu Westminsterskim. Jej obrady plenarne odbywają się w tzw. czerwonej sali (obrady Izby Gmin odbywają się w sali zielonej). Aktualnie Izba Lordów składa się z 743 parów duchownych i świeckich, potocznie zwanych lordami.Lordowie duchowni to najwyżsi hierarchowie Kościoła anglikańskiego, którzy zasiadają w Izbie tak długo, jak długo sprawują swoje funkcje kościelne. Obecnie zasiada w Izbie 26 lordów duchownych.Lordowie świeccy pełnią swoją funkcję dożywotnio, chyba że Izba odbierze im tytuł lordowski. W grupie lordów świeckich wyróżnia się:

92 parów dziedzicznych, z których 90 jest obecnie wyłanianych w procedurze określonej przez House of Lords Act 1999 i wydane na tej podstawie akty wykonawcze, natomiast dwóch lordów zasiada z racji piastowania dziedzicznych urzędów królewskich, związanych z funkcjonowaniem Parlamentu Zjednoczonego Królestwa: Lorda Wielkiego Szambelana - będącego reprezentantem suwerena w Izbie Lordów, oraz Lorda Marszałka - odpowiedzialnego za ceremonie, w szczególności koronację oraz otwarcie Parlamentu;

618 parów dożywotnich, powołani przez monarchę na wniosek premiera w oparciu o Life Peerages Act 1958, zazwyczaj spośród zaufanych polityków danej partii, ale także osób wyróżniających się w życiu publicznym bez określonej przynależności partyjnej, jak również byłych premierów i speakerów Izby Gmin.

Izba Lordów pełni obecnie rolę ciała opiniującego ustawy uchwalane przez Izbę Gmin (bez prawa weta ostatecznego). W 2009 r. najwyższe funkcje sądowe zostały przeniesione do nowo utworzonego Sądu Najwyższego. Oprócz tego w ramach Izby Lordów działa wiele komisji specjalnych, które mimo że nie posiadają formalnego prawa do podejmowania decyzji, mają znaczny wpływ na życie polityczne w Wielkiej Brytanii. Kompetencje ustawodawcze Izby Lordów są niewielkie i ograniczają się do prawa zgłaszania projektów ustaw do Izby Gmin oraz czasowego wstrzymywania uchwalania ustaw w drodze weta zawieszającego na okres nie dłuższy, niż dwie sesje (jeden rok). Izba Lordów powstała w XIV w. i istnieje niezmiennie, z jedną krótką przerwą, aż do dzisiaj. Izba ta została zlikwidowana w 1649 r. przez rewolucyjny rząd Oliviera Cromwella i została ponownie przywrócona w 1657 r. Przez większość swojej historii Izba Lordów posiadała znacznie więcej władzy od Izby Gmin. Dopiero w XIX w. jej kolejne kompetencje były stopniowo przekazywane Izbie Gmin. W 1911 r. uchwalono Parliament Act, który ostatecznie oddał niemal całą władzę ustawodawczą oraz prawo do powoływania i usuwania rządu Izbie Gmin, pozostawiając Izbie Lordów tylko prawo do rocznego weta ustaw i część funkcji kontrolnych oraz sądowniczych. W 1953 r. wchodzi w życie akt na mocy którego lordem mogła zostać również kobieta. Po dojściu do władzy rząd Tony'ego Blaira, zgodnie z obietnicami wyborczymi dążył do zmian w Izbie Lordów. Jak dotąd uchwalono "House of Lords Act" z roku 1999, który o niemal połowę zmniejszył liczbę Lordów dziedzicznych. Z pozostałych, planowanych zmian jednak jak dotąd się wycofano.

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome