Problem bezrobocia - Notatki - Ekonomia, Notatki'z Ekonomia
Konrad_88
Konrad_883 June 2013

Problem bezrobocia - Notatki - Ekonomia, Notatki'z Ekonomia

PDF (779.9 KB)
73 strony
1000+Liczba odwiedzin
Opis
Ekonomia: notatki z zakresu mikro e makroekonomii dotyczące problemu bezrobocia; uwarunkowania strukturyzacyjne i dynamika bezrobocia
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 73
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Praca magisterska

.

Spis treści

Wstęp................................................................................................................................ 4

Rozdział I - Istota bezrobocia i jego podstawowe cechy........................................... 7

1.1. Definicje i pojęcia związane z bezrobociem. ................................................... 7

1.2. Rodzaje bezrobocia............................................................................................ 12

Rozdział II – Bezrobocie jako problem społeczny – wybrane aspekty ................. 17

2.1.Ekonomiczne i społeczne skutki bezrobocia. .................................................. 19

Rozdział III – Uwarunkowania strukturyzacyjne i dynamika bezrobocia

w Polsce ......................................................................................................................... 23

3.1.Bezrobotni według wieku .................................................................................. 23

3.2. Struktura bezrobotnych według płci. ............................................................... 28

3.3. Struktura bezrobotnych według wykształcenia. ............................................. 33

3.4. Bezrobocie długookresowe. .............................................................................. 34

3.5. Przeszłość zawodowa. ....................................................................................... 37

3.6. Bezrobocie na wsi. ............................................................................................. 39

3.7. Bezrobocie wśród niepełnosprawnych. ........................................................... 43

3.8. Przestrzenna struktura bezrobocia. .................................................................. 45

Rozdział IV – Problem bezrobocia w powiecie brzozowskim ............................... 50

4.1. Ogólna charakterystyka powiatu brzozowskiego. ......................................... 50

4.2. Sytuacja na rynku pracy w powiecie brzozowskim. ...................................... 51

Rozdział V – Formy walki z bezrobociem w powiecie brzozowskim................... 57

5.1. Program przeciwdziałania bezrobociu w powiecie brzozowskim. .............. 58

5.2. Sposoby przeciwdziałania bezrobociu i łagodzenie jego skutków .............. 63

5.3. Pośrednictwo pracy i poradnictwo zawodowe. .............................................. 66

Spis tabel........................................................................................................................ 71

Bibliografia.................................................................................................................... 73

4

Wstęp

Bezrobocie, które pojawiło się wraz z radykalnymi zmianami

politycznymi i społeczno-gospodarczymi, stało się trwałym elementem polskiej

rzeczywistości. Utrzymuje się ono mimo spadku w ostatnich latach na wysokim

poziomie i jest jednym z głównych problemów społecznych.

Bezrobocie rozprzestrzenia się coraz bardziej i nie służy z całą pewnością

Polskiej gospodarce, są oczywiście przyczyny obiektywne takiego stanu rzeczy,

należy do nich przede wszystkim restrukturyzacja polskiego przemysłu, na co

chcę zwrócić szczególną uwagę w mojej pracy, a także restrukturyzacja rolnic -

twa, co pośrednio jest skutkiem urynkowienia gospodarki. Nie ulega wątpliwo -

ści, że i w latach poprzednich mieliśmy do czynienia z ukrytym bezrobociem,

które zostało ujawnione po wprowadzeniu reformy służby zdrowia.

Jeszcze bardziej niepokojący wydaje się fakt, iż walka z bezrobociem

sprowadza się tylko do pustych deklaracji werbalnych, którym nie towarzyszą

propozycje konkretnych rozwiązań tego problemu. Doskonale wprawdzie

wiadomo, że wygenerowanie wolnych miejsc pracy - i to w tak olbrzymich

ilościach - wymaga czasu, toteż nikt nie oczekuje, że w ciągu kilku miesięcy na

rynku pracy nastąpią wyraźnie odczuwalne przeobrażenia, ale chciałoby się

odnotować, chociaż wolę walki z bezrobociem.

Do stworzenia wolnych miejsc pracy potrzebny jest także kapitał, którym

-w wystarczającym stopniu - ani rolnictwo, ani przemysł nie dysponują. Rozwi-

jają się jednak bezpośrednie inwestycje zagraniczne w Polsce - kapitał można

więc znaleźć, pod warunkiem, że dolarowi inwestorzy będą stale zachęcani do

lokowania pieniędzy właśnie na naszym rynku.

Chociaż mamy do czynienia z rosnącą koniunkturą gospodarczą, chociaż z

miesiąca na miesiąc rozwija się produkcja sprzedana przemysłu i budownic twa,

co zdaje się dobrą perspektywą dla osób szukających pracy, to jednak te dwa

5

czynniki nie rokują niestety szansy na rozwiązanie problemu polskiego bez-

robocia w dającej się określić perspektywie.

Ale właśnie to bezrobocie spośród wszystkich zjawisk kryzysowych najbar-

dziej niszczy tkankę społeczną. Dlatego zapobieganie jemu poprzez między in-

nymi tworzenie wolnych miejsc pracy powinno mieć w najbliższych latach ab-

solutne pierwszeństwo przed każdym innym celem polityki naszego państwa.

Również ważne jest zdanie sobie sprawy z istniejących w tym zakresie

zaniedbań, co powinno być ważnym czynnikiem do podjęcia działań, które

mogłyby przyczynić się do łagodzenia skutków bezrobocia.

Celem mojej pracy jest zapoznanie się ze zjawiskiem bezrobocia na terenie

powiatu brzozowskiego, ukazanie struktury bezrobocia osób zarejestrowanych w

Urzędzie Pracy w Brzozowie według określonych kryteriów.

AnalizaRozpatrzone zostaną również sposobów sposoby przeciwdziałaniu

zapobiegania narastającemu bezrobociutemu problemowi, zarówno w powiecie

brzozowskim jak i całej Polsce.

W pierwszym rozdziale omówiona została istota bezrobocia i jego

podstawowe cechy jako zjawiska społecznego w świetle literatury przedmiotu.

Drugi rozdział zawiera charakterystykę bezrobocia jako problemu społecznego.

Kolejny rozdział poświęcony jest strukturze bezrobocia w Polsce i czynnikom ją

kształtującym. Czwarty rozdział dotyczy ogólnej charakterystyki powiatu

brzozowskiego i problemu bezrobocia w tym powiecie. Ostatni rozdział

poświęcony jest formom walki z tym negatywnym zjawiskiem.

Dla realizacji przedmiotu i celu pracy zastosowano metodę pośrednią

wykorzystując bazę źródłową. Podstawowe znaczenie miały dane udostępnione

przez UP w Brzozowie i Wojewódzki Urząd Statystyczny w Rzeszowie. Należy

tu wymienić analizy i sprawozdania, które pozwoliły na uzyskanie danych

statystycznych dotyczących wielkości struktury zjawiska, aktywnych form

6

przeciwdziałania bezrobociu, a także informacji o brzozowskim rynku pracy oraz

podstawowych danych dotyczących całego rejonu.

7

Rozdział I

Istota bezrobocia i jego podstawowe cechy.

1.1. Definicje i pojęcia związane z bezrobociem.

Sformułowanie precyzyjnej, a zarazem uniwersalnej definicji bezrobotnego

opartej na jednoznacznych i obiektywnych kryteriach jest trudne. Złożony i

wieloaspektowy charakter zjawiska sprawia, że inne kryteria wyznaczające treść

definicji bezrobocia interesują ekonomistę, polityka, prawnika, inne zaś

socjologa, psychologa czy politologa. W ujęciu makroekonomicznym i

makrospołecznym najczęściej stosowanym wyznacznikiem pojęcia „bezrobocie”

jest przedmiotowe i podmiotowe podejście do problemu. 1

W ujęciu przedmiotowym bezrobocie jest traktowane jako kategoria

analityczna rynku pracy i oznacza niezrealizowaną podaż pracy będącą

rezultatem nierównowagi między podażą siły roboczej (zasoby pracy), a

popytem na pracę (miejsca pracy). W tym rozumieniu, wskazującym wyraźnie na

przyczyny zjawiska, bezrobocie jawi się jako problem ekonomiczny. Natomiast

w ujęciu podmiotowym bezrobocie jest rozpatrywane od strony jednostek

dotkniętych brakiem pracy i oznacza stan bezczynności zawodowej osób

zdolnych do pracy i zgłaszających gotowość do jej podjęcia, dla których

podstawą egzystencji są dochody z pracy. To określenie odnosi się do

społecznych aspektów bezrobocia i wskazuje, że jest ono również ważną kwestią

społeczną. 2

Be zro bocie występuje wówczas, gdy liczba osób poszukujących pracy jest

większa niż liczba wolnych stanowisk. W tych warunkach pewna liczba ludzi

1 K. Mlonek: Bezrobocie w Polsce XX wieku w świetle badań, Krajowy Urząd Pracy, Warszawa 1999,op.

cit., s. 8 2 Ibidem, s. 8

8

zdolnych do pracy, chcących pracować i akceptujących istniejący poziom

wynagrodzeń, pozostaje bez pracy. 3

Według ustawy z dnia 14 grudnia 1994r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu

bezrobociu pojęcie bezro bot ny oznacza osobę niezatrudnioną i niewykonującą

innej pracy zarobkowej, zdolną i gotową do podjęcia pracy w pełnym wymiarze

czasu pracy obowiązującego w danym zawodzie lub służbie, nieuczącą się w

systemie dziennym, zarejestrowaną we właściwym dla miejsca zameldowania

(stałego lub czasowego) urzędzie pracy, jeżeli: 4

 ukończyła 18 lat, z wyjątkiem młodocianych absolwentów,

 kobieta nie ukończyła 60, a mężczyzna 65 lat,

 nie nabyła prawa do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy,

 nie pobiera zasiłku przedemerytalnego, świadczenia rehabilitacyjnego,

zasiłku chorobowego, macierzyńskiego lub wychowawczego,

 nie jest właścicielem lub posiadaczem nieruchomości rolnej o

powierzchni użytków rolnych powyżej 2 ha przeliczeniowe,

 nie jest osobą niepełnosprawną, której stan zdrowia pozwala na podjęcie

zatrudnienia co najmniej w połowie obowiązującego czasu pracy,

 nie jest osobą tymczasowo aresztowaną lub nie odbywa kary pozbawienia

wolności,

 nie uzyskuje miesięcznie dochodu w wysokości przekraczającej połowę

najniższego wynagrodzenia,

 nie pobiera zasiłku stałego, stałego wyrównawczego, okresowego lub

renty socjalnej.

Podstawowym pojęciem wiążącym się z bezrobociem jest zatr udnie nie .

Poprzez pełne zatrudnienie rozumie się stan, w którym każdy człowiek zdolny do

pracy i pragnący pracować może w stosunkowo krótkim czasie uzyskać pracę

3 Encyklopedia biznesu t. 1, Fundacja Innowacja, Warszawa 1995, op. cit., s. 71

4 Ustawa z 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu, Dz. U. z 1997 r. , nr 25, poz.

131

9

zgodną z jego kwalifikacjami. Z kolei racjonalne zatrudnienie oznacza stan, w

którym zatrudnieniu pełnemu towarzyszy rozmieszczenie pracujących w

układzie kwalifikacyjnym, zawodowym i terytorialnym zgodnie z potrzebami

gospodarki oraz aspiracjami i dążeniami pracowników, a jednocześnie należycie

wykorzystuje się czas pracy i kwalifikacje zatrudnionych. 5 Jest to najniższy

poziom bezrobocia osiągany przez gospodarkę. Przy pełnym zatrudnieniu na

bezrobocie składa się jedynie bezrobocie frykcyjne i strukturalne. 6

Bezrobocie stanowi zaprzeczenie pracy. Wywołuje negatywne skutki

ekonomiczne, dochodowe i społeczne. Pr ac a odgrywa doniosłą rolę w życiu

człowieka i społeczeństwa. Spełnia ona trzy podstawowe i współzależne

funkcje: 7

 funkcja ekonomiczna - tworzy nowe wartości, umożliwia wzrost

produkcji dóbr i usług, przyczynia się do wzrostu dobrobytu społecznego,

jest aktywnym czynnikiem wzrostu gospodarczego,

 funkcja dochodowa-praca jest najważniejszą formą dochodu,

 funkcja społeczna-środek zaspokojenia aspiracji zawodowych i

społecznych.

Ryne k pr ac y jest strukturą bardzo skomplikowaną o nieporównywalnie

wyższym stopniu złożoności niż np. rynki dóbr i usług. Jest to twór

wielopłaszczyznowy, na który składa się splot czynników ekonomicznych,

demograficznych, prawnych, psychospołecznych i wielu innych. Rynek pracy

jest miejscem spotkania popytu na pracę (w postaci ofert zatrudnienia

5 J. Unolt: Ekonomiczne problemy rynku pracy, PWE, Warszawa, 1996, s.20

6 A. Błaszczyński, J. Stygares: Słownik pojęć ekonomicznych, Towarzystwo Handlowe „Atlant”, Kraków

1995, op. cit.,s. 147 7 Ciągłość i transformacja gospodarki, pod red. P. Glikman, M. Kabaj, T. Muszkiet, Wydawnictwo Key

Text, Warszawa 1997, op. cit., s. 122

10

zgłaszanych na podstawie umów o pracę i w innych formach np. umowy

zlecenia), z podażą pracy ze strony chętnych do jej podjęcia. 8

Popyt na pr acę wyraża odwrotną zależność między płacą realną a

wielkością zatrudnienia w danym okresie przy założeniu, że pozostałe czynniki

nie będą ulegały zmianie. Przy wyższym poziomie płac pracodawcy zatrudniają

mniej pracowników niż przy niższych płacach. Im wyższy popyt na dobra czy

usługi, tym większy popyt na pracę służącą do ich wytwarzania, a im większy

popyt na dany rodzaj pracy, tym wyższe płace. 9 Wzrost popytu na rynku pracy

jest wynikiem tworzenia nowych miejsc pracy i zmian wykorzystania

istniejących już stanowisk polegających na zwiększeniu obsady osobowej. 10

Część zasobów siły roboczej, która aktywnie poszukuje zatrudnienia za

pośrednictwem urzędów pracy lub poza nimi tworzy po daż pr ac y. Wyraża ona

dodatnią zależność między poziomem płac realnych, a liczbą pracowników lub

roboczogodzin oferowanych na rynku pracy w danym okresie, przy założeniu, iż

pozostałe czynniki nie ulegają zmianie. Przy wyższych stawkach płac więcej

pracowników będzie skłonnych dłużej pracować niż przy niższych. Podaż pracy

zależy od kosztów alternatywnych czasu pracownika. 11

Określają ją również Jest

również określona przez czynniki demograficzne, stan zdrowotności

społeczeństwa, regulacje prawne ustalające wiek produkcyjny, politykę

edukacyjną oraz ogólne warunki ekonomiczne i przyzwyczajenia społeczne

kształtujące aktywność zawodową. 12

Akt ywność zawo do wa oznacza wykonywanie lub gotowość do

wykonywania pracy w zamian za wynagrodzenie lub inną formę środków

8 Z. Fedorowicz: Polityka finansowa państwa a kształtowanie rynku pracy i aktywne zwalczanie

bezrobocia, „Rynek Pracy”, 1996, nr 10, 9 Słownik ekonomiczny dla przedsiębiorcy w warunkach rynku , Wydawnictwo „Znicz”, Szczecin 1992, s.

217 10

Z. Fedorowicz: Polityka finansowa..., 11

D. Kamerschen, R. McKenzie, C. Nard inelli: Ekonomia,, Fundacja Gospodarcza NSZZ „Solidarność”,

Gdańsk 1991,op. cit., s. 673 12

Z. Fedorowicz: Polityka finansowa..., op. cit.,

11

utrzymania. Miarą poziomu aktywności zawodowej jest ws półc zynni k

akt ywności zawo do wej – stosunek pracujących i bezrobotnych do liczby

całej populacji w danej kategorii wieku. 13

Z pomiarem bezrobocia wiążą się dwa terminy: 14

 Pozio m be zro boci a oznaczający globalną liczbę osób poszukujących

pracy, ustaloną na podstawie ewidencji urzędów pracy, badań aktywności

ekonomicznej ludności (BAEL) lub na podstawie specjalnych badań

ankietowych (np. bezrobocie ukryte na wsi).

 Sto pa be zro boci a, która jest miernikiem (wskaźnikiem) procentowym

wyrażającym najczęściej stosunek liczby bezrobotnych do liczby ludności

aktywnej zawodowo tj. pracującej i bezrobotnej łącznie.

Wskazuje, jaka część zdolnych do pracy zasobów siły roboczej pozostaje na

bieżąco bez pracy i obrazuje stopień natężenia zjawiska w różnych okresach

czasu (miesiąc, kwartał, rok), w wymiarze globalnym, regionalnym, lokalnym, w

odniesieniu do poszczególnych kategorii ludności, w miastach i na wsi oraz

porównawczo w skali międzynarodowej. 15

Bezrobocie nie może zostać nigdy wyeliminowane całkowicie. Zawsze

istnieje pewien minimalny procent siły roboczej, który nie znajduje zatrudnienia

z powodu strukturalnych problemów gospodarki i przechodzenia między

poszczególnymi miejscami pracy. Jest to tzw. nat ur al na sto pa be zro boci a.

Występuje wówczas, gdy rynek pracy jest w równowadze. Rzeczywista stopa

bezrobocia kształtuje się jednak na poziomie wyższym niż stopa naturalna. 16

13

K. Mlonek: Młodzież na rynku pracy w Polsce w świetle badań , Krajowy Urząd Pracy, Warszawa

1996, op. cit., s.84 14

K.Mlonek: Bezrobocie w Polsce..., op. cit., s.13 15

Ibidem, s. 13 16

D. Kamerschen, R. McKenzie, C. Nard inelli: Ekonomia, op. cit., s. 146

12

1.2. Rodzaje bezrobocia.

Bezrobocie jest złożonym i dynamicznym zjawiskiem gospodarki rynkowej,

generowanym przez wiele czynników o różnym stopniu trwałości działania. Z

punktu widzenia przyczyn, zasięgu, charakteru i cech struktury zjawiska

wyróżnia się kilka rodzajów bezrobocia. 17

Tradycyjny podział wyróżnia 4 kategorie – bezrobocie strukturalne,

koniunkturalne, sezonowe i frykcyjne, które różnią się ze względu na przyczyny

oraz konsekwencje dla gospodarki i bezrobotnego.

