Historia gospodarcza Europy - Notatki - Historia Gospodarcza - Część 1, Notatki'z Historia gospodarcza. University of Economics in Katowice
Kaliber_44
Kaliber_4427 February 2013

Historia gospodarcza Europy - Notatki - Historia Gospodarcza - Część 1, Notatki'z Historia gospodarcza. University of Economics in Katowice

PDF (877.1 KB)
29 strona
1Liczba pobrań
757Liczba odwiedzin
Opis
Narodziny i rozwój gospodarki poprzez przemysł, odkrycia geograficzne, rewolucje, postępy przemysłowe, ekspansje itp.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 29
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

1

1. Średniowieczne społeczeństwo wiejskie.

Początki kształtowania się wsi sięgają ustroju wspólnoty pierwotnej i są ściśle związane

z rozwojem rolnictwa. Z chwilą pojawienia się państwa i ustroju klasowego, dużą rolę zaczęło

odgrywać osadnictwo zorganizowane przez właścicieli ziemskich. Przeciwieństwa klasowe

ujawniły się poprzez wydzielenie lub odosobnienie posiadłości dużych właścicieli ziemskich

od wiejskich, zamieszkiwanych przez drobnych rolników (chłopów), którzy stanowili

poddaństwo – cechę charakterystyczną feudalizmu.

We wczesnym średniowieczu na wsi zachodnioeuropejskiej przeplatały się dwa systemy

gospodarcze:

- z jednej strony w niemal wszystkich krajach przetrwało wiele latyfundiów z

okresu rzymskiego, którymi władały różne rody oraz te, które zostały przekazane w

ręce Kościoła;

- z drugiej strony można było spotkać liczne wsie zamieszkiwane przez wolnych

chłopów, obciążonych jedynie obowiązkami i powinnościami w stosunku do państwa.

Obok płacenia daniny w naturze (początkowo także w pieniądzu) na właścicieli spadała

konieczność odrabiania pól dworskich, ponieważ liczba niewolnych, bezpośrednio

obsługujących dwór pański kurczyła się stale. Mimo znacznych rozmiarów gospodarstwa

pana feudalnego, miało ono znaczenie drugorzędne, gdyż jego istnienie uzależnione było od

gospodarstw chłopskich, których posiadacze mieli obowiązek pracy odrobkowej.

Wsie w ówczesnych czasach tworzyły pewnego rodzaju wspólnoty terytorialne. Dominująca

wówczas gospodarka odłogowa wymagała nie tylko ogromnych obszarów eksploatowanych

na zmianę, ale również istnienie organizacji wyznaczających działki pod uprawę, jak

i regulujących wykorzystywanie pozostałych ziem, tzw. almendę – wspólną własność

użytkowaną zazwyczaj jako pastwisko. Podstawową jednostką gospodarczą było

gospodarstwo chłopskie (włóka), składające się (w zależności od położenia geograficznego)

z zagrody, ogrodu, pola czy winnicy, poświęconych na uprawę zbóż, owoców, warzyw itp.

oraz z uprawnień do korzystania z łąk, pastwisk i lasu, z czym wiązała się hodowla bydła.

Regres, jaki nastąpił w rolnictwie w okresie wędrówek ludów, wiązał się ze zniszczeniami

wojennymi, spustoszeniem wsi i dworów, niż z upadkiem techniki rolnej. Po jego ustąpieniu

pojawiły się elementy postępu w rolnictwie: rozpowszechniło się uprawianie trójpolówki,

pługów oraz zastosowanie żelaza w narzędziach rolniczych.

Począwszy od XI wieku, nastąpiły wielkie przemiany gospodarcze i społeczne, której

wyrazem był m. in. wzrost liczby ludności, stopniowy rozkład systemu gospodarki feudalnej,

rozwój rzemiosła, handlu, ożywienie procesów migracyjnych. Dlatego też chłopi osiedlający

docsity.com

2

się na nowopowstałych osadach uzyskiwali większe swobody niż poprzedni poddani,

poprawie uległo również prawo chłopów do własnych gospodarstw uznawanych za

dziedziczne w zamian za wywiązywanie się ze świadczeń, pańszczyznę zamieniono na

czynsz, ziemie dworskie zaczęto wydzierżawiać, przy czym pan miał udział w plonach od 1/3

do 1/12 (w zależności od regionu). W całej Europie XII w. komutacja – zamiana robocizn na

czynsz w naturze, zwłaszcza w pieniądzu stała się zjawiskiem powszechnym.

W miarę wzrostu gęstości zaludnienia, mimo rozwoju rolnictwa, na niektórych terenach

europejskich miały miejsce klęski głodu, spowodowane wyczerpaniem się ziem nadających

się pod uprawę.