Be zro bocie str ukt ur al ne wynika z ogólnej nierównowagi między liczbą

chętnych do podjęcia zatrudnienia, a liczbą miejsc pracy w całej gospodarce i

przekroju regionalnym, kwalifikacyjnym lub gałęziowym. 18

Może być wywołane

przez niedostosowanie poziomu i struktury kształcenia kadr do rzeczywistych

potrzeb gospodarki, zmiany technologii, czynniki geograficzne lub

demograficzne, zmiany popytu konsumpcyjnego lub konkurencję zagraniczną,

restrukturyzację czy likwidację pewnych dziedzin produkcji, ogólny niedorozwój

gospodarki, niemożność stworzenia niezbędnej liczby stanowisk pr acy. Ma

charakter masowy i długotrwały. 19

Bezrobocie strukturalne może przekształcić się w st r ukt ur al no-

patolo gic zne (patologiczne) oznaczające utrwalenie się wśród bezrobotnych

postaw beznadziejności i rezygnacji z poszukiwania stałej pracy oraz pogłębianie

się niechęci pracodawców do zatrudniania długotrwale bezrobotnych. 20

Bezrobocie strukturalne jest często bezro bocie m tec hnolo gic znym , które

towarzyszy wprowadzaniu postępu technicznego, mechanizacji i automatyzacji

procesów wytwórczych, dających znaczne oszczędności pracy żywej,

17

K. Mlonek: Bezrobocie w Polsce..., op. cit., s. 8 18

Ciągłość i transformacja..., op. cit., s. 132 19

M. Nasiłkowski: System rynkowy - podstawy mikro- i makroekonomii, wydawnictwo Key Text,

Warszawa 1993, op. cit., s. 20

K. Mlonek: Bezrobocie w Polsce..., op. cit., s. 9

13

prowadzących do redukcji osób o niższych kwalifikacjach i mniejszej

przydatności do pracy. 21

Be zro bocie ko ni unkt ur al ne (cykliczne) wywoływane jest przez

powtarzające się w pewnych odstępach czasu cykle koniunkturalne. Wysoka

koniunktura sprzyja maksymalnemu wzrostowi zatrudnienia, a kryzys, recesja

powoduje spadek popytu na pracę i pojawienie się bezrobocia cyklicznego. Ma

ono charakter przejściowy, wraz z ożywieniem gospodarczym jego negatywne

oddziaływanie stopniowo ustaje. 22

Symptomem normalnie funkcjonującego rynku pracy jest be zro bocie

frykc yj ne (płynne, przejściowe), związane z naturalną ruchliwością siły

roboczej, którą umożliwiają mechanizmy rynku pracy i pełna swoboda zmiany

miejsca pracy. 23

Stan okresowej dezaktywizacji zawodowej jest spowodowany

przejściowym niedostosowaniem struktury podaży do potrzeb rynku, małą

mobilnością zawodową i przestrzenną siły roboczej oraz słabą sprawnością

pośrednictwa pracy. Do bezrobotnych w tej grupie należą osoby

niepełnosprawne fizycznie i psychicznie, niezdolne do podjęcia pracy

zawodowej oraz chwilowo pozbawione zatrudnienia, zmieniające pracę lub

zawód. Czas poszukiwania pracy jest stosunkowo krótki. Umiarkowany poziom

bezrobocia frykcyjnego (3-5% ludności aktywnej zawodowo) może spełniać

pozytywną rolę jako czynnik elastyczności rynku pracy, hamowania

nadmiernego wzrostu płac i umacniania dyscypliny pracy. 24

Be zro bocie se zo no we (okresowe) ma charakter cykliczny i wynika z

sezonowości produkcji bezpośrednio lub pośrednio zależnej od warunków

klimatycznych w takich dziedzinach jak np. rolnictwo, przemysł spożywczy,

budownictwo, turystyka, a także bezrobocie absolwentów, których wejście na

21

Ibidem, s. 10 22

Ibidem, s. 10 23

M. Kabaj: Program przeciwdziałaniu bezrobociu, IPiSS, Wars zawa 1993, s.10 24

D.Begg, R. Dornbusch: Ekonomia t.2 , PW E, Warszawa,1994, s.

14

rynek pracy dokonuje się stopniowo i jest związane z terminem zakończenia

nauki w szkołach. 25

Wyróżnia się dwie główne formy bezrobocia : 26

 be zro bocie j awne ustalone na podstawie ewidencji urzędów pracy i

określane jako bezrobocie rejestrowane (statystyczne) lub na podstawie

badania aktywności ekonomicznej ludności (BAEL), czyli bezrobocie

rzeczywiste (faktyczne). Jego skalę kształtują aktualne regulacje prawne

określające kryteria rejestrowania osób poszukujących pracy i uprawnień

do zasiłku. Występuje przede wszystkim w miastach i częściowo na wsi.

 be zro bocie ut ajo ne , czyli nie ewidencjonowane - jego rozpoznanie

wymaga specjalnych badań ankietowych lub statystycznych metod

szacunkowych. Dotyczy głównie indywidualnych gospodarstw rolnych na

wsi. Są to zbędni w procesie produkcji rolnej członkowie rodzinnych

gospodarstw chłopskich.

Bezrobocie utajone występuje również w dużych zakładach pracy w postaci

nadmiernego w stosunku do rzeczywistych potrzeb techniczno-ekonomicznych

zatrudnienia, w formie wcześniejszych emerytur spowodowanych brakiem

możliwości zatrudnienia ludzi w wieku przedemerytalnym w warunkach

masowego bezrobocia, oznacza wyłączanie na stałe z zasobów siły roboczej osób

jeszcze zdolnych do pracy, jako praca w niepełnym wymiarze czasu z braku

możliwości zatrudnienia na pełnym etacie, wśród bezrobotnych zniechęconych

bezskutecznością poszukiwań pracy. 27

Bezrobocie może być dobrowolne i przymusowe. Be zro bocie do bro wol ne

występuje, gdy niektóre osoby uważają, że lepiej pozostawać bezrobotnym niż

pracować za bieżące, obowiązujące na rynku wynagrodzenie. Prywatne korzyści

np. wolny czas, otrzymywanie zasiłku czy oczekiwanie na lepszą pracę mają

25

K. Mlonek: Bezrobocie w Polsce..., op. cit., s. 10 26

Ibidem, s.10 27

Ciągłość i transformacja....,op. cit., s. 131

15

większe znaczenie niż utracona płaca z powodu niepodjęcia pracy. Natomiast,

jeśli pracownik jest gotowy zaakceptować przedłożoną mu ofertę pracy za

obowiązującą na rynku płacę, a mimo to nie może znaleźć zatrudnienia ze

względu na nadmierną podaż siły roboczej staje się bezro bot nym

pr zymuso wym. 28

W związku z prywatyzacją państwowego sektora gospodarki, w Polsce

pojawiła się nowa forma bezrobocia tzw. be zro bocie o dło żo ne ( przesunięte

w czasie). Jest ono wynikiem negocjacji związków zawodowych z nowym

właścicielem przedsiębiorstwa, który zobowiązuje się utrzymać przez określony

czas dotychczasowy stan zatrudnienia, przesuwając zwolnienia pracowników na

okres późniejszy. 29

Wyróżnia się także be zro bocie mar gi neso we , do którego zalicza się

osoby niezdolne lub o ograniczonej zdolności do pracy, poszukujące zatrudnienia

jako źródła uzupełnienia posiadanych środków utrzymania lub w celu nabycia

uprawnień do świadczeń socjalnych. 30

Zupełnie inne przyczyny leżą u źródeł be zro boci a po zor ne go

(fikcyjnego), które tworzą osoby poszukujące pracy mimo posiadania

zarobkowych (własny warsztat pracy) lub niezarobkowych (renta, alimenty)

źródeł utrzymania. Wynika ono bądź z chęci uniknięcia płacenia podatków, bądź

też uzyskania świadczeń socjalnych. 31

Bezrobocie może oznaczać brak jakiegokolwiek zajęcia zarobkowego

(be zro bocie c ał ko wite) lub zatrudnienie dorywcze czy w niepełnym

wymiarze czasu pracy (be zro boc ie c zęśc io we ). 32

Ze względu na przestrzenne zróżnicowanie wyróżnia się be zro bocie

po ws zec hne (ogólne)–występujące na terenie całego kraju i be zro bocie

28

D.Begg, R. Dornbusch: Ekonomia, op. cit., s. 29

K. Mlonek: Bezrobocie w Polsce..., op. cit., s.12 30

Ibidem, s. 12 31

Ibidem, s. 12 32

Ibidem, s. 12

16

lokal ne (regionalne, terenowe)–występuje tylko na niektórych obszarach kraju,

spowodowane jest np. zacofaniem gospodarczym, wyczerpaniem miejscowych

zasobów surowcowych, restrukturyzacją lub likwidacją nierentownych

przedsiębiorstw, małą mobilnością pracowników itp. 33

Bezrobocie może dotyczyć różnych kategorii społeczno-zawodowych -

mężczyzn, kobiet, młodzieży (w tym absolwentów), poszczególnych grup

zawodowych-nauczyciele, lekarze, górnicy, rolnicy, bezrobocie w miastach i na

wsi.

Inny podział to według okresu poszukiwania pracy W zależności od czasu

trwania tego okresu wyróżnia się: bezrobocie krótkookresowe (do 3 miesięcy),

średniookresowe (4 do 6 miesięcy), długookresowe ( 7 do 12 miesięcy),

długotrwałe (powyżej 1 roku) i jego postać chroniczną (powyżej 2 lat). 34

Prawidłowa ocena rodzaju, form i charakteru bezrobocia stanowi podstawę

wyboru odpowiedniej strategii działania w celu zahamowania wzrostu i

eliminowania źródeł zjawiska.

W świetle przedstawionych rodzajów bezrobocia nie da się jednoznacznie

określić charakteru polskiego bezrobocia. Jest w dużym stopniu koniunkturalne

jako efekt recesji i procesu transformacji ustrojowej, ale równocześnie

strukturalne ze względu na niedostosowanie rozmiarów i struktury kształcenia

kadr do potrzeb gospodarki.

33

Ibidem, s. 12 34

Ibidem, s. 13

17

Rozdział II

Bezrobocie jako problem społeczny w Polsce w badaniach

socjologicznych – wybrane aspekty

Bezrobocie dla jednostek i rodzin nim dotkniętych oznacza:

 Pauperyzację i spadek aspiracji do uczestnictwa w kulturze i kształcenia

dzieci. Zepchnięcie wielu ludzi na poziom biedy a nawet nędzy, których

przejawami są: niepłacenie za mieszkanie, światło, gaz, obniżenie

wartości odżywczych posiłków, pojawianie się ludzi w łachmanach.

 Degradację moralną – degradację podmiotowości szczególnie ludzi

młodych i dorastającej młodzieży, przestępczość, udział w zamieszkach,

zadymach.

 Bezrobotni są potencjalną bazą społeczną skrajnych ruchów politycznych

zagrażających prawu, demokracji, destabilizujących państwo.

Nasuwa się zatem obraz jednostki w średnim lub starszym wieku,

mieszkającej z reguły na wsi, lub w małym mieście, słabo wykształconej, o

niskich, bądź wąskich kwalifikacjach, nie dających konkurencyjności na rynku

pracy, zmuszonej do trwałej zmiany stylu życia z powodu gwałtownego

obniżenia poziomu dochodów. Cała jej uwaga zostaje skoncentrowana na

obronie zagrożonej pozycji społecznej, standardu życiowego i bezpieczeństwa

socjalnego 35

. Dotychczasowe miejsce pracy w państwowym przedsiębiorstwie

często przestaje istnieć, brak środków finansowych, i przede wszystkim

elastyczności i przedsiębiorczości, uniemożliwia samodzielne podjęcie

działalności gospodarczej, czy choćby przekwalifikowanie się i dostosowanie do

wymagań potencjalnych pracodawców. Świadomość ograniczenia możliwości

35

M.Zió łkowski „Postawy wobec władzy i demokracji w okresie transformacji ustrojowej”, s.87

18

życiowych prowadzi raczej do pasywności i apatii niż postaw aktywnych 36

, stąd

pojawia się frustracja, depresja, postawy roszczeniowe, niechęć wyrażana wobec

systemu i tych, którym udało się odnieść sukces.

Koszty przemian dotyczą bardzo różnych obszarów funkcjonowania

społecznego, ale wskazać należy wśród nich przede wszystkim na długotrwałe

bezrobocie, narastającą degradację ekonomiczną i związaną z nią marginalizację

społeczną, bardzo niski poziom konsumpcji, słaby dostęp do edukacji, brak

uczestnictwa w życiu społeczno-kulturalnym, brak poczucia wpływu na własne

życie, przekonanie o niereprezentatywności instytucji demokratycznych.

Elementy te mają charakter dziedziczny – w olbrzymiej mierze przenoszą się na

kolejne pokolenia. Stąd z opisaną wyżej kategorią, wiąże się także grupa osób,

które można określić mianem przegrywających. Ich szanse na przystosowanie się

i zaadaptowanie do warunków nowej gospodarki są w dużej mierze ograniczone,

choć nadal istnieją. Dotyczy to przede wszystkim młodzież wkraczającą dopiero

na rynek pracy, a wywodzącą się ze środowisk dotkniętych systemowym

ubóstwem (m.in. z obszarów wiejskich, wśród długotrwale bezrobotnych itd.).

Utrudniony dostęp do edukacji spowodowany trudnym położeniem

materialnym rodzin pochodzenia, duże bezrobocie panujące wśród absolwentów

masowo opuszczających przestarzałe szkolnictwo zawodowe, nikła perspektywa

budowania kariery zawodowej i podniesienia swojego statusu społeczno-

materialnego – wszystko to sprawia, że stają oni przed niezwykle trudną

sytuacją. Wyjściem z niej jest wyłącznie zdobycie praktycznej wiedzy o

zasadach funkcjonowania gospodarki rynkowej i podjęcie aktywnych działań,

zmierzających do poprawy swojej sytuacji, zamiast kontynuacji negatywnych

wzorów przejętych od otoczenia. Z szerszego punktu widzenia, szansą na

minimalizowanie kosztów przemian wśród ludzi młodych, może być tylko

36

A.Kojder „Spojrzen ie na przemiany ustrojowe w Polsce w latach 1989 -1997” s. 26

19

właściwie prowadzona polityka państwa, ukierunkowana na reformę systemu

szkolnictwa średniego i wyższego szczebla, nastawioną na zwiększenie jego

dostępności i dostosowanie do oczekiwań rynku. Jak dotąd władze centralne nie

uczyniły przez cały okres transformacji niczego istotnego dla dopasowania

modelu edukacji do potrzeb gospodarki wolnorynkowej. Kurczenie się najmniej

przydatnego w nowych warunkach typu kształcenia tj. zasadniczego

zawodowego, wynikało z upadku szkół przyzakładowych i nie miało ani

odpowiedniej skali, ani wspieranej przez państwo alternatywy w postaci

szybkiego rozwoju średniego szkolnictwa ogólnokształcącego i wyższego.

Gwałtowny wzrost liczby studentów był z kolei rezultatem decyzji

poszczególnych uczelni i równie gwałtownie się skończył, gdy okazało się, że

ani rząd, ani parlament nie zamierzają w najmniejszym stopniu angażować się

finansowo w rozwój szkolnictwa wyższego. Wszystkie te spontaniczne i

pozbawione państwowego wsparcia zmiany strukturalne oraz ilościowe w

oświacie, a także w nauce, dalece nie nadążały za zmianami systemowymi w

gospodarce 37

.

2.1.Ekonomiczne i społeczne skutki bezrobocia.