Rezultatem niedożywienia było zmniejszenie odporności na choroby – a w związku z tym

największa epidemia zwana „czarną śmiercią” (1348 – 1350), pustosząca całą Europę. Wiele

wsi całkowicie opustoszało a ich grunty z wolna ponownie porastały lasami.

2. Handel w średniowieczu.

Geneza kupiectwa średniowiecznego pochodzi z różnych źródeł: zdaniem jednych,

wielcy kupcy „wyrośli” z wielkich handlarzy; inni, powątpiewając w możliwości zdobycia

w ten sposób fortun, wskazują na rycerstwo, które często śladem skandynawskich wikingów

wiązało handel z rozbojem. Natomiast kupcy włoscy byli posiadaczami renty feudalnej,

z której czerpali zyski przeznaczane na handel różnymi towarami.

W miarę ożywienia handlu i wzrostu jego zakresu, początkowo kupcy prowadzili transakcje

indywidualne, jednak z czasem zaczęli łączyć się w trwałe spółki, tzw. gildie, zorganizowane

dla ochrony wspólnych interesów, przede wszystkim rodzinne,; niektóre z nich przekształciły

się w wielkie domy handlowo – bankowe.

Gdy pieniądz stawał się powszechnym miernikiem wartości, mimo otwieranych nowych

kopalń (Tyrol, Czechy, Słowacja – XIII w.), istniejący zapas srebra był niewystarczający,

z trudem pokrywał zapotrzebowanie. Wobec takiej sytuacji coraz większą rolę zaczęły

odgrywać transakcje kredytowe – weksle weszły w powszechne użycie. Dla ułatwienia

obrotów we Włoszech, środkiem płatniczym staje się złota moneta o stałej wartości kruszcu –

we Florencji zwana florenem, w Wenecji – dukatem, później bita również w innych krajach

Europy.

Jednak poważną przeszkodą w rozwoju kredytu była doktryna kościelna, uważająca każdą

pożyczkę za lichwę, potępioną w Ewangelii, w związku z tym sprawy finansowe znalazły się

w rękach Żydów.

docsity.com

3

W późniejszym średniowieczu w udzielaniu drobnej pożyczki (pod zastaw przedmiotów

osobistych, np. narzędzi itp.) specjalizowali się lichwiarze pochodzący z miast lombardzkich,

stąd nazwa „lombard” dla firm udzielających kredytów krótkoterminowych pod zastaw.

Na południu Europy w XI – XIII w. rozwinął się handel międzynarodowy, sięgający

poza granice zachodniego chrześcijaństwa, łamiący monopol Bizancjum w wymianie ze

wschodem, czyli krajów muzułmańskich i pogańskich.

W X w. na południu Włoch najbardziej rozwinęło się Amalfi – główny kontrahent handlowy

Konstantynopola w Italii, które nawiązało stosunki z arabskimi miastami w Syrii, Egipcie

i Palestynie, a w XI w. założyło faktorię w Antiochii, dzięki czemu uległy obniżeniu ceny

produktów wschodnich. Natomiast w XIII w. kupcy włoscy (m. in. Marco Polo) docierają do

Indii i Chin. Gdzie rywalizują pomiędzy sobą na dworze wielkich chanów w Karakorum.

Na północy ważną rolę odegrała Wenecja: poprzez swoje położenie geograficzne nawiązała

współpracę (poprzez transport rzeczny) z Pawią – głównym ośrodkiem handlowym w kraju.

Langobardów oraz z Niemcami (przez przełęcze alpejskie).

Wraz z ożywieniem się handlu w XV w. wyrosły inne ważne ośrodki w Mediolanie, Genui,

Pizie, a także miasta prowansalskie (m. in. Montepelliez, Marsylia) i katalońskie (Barcelona).

Tylko Rzym – miasto kleru i arystokracji – nie stał się ośrodkiem handlu i produkcji.

Florencja początkowo nie udzielała się w handlu zamorskim. Jej położenie na drodze

z Francji i Lombardii do Rzymu, a dalej na południe, sprzyjało w handlu lądowym. Jednak od

XIII w. coraz większą rolę, oprócz handlu i rzemiosła (włókiennictwo), odgrywały operacje

finansowe i kredytowe zorganizowane przez kampanie handlowo – bankowe (zwłaszcza

Bardich czy Peruzzich).

We Francji głównym centrum handlu stała się Szampania, na której terenach przecinały się

szlaki pomiędzy Flandrią (Holandia) a Włochami oraz Niemcami. W kilku miastach

odbywały się jarmarki, gdzie dokonywano transakcji handlowych, a włoscy finansiści

zakładali pierwsze filie banków.

Na początku XIV w. rozwój żeglugi morskiej dookoła Płw. Pirenejskiego spowodował

zmierzch targów

Na północy Europy również można zaobserwować ośrodki handlowe; już za