Konsekwencje bezrobocia można rozpatrywać w różnych płaszczyznach:

ekonomicznej, społecznej, prawnej, politycznej, psycho logicznej, w odniesieniu

do jednostek, rodzin, środowisk lokalnych i całego społeczeństwa, z punktu

widzenia zagrożeń bieżących i przewidywanych. 38

Bezrobocie nie jest społecznie groźne, gdy mieści się w granicach do 4 -6 %

ludności zawodowo czynnej, a stopa bezrobocia długookresowego nie przekracza

2-3 %.W Polsce granice te zostały znacznie przekroczone, co dowodzi małej

skuteczności dotychczasowych programów przeciwdziałania bezrobociu. 39

37

J.Czapiński „Czy szczyt stresu za nami?”, Reczpospolita z dn. 1994.07.12 38

Ibidem, s. 158 39

Encyklopedia biznesu t.1, pod red. W. Pomykało, Fundacja Innowacja, Warszawa 1995, op. cit., s. 73

20

Bezrobocie jest przyczyną dużych strat ponoszonych przez całą gospodarkę

narodową. Straty te są proporcjonalne do poziomu kwalifikacji osób

bezrobotnych. 40

Wiąże się z dużymi kosztami ekonomicznymi, gospodarczymi i

społecznymi. Powoduje: utratę części potencjalnej produkcji, pogorszenie stanu

budżetu państwa – wydatki bezpośrednie na zasiłki i pomoc społeczną,

wyłączenie dużej liczby osób zdolnych do pracy i chcących pracować ze sfery

wytwarzania i przemieszczenie ich do sfery podziału (pomocy społecznej),

obniżenie dochodów realnych i standardu życiowego bezrobotnych, trudne do

oszacowania skutki społeczne i moralne. 41

Wysoki udział ludzi młodych nieposiadających pracy powoduje duże straty

gospodarcze. Niewykorzystana zostaje znaczna część najbardziej dynamicznych

zasobów pracy (siła fizyczna, sprawność umysłowa). Długi okres pozostawania

bez pracy powoduje, że bezrobotny traci zaufanie do prowadzonej przez państwo

polityki zatrudnienia i przeciwdziałania bezrobociu. 42

W przypadku absolwentów kłopoty na rynku pracy mogą opóźnić założenie

rodziny lub utrudniać jej funkcjonowanie. Brak możliwości podjęcia pracy może

być także źródłem nasilenia zachowań społecznie niepożądanych o charakterze

kryminogennym. 43

Przymusowa bezczynność i nie uregulowany tryb życia

sprzyjają takim zaburzeniom jak apatia, załamania nerwowe, bezsenność,

alkoholizm, samobójstwa. Trudności w znalezieniu pracy i postępujące

wyczerpywanie się zasobów finansowych prowadzą do poczucia nieprzydatności

dla społeczeństwa, narastającej agresywności, chorób wymagających pomocy

lekarskiej lub leczenia szpitalnego – zaburzenia snu, alkoholizm, nikotynizm,

40

H. Guzik: Tendencje kształtowania się rozmiarów i struktury bezrobocia w Polsce płd -wsch, Zeszyty

Naukowe AE w Krakowie Nr 453, s. 60 41

Ciągłość i transformacja...., op. cit., s. 151 42

J. Piekarska: Sytuacja bezrobotnych absolwentów w świetle przepisów, „Polityka Społeczna”, 1997,

nr10, s. 10 43

A. Kowalska, J. Witkowski: Losy zawodowe absolwentów na podstawie badania aktywności

ekonomicznej ludności, „Rynek Pracy”, 1996, nr5,

21

branie leków uspokajających. Bezrobotni rzadko doznają wsparcia ze strony

przyjaciół i rodziny, ukrywają przed nimi ten fakt. 44

Przy dłuższym okresie pozostawania bez pracy rozpoczyna się proces

destrukcji. Wyraża się on brakiem kontaktu z kolegami, izolacją społeczną,

brakiem zaufania do samego siebie, spadkiem kondycji intelektualnej,

niewystarczającym stopniem mobilności zawodowej i zwiększonymi

trudnościami znalezienia nowej pracy. 45

Stan wymuszonej bezczynności sprzyja

powstawaniu konfliktowych sytuacji w rodzinach, stwarza dogodne warunki do

rozpowszechniania się uzależnień, kreuje niepożądane czy patologiczne rodzaje

zachowań, od nielegalnego zarobkowania po różne formy przestępczości. W

rezultacie odbija się to niekorzystnie na jakości życia społecznego. 46

Ograniczenie możliwości tworzenia nowych miejsc pracy oraz likwidacja

niektórych zakładów, instytucji lub branż jest nie tylko powodem zaprzestania

pracy przez duże rzesze ludności, lecz także znacznie ogranicza możliwości

znalezienia nowego miejsca pracy. W istotny sposób zniekształca proces

aktywizacji zawodowej młodzieży, opóźnia, a nawet uniemożliwia jej

ekonomiczne i społeczne usamodzielnienie się. 47

Bezrobocie długookresowe charakterystyczne dla obszaru Polski

południowo-wschodniej i całego kraju jest jednym z najbardziej niekorzystnych

aspektów rynku pracy, zarówno w wymiarze gospodarczym jak i społecznym i

rodzi ogromne zagrożenia w tym zakresie. 48

Wywołuje degradację ekonomiczną

i spadek poziomu konsumpcji, rodzin, szczególnie długotrwale bezrobotnych i w

których wystąpiła kumulacja zjawiska, potęguje biedę. Jego skutkiem jest

wyraźne pogorszenie sytuacji materialnej i oznaki niedostatku powodujące

44

M. Goszczyńska: Poczucie jakości życia u bezrobotnych , „Polityka Społeczna”, 1996, nr 1, 45

M. Nasiłkowski: System rynkowy..., op. cit ., 46

S. Golinowska: Tworzenie nowych miejsc pracy i restrukturyzacja ekonomiczna , „Polityka Społeczna”,

1999, nr 1, 47

K. Mlonek: Młodzież na rynku pracy..., op. cit., 48

H. Guzik: Tendencje kształtowania się..., op. cit.,

22

niemożność zaspokojenia niektórych potrzeb, rezygnację z planowanych

zamierzeń. Konsekwencje bezrobocia to m. in.: kupowanie tańszej żywności i

odzieży, ograniczenie wydatków na kulturę i rozrywkę, przejazdy i transport,

odpłatne usługi i opiekę zdrowotną, leki, sprzęt rehabilitacyjny, rezygnacja z

dalszego kształcenia dzieci, a nawet przerwanie nauki i podjęcie przez nie pracy

zarobkowej, zaciąganie pożyczek, zadłużenie związane z mieszkaniem i jego

użytkowaniem, pogorszenie stanu zdrowia i samopoczucia, przygnębienie,

rozdrażnienie, lęk przed przyszłością, niska samoocena. Bezrobocie młodzieży

obniża kwalifikacje zawodowe, aspiracje edukacyjne, osłabia wolę pracy,

poczucie więzi rodzinnych i społecznych, sprzyja frustracji lub obojętności,

hamuje rozwój osobowości. 49

Wielokrotne rejestracje powodują spotęgowanie tych skutków, ich

koncentrację w dosyć wąskiej grupie osób, które tracą swoje wcześniejsze

kwalifikacje i pewne nawyki pracy, stają się słabszymi konkurentami w

staraniach o zdobycie miejsc pracy. 50

Negatywne efekty bezrobocia zwiększa:

niepełność rodziny – brak jednego z rodziców, wielodzietność, wewnętrzna

konfliktowość, choroby, przypadki niepełnosprawności, zaniedbywanie

obowiązków rodzinnych. Te rodziny dotkliwiej odczuwają utratę pracy swych

członków w sferze materialnej egzystencji i wewnętrznych stosunków

międzyludzkich. Są to dodatkowe utrudnienia w sytuacji życiowej bezrobotnego

i jego aktywizacji zawodowej. 51

49

K. Mlonek: Bezrobocie w Polsce..., op. cit., s.166 50

E. Kwiatkowski: Wielokrotne rejestracje bezrobotnych , „Rynek Pracy”, 1997, nr 6, 51

Z. Tyszka: Determinanty bezrobocia i jego skutki dla rodzin, „Po lityka Społeczna”, 1995, n r 7, s. 14

23

Rozdział III

Uwarunkowania strukturyzacyjne i dynamika bezrobocia

w Polsce

Rozpoznanie struktury demograficzno-społecznej bezrobotnych umożliwia

określenie stopnia zagrożenia bezrobociem różnych grup ludności i ma istotne

znaczenie w podejmowaniu wielu decyzji ekonomiczno-społecznych. Głównymi

cechami zróżnicowania bezrobotnych są wiek, płeć, miejsce zamieszkania,

poziom wykształcenia, sektor własności ostatniego miejsca pracy i czas

pozostawania bez pracy. 52

3.1.Bezrobotni według wieku.

Cechą najsilniej różnicującą poziom i natężenie bezrobocia jest wiek. Wśród

ogółu bezrobotnych w Polsce najliczniejszą grupę stanowi młodzież w wieku do

24 lat, która do 1995 roku stanowiła ok.35% ogółu zarejestrowanych, w latach

1996-1999 odsetek ten zmniejszył się do 31% (zob. tab.1)..

Odsetek bezrobotnych w wieku 25-34 lat spadał do 1995 roku, w następnych

latach rósł, w wieku 35-44 lat nieznacznie się wahał (około 25%), natomiast stale

zwiększał się odsetek bezrobotnych w wieku powyżej 45 lat, który w 1999 roku

wyniósł aż 17,4%.

W latach 1991-1999 prawie 75% 2 /3 ogólnej liczby zarejestrowanych

bezrobotnych nie przekroczyło 34 roku życia, a zdecydowana większość (80 -

90%) była w wieku mobilnym tj. do 44 lat. Oznacza to, że większość

bezrobotnych w Polsce była w wieku najwyższej aktywności zawodowej, a

wśród nich dominowała młodzież.

52

Ibidem, op. cit., s. 121

24

Tabela.1. Struktura bezrobotnych według wieku w Polsce w latach 1991-1999.

Rok Ogółem w tym w wieku

do 24 25-34 35-44 45-54 55 i <

1991 100 35,1 29,9 24,6 8,7 1,8

1992 100 34,6 29,7 24,7 9,2 1,7

1993 100 34,3 28,5 25,2 9,8 2,0

1994 100 34,5 27,4 25,3 10,7 2,1

1995 100 34,6 26,9 25,1 11,3 2,0

1996 100 31,2 27,3 25,8 13,3 2,4

1997 100 30,8 27,8 26,4 13,3 1,7

1998 100 30,9 27,1 25,8 14,4 1,8

1999 100 31,0 26,5 25,0 15,6 1,8

Źródło: „Bezrobocie rejestrowane w Polsce I-IV kwartał 1991-1999”.(opr.UP Rzeszów)

Struktura bezrobotnych według wieku cechuje się nadal dominacją młodzieży

do 24 lat włącznie. W 1996 roku udział tej najmłodszej grupy wiekowej

bezrobotnych nieco obniżył się, jednak w znacznej mierze było to spowodowane

zmianą regulacji prawno-systemowych dotyczących młodzieży i absolwentów.

Do 1 marca 1996 roku nabywali oni uprawnienia do zasiłku po upływie 3

miesięcy od daty zarejestrowania w urzędzie pracy. Obecnie zaś nie mają prawa

do zasiłku, mogą natomiast otrzymywać stypendium, jeśli urząd pracy skieruje

ich na szkolenie lub staż do pracodawcy. W następstwie tych zmian absolwenci

w zdecydowanej większości nie rejestrują się w urzędach pracy, zaś stype ndiami

objęta jest bardzo niewielka część młodzieży. 53

Bezrobocie dotknęło przede wszystkim absolwentów i stało się głównym

zagrożeniem startu zawodowego oraz jedną z barier blokujących zaspokojenie

potrzeb i inspiracji młodego pokolenia. Młodzież stanowi najmłodszą część

podstawowych zasobów siły roboczej. Jest to grupa zróżnicowana i podlegająca

ciągłym przeobrażeniom. 54

53

W. Padowicz: Rynek pracy..., op. cit., s. 9 54

K. Mlonek: Młodzież na rynku..., op. cit., s.

25

Na kształtowanie się proporcji młodzieży aktywnej i biernej zawodowo

wpływa wiele czynników: 55

 ekonomiczne: poziom rozwoju gospodarczego kraju, sytuacja na rynku

pracy, poziom dochodów rodzin,

 społeczne: rozwój i stopień upowszechniania szkolnictwa wszystkich

szczebli, jakość kształcenia, poziom i dostępność innych elementów

infrastruktury społecznej (zdrowie, wypoczynek, rekreacja), szanse

rozwoju zawodowego młodzieży wiejskiej, ogólny poziom życia i kultury

społeczeństwa,

 demograficzne: liczebność roczników młodzieży „sięgającej” po

wykształcenie i pracę, wahania liczebności populacji w skali kraju i

poszczególnych regionach,

 formalno-prawne: unormowania dotyczące zatrudnienia i bezrobocia,

minimalnego wieku zatrudnienia, ochrony pracy młodocianych, pomocy

społecznej.

Aktywność zawodowa młodzieży jest przede wszystkim funkcją jej

kształcenia. W miarę wzrostu poziomu kształcenia i wydłużania się okresu nauki

następuje opóźnienie momentu wejścia na rynek pracy i podejmowania ról

społeczno-zawodowych właściwych ludziom dorosłym. Jest także funkcją

efektywnego popytu na pracę. W warunkach niedostatecznego popytu i

masowego bezrobocia proces aktywizacji zawodowej młodzieży jest poważnie

zagrożony ryzykiem utraty pracy i wydłużaniem się czasu poszukiwania nowego

lub pierwszego w życiu zatrudnienia. 56

Mała aktywność młodzieży w poszukiwaniu pracy może być spowodowana

rezygnacją z planów zawodowych ze względu na małe szanse otrzymania pracy

w miejscu zamieszkania, brakiem środków finansowych na dokształcanie się,

55

K. Mlonek: Aktywność zawodowa młodzieży w Polsce w świetle badań, „Rynek Pracy”, 1995, nr 6, 56

K. Mlonek: Młodzież na rynku..., op. cit., s.

26

nadopiekuńczością rodziców, dobrą sytuacją materialną w rodzinie, niewiedzą o

sposobach poszukiwania pracy, zbyt małą różnicą między otrzymywanym

zasiłkiem dla bezrobotnych a wynagrodzeniem proponowanym w zakładzie

pracy. 57

Popadanie młodych ludzi w bezrobocie jest uwarunkowane biologicznie

okresem psychicznego i społecznego dojrzewania i kształtowania się tożsamości

i osobowości, także zawodowej w czasie podejmowania decyzji o wyborze

szkoły średniej i przyszłego zawodu oraz przez czynniki społeczno-gospodarcze

okresu transformacji ustrojowej. Jest to stadium życia, które ma przełomowe

znaczenie dla dalszych losów i wiąże się z koniecznością podejmowania decyzji

o przyszłym zawodzie i pracy, co jest dla wię kszości nieprzewidywalne

i niewyobrażalne. Młody człowiek stoi przed wyborem nie mając dostatecznych

informacji, narzędzi i doświadczenia. Charakteryzuje go mała znajomość

własnych możliwości charakterystyczne w okresie dojrzewania napięcia w

kontaktach z rodzicami, nauczycielami, wrogie odnoszenie się do sugestii i rad

dorosłych, zaznaczanie własnej niezależności i samowystarczalności, kryzys

wartości, moralności i kultury. 58

Często dochodzi do przypadkowego wyboru szkoły i przyszłego zawodu.

Szkoła średnia nie jest traktowana jako etap w zdobywaniu wiedzy i solidnego

przygotowania się do wykonywania zawodu. Nieprzemyślany wybór kariery

zawodowej kończy się brakiem integracji osobowości zawodowej i identyfikacji

z wykonywaną pracą. 59

Istotną przyczyną bezrobocia wśród młodzieży są jej postawy i plany

życiowe. Bezrobocie często powiela się w rodzinie, zwłaszcza o niskim poziomie

dochodów i wykształcenia. Przekonanie młodych ludzi, że staną się

57

E. Nowacka: Perspektywy młodzieży na rynku pracy, „Rynek Pracy”, 1995, nr 6, 58

B. Makselon-Kowalska: Psychologiczne aspekty bezrobocia młodzieży, „Polityka Społeczna”, 1998 , nr

11/12, 59

Ibidem,

27

bezrobotnymi może osłabić wiarę we własne siły oraz aktywność i upór w

poszukiwaniu pracy. Młodzi bezrobotni preferują życie bez pośpiechu,

nadmiernych ambicji i rywalizacji, spokojnie egzystują wśród bl iskich osób.

Za swoje niepowodzenia winią złe funkcjonowanie rynku pracy i wygórowane

wymagania stawiane przez pracodawców, a nie własne niewystarczające

kwalifikacje i umiejętności. 60

Uzyskane umiejętności i typ wykształcenia, a w konsekwencji zawód

wyuczony mogą decydować o szybkości i skuteczności wejścia na rynek pracy.

Formalnie absolwenci wchodzący na rynek pracy są coraz lepiej wykształceni,

jednak bardzo często oznacza to jedynie uzyskanie podstawowych kwalifikacji

zawodowych. Coraz bardziej doceniane są zawody z grupy specjalistów i różne

formy zdobywania dodatkowych umiejętności. 61

Brak ofert pracy w zawodzie wyuczonym jest główną przyczyną zniechęcenia

bezskutecznym poszukiwaniem zatrudnienia. Absolwenci nie czują się

przygotowani do zmiany zawodu, co ogranicza ich elastyczność. Pozyskanie

pracy wymaga bowiem znajomości źródeł informacji o ofertach pracy, ich

analizy, umiejętności autoprezentacji, prowadzenia rozmowy z pracodawcą. Im

wyższe kwalifikacje zawodowe tym większy odsetek osób, które podejmują

pracę. Decyduje to także o trwałości zatrudnienia w pierwszym miejscu pracy. 62

Czynnikiem strukturalnym bezrobocia decydującym o pozycji młodzieży na

rynku pracy jest niedostosowanie rozmiarów i struktury kształcenia kadr na

potrzeby gospodarki i kultury narodowej, dysproporcja między edukacją i pracą

– nieracjonalne zatrudnianie młodych kadr, niezgodność zatrudnienia z

posiadanym wykształceniem, nieelastyczna polityka edukacyjna. 63

60

Ibidem, 61

A. Kowalska, J. Witkowski: Losy zawodowe absolwentów na podstawie badań aktywności

ekonomicznej ludności, „Rynek Pracy”, 1996, nr 5, 62

Ibidem, 63

K. Mlonek: Młodzież na rynku..., op. cit.,

28

Młody wiek, brak doświadczenia zawodowego i krótki okres zaistnienia na

rynku pracy sprawia, że młodzież częściej doświadcza bezrobocia

długookresowego i wielokrotnego niż inne kategorie ludności. 64

Ograniczenie zatrudnienia absolwentów ma liczne uwarunkowania m.in.:

brak miejsc pracy, zła sytuacja ekonomiczna przedsiębiorstw, likwidacja dużych

i małych zakładów pracy, przestarzałe programy kształcenia, a w związku z tym

brak odpowiednich kwalifikacji młodych kandydatów do pracy . 65

Jedną z głównych przyczyn niechęci i niemożności zatrudnienia absolwentów

jest ich brak doświadczenia zawodowego. Pracodawcy nie są zainteresowani

współfinansowaniem edukacji zawodowej, bo w każdej chwili mogą sięgać po

pracowników dostarczanych przez płynny i mobilny rynek. 66

Płeć i wykształcenie silnie różnicują absolwentów i mogą sprzyjać szybkiemu

znalezieniu pracy lub utrudniać ten proces. Na skuteczność poszukiwania pracy

wpływa wiele różnorodnych czynników zależnych i niezależnych od absolwenta.

Płynność wejścia na rynek pracy powinna leżeć zarówno w interesie młodych

ludzi, jak i całej gospodarki. 67

3.2. Struktura bezrobotnych według płci.

Płeć stajesię cechą dyskryminującąw pracy zawodowej, a także czynnikiem

znacznieograniczającym możliwości opuszczenia populacji bezrobotnych. Od

początku lat dziewięćdziesiątych bezrobocie w Polsce charakteryzuje stała

liczebna przewaga kobiet nad mężczyznami, która systematycznie rosła z 51% w

1990 roku do ponad 60% w 1997 roku. Różnice te wskazują na selektywny

64

Ibidem, 65

E. Nowacka: Perspektywy młodzieży..., op. cit., 66

S. Golinowska: Tworzenie nowych miejsc pracy i restukturyzacja ekonomiczna, „Polityka Społeczna”,

1999, nr 1, 67

A. Kowalska, J. Witkowski: Losy zawodowe..., op. cit.,

29

charakter bezrobocia ze względu na płeć i świadczą o nierówności kobiet na

rynku pracy. 68

Do 1994 roku tempo wzrostu bezrobocia kobiet było szybsze niż mężczyzn, a

po 1994 roku mimo spadku zjawiska udział kobiet wśród ogółu bezrobotnych

stale się zwiększał osiągając wartość najwyższą w 1997 roku – 60,4%

(zob.tab.2). Stopa bezrobocia kobiet była zawsze wyższa od stopy bezrobocia

mężczyzn, a tempo spadku niższe od tempa spadku stopy mężczyzn.

Tabela.2. Struktura bezrobotnych w Polsce według płci w latach 1990-1999.

Rok Ogółem

bezrobotni Mężczyźni Kobiety

% kobiet w ogółem

1990 1126,1 552,4 573,7 50,9

1991 2155,6 1021,5 1134,1 52,6

1992 2509,3 1170,5 1338,8 53,4

1993 2889,6 1382,3 1507,3 52,2

1994 2838,0 1343,0 1495,0 52,7

1995 2628,8 1180,2 1448,6 55,1

1996 2359,5 983,9 1375,6 58,3

1997 1826,4 723,2 1103,2 60,4

1998 1831,4 760,1 1071,3 58,5

1999 2349,8 1042,5 1307,3 55,6

Źródło: „Bezrobocie rejestrowane w Polsce I-IV kwartał 1990-1999”.(opr.UP Rzeszów)

Podział według kobiet i mężczyzn wiąże się z historyczną odrębnością obu

płci w dziedzinie stosunków prawnych, społecznych i ekonomicznych, a także z

odmiennością pozycji mężczyzn i kobiet na rynku pracy. 69

Zjawisko nierówności (dyskryminacji) kobiet na rynku pracy wskazuje na

znacznie trudniejszy dostęp kobiet niż mężczyzn do zatrudnienia, pewnych

zawodów i form szkolenia, awansu i odpowiedniego wynagrodzenia, mimo

identycznych umiejętności zawodowych czy poziomu wykształcenia. W

68

E. Mandal: Seksizm a rynek pracy.Negatywne stereotypy o pracy zawodowej kobiet, „Rynek Pracy”,

1998, nr 9, 69

K. Mlonek: Bezrobocie w Polsce..., op.. cit., s. 141

30

warunkach masowego bezrobocia problem nierówności pogłębia się i prowadzi

do marginalizacji pozycji kobiet na rynku pracy. 70

Nierówność kobiet wobec bezrobocia determinuje wiele czynników, głównie

tradycyjne podejście do podziału pracy i obowiązków rodzinnych, które

sprawiają, że dla większości pracodawców kobiety są pracownikami mniej

atrakcyjnymi. Pracodawcy traktują przywileje socjalne kobiet jako jedną z

przesłanek selekcji kandydatów do pracy, preferując zatrudnienie bardziej

dyspozycyjnych mężczyzn, nawet przy niższych kwalifikacjach. Coraz częściej

ograniczają zatrudnianie kobiet m.in. przez limitowanie górnej granicy wieku (35

lat). 71

Okres aktywności zawodowej, przerywany często macierzyństwem, pociągnął

za sobą określone skutki społeczne. W okresie transformacji ustrojowej i

gospodarczej powrót do pracy po okresie związanym z wychowywaniem dzieci

był niejednokrotnie udaremniony. 72

Często macierzyste zakłady pracy ulegały likwidacji bądź wewnętrznym

przeobrażeniom, czego skutkiem były m.in. zwolnienia grupowe, a wymaganiom

nowych pracodawców kobiety nie były w stanie sprostać. W ten sposób w grupie

tej około 40 roku życia zrodził się problem długotrwałego bezrobocia. W

najtrudniejszej sytuacji znalazły się kobiety bez konkretnego wyuczonego

zawodu, z wykształceniem podstawowym i średnim ogólnym. Niejednokrotnie

przez kilka lat bezskutecznie poszukują stałego zatrudnienia. Mają niskie

poczucie własnej wartości, odczuwają krytykę i brak uznania ze strony

otoczenia. 73

Przyczyną długotrwałego bezrobocia dla wielu kobiet jest przerwa w

aktywności zawodowej spowodowana koniecznością wychowywania dzieci.

70

Ibidem, s. 141 71

.Ibidem, s. 141 72

E. Szewielewska: Oczekiwania bezrobotnych kobiet wobec rynku pracy, „Rynek Pracy”, 1997, nr 9, 73

Ibidem,

31

Zwolnienia grupowe, które rozpoczęły się od 1990 roku były skierowane w

pierwszej kolejności do kobiet powracających lub przebywających na urlopach

wychowawczych. Ponadto przyczyną bezrobocia kobiet są: niskie lub

nieodpowiednie do wymagań pracodawców kwalifikacje, brak ofert pracy

w zawodzie, niedogodne godziny (pracy zmianowa), zbyt niskie zarobki, duża

odległość miejsca pracy od miejsca zamieszkania, bariera wieku. 74

W świadomości społecznej funkcjonuje wiele potocznych przekonań o pracy

zawodowej kobiet, które mają charakter uproszczonych, negatywnych

stereotypów: 75

 kobiety nie muszą pracować zawodowo, ponieważ posiadają

alternatywne źródła utrzymania (mężów), a jeżeli już pracują nie muszą

dobrze zarabiać,

 są mniej rzetelnymi pracownikami i są częściej nieobecne w pracy,

 mniej angażują się w pracę zawodową, są mniej przywiązane do pracy,

dlatego częściej ją zmieniają,

 mają inne predyspozycje niż mężczyźni i dlatego powinny wykonywać

„kobiece” prace,

 kobiety nie potrafią być szefami, a mężczyźni nie chcą pracować pod ich

kierownictwem,

 odbierają pracę mężczyznom,

 obecność kobiet w środowisku zmniejsza koncentrację na pracy,

 mają mniejsze uprawnienia do pracy, bo nie są głowami rodzin,

 lepiej znoszą bezrobocie, jest ono bardziej szkodliwe dla mężczyzn.

Stereotyp przypisuje kobietom role wyłącznie rodzinne. Prowadzenie domu i

opieka nad dziećmi są dla nich najważniejsze i z nich czerpią one zadowolenie i

satysfakcję życiową, mężczyźni zaś głównie z pracy zawodowej. Istnieje jednak

74

Ibidem, 75

E. Mandal: Seksizm a rynek..., op. cit.,

32

duża grupa kobiet samotnych, jedynych żywicielek rodzin lub mających mało

zarabiających mężów, dla których zarobki i ich wysokość są szczególnie ważne.

W Polsce ponad 70% kobiet za główny motyw pracy zarobkowej podaje

przymus ekonomiczny, ale również motywy niematerialne – pragną

wykorzystywać i rozwijać swoje predyspozycje zawodowe. Praca w domu nie

rekompensuje utraty pracy zawodowej. 76

Powszechne bezrobocie towarzyszące procesowi transformacji ustrojowej w

Polsce bardziej dotknęło kobiety niż mężczyzn. Świadczy o tym wyższy poziom

i natężenie zjawiska, mniejsza płynność i większe zagrożenie bezrobociem

długotrwałym. Mimo korzystnych zmian od 1994 roku w postaci spadku

poziomu i stopy zjawiska w miastach i na wsi, ich pozycja na rynku pracy jest

nadal trudna. Kobiety ciągle są bardziej narażone na utratę pracy niż mężczyźni i

mają większe trudności z pozyskaniem nowej. 77

Płeć staje się cechą dyskryminującą w pracy zawodowej, a także czynnikiem

znacznie ograniczającym możliwości opuszczenia populacji bezrobotnych. Obok

kobiet na rynku pracy w gorszej sytuacji znajdują się mniejszości narodowe,

imigranci, ludzie młodzi i starsi. Problemy kobiet na rynku pracy mają swoje

główne źródło w tradycyjnych poglądach o podziale ról rodzinnych i w

negatywnych stereotypach związanych z pracą zawodową kobiet, a także

prawnej ochronie ich pracy umożliwiającej im godzenie ról zawodowych i

rodzinnych. Stało się to dla wielu pracodawców podstawą eliminacji kobiet jako

kandydatek do pracy na rzecz bardziej dyspozycyjnych mężczyzn bez względu

na poziom wykształcenia i kwalifikacje. 78

76

Ibidem, 77

K. Mlonek: Bezrobocie w Polsce..., op. cit., s.147 78

E. Mandal: Seksizm a rynek..., op. cit.,

33

3.3. Struktura bezrobotnych według wykształcenia.

Wyznacznikiem pozycji na rynku pracy i szans bezrobotnych na znalezienie

pracy jest poziom wykształcenia i przygotowania zawodowego.

Najliczniejszą grupę wśród ogółu bezrobotnychbezrobotnych w Polsce

stanowiły osoby o najniższych kwalifikacjach (38-39%) tj. o wykształceniu

zasadniczym zawodowym (zo.tab.3). Drugie miejsce z tendencją wzrostową (32-

34%) zajmowały osoby o wykształceniu podstawowym i niższym, a więc bez

żadnego przygotowania zawodowego. 20% 1 /5 całej populacji bezrobotnych

stanowiły osoby z wykształceniem policealnym i średnim zawodowym,

posiadające określone kwalifikacje zawodowe. Najmniej liczna grupa (1,3 –

2,3%) to osoby najwyżej wykwalifikowane, a stosunkowo mała grupa (6 – 7%)

legitymuje się wykształceniem średnim ogólnokształcącym.

Tabela.3. Bezrobotni według poziomu wykształcenia w Polsce w latach 1991-1999.

Rok Ogółem

wykształcenie

wyższe policealne i średnie

zawodowe

średnie ogólnokształ

cące

zasadnicze zawodowe

podstawowe i niepełne

podstawowe

1991 100 3,0 22,4 7,2 37,4 30,0

1992 100 2,3 21,0 7,1 38,3 31,2

1993 100 1,8 20,1 6,7 39,1 32,3

1994 100 1,7 20,1 6,8 39,4 32,0

1995 100 1,5 20,2 7,2 39,0 32,1

1996 100 1,3 20,0 6,4 38,5 33,8

1997 100 1,4 19,9 6,3 38,4 34,0

1998 100 1,6 20,2 6,1 38,1 34,0

1999 100 2,0 20,6 6,0 38,2 33,1

Źródło: „Bezrobocie rejestrowane w Polsce I-IV kwartał 1991-1999”.(opr.UP Rzeszów)

W okresie ostatnich lat nie nastąpiły zmiany w strukturze wykształcenia

bezrobotnych. W dalszym ciągu bowiem dominują wśród nich dwie najmniej

wykształcone kategorie: osoby, które ukończyły szkoły zasadnicze zawodowe

oraz podstawowe, a także bez żadnego wykształcenia. Stanowią stale powyżej

34

70% ogółu bezrobotnych. A zatem w pełni uzasadniona jest teza, że im wyższy

poziom wykształcenia, tym większe szanse znalezienia pracy. 79

W warunkach szybkich zmian potrzeb rynku pracy dominujący ciągle w

kształceniu ponadpodstawowym poziom zasadniczego wykształcenia

zawodowego okazuje się na ogół za niski dla efektywnego podjęcia pracy.

Bardziej skuteczne w sensie zapewnienia zatrudnienia jest dopiero wykształcenie

średnie ogólne lub o szerokim profilu zawodowym. 80

Niedostosowanie struktury podaży pracy do popytu na nią w przekroju

kwalifikacyjno-zawodowym jest czynnikiem zwiększającym rozmiary

bezrobocia. Głównym problemem jest nadal brak rozpoznania przyszłych

potrzeb kadrowych. Dla zmian struktury kształcenia i ich prognozowania

niezbędne jest rozpoznanie potrzeb pracodawców w dłuższym horyzoncie

czasowym. W przeciwnym razie rosnąć będzie poziom bezrobocia z tytułu

niedostosowania struktury podaży i popytu na pracę. Ocenia się, że obecnie obok

niskiego poziomu wykształcenia jest to główna przyczyna bezrobocia

młodzieży. 81

3.4. Bezrobociedługookresowe.

Bardzo negatywnie kształtuje się sytuacja w zakresie czasu pozostawania bez

pracy. Utrzymujący się udział bezrobotnych pozostających bez zatrudnienia

ponad 12 miesięcy wskazuje na strukturalny, długotrwały charakter bezrobocia i

powoduje wiele negatywnych społecznie konsekwencji. 82

Większy napływ do bezrobocia niż odpływ świadczy o regresywnym

charakterze rynku pracy i powoduje wydłużanie się czasu poszukiwania pracy,

79

W. Padowicz: Rynek pracy..., op. cit., s. 10 80

Ibidem, s. 10 81

Ibidem, s. 10 82

H. Guzik: Tendencje kształtowania..., op. cit.,

35

natomiast większy odpływ z bezrobocia niż napływ świadczy o dynamicznym

charakterze rynku pracy i sprzyja skracaniu czasu poszukiwania pracy. 83

Bezrobocie długotrwałe w Polsce było wysokie. Zwłaszcza w początkowym

okresie transformacji odsetek osób poszukujących pracy ponad rok wykazywał

dużą dynamikę wzrostu z około 24% ogółu zarejestrowanych w 1991 r. Do około

45% w latach 1992 i 1993 (zob.tab.4). Korzystną zmianą w kolejnych latach był

spadek do 44% w roku 1994 i 37% w 1995. Niestety w dwóch następnych latach

odsetek długotrwale bezrobotnych wykazywał znowu tendencję wzrostową –

44% w 1997, 40% w 1998 i 38,7% w 1999 roku. Od 1995 do 1998 roku stale

rosła liczba chronicznie bezrobotnych tj. poszukujących zatrudnienia ponad 2

lata – z 17,6% w 1995 do 23,4% w 1998 roku.

Tabela.4. Struktura zarejestrowanych bezrobotnych w Polsce według okresu poszukiwania pracy w latach 1991-1999.

Rok Ogółem

bezrobotni

czas poszukiwania pracy w miesiącach

do 1 m-ca 1-3 3-6 6-12 12-24 24 i

więcej

1991 100 26,3 23,5 26,4 23,8

1992 100 4,7 12,5 15,7 21,9 45,2

1993 100 4,8 12,8 15,7 21,9 44,8

1994 100 5,6 12,5 15,1 22,6 24,2 20,0

1995 100 6,5 14,6 17,2 24,4 19,7 17,6

1996 100 8,0 14,1 15,5 21,3 22,1 19,0

1997 100 7,9 13,6 13,1 22,1 23,2 21,1

1998 100 10,1 17,1 15,7 16,7 17,0 23,4

1999 100 8,2 15,4 16,3 21,4 18,3 20,4

Źródło: „Bezrobocie rejestrowane w Polsce I-IV kwartał 1991-1999”.(UP Rzeszów)

Do korzystnych zmian należy wzrost odsetka bezrobotnych oczekujących na

pracę do 3 miesięcy oraz stały spadek bezrobotnych od 4 do 6 miesięcy (z 83

Ciągłość i transformacja..., op. cit., s. 142

36

wyjątkiem 1998 i 1999 roku) i 6 do 12 miesięcy. Pomimo tych pozytywnych

tendencji utrzymujący się ponad 40% udział długookresowych bezrobotnych

stanowi ciągle jedną z głównych cech polskiego rynku pracy. Potwierdza to tezę

o dominacji strukturalnego charakteru bezrobocia w Polsce. Taka sytuacja

zmusza do zwiększenia wysiłków na rzecz aktywizacji długotrwale

bezrobotnych, gdyż mogą oni być bezpowrotnie straceni dla rynku pracy,

obciążając stale fundusze pomocy społecznej. 84

Bezrobocie długookresowe tzn. pozostawanie bez pracy powyżej 12 m-cy jest

szczególną formą tego zjawiska. Następuje profesjonalizacja statusu

bezrobotnego, staje się to w coraz większym stopniu sposobem na życie.

Znacznie trudniejsza jest aktywizacja takich bezrobotnych. 85

Pewne cechy zniechęcały w latach 1994-1996 do wychodzenia z bezrobocia

m.in.: wysoki poziom zasiłków dla bezrobotnych, przeciętne obciążenie

podatkowe zasiłków niższe niż poziom opodatkowania wynagrodzeń, możliwość

podejmowania dodatkowego zatrudnienia przez bezrobotnych (do 50% wartości

najniższego wynagrodzenia), możliwość ubiegania się o pomoc socjalną przez

osoby tracące uprawnienia do zasiłku. Polski system zasiłków zachęcał ich

biorców do przedłużania czasu pozostawania na bezrobociu do zakończenia

okresu wypłacania zasiłków. Zarówno zasiłki dla bezrobo tnych jak i inne

dochody pozapłacowe wydłużają okres pozostawania bez pracy. Tempo odpływu

z bezrobocia rośnie wraz ze zbliżaniem się momentu utraty uprawnienia do

zasiłku. 86

Długotrwałe bezrobocie jest w największym stopniu zdeterminowane przez

płeć ( 2 /3 stanowią kobiety), wiek i staż pracy. Wśród bezrobotnych do 1 roku

dominują osoby młode do 25 lat, z wykształceniem zawodowym, osoby

84

W. Padowicz: Rynek pracy..., op. cit., s. 10 85

D. Banaszkiewicz, T. Jurkiewicz, W. Makać: Sytuacja bytowa osób długotrwale bezrobotnych,

„Polityka Społeczna”, 1998, n r 5/6, 86

V. Adamchik: Zasiłki i inne..., op. cit.,

37

długotrwale bezrobotne mają zazwyczaj 25-45 lat i dłuższy staż pracy oraz

wykształcenie podstawowe. Wysokie wymagania stawiane przez pracodawców

kandydatom dotyczące kwalifikacji, dyspozycyjności i doświadczenia

zawodowego powodują, że wielu bezrobotnych nie jest w stanie im sprostać. 87

Przeważająca część osób długotrwale bezrobotnych utraciła pracę wskutek

likwidacji zakładu pracy lub zwolnień, pozostałe na własną prośbę oraz ze

względów osobistych – ciąża, choroba własna lub dziecka, zwolnienia

dyscyplinarne. 88

Wraz z wydłużaniem się okresu pozostawania bez pracy zwiększa się odsetek

bezrobotnych przejawiających bierną postawę wobec poprawy swojej sytuacji.

Większą aktywność wykazują badani w średnich grupach wiekowych,

najmniejszą najmłodsi i najstarsi długookresowi bezrobotni. 89

Pozostający bez pracy powyżej 12 miesięcy stanowią blisko połowę ogółu

bezrobotnych poziom ten stabilizuje się. Pojawią się w związku z tym trudności z

jego zlikwidowaniem. W dużym stopniu są to osoby stale pozostające bez pracy,

często jest to ich sposób życia, co wpływa na sytuację materialną, stosunek do

pracy i relacje międzyludzkie. 90

3.5. Przeszłość zawodowa.

Jedna z cech określających pozycję bezrobotnych na rynku pracy jest ich

przeszłość zawodowa. Wyróżnia się cztery podstawowe kategorie bezrobotnych:

osoby, które straciły pracę, zrezygnowały z pracy, powracają do pracy po

przerwie i poszukują pierwszej w życiu pracy zawodowej. 91

87

D. Banaszkiewicz, T. Jurkiewicz, W. Makać: Sytuacja bytowa..., op. cit., 88

Ibidem, 89

L. Frąckiewicz, A. Frąckiewicz-Wronka, M. Zrałek: Bezrobocie długookresowe w woj. katowickim,

„Polityka Społeczna”, 1998, n r 11/12, 90

L. Dyczewski: Bezrobocie długookresowe w woj. lubelskim, „Polityka Społeczna”, 1998, nr 11/12, 91

K. Mlonek: Bezrobocie w Polsce..., op. cit., s. 124

38

Wśród bezrobotnych dominują (około 80%) osoby, które już pracowały i

posiadały doświadczenie zawodowe. W tej zbiorowości najliczniejszą kategorię

tworzą osoby, które straciły pracę na skutek likwidacji zakładu lub stanowiska

pracy oraz zwolnień z innych przyczyn. Mniej liczną kategorię stanowią osoby,

które zrezygnowały z pracy i poszukiwały nowego zatrudnienia. Odsetek osób

wkraczających na rynek pracy po raz pierwszy, niemających żadnych

doświadczeń zawodowych, ustabilizował się w latach 1994-1999 na poziomie

około 20% 1/

/5 ogółu bezrobotnych. 92

Wyraźnie zmniejszył się odsetek osób, które straciły pracę, na zbliżonym

poziomie utrzymywała się liczba osób, które zmieniły pracę, reaktywizowały się

po dłuższej przerwie oraz aktywizowały się zawodowo po raz pierwszy.

Istotną cechą bezrobotnych poprzednio pracujących jest struktura według

sektora własności ostatniego miejsca pracy, która świadczy o dokonującym się w

Polsce procesie przekształceń własnościowych gospodarki.

Od 1994 roku spadek liczby bezrobotnych posiadających przeszłość

zawodową był spowodowany zmniejszeniem się liczby bezrobotnych

pracujących ostatnio w sektorze publicznym.

Biorąc pod uwagę staż pracy wśród wszystkich zarejestrowanych

bezrobotnych przeważają osoby nieposiadające żadnych doświadczeń

zawodowych – ponad 20%, pracujące od 10 do 20 lat – blisko 20% oraz ze

stażem od 1 do 5 lat – 17% (zob.tab.5). Najmniejszy jest udział wśród

bezrobotnych osób o długim, ponad dwudziestoletnim stażu – 11%.

92

Ibidem, s. 124

39

Tabela.5. Struktura bezrobotnych według stażu pracy w Polsce w latach 1994-1999.

Rok Ogółem

staż pracy w latach

do 1 roku

1-5 5-10 10-20 20-30 30

i więcej bez

stażu

1994 100 9,1 16,2 15,0 23,8 10,6 2,3 23,0

1995 100 11,5 17,1 14,4 23,0 10,4 2,5 21,1

1996 100 16,0 18,1 13,8 22,1 10,4 3,0 16,6

1997 100 15,9 17,6 15,0 21,6 10,0 0,8 19,1

1998 100 14,8 17,1 14,4 20,5 9,8 0,8 22,6

1999 100 15,3 17,3 13,6 19,2 10,2 0,8 23,7

Źródło: „Bezrobocie rejestrowane w Polsce I-IV kwartał 1994-1999”.(opr.UP Rzeszów)

3.6. Bezrobocie na wsi.

Kolejną cechą różnicującą bezrobotnych jest charakter miejsca

zamieszkania w podziale na miasto i wieś. Wśród ogółu stałą liczebną przewagę

mają mieszkańcy miast nad mieszkańcami wsi, przy czym spada odsetek

bezrobotnych w miastach i wzrasta na wsi.

Powszechny spis rolny z 1997 r. ujawnił bezrobocie ukryte w rolnictwie

indywidualnym na poziomie ok. 900 tys. osób, w tym 440 tys. osób całkowicie

zbędnych. Inne szacunki mówią o 0,8-1,2 mln osób. Łącznie bezrobocie (jawne i

ukryte) na wsi wynosi ok.2 mln osób.

Według nowego podziału administracyjnego największy udział bezrobotnych

mieszkańców na wsi wśród ogółu bezrobotnych występuje w woj.podkarpackim-

65,4% i małopolskim-59%.

Tabela. 6. Zarejestrowani bezrobotni zamieszkali na wsi w Polsce w latach 1994-1999 (w tys.).

Rok Bezrobotni

ogółem

mieszkający na wsi w tym posiadający

gospodarstwo rolne

liczba % ogółem liczba % ogółem

1994 2838,0 1157,9 40,8 39,4 1,4

1995 2628,8 1126,5 42,8 45,2 1,7

1996 2359,5 1037,2 44,0 45,9 1,9

1997 1826,4 843,7 46,2 33,1 1,8

1998 1831,4 835,7 45,6 31,2 1,7

1999 2349,8 1055,5 45,0 37,7 1,6

Źródło: „Bezrobocie rejestrowane w Polsce I-IV kwartał 1994-1999”.(opr.UP Rzeszów)

40

Towarzyszące przemianom systemowym w Polsce powszechne bezrobocie

nie ominęło mieszkańców wsi i rolnictwa indywidualnego ze względu na

szczególne cechy tego sektora gospodarki (struktura agrarna, uwarunkowania

demograficzne i społeczno-ekonomiczne). 93

Z badań wynika, że bezrobocie jest przede wszystkim problemem ludności

miejskiej. Nie oznacza to jednak korzystniejszej sytuacji na rynku pracy ludności

mieszkającej na wsi. Świadczy o tym spadek liczby bezrobotnych w mi astach

oraz wzrost odsetka bezrobotnych na wsi. W latach 1994-1997 udział

bezrobotnych zamieszkałych na wsi wśród ogółu zarejestrowanych zwiększył się

z 40,8% do 46,2%. W 1998 i 1999 roku odsetek ten wynosił około 45%.

Tak więc blisko połowa bezrobotnych to ludność wiejska, w tym niecałe 2%

posiada własne gospodarstwo rolne.

Za przyczyny niezmiennego poziomu bezrobocia na wsi należy uznać te

cechy, które w ogóle różnią wieś od miasta: 94

 wiejski charakter osadnictwa cechujący się znacznym rozproszeniem

terytorialnym i niewielką gęstością zaludnienia,

 wciąż utrzymujące się różnice (i to czasami bardzo znaczące) w

wyposażeniu technicznym między miastem a wsią, brak odpowiedniej

infrastruktury, znaczne trudności komunikacyjne, co stawia ludność

wiejską poza obszarem zainteresowania potencjalnych pracodawców,

 gorszy poziom przygotowania zawodowego ludności wiejskiej, mniejsze

kompetencje językowe, społeczne i cywilizacyjne.

Większe natężenie występowania zjawiska bezrobocia na wsi niż w mieście

jest spowodowane: znaczną skalą ujawnienia się na rynku pracy dotychczas

ukrytego bezrobocia w rolnictwie, powstaniem dużego bezrobocia z tytułu

93

Ibidem, s. 153 94

R. Czyszkiewicz: Bezrobocie wiejskie w Polsce lat dziewięćdziesiątych cz. II, „Rynek Pracy”, 1998, n r

11,

41

likwidacji PGR-ów, wzmożoną redukcją z przedsiębiorstw państwowych

ludności dwuzawodowej. Czynnikiem utrudniającym ograniczanie bezrobocia na

wsi i obniżanie nadmiernego zatrudnienia w rolnictwie jest wysoki

demograficzny przyrost siły roboczej, z czego około 45% przypada na wieś. 95

W okresie transformacji nastąpiła likwidacja PGR-ów zatrudniających blisko

700 tys. osób, które w znacznym stopniu zasiliły szeregi stale lub okresowo

bezrobotnych. Jednocześnie z tym procesem nastąpiło bardzo niekorzystne

zjawisko ponad 2-krotnego spadku zatrudnienia w obsłudze rolnictwa w związku

z upadkiem spółdzielni i państwowej obsługi rolnictwa. Zbyt szybka likwidacja

gospodarstw państwowych, bez przygotowania alternatywnej koncepcji ich

przekształcenia okazała się jednym z największych błędów okresu transformacji.

Nie ma bowiem spójnego programu zagospodarowania byłych PGR-ów oraz

zatrudnienia ich pracowników. 96

Państwowa forma gospodarowania została narzucona odgórnie, nie przyniosła

specjalnych zysków ani osiągnięć gospodarczych, ale wytworzyła specjalną

kategorię pracowniczą nie będącą ani rolnikami, ani typowymi robotnikami. 97

Według Krajowego Urzędu Pracy w zasięgu bezrobocia znajduje się obecnie 90 -

100 tys. osób wywodzących się z PGR-ów. W grupie tej dominują osoby

długotrwale lub wielokrotnie bezrobotne, których aktywizacja ekonomiczno-

zawodowa na dłuższy okres jest w większości niemożliwa. Osoby

te charakteryzują ponadto bardzo niskie kwalifikacje mała mobilność, bierność

społeczno-zawodowa, brak motywacji do pracy, niewiara w uzyskanie stałej

pracy, zniechęcenie i załamanie spowodowane długotrwałym bezrobociem. 98

Znaczna część majątku zlikwidowanych PGR-ów ulega nadal dewastacji,

ziemia wypada z użytkowania, byli pracownicy i ich rodziny są bezrobotne, gdyż

95

W. Padowicz: Praca i bezrobocie na wsi – diagnoza, „Rynek Pracy”, 1997, nr 5, 96

Ibidem, s. 97

R. Czyszkiewicz: Bezrobocie wiejskie..., op. cit., 98

W. Padowicz: Niekorzystne tendencje..., op. cit.,

42

w tych regionach na wsi, jak i w mieście nie ma dla nich innych miejsc pracy.

Ostatni okres przyniósł pewną poprawę – przejmowanie byłych PGR-ów przez

nowych prywatnych właścicieli i tworzenie wielkoobszarowych gospodarstw,

zaczynają powoli powstawać spółki pracowników, którzy przejmują ziemię i

mienie. W województwach płd.-wsch. i częściowo pn.-wsch. słabiej rozwinięte

dziedziny pozarolnicze nie będą jednak w stanie wchłonąć nadwyżek siły

roboczej zwalnianych z gospodarstw chłopskich. Może nawet nastąpić zjawisko

ugruntowania tych nadwyżek w rolnictwie, a nawet powiększenie się zjawiska

przeludnienia agrarnego. 99

Bardzo ważnym czynnikiem potęgującym bezrobocie na wsi i w rolnictwie

jest bariera kwalifikacyjna siły roboczej. Niski poziom wykształcenia i

kwalifikacji zawodowych ludności wiejskiej i rolniczej zmniejsza szanse jej

zatrudnienia poza rolnictwem i ogranicza możliwości wzrostu efektywności

produkcji w samym rolnictwie. Prawie 30% 1 /3 ogółu bezrobotnych na wsi ma

zaledwie wykształcenie podstawowe lub niższe. Grupa ta jeżeli nie podwyższy

swoich kwalifikacji będzie stale lub okresowo bezrobotna. Wśród młodszych

roczników do 30 lat dominują osoby z wykształceniem zasadniczym

zawodowym, ale ten poziom jest często zbyt niski dla znalezienia zatrudnienia w

sferze pozarolniczej. 100

W dalszym ciągu rolnictwo polskie cechuje wysoki stopień rozdrobnienia. Z

punktu widzenia kształtowania się zatrudnienia i bezrobocia rozdrobniona

struktura agrarna jest bardzo niekorzystna, ponieważ determinuje utrzymywanie

się nadmiernego zatrudnienia oraz utajonego bezrobocia w gospodarstwach

rolnych, jak również znacznej liczby nieefektywnych gospodarstw oraz sprzyja

utrwalaniu się niskiej efektywności całego polskiego rolnictwa. W małych

i średnich gospodarstwach znaczna część siły roboczej wykorzystywana jest

99

W. Padowicz: Praca i bezrobocie..., op. cit., 100

Ibidem,

43

w stosunkowo niewielkim stopniu i pracuje w roku mniej niż 3 miesiące. Jest to

marginalna siła robocza, która nie może być zwolniona z gospodarstwa, ale jej

niezbędność występuje jedynie w niektórych okresach roku (zwłaszcza w okresie

sezonowych spiętrzeń prac). 101

W regionach o wysokim udziale ludności pozarolniczej na wsi decydowała i

nadal decyduje w dużej mierze decyduje wysoka chłonność na pracę dobrze

rozwiniętych dziedzin poza rolnictwem. Na obszarze Polski północnej i

pólnocno-wschodniej przyczyną wysokiego bezrobocia jest brak zatrudnienia

byłych pracowników PGR-ów. 102

3.7. Bezrobocie wśród niepełnosprawnych.Niepełnosprawni

Do osób niepełnosprawnych zalicza się osoby, których stan fizyczny lub

psychiczny czy umysłowy trwale lub okresowo ogranicza czy uniemożliwia

wypełnianie ról społecznych, w szczególności zdolności do wykonywania pracy

zawodowej. 103

Aktywność zawodową osób niepełnosprawnych warunkuje orzeczenie o

niezdolności do wykonywania jakiejkolwiek pracy co uniemożliwia zatrudnienie

lub o pracy w warunkach specjalnych, co często utrudnia podjęcie pracy jeżeli w

pobliżu miejsca zamieszkania nie ma zakładu pracy chronionej. Istotnymi

czynnikami aktywności zawodowej jest rodzaj schorzenia oraz sytuacja na rynku

pracy – liczba i rodzaj ofert pracy możliwej do podjęcia przez

niepełnosprawnych. 104

Dla egzystencji inwalidów ogromne znaczenie ma przyznawana im renta, w

wielu przypadkach pomoc społeczna, ale jednak podstawowym sposobem

101

Ibidem, 102

Ibidem, 103

B. Kołaczek: Rynek pracy osób niepełnosprawnych, „Rynek Pracy”, 1999, nr 4, 104

Ibidem,

44

podniesienia poziomu życia, wzrostu poczucia własnej wartości oraz integracji

ze społeczeństwem pozostaje praca zawodowa. 105

Na podstawie szacunkowych danych ocenia się, że w Polsce jedynie co piąty

inwalida pracuje zawodowo. 22

W 1998 roku pracowało zawodowo 18,5% osób

niepełnosprawnych. Stopa bezrobocia tej grupy jest wyższa niż dla ogółu

ludności w kraju. Wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych jest

zróżnicowany głównie przez stopień niepełnosprawności i miejsce

zamieszkania. 106

Skala bezrobocia osób niepełnosprawnych na podstawie liczby

zarejestrowanych była bardzo mała, zwłaszcza w latach 1992-1993 (- 0,1% ogółu

bezrobotnychbezrobotnych (zob.tab.7)). Być może było to spowodowane

nierejestrowaniem się ze względu na znikome szanse pozyskania pracy. Nagły

wzrost odsetka inwalidów w 1994 roku – 2,7% prawdopodobnie wiązał się z

podjęciem przez urzędy pracy działań na rzecz aktywizacji zawodowej

niepełnosprawnych. Skala bezrobocia tej kategorii bezrobotnych w porównaniu z

bezrobociem ogółu jest niewielka, ale stanowi ważną kwestię społeczną. 107

Tabela. 7. Bezrobotni niepełnosprawni w Polsce w latach 1990-1999 (w tys.).

Rok Ogółem bezrobotni w tym

niepełnosprawni % ogółem

1990 1126,1 12,9 1,1

1991 2155,6 21,9 1,0

1992 2509,3 3,1 0,1

1993 2889,3 4,3 0,1

1994 2838,0 76,3 2,7

1995 2628,8 31,3 1,2

1996 2359,5 31,2 1,3

1997 1826,4 26,3 1,4

1998 1831,4 26,5 1,4

1999 2349,8 31,5 1,3

Źródło: „Bezrobocie rejestrowane w Polsce I-IV kwartał 1990-1999”.(opr.UP Rzeszów)

105

A. Kicior-Tchernev: Szkolenia i przekwalifikowania osób niepełnosprawnych – możliwości i bariery,

„Rynek Pracy”, 1997, nr 10, 106

B. Kołaczek: Rynek pracy..., op. cit., 107

K. Mlonek: Bezrobocie w Polsce..., op. cit., s. 149

45

Na bezrobocie niepełnosprawnych wpływa: zmieniająca się sytuacja

społeczno-ekonomiczna kraju, niskie kwalifikacje zawodowe, trudności z

dojazdami do pracy. Inwalidzi sami rezygnują z walki o podejmowanie pracy lub

kontynuowanie aktywności zawodowej, co stanowi ważny element rehabilitacji,

a najważniejszą rolę odgrywa tu możliwość działania i rozwoju jednostki

niepełnosprawnej. Aby to nastąpiło musi wystąpić aktywne działanie tej osoby,

które pozwoli na poznanie swoich możliwości i uzdolnień, wyuczenie zawodu

oraz przełamanie wielu barier fizycznych i społecznych. Praca jest poważnym

czynnikiem terapeutyczno-usprawniającym. Może stwarzać szansę skutecznego

powrotu do społeczeństwa. 108

Zmieniająca się rzeczywistość gospodarcza i społeczna nie powinna stawiać

inwalidów na marginesie życia zawodowego, a człowiek niepełnosprawny

wykazujący trudności adaptacyjne powinien i ma prawo oczekiwać pomocy i

zrozumienia. Wyzbywa się wówczas zahamowań i kompleksów, lepiej radzi

sobie w rozwiązywaniu własnych problemów. Zakład pracy powinien być

miejscem, w którym inwalidzi mogą przezwyciężyć swoją niepełnosprawność i

osiągać sukcesy na miarę swoich możliwości. 109

3.8. Zróżnicowanie przestrzennePrzestrzenna struktura

bezrobocia.

Trwałą i pogłębiającą się cechą polskiego rynku pracy jest jego silne

zróżnicowanie przestrzenne oraz coraz większa rozpiętość stopy bezrobocia

pomiędzy województwami. Najmniejsze natężenie bezrobocia występuje w

dużych aglomeracjach miejskich, w województwach o wysokim rozwoju

gospodarczym i urbanizacji (Polska centralna i południowa), największe na

108

A. Kicior-Tchernev: Szkolenia i przekwalifikowania..., op. cit., 109

Ibidem,

46

obszarach gospodarczo zacofanych, głównie rolniczych (Polska północna i pn-

wsch.), gdzie przeważało rolnictwo państwowe oraz monokulturowy charakter

uprzemysłowienia. 110

Obszary kraju, w których występuje zdeformowana struktura gospodarki tj.

dominacja jednej gałęzi np. rolnictwa państwowego, koncentracja przemysłu

ciężkiego i wydobywczego wymagającego głębokiej restrukturyzacji,

koncentracja wielu zakładów tej samej, przeżywającej recesję, branży przemysłu,

zmonopolizowanie rynku pracy przez jeden duży zakład pracy (monokultura

przemysłowa) spowodowały, że rejony te w początkowej fazie transformacji

gospodarki były najbardziej narażone na masowe i szybkie ujawnienie się

ukrytego bezrobocia. 111

Przestrzenne zróżnicowanie bezrobocia dodatkowo zwiększają: niewielkie

rozmiary migracji międzyregionalnych, deficyt mieszkań i znaczne różnice w

kosztach ich zakupu lub wynajmu, mała możliwość uzyskania atrakcyjnych

dochodów przy zmianie miejsca pobytu, zwłaszcza w przypadku osób o niskich

kwalifikacjach, częsta akceptacja swojej niekorzystnej sytuacji życiowej i

zawodowej. 112

Wprowadzony od 1999 r. nowy podział administracyjny kraju „spłaszczył”

statystycznie zróżnicowanie stopy bezrobocia w przekroju wojewódzkim.

Podobnie jak w skali kraju największe natężenie bezrobocia miało miejsce w

1994 roku, w województwach o najniższej stopie bezrobocia wahało się od 6,5%

w woj. warszawskim do 13,0% w woj. wrocławskim, a w województwach o

najwyższej stopie bezrobocia od 27,1 % w woj. wałbrzyskim do 29,8% w woj.

słupskim.

110

W. Padowicz: Niekorzystne tendencje na rynku pracy w Polsce, „Praca i Zabezp ieczen ie Społeczne,

1999, nr 12, 111

A. Truszkowska: Polityka państwa wobec regionalnych i lokalnych rynków pracy, „Rynek Pracy,

1996, nr 7, 112

W. Padowicz: Niekorzystne tendencje..., op. cit.,

47

Zróżnicowanie przestrzenne w całym badanym okresie podkreśla stopa

bezrobocia, która w końcu 1990 roku wahała się od 2,1% w woj. warszawskim

do 11,5% w woj. suwalskim tzn. kształtowała się w stosunku 1:5, natomiast w

końcu 1998 od 2,6% do 20,5%, czyli w stosunku 1:8. Oznacza to, że

zróżnicowanie między województwami o najniższej i najwyższej stopie

bezrobocia pogłębiło się. Ponadto w porównaniu z 1990 rokiem we wszystkich

województwach o najwyższym natężeniu zjawiska bezrobocie wzrosło ponad

dwukrotnie. Można, zatem stwierdzić, że przestrzenne zróżnicowanie bezrobocia

jest trwałą cechą polskiego rynku pracy.

Tabela.8. Województwa o najniższej i najwyższej stopie bezrobocia za rejestrowanego w Polsce w latach 1990-1999.

Województwo 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998

Polska 6,1 11,4 13,6 15,7 16,0 14,9 13,6 10,5 10,4

rzeszowskie 6,9 13,2 15,4 17,9 17,8 17,0 16,0 12,3 11,9

województwa o najniższej stopie bezrobocia

warszawskie 2,1 4,2 5,9 7,7 6,5 5,4 4,1 2,7 2,6

krakowskie 3,4 6,2 8,9 7,2 8,4 8,0 6,1 4,1 4,1

katowickie 3,4 6,6 8,6 9,7 10,4 9,1 8,4 6,4 7,3

poznańskie 3,5 5,6 7,9 9,0 8,4 7,7 6,2 3,4 3,2

bielskie 4,1 8,2 7,9 11,1 12,0 11,3 9,6 6,8 7,2

wrocławskie 4,4 7,7 10,1 13,2 13,0 11,4 21,5 17,4 16,4

województwa o najwyższej stopie bezrobocia

suwalskie 11,5 18,6 23,7 30,3 28,6 27,6 24,6 21,2 20,4

olsztyńskie 10,2 18,2 23,6 30,1 27,2 26,1 23,6 18,3 17,8

koszalińskie 9,5 17,9 24,1 28,7 29,2 26,8 24,7 18,9 19,2

słupskie 9,0 17,8 23,2 29,7 29,8 28,6 25,7 20,8 20,5

elbląskie 8,4 16,4 21,4 26,8 27,3 25,6 23,4 19,0 19,3

wałbrzyskie 8,2 17,1 21,0 26,1 27,1 24,4 21,7 17,4 18,0

Źródło: „Bezrobocie rejestrowane w Polsce I-IV kwartał 1990-1998”.(opr.UP Rzeszów)

W przekroju wojewódzkim globalnemu spadkowi rozmiarów i stopy

bezrobocia towarzyszyło największe ograniczenie bezrobocia w województwach

o i tak najmniejszych rozmiarach tego zjawiska, podczas gdy w większości

województw o najwyższym bezrobociu spadek ten był niższy. Najniższy poziom

(stopa) bezrobocia nadal występuje w województwach: warszawskim,

48

poznańskim, krakowskim i bielskim. Województwo rzeszowskie na tle kraju

znajduje się wśród województw o średniej stopie bezrobocia, nieco wyższej niż

wskaźnik dla całej Polski.

W roku 2002 poziom bezrobocia w województwie podkarpackim był silnie

zróżnicowany (zob.rys.1). Największą stopę bezrobocia zarejestrowano w

powiatach bieszczadzkim oraz brzozowskim, przekroczyła ona tam 20% a

najniższe bezrobocie odnotowano w powiecie mieleckim gdzie wynosiło 13,9%.

W pozostałych powiatach liczba zarejestrowanych bezrobotnych utrzymywała

się na podobnym poziomie i wynosiła średnio 16%.

Sytuacja taka powstała na skutek zróżnicowania stopnia rozwoju przemysłu w

poszczególnych powiatach, i tak np. w powiecie mieleckim niska stopa

bezrobocia związana jest z możliwością znalezienia pracy w zakładach

przemysłowych przez ludzi z różnym przygotowaniem zawodowym. Obszar

powiatów bieszczadzkiego i brzozowskiego nie znajdują perspektyw na rozwój

infrastruktury przemysłowej, gdyż są typowymi regionami rolniczymi. Stagnacja

w polskim rolnictwie uniemożliwia więc znalezienie pracy przez mieszkańców

tych obszarów co powoduje ciągłe nasilanie się bezrobocia.

49

Rys.1. Zróżnicowanie przestrzenne poziomu bezrobocia w województwie podkarpackim w roku 2002

Źrósło: Zróżnicowanie przestrzenne poziomu bezrobocia w województwie

podkarpackim w roku 2002 Urząd Pracy Rzeszów- opracowanie własne

50

Rozdział IV

Problem bezrobocia w powiecie brzozowskim.

4.1. Ogólna charakterystyka powiatu brzozowskiego.

Powiat brzozowski położony jest na Pogórzu Dynowskim. Od strony połu-

dniowej Pogórze to łączy się z zapadliskiem kotlin podkarpackich. Region brzo-

zowski wykazuje skomplikowaną budowę geologiczną, powstałą wskutek dość

silnych ruchów tektonicznych. Na tym obszarze występują złoża ropy naftowej,

gazu ziemnego oraz nieliczne źródła mineralne, o różnych właściwościach lecz-

niczych. San jest najdłuższą rzeką w południowo - wschodniej Polsce. Centralnie

położone, w tym regionie pasma wzgórz oddzielone są płaską doliną Stobnicy

ciągnącą się od Lalina po Strzyżów, gdzie wpada do Wisłoka. Od strony za-

chodniej granice omawianego obszaru zamyka rzeka Wisłok płynąca przez

Haczów w kierunku północno - zachodnim. Stosunkowo mała odporność

podłoża była powodem, iż wymienione rzeki były w stanie wyżłobić doliny, a

następnie wypełnić je ilasto - piaszczystymi osadami. Obniżenia te posiadają

naturalne warunki do budowy szlaków komunikacyjnych. I tak wzdłuż Stobnicy

przebiega trasa łącząca Rzeszów przez Brzozów z Sanokiem. Doliną Sanu

biegnie droga Przemyśl - Sanok, natomiast nieopodal Wisłoka ciągnie się szosa z

Brzozowa przez Haczów do Krosna.

Powiat brzozowski jest regionem rolniczo -przemysłowym. Dominującą rolę

odgrywają tu gospodarstwa rolne oraz drobne zakłady produkcyjno - usługowo -

handlowe. Liczną grupę stanowią także podmioty gospodarcze z branży

ogólnobudowlanej i mechanicznej.

Brzozów to ośmiotysięczne miasto położone nad rzeką Stobnicą. Do 1975 roku

był siedzibą władz powiatowych. Po podziale administracyjnym w regionie

brzozowskim utworzono osiem gmin, z których siedem tj.: Brzozów, Jasienica

Rosielna, Dydnia, Domaradz, Haczów, Grabownica i Nozdrzec weszły w skład

51

województwa krośnieńskiego. Obecnie tworzą one związek- gmin brzozowskich,

a od stycznia 1999 roku powiat brzozowski.

W nowej powojennej rzeczywistości mieszkańcy Brzozowa udowodnili, że

niezależnie od trudnej sytuacji kraju można uczciwą pracą osiągnąć znaczące

efekty gospodarcze i kulturowe. Brzozów uczestnicząc w konkursie „Mistrza

Gospodarności” w 1967 roku zdobył tytuł wicemistrza, a w 1970 roku „Mistrza

Gospodarności”. Kilka lat później wygrał telewizyjny konkurs „Bank Miast”.

Dzisiaj w mieście jest wielu aktywnych ludzi, których upór i praca stały się wi -

zytówką Brzozowa. Ich sukcesy dowodzą, że nawet w tak małym środowisku jak

ośmiotysięczne miasto nad Stobnicą można osiągnąć wiele. Ale należy dodać, że

może to osiągnąć tylko niewielka grupa ludzi, która oczywiście dysponuje od-

powiednim kapitałem i dobrym pomysłem, który można wykorzystać w obecnej

koniunkturze.

4.2. Sytuacja na rynku pracy w powiecie brzozowskim.

Z dniem 31.12.1999 roku powiat brzozowski został uznany za zagrożony

szybko rosnącym bezrobociem, a ze względu na trudną sytuację na lokal nym

rynku pracy wskazane jest w dalszym ciągu utrzymanie takiego statusu.

Dlatego, że powiat znalazł się w wykazie powiatów uznanych za zagrożone

szczególnie wysokim bezrobociem strukturalnym uruchomione zostały specjalne

instrumenty ekonomiczno - finansowe pozwalające na prowadzenie działań

zmierzających do aktywizacji lokalnego rynku pracy, a także poszerzono osłony

socjalne dla złagodzenia negatywnych społecznie skutków bezrobocia.

Sytuacja na rynku pracy w powiecie nadal jest jednak bardzo trudna, a stopa

bezrobocia jest najwyższa w woj. podkarpackim. Powiat brzozo wski jest powia-

tem o charakterze typowo rolniczym o słabo rozwiniętej infrastrukturze

52

gospodarczo - przemysłowej, co determinuje trudną sytuację na lokalnym rynku

pracy i nie sprzyja powstawaniu nowych miejsc pracy.

Słabe gleby i duże rozdrobnienie gospodarstw rolnych sprawiają, że pro-

dukcja rolna i zwierzęca jest poniżej średniej krajowej. Dlatego też wysoka stopa

bezrobocia w powiecie nierozerwalnie związana jest z rolniczym charakterem

tych terenów i niskim stopniem urbanizacji. W tym regionie występują również

bariery infrastrukturalne, edukacyjne oraz finansowe. Z roku na rok wzrasta licz-

ba osób długotrwale bezrobotnych powyżej 30 roku życia, które mają coraz

mniejsze szansę na uzyskanie zatrudnienia ze zdecydowaną przewagą kobiet.

Wzrasta również liczba osób bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych.

W powiecie brzozowskim od 1999 roku odnotowuje się tendencję wzrostową

w ilości rejestrowanych bezrobotnych, wzrost ten zauważalny jest w każdym z

przedziałów wiekowych (zob.tab.9).

Biorąc pod uwagę kryterium wykształcenia zarejestrowanych bezrobotnych,

obserwowana jest analogiczna sytuacja (zob.tab.10).

Tabela 9. Zarejestrowani bezrobotni w powiecie brzozowskim według wieku i płci w latach 1999-2001.

Wiek Ogółem

Mężczyźni

Kobiety

1999 2000 2001 1999 2000 2001 1999 2000

2001

2001

15-17

2 0 1 2 0 1 0 0

0

18-24

1918 1951 2156 801 878 1077 1117

1073 1079

25-34

2194 2286 2593 887 923 1123

1307 1363 1470

35-44

1395 1485 1787 647 664 874 748 821 913

45-54

425 571 781 251 320 457 174 251 324

55 i więcej

47 43 62 32 33 44 15 10 18

Razem

5981 6336 7380 2620 2818 3576 3361 3518 3804

Źródło: Powiatowy Urząd Pracy w Brzozowie (opracowanie własne)

53

Tabela 10. Zarejestrowani bezrobotni w powiecie brzozowskim według wykształcenia w latach 1999-2001.

Poziom wykształcenia Ogółem

Mężczyźni

Kobiety

1999 2000 2001 1999 2000 2001 1999 2000 2001

Wyższe 28 36 56 6 10 14 22 26 42

Liceum ogólne 175 203 228 31 46 53 144 157 175

Policealne i średnie zawodowe

1183 1253 1563 330 364 544 853 889 1019

Zawodowe 2947 3090 3524 1432 1508 1872 1515 1582 1652

Podstawowe 1648 1754 2009 821 890 1093 827 864 916

Razem 5981 6336 7380 2620 2818 3576 3361 3518 3804

Źródło: Powiatowy Urząd Pracy w Brzozowie (opracowanie własne)

Tabela 11.Stopa bezrobocia w powiecie brzozowskim na koniec wybranych kwartałów w latach 1999-2000.

Stan na dzień 30.06.

1999

30.09

1999

31.12.

1999

31.03.

2000

30.06.

2000

30.09.

2000

Ogółem bezrobotni 6684 6724 7380 7760 7257 7368

Bezrobotni bez

prawa do zasiłku 4610 4780 5176 5630 5054 5802

Ilość bezrobotnych

rejestrujących się w kwar. 1149 1374 1671 1370 1192 1329

Liczba absolwentów 230 370 401 440 291 466

Liczba bezrobotnych

do 24 roku życia 2056 2103 2156 2202 2408 2476

Ilość osób

długotrwale bezrobotnych 3373 3447 3839 4279 4119 4166

Stopa bezrobocia 18,4% 18,5% 20,0% 20,8% 19,9% 20,1%

Źródło: Powiatowy Urząd Pracy w Brzozowie (opracowanie własne)

Aktualnie odnotowuje się tendencję wzrostową w poziomie rejestrowanego

bezrobocia. Na dzień 15 listopada 2000 roku zarejestrowało się 7489 osób bez-

robotnych a 5852 nie ma prawa do zasiłku z tytułu pozostawania bez pracy 113

.

Do rejestru wracają osoby, które w II kwartale 2000 roku podjęły prace w

ramach prac interwencyjnych, bądź robót publicznych lub podjęły prace

113

Powiatowy Urząd Pracy w Brzozowie (opr.wł)

54

krótkoterminową. Dlatego wskaźnik bezrobocia na dzień 30.06.1999r. był niższy

niż na dzień 30.09.2000 roku.

Znaczący wpływ na poziom bezrobocia w powiecie ma coroczna rejestracja

absolwentów szkół ponadpodstawowych i wyższych, tym bardziej, że dla wielu z

nich brak jest odpowiednich propozycji pracy. Po dniu 30.06.2000 roku zareje-

strowało się do 400-500 absolwentów różnych typów szkół, którzy po ukończe-

niu nauki mają problem ze znalezieniem pracy.

Największa liczba osób pozostających bez pracy to osoby w wieku od 18 do

34 lat. Stanowią oni 65% ogólnej liczby bezrobotnych w powiecie.

Rynek pracy powiatu brzozowskiego charakteryzuje się dużą nierównowagą

pomiędzy popytem i podażą zasobów pracy. Ilość miejsc pracy oferowanych

przez pracodawców, bezpośrednio i za pośrednictwem PUP jest znacznie niższa

niż liczba bezrobotnych zarejestrowanych w tutejszym Urzędzie Pracy.

Tabela 12. Ilość miejsc pracy oferowanych przez pracodawców w powiecie brzozowskim w latach 1998 - 2000.

Rodzaj oferty 1998 rok 1999 rok 2000 rok

Prace interwencyjne 278 221 279

Roboty publiczne 283 236 199

Umowy absolwenckie 113 127 138

Staże absolwenckie 181 315 273

Razem 855 899 889

Pośrednictwo pracy 475 384 301

Razem 1330 1283 1190

Oferty subsydiowane 64,3% 70,1% 74,7%

Oferty niesubsydiowane 35,7% 29,9% 25,3%

Źródło: Powiatowy Urząd Pracy w Brzozowie (opracowanie własne)

W powiecie brzozowskim sytuacja w zakresie posiadania stosownej liczby

odpowiednich ofert pracy przedstawia się wyjątkowo niekorzystnie (zob.tab.12).

55

Z roku na rok maleje liczba ofert prac y niesubsydiowanej, wzrasta procentowy

wskaźnik udziału ofert pracy subsydiowanej i jak wynika z powyższego

zestawienia większość działań ze strony Powiatowego Urzędu Pracy w

Brzozowie prowadzonych jest dzięki środkom Funduszu Pracy.

Na 1000 bezrobotnych przypadało kilkadziesiąt ofert pracy. Poszukiwano

zwłaszcza pracowników niewykwalifikowanych oraz z wykształceniem zasadni-

czym zawodowym. Natomiast w niewielkim zakresie Powiatowy Urząd Pracy w

Brzozowie dysponował ofertami pracy dla osób z wykształceniem średnim,

policealnym i wyższym.

Na taką sytuację ma wpływ wiele czynników. Najważniejszym z nich jest

niewielka liczba podmiotów gospodarczych na terenie działania PUP Brzozów

(powyżej 5 pracowników zatrudnia tylko 190 pracodawców, dane z dnia 31 maj

2000 rok podane przez Urząd Skarbowy w Brzozowie), a także stagnacja w

dziedzinie powstawania nowych zakładów pracy i rozwoju istniejących, po -

wodująca brak przyrostu miejsc pracy (zob.tab.13).

Tabela 13. Wykaz podmiotów gospodarczych, a także zakładów pracy w powiecie brzozowskim w latach 1998 - 2000.

Lata Ilość podmiotów gospodarczych

Ilość zakładów pracy

1998 3009 2631

1999 3165 2745

2000 3144 2800

Źródło: Powiatowy Urząd Pracy w Brzozowie (opracowanie własne)

Większość istniejących jeszcze zakładów pracy na terenie powiatu nie jest

zainteresowana zwiększeniem zatrudnienia, uzasadniając to tym, iż mają trudno -

ści ze zbytem wytwarzanych produktów, ograniczonym popytem na usługi ze

względu na obniżające się dochody miejscowej społeczności oraz wysokim

kosztem utrzymania pracownika w stosunku do osiąganych dochodów. Sprzyja

56

to nielegalnemu zatrudnieniu oraz zatrudnianiu emerytów i rencistów bez opła-

cania składki ZUS.

Szczególne zagrożenia na lokalnym rynku pracy niosą zwolnienia pracow-

ników z przyczyn dotyczących zakładów pracy, czyli zwolnienia grupowe oraz

reorganizacje. Kolejna przyczyna to stagnacja w dziedzinie powstawania nowych

zakładów pracy, a co za tym idzie brak przyrostu miejsc pracy, również wzrost

zwolnień osób w średnim wieku o dłuższym stażu pracy, którzy mogą otrzymać

zasiłek lub świadczenia przedemerytalne. Następna przyczyna to spadek aktyw-

ności u osób długotrwale bezrobotnych, zwłaszcza starszych i niewykwalifiko -

wanych, które stają się z biegiem czasu bierności zawodowej coraz mniej akt yw-

ne w rzeczywistym poszukiwaniu pracy we własnym zakresie oraz są mniej po -

datne na szkolenia i przekwalifikowania zawodowe.

Tabela 14. Wykaz zakładów rozwiązujących umowy w ramach zwolnień grupowych

oraz wykaz ilości osób zwalnianych w powiecie brzozowskim - stan na koniec lat 1998 - 2000.

Lata Ilość zakładów zwalniających

pracowników w ramach zwolnień grupowych

Ilość osób zwalnianych w ramach zwol- nień grupowych

1998 6 195

1999 9 277

2000 9 363

Źródło: Powiatowy Urząd Pracy w Brzozowie (opracowanie własne)

Z powyższych danych wynika (zob.tab.14), że przyrost z roku na rok osób

zwalnianych jest coraz to większy, a prognozy na rok obecny nie są również

optymistyczne. W dalszym ciągu przewidywane są zwolnienia grupowe oraz

dalszy wzrost liczby osób bezrobotnych. Co przy znikomej ilości środków

Funduszu Pracy nie pozwoli na prowadzenie skutecznych działań w kierunku

przeciwdziałania bezrobociu, aktywizacji osób bezrobotnych i zmniejszania

bezrobocia w powiecie brzozowskim.

57

Rozdział V

Formy walki z bezrobociem w powiecie brzozowskim.

Polityka państwa na rynku pracy w gospodarce rynkowej obejmuje część

pasywną, której głównym zadaniem jest pomoc socjalna osobom pozostającym

bez pracy oraz część aktywną, której zadanie polega na redukcji bezrobocia.

Pasywna polityka państwa na rynku pracy obejmuje różnorodne formy po -

mocy finansowej dla bezrobotnych. Należą tutaj takie formy pomocy jak: zasiłki

dla bezrobotnych, jednorazowe odszkodowania dla osób zwalnianych z pracy, a

także dodatki związane z wcześniejszym przechodzeniem na emerytury. Naj-

bardziej pomocną formą dla ludzi bezrobotnych są zasiłki.

Rozwiązania w zakresie zasiłków dla bezrobotnych różnią się przede

wszystkim kryteriami ich przyznawania, także maksymalnym okresem ich pobie-

rania oraz ich wysokością. W różnych krajach występują różne sposoby przy-

znawania zasiłków dla bezrobotnych, zależne są one nie tylko od możliwości fi -

nansowych budżetu państwa, ale również ze wzglądu na znaczenie, jakie przypi-

suje się oddziaływaniu zasiłków na intensywność szukania pracy przez ludzi po-

bierających zasiłki.

Aktywna polityka na rynku pracy polega na wykorzystaniu różnego rodzaju

instrumentów ekonomicznych do walki z bezrobociem. Można w niej wyodręb-

nić politykę makroekonomiczną i mikroekonomiczną.

Polityka makroekonomiczna polega na wykorzystaniu instrumentów fiskal-

nych do wpływania na rozmiary zagregowanego popytu na towary. Redukcja

bezrobocia w takiej sytuacji wymaga zwiększenia zagregowanego popytu. Jest to

przykład typowej keynsowskiej metody nastawionej na zwalczanie bezrobocia

związanego z niedostatecznym popytem.

Polityka mikroekonomiczna obejmuje z kolei zbiór instrumentów, które mają

na celu poprawę funkcjonowania rynku pracy, a także redukcję bezrobocia w

58

określonych grupach roboczych. Ten rodzaj polityki jest nastawiony na

zmniejszenie bezrobocia strukturalnego i frykcyjnego. Do najważniejszych in-

strumentów tej polityki należą:

 publiczne programy zatrudnienia, które polegają na tworzeniu przez pań-

stwo dodatkowych miejsc pracy dla określonych grup ludzi bezrobotnych,

 politykę subsydiowania zatrudnienia, która polega na udzielaniu subsy-

diów dla przedsiębiorstw, które utworzą dodatkowe miejsca pracy lub też

zrezygnują z zaplanowanej redukcji zatrudnienia,

 organizowanie szkoleń zawodowych, które umożliwia bezrobotnym zdo-

bycie odpowiednich kwalifikacji zawodowych, które mogą pomóc w

znalezieniu pracy,

 usługi świadczone przez urzędy pracy, których zadaniem jest pomoc w

znalezieniu pracy, a przede wszystkim wskazywaniu wol nych miejsc

pracy oraz wolnej siły roboczej,

 różnorodne inne środki zachęcające do zmniejszenia czasu pracy jednego

pracownika, czyli poprzez dzielenie jednego etatu pracy między kilku pra-

cowników.

5.1. Program przeciwdziałania bezrobociu w powiecie brzozow-

skim.

Powiatowy Urząd Pracy w Brzozowie począwszy do stycznia 1998 roku

działa w oparciu o Kontrakt Zadaniowy zawierany corocznie pomiędzy Dyrekto -

rem Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Rzeszowie, a Kierownikiem Powiatowego

Urzędu Pracy w Brzozowie. Wprowadzenie systemu kontroli zadań w publicz-

nych służbach zatrudnienia było rozwiązaniem nowatorskim w tej części Europy.

Kontrakty zadaniowe, w oparciu o które Urząd Pracy w Br zozowie również

działa zaczęto wdrażać z początkiem 1998 roku wprowadzając w życie ideę za-

59

rządzania przez cel na wszystkich szczeblach zarządzania w Systemie Urzędów

Pracy i zwiększając odpowiedzialność poszczególnych urzędów pracy w gospo -

darowaniu środkami przeznaczonymi na przeciwdziałanie bezrobociu.

Podstawowym zamierzeniem jest zwiększenie skuteczności - zatrudnieniowej

i ekonomicznej - działań urzędów pracy. Podejście to polega - z jednej strony na

tym, iż Krajowy Urząd Pracy - na podstawie dokumentów rządowych, na

przekład określających przewidywany rozwój społeczny i gospodarczy, określa-

jących przewidywaną sytuację na rynku pracy i priorytety polityki Państwa w

tym zakresie - wskazuje cele dla podległych sobie służb zatrudnienia. Z drugiej

strony podstawą do określenia celów, które staną się potem konkretnymi za-

daniami, są potrzeby lokalnych rynków pracy.

Dlatego też realizacja idei kontraktowania zadań rozpoczyna się na najniż-

szym szczeblu zarządzania gdyż tam powiatowe urzędy pracy gromadzą infor-

mację o potrzebach lokalnego rynku pracy, analizując strukturę bezrobocia na

swym terenia, gromadzą dane o możliwości tworzenia nowych miejsc pracy i

potrzebach kadrowych pracodawców. Zbierając również informacje od samo -

rządów lokalnych o zapotrzebowaniu gmin na roboty publiczne na rok następny

(chodzi tu o potrzeby wynikające z realizacji ważnych dla gmin inwestycji infra-

strukturalnych). Te informacje są dla urzędów pracy podstawą do określenia sy-

tuacji, która pojawi się w najbliższej przyszłości na lokalnym rynku pracy i za-

dań, które muszą zrealizować, aby sprostać oczekiwaniom rynku.

Analizując sytuacje na lokalnym rynku pracy, jak też skuteczność poszcze -

gólnych form przeciwdziałania bezrobociu w latach poprzednich, pozwalającą

powiatowemu urzędowi pracy określić listę zadań, których realizacja zapewni

aktywizację zawodową możliwie jak największej liczby bezrobotnych.

Ostateczna treść kontraktu - czyli wielkość zadań i środków finansowych,

60

technicznych i organizacyjnych - jest ustalana w wyniku negocjacji, pomiędzy

dysponentem środków publicznych, a realizatorem działań, zadań.

Kontrakt zobowiązuje urzędy pracy do wywiązania się z przyjętych zadań i

uzyskania założonych efektów. Do nich należą efekty społeczne, tzn. przywró -

cenie do pracy określonej liczby bezrobotnych lub zapewnienie im odpowiednie-

go szkolenia umożliwiającego zatrudnienie czy też porad zawodowych. Ważne

są również efekty ekonomiczne tj. na przykład - osiąganie zamierzonych efektów

społecznych przy optymalnych kosztach. Kontrakt zobowiązuje również drugą

stronę tzn. dysponenta środków finansowych - do zagwarantowania przyjętych w

kontrakcie środków finansowych na wykonanie zdań. Kierując się założeniami

polityki rządu w dziedzinie zatrudnienia i przeciwdziałania negatywnym

skutkom bezrobocia, w tym zobowiązaniami wynikającymi z zadań statutowych

w zakresie instytucjonalnej obsługi rynku oraz zadań nałożonych na system

Urzędów Pracy w Rządowym Programie Promowania Produktywnego Zatrud-

nienia i Zmniejszenia Bezrobocia, Programie Promocji Aktywności Zawodowej

Młodzieży, Programie Polityki Rodzinnej, Krajowym Programie Działań na

Rzecz Kobiet, Rządowym Programie Działań na Rzecz Osób Niepełnospraw-

nych i Programie Realizowanym przez Krajowy Urząd Pracy ustala się cele

główne do realizacji na określony rok.

Plan działań zmierzających do zwalczania bezrobocia w powiecie

brzozowskim na rok 2003 zakłada przede wszystkim:

1. ograniczenie rozmiarów bezrobocia rejestrowanego poprzez skuteczną i

racjonalną realizację polityki produktywnego zatrudnienia, ze szczegól-

nym uwzględnieniem programów społecznych tj.:

 polityki rodzinnej w odniesieniu do osób z rodzin o trudnej sytuacji

materialnej,

 zmniejszenie bezrobocia na wsi,

61

 pomocy w zatrudnieniu kobiet,

 aktywizacji zawodowej młodzieży,

 aktywizacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych,

2. zwiększenie współpracy urzędu pracy z partnerami społecznymi, organi-

zacjami pozarządowymi i innymi organizacjami działającymi na rzecz

rynku pracy, w realizacji polityki ograniczenia bezrobocia,

3. usprawnienie usług świadczonych przez urząd pracy i podniesienie ich ja-

kości,

4. zapobieganie długotrwałemu bezrobociu poprzez zapewnienie:

 każdej osobie bezrobotnej przed upływem 12 miesięcy pozostawania

na bezrobociu przynajmniej jednej z form aktywizacji zawodowej w

postaci szkoleń, propozycji pracy, poradnictwa zawodowego, udziale

w programie „Klub Pracy" lub innej,

 każdemu absolwentowi najpóźniej w ciągu 90 dni od dnia

zarejestrowania się w urzędzie pracy zaproponowanie oferty w postaci

propozycji pracy, stażu pracy, szkolenia lub innej formy pomocy

aktywizacji zawodowej.

W roku 2003 Urząd Pracy w Brzozowie będzie koncentrował się głownie na

takich zadaniach jak:

 podniesienie skuteczności programów rynku pracy,

 podniesienie sprawności organizacyjnej urzędów pracy,

 optymalizacji wydatków przeznaczonych na aktywne formy przeciwdzia-

łania bezrobociu,

 rozwój współpracy z partnerami społecznymi rynku pracy,

62

 programy rynku pracy znajdujące oparcie w Środkach Funduszu Pracy,

jak i te, które funkcjonuj ą bez jego udziału, realizowane są na terenie po-

wiatu brzozowskiego w sposób elastyczny i zróżnicowany, w zależności

od sytuacji na lokalnym rynku pracy, a zarazem uwzględniający efektyw-

ność tych programów.

W powiecie brzozowskim realizowane będą w obecnym roku wszystkie

programy rynku pracy, jakie mają w swojej ofercie urzędy pracy.

Priorytetowym zadaniem brzozowskiego rynku pracy, a zarazem kontynuacją

z lat ubiegłych jest rozwój aktywnego pośrednictwa pracy, zrozumiane jako

rozpoznawanie, przewidywanie i zaspokajanie istniejących i potencjalnych po-

trzeb klientów poprzez ukierunkowanie pośrednictwa pracy na pozyskiwanie

partnerów do współpracy i ofert pracy. Stale malejąca liczba ofert pracy wpły-

wających do urzędu pracy powoduje konieczność zwiększenia aktywności w

przejmowaniu ofert funkcjonujących poza urzędem pracy. Dla łagodzenia

skutków bezrobocia w przypadku braku ofert pracy dla osób mających trudności

z wejściem bądź powrotem na rynek pracy, pośrednicy mobilizują tych bezro -

botnych w kierunku podnoszenia kwalifikacji i aktywnego poszukiwania pracy.

Podstawowym celem będzie stałe zwiększanie satysfakcji klientów poprzez

systematyczny wzrost liczby pracodawców mających zaufanie do świadczonych

usług, stałe zwiększanie liczby ofert pracy, zwłaszcza niesubsydiowanej,

realizowanych przez urzędy pracy, zwiększanie skuteczności kojarzeń miejsc

pracy i poszukujących pracy, skracanie czasu realizacji ofert, wzrost liczby ofert

pracy pozyskiwanych przez pośredników pracy; zwiększanie szans zatrudnienia

bezrobotnych poprzez szkolenia, prace interwencyjne, roboty publiczne i samo

zatrudnienie.

63

Powiatowy Urząd Pracy w Brzozowie uważa, że do jego mocnych stron

należy na obecnym etapie:

 dobra znajomość rynku pracy,

 coraz lepsze rozpoznawanie istniejących i przewidywanych potrzeb pra-

codawców,

 skuteczniejsze rozpoznawanie potrzeb, oczekiwań i możliwości osób szu-

kających pracy,

 rosnąca liczba współpracujących z nimi pracodawców,

 dobre przygotowanie i silna motywacja kadrowa,

 systematycznie poprawiające się techniczne warunki realizacji zadań.

5.2. Sposoby przeciwdziałania bezrobociu i łagodzenie jego

skutków

Od początku okresu transformacji głównym elementem przeciwdziałania

bezrobociu i łagodzeniu jego skutków stały się programy rynku pracy.

W strukturze tych programów wyróżniono :

 programy pasywne obejmujące zasiłki dla bezrobotnych oraz zasiłki i

świadczenia przedemerytalne,

 programy aktywne (aktywizujące bezrobotnych) obejmujące : szkolenia i

przekwalifikowania, prace interwencyjne i roboty publiczne, pożyczki dla

bezrobotnych i dla pracodawców, przygotowanie zawodowe

młodocianych.

Realizację programów rynku pracy powierzono ministrowi pracy i polityki

socjalnej oraz wojewódzkim i powiatowym urzędom pracy.

Jedynym źródłem finansowania programów stał się Fundusz Pracy, zasilany z

dwóch głównych źródeł :

64

 obowiązkowych składek płaconych przez pracodawców (w wysokości

2,45% wynagrodzeń brutto pracowników),

 dotacji z budżetu państwa oraz innych źródeł (np. zwrotu pożyczek).

Efektywność aktywnych programów przeciwdziałania bezrobociu zależy

przede wszystkim od racjonalnego wykorzystania narzędzi prawno-

ekonomicznych, tj. subwencjonowanie miejsc pracy w formie robót publicznych

i prac interwencyjnych, szkolenie bezrobotnych oraz udzielanie pożyczek na

tworzenie nowych zakładów pracy lub dodatkowych miejsc pracy w zakładach

już istniejących.

Świadectwem reakcji rządu na masowe bezrobocie były nie tylko

uregulowania prawne i rozwiązania instytucjonalne polityki rynku pracy, ale

również tworzone i przyjmowane do realizacji programy przeciwdziałania

bezrobociu i łagodzenia jego skutków.

Pierwszym programem resortowym opracowanym przez Ministerstwo Pracy i

Polityki Socjalnej w 1991 roku były „Założenia programu przeciwdziałania

skutkom bezrobocia”. Założenia miały charakter wstępnego scenariusza polityki

państwa wobec bezrobocia i obejmowały następujące kierunki działań:

 dokładne rozpoznanie populacji bezrobotnych osób zagrożonych

bezrobociem (zwolnienia grupowe),

 zróżnicowanie form aktywizowania różnych grup bezrobotnych i

selektywne adresowanie pomocy socjalnej,

 koncentracja działań i środków w rejonach zagrożonych bezrobociem

strukturalnym,

 współdziałanie wszystkich parterów na rynku (pracodawcy, związki

zawodowe, samorządy, administracja państwowa),

 poprawa jakości świadczonych usług i funkcjonowanie służb zatrudnienia.

65

W 1993 roku powstały dwa niezależne programy przeciwdziałania

bezrobociu. W opracowaniu pierwszym pt.: „Programy przeciwdziałania

bezrobociu” autor przedstawił w ujęciu makroekonomicznym diagnozę i

prognozę bezrobocia oraz główne metody przeciwdziałania zjawisku ze

szczególnym uwzględnieniem: zmniejszenia tempa likwidacji istniejących miejsc

pracy (mechaniczna destrukcja) i zmniejszenie bezrobocia przez ich lepsze

wykorzystanie, stymulowanie inwestycji (właściwa polityka fiskalna),

stworzenie programu budownictwa mieszkaniowego oraz wielki rozwój

szkolenia zawodowego bezrobotnych; wskazano również na konieczność

integrowania polityki makroekonomicznej przeciwdziałania bezrobociu z

aktywnymi programami rynku pracy z uwzględnieniem kategorii szczególnie

zagrożonych bezrobociem (młodzież, kobiety) i lokalnych rynków pracy

zagrożonych bezrobociem strukturalnym.

W programie resortowym „Programy przeciwdziałania bezrobociu i

łagodzenia jego negatywnych skutków”, który został zatwierdzony przez rząd 14

września 1993 roku jako główne założenie przyjęto, że decyzje gospodarcze

muszą wynikać z analizy i oceny ich wpływu na rynek pracy.

W programie dokonano diagnozy rynku pracy oraz podjęto próbę prognozy z

uwzględnieniem demograficznych zmian w zasobach pracy oraz zmian w

strukturze popytu.

Aktywny i wielofunkcyjny model przeciwdziałania bezrobociu zakłada:

 dominację pracy nad bezrobociem,

 dominację godziwej zapłaty za pracę nad zasiłkiem,

 dominację kompetencyjnej, wielostronnej edukacji nad bezrobociem,

 dominację wspólnoty pracowników nad bezrobotnymi.

Aby te cele osiągnąć i sprostać współczesnym wymaganiom należy zastąpić

jednostronne przeciwdziałanie skutkom bezrobocia tworzeniem

66

Partycypacyjnego Systemu Pracy i Aktywizacji Społecznej na wszystkich

szczeblach i poziomach rzeczywistości społecznej.

5.3. Pośrednictwo pracy i poradnictwo zawodowe.

W mojej pracy chciałabym bliżej opisać dwa programy rynku pracy, na któ -

rych skupia się Urząd Pracy w Brzozowie i wiąże z ich realizacją duże nadzieje

na poprawę sytuacji w powiecie odnośnie zmniejszenia się bezrobocia.

Pośrednictwo pracy polega na udzieleniu pomocy bezrobotnym i poszu-

kującym pracy w uzyskaniu odpowiedniego zatrudnienia oraz zakładom pracy w

znalezieniu odpowiednich pracowników. Konkretyzując pośrednictwo pracy

polega w szczególności na:

1. udzielaniu pomocy bezrobotnym i poszukującym pracy w jej uzyskaniu

oraz zakładom pracy w uzyskaniu pracowników o odpowiednich kwalifi-

kacjach zawodowych,

2. udostępnianiu bezrobotnym poszukującym pracy wszystkich zgłoszonych

i aktualnych miejsc pracy,

3. poszukiwaniu wolnych miejsc pracy,

4. powiązaniu kwalifikacji zawodowych bezrobotnych i poszukujących pra-

cy z wymaganiami zakładu pracy, niezbędnymi do zatrudnienia na stano-

wisku pracy,

5. udzielanie zakładom pracy informacji o możliwościach zatrudnienia pra-

cowników z odpowiednimi kwalifikacjami,

6. informowanie bezrobotnych, poszukujących pracy oraz zakładów pracy o

sytuacji na lokalnym rynku pracy i przewidywanych zmianach,

7. organizowanie przedsięwzięć umożliwiających kontakty bezrobotnych i

poszukujących pracy z zakładami pracy,

67

8. współdziałaniu z innymi urzędami pracy w sprawach zatrudnienia i bez-

robocia oraz na wymianie informacji o możliwościach uzyskania pracy i

podjęcia przygotowania zawodowego w zakładach pracy położonych na

terenie ich działania,

9. informowaniu bezrobotnych o przysługujących prawach i obowiązkach

oraz możliwościach uzyskania innej pomocy celem zwiększenia szans za-

trudnienia.

Pośrednictwo pracy prowadzą powiatowe urzędy pracy. Jest ono wykony-

wane nieodpłatnie i opiera się na następujących zasadach;

1. dostępność usług pośrednictwa pracy dla wszystkich osób poszukujących

pracy oraz dla zakładów pracy,

2. dobrowolności - oznaczającej wolne od przymusu korzystanie z usług

pośrednictwa dla obu stron,

3. równości - oznaczającej obowiązek powiatowych urzędów pracy udziela-

nia wszystkim poszukującym pracy pomocy w znalezieniu zatrudnienia,

bez względu na ich narodowość, przynależność do organizacji politycz-

nych, społecznych, na płeć, wyznanie i inne okoliczności,

4. jawności - oznaczającej, że każde wolne miejsce pracy, zgłoszone do

urzędu powinno być podane do wiadomości bezrobotnych i poszukują-

cych pracy.

Do najważniejszych zadań i czynności pośrednictwa pracy, jakie przed sobą

stawia Powiatowy Urząd Pracy w Brzozowie należą:

1. marketing oferowanych usług, czyli;

 trafne rozpoznawanie potrzeb i preferencji klientów - pracodawców w

zakresie oczekiwanych cech kandydatów, poszukujących pracy w

zakresie oczekiwań, co do warunków pracy,

68

 promocja usług urzędu pracy - opracowywanie i dystrybucja materia-

łów promocyjnych tj. informatory, broszury, ulotki, ogłoszenia, pla-

katy itp. Również organizowanie dni otwartych i spotkań z różnymi

uczestnikami rynku pracy,

 nawiązywanie nowych i utrzymywanie istniejących kontaktów z pra-

codawcami - pozyskiwanie ofert zatrudnienia,

 rozpoznawanie lokalnego rynku pracy - zbieranie informacji o zmie-

niających się trendach i potrzebach rynku pracy, nowych inicjatywach,

partnerach,

 współpraca z innymi partnerami rynku pracy.

2. Udzielanie pomocy klientom urzędu:

 pozyskiwanie ofert .pracy - w tym wymagań stanowisk, prowadzenie

rejestru i aktualizacji ofert, negocjacji warunków pracy i kwalifikacji

zawodowych,

 prowadzenie doboru kandydatów do posiadanych ofert pracy tzn.

zaspokajanie potrzeb pracodawców oraz doboru odpowiednich ofert

dla kandydatów do pracy czyli zaspokajanie potrzeb poszukujących

pracy,

 organizowanie przedsięwzięć umożliwiających kontakty osób zainte-

resowanych pracą z pracodawcami np. organizowanie giełd pracy,

aranżowanie rozmów kwalifikacyjnych,

 udostępnianie informacji dotyczących rynku pracy

3. Ocena efektywności działań pośrednictwa:

 prowadzenie bieżącej statystyki,

 dokonywanie okresowych analiz i ocen,

69

 wypracowywanie wariantów rozwiązań osiągania założonych wskaź-

ników.

4. Współpraca z partnerami rynku pracy w celu zbierania informacji o struk-

turze gospodarczej i kierunkach rozwoju w regionie, o kierunkach

kształcenia i sytuacji demograficznej.

5. Pozyskiwanie informacji z innych źródeł niezbędnych do oceny sytuacji

rynku pracy w rejonie.

Ponadto pośrednictwo pracy w Powiatowym Urzędzie Pracy w Brzozowie

zobowiązuje się do: prowadzenia komputerowych baz danych - ofert pracy

pracodawców, także do sporządzania ewidencji i niezbędnej dokumentacji oraz

do przygotowywania i umieszczania na tablicy ogłoszeń ofert pracy, wydawania

kart referencyjnych i współpracy z innymi stanowiskami.

Poradnictwo zawodowe ma z kolei na celu pomoc osobom bezrobotnym i

poszukującym pracy w planowaniu i organizowaniu ich życia zawodowego po -

przez udzielanie informacji zawodowych, wskazówek rad, prowadzenia badań

diagnostycznych przydatności zawodowej.

Do zadań, jakie przed sobą stawia dział doradztwa zawodowego w Powia-

towym Urzędzie Pracy w Brzozowie należą;

 udzielanie pomocy w rozwiązywaniu problemów zawodowych

klientom urzędu pracy w formie porad i pracy indywidualnej z

klientem lub porad udzielanych grupie klientów przy pomocy metod,

technik i narzędzi, w jakie zostało wyposażone stanowisko doradcy,

 udzielanie bezrobotnym informacji o wymaganiach stawianych kandy-

datom do poszczególnych zawodów, możliwościach zatrudnienia i na-

ukach zawodu,

 kierowanie bezrobotnych na badania stanu zdrowia, określanie

właściwości psychofizycznych, zdolności, zainteresowań i cech

70

osobowości - dla określenia przydatności do wykonywania

poszczególnych zawodów oraz wskazanie najbardziej dla danej osoby

odpowiedniego typu działalności zawodowej czy kierunku kształcenia,

 udzielanie porad zawodowych indywidualnych i grupowych dla

bezrobotnych poszukujących pracy oraz osób objętych programami

specjalnymi,

 określenie predyspozycji psychofizycznych wskazanych przy wyborze

zawodu i stanowiska pracy,

 udzielanie porad ułatwiających zmianę kwalifikacji lub zmianę

zawodu,

 udzielanie informacji o możliwościach szkolenia lub

przekwalifikowania,

 określenie przydatności kandydata do zawodu,

 nauka i wywołanie aktywnych zachowań u klientów prowadzących do

samodzielnego znalezienia zatrudnienia,

 prowadzenie badań psychologicznych określających przydatność

kandydatów do zawodu, obejmujących miedzy innymi badania

testowe, interpretacje wyników testów, opracowanie opinii

psychologicznej w celu wykorzystania wyników badań w procesie

doradczym,

 współpraca z innymi instytucjami o zasięgu lokalnym, zajmującymi

się informacja i poradnictwem zawodowym.

71

Spis tabel

TABELA 1

Struktura bezrobotnych według wieku w Polsce w latach 1991-1999

TABELA 2

Struktura bezrobotnych w Polsce według płci w latach 1990-1999

TABELA 3

Bezrobotni według poziomu wykształcenia w Polsce w latach 1991-1999

TABELA 4

Struktura zarejestrowanych bezrobotnych w Polsce według okresu poszukiwania

pracy w latach 1991-1999

TABELA 5

Struktura bezrobotnych według stażu pracy w Polsce w latach 1994 -1999

TABELA 6

Zarejestrowani bezrobotni zamieszkali na wsi w Polsce w latach 1994-1999

TABELA 7

Bezrobotni niepełnosprawni w Polsce w latach 1990-1999

TABELA 8

Województwa o najniższej i najwyższej stopie bezrobocia zarejestrowanego

w Polsce w latach 1990-1999

TABELA 9

Zarejestrowani bezrobotni w powiecie brzozowskim według wieku i płci w

latach 1999-2001

TABELA 10

Zarejestrowani bezrobotni w powiecie brzozowskim według wykształcenia w

latach 1999-2001

TABELA 11

Stopa bezrobocia w powiecie brzozowskim na koniec wybranych kwartałów

TABELA 12

Ilość miejsc pracy oferowanych przez pracodawców w przedziale lat 1998 –

2000

72

TABELA 13

Wykaz podmiotów gospodarczych, a także zakładów pracy w latach 1998 – 2000

TABELA 14

Wykaz zakładów rozwiązujących umowy w ramach zwolnień grupowych oraz

wykaz ilości osób zwalnianych w powiecie brzozowskim - stan na koniec lat

1998 - 2000

73

Bibliografia

Begg D., Fischer , Dornbusch R.: Ekonomia t. 2, PWE, Warszawa 1994

Błaszczyński A., Stygares J.: Słownik pojęć ekonomicznych, Towarzystwo

Handlowe „Atlant”, Kraków 1995

Ciągłość i transformacja gospodarki – pod red. P. Glikman, M. Kabaj, T.

Muszkiet, Wyd. Key Text, Warszawa 1997

Encyklopedia biznesu t. 1, Fundacja Innowacja, Warszawa 1995

Kabaj M.: Program przeciwdziałania bezrobociu, IPiSS, Warszawa 1993

D. Kamerschen, R. McKenzie, C. Nardinelli: Ekonomia,, Fundacja Gospodarcza

NSZZ „Solidarność”, Gdańsk 1991

Kowalska A.: Aktywność ekonomiczna kobiet i ich pozycja na rynku pracy,

GUS, Warszawa 1996

Mora M., Smoleń M., Urban A.: Dynamika bezrobocia i możliwości jego

ograniczania w rejonie rzeszowskim w: „Potencjał ekonomiczno-

produkcyjny...”, Rzeszów 1999

Mlonek K.: Bezrobocie w Polsce XX wieku w świetle badań, KUP, Warszawa

1999

Mlonek K.: Młodzież na rynku pracy w Polsce w świetle badań, KUP, Warszawa

1996

Nasiłkowski M.: System rynkowy – podstawy mikro- i makroekonomii, Wyd.

Key Text, Warszawa 1993

Słownik ekonomiczny dla przedsiębiorcy w warunkach rynku, Wydawnictwo

„Znicz”, Szczecin 1992

Struktura społeczna, rynek pracy, bezrobocie, pod red. M. Malikowskiego i D.

Markowskiego, Wydawnictwo WSP, Rzeszów 1996

Unolt J.: Ekonomiczne problemy rynku pracy, PWE, Warszawa 1996

Adamchik V.: Zasiłki i inne czynniki wpływające na długość bezrobocia w

Polsce, „Rynek Pracy”,1998, nr 12

Banaszkiewicz D., Jurkiewicz T., Makać W.: Sytuacja bytowa osób długotrwale

bezrobotnych, „Polityka Społeczna”, 1998, nr 5/6

J.Czapiński „Czy szczyt stresu za nami?”, Reczpospolita z dn. 1994.07.12

Czyszkiewicz R.: Bezrobocie wiejskie w Polsce lat dziewięćdziesiątych cz. II,

„Rynek Pracy”, 1998, nr 11

Dyczewski L.: Bezrobocie długookresowe w woj. lubelskim, „Polityka

Społeczna”, 1998, nr 11/12

74

Fedorowicz Z.: Polityka finansowa państwa a kształtowanie rynku pracy i

aktywne zwalczanie bezrobocia, „Rynek Pracy”, 1996, nr 10

Frąckiewicz L., Frąckiewicz-Wronka A., Zrałek M.: Bezrobocie długookresowe

w woj. katowickim, „Polityka Społeczna”, 1998, nr 11/12

Golinowska S.: Tworzenie nowych miejsc pracy i restrukturyzacja ekonomiczna,

„Polityka Społeczna, 1999, nr 1

Goszczyńska M.: Poczucie jakości życia u bezrobotnych, „Polityka Społeczna”,

1996, nr 1

Guzik H.: Tendencje kształtowania się rozmiarów i struktury bezrobocia w

Polsce południowo-wschodniej, Zeszyty Naukowe AE w Krakowie Nr 453

Kicior-Tchernev A.: Szkolenia i przekwalifikowania osób niepełnosprawnych-

możliwości i bariery, „Rynek Pracy”, 1997, nr 10

Kojder A.: Spojrzenie na przemiany ustrojowe w Polsce w latach 1989-1997,

„Rynek Pracy”, 1999, nr 7

Kołaczek B.: Rynek pracy osób niepełnosprawnych, „Rynek Pracy”, 1999, nr 4

Kościk B.: Szanse zmniejszenia nadwyżki zasobów pracy na obszarach wiejskich

środkowej i wschodniej Polski, „Rynek Pracy”, 1999, nr 10

Kowalska A., Witkowski J.: Losy zawodowe absolwentów na podstawie badania

aktywności ekonomicznej ludności, „Rynek Pracy”, 1996, nr 5

Kwiatkowski E.: Wielokrotne rejestracje bezrobotnych-na przykładzie RUP w

Pabianicach, „Polityka Społeczna”, 1999, nr 5/6

Makselon-Kowalska B.: Psychologiczne aspekty bezrobocia młodzieży,

„Polityka Społeczna”, 1998, nr 11/12

Mandal E.: Seksizm a rynek pracy. Negatywne stereotypy o pracy zawodowej

kobiet, „Rynek Pracy”, 1998, nr 9

Mlonek K.: Aktywność zawodowa młodzieży w Polsce w świetle badań, „Rynek

Pracy”, 1995, nr 6

Nowacka E.: Perspektywy młodzieży na rynku pracy, „Rynek Pracy”, 1995, nr 6

Padowicz W.: Rynek pracy w okresie transformacji w Polsce, „Służba

Pracownicza”, 1997, nr 10

Piekarska J.: Sytuacja bezrobotnych absolwentów w świetle przepisów, „Polityka

Społeczna”, 1997, nr 10

Szewielewska E.: Oczekiwania bezrobotnych kobiet wobec rynku pracy-raport z

badań, „Rynek Pracy”, 1997, nr 9

Truszkowska A.: Polityka państwa wobec regionalnych i lokalnych rynków

pracy, „Rynek Pracy”, 1996, nr 7

Tyszka Z.: Determinanty bezrobocia i jego skutki dla rodzin, „Polityka

Społeczna”, 12995, nr 7

75

Ziółkowski M.: Postawy wobec władzy i demokracji w okresie transformacji

ustrojowej, „Rynek Pracy”, 1995, nr 6

Bezrobocie rejestrowane w Polsce I-IV kwartał 1990-1999, GUS Warszawa

Podstawowe dane statystyczne według miast i gmin za 1994-1998 rok, WUS

Rzeszów

Sytuacja demograficzna województwa rzeszowskiego w 1996 roku, Urząd

Statystyczny Rzeszów, wrzesień 1997

Ustawa z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu,

Dz. U. z 1997 r. , nr 25, poz. 128

http://www.powiat-brzozow.com

http://www.brzozow.pl/miasto.html

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome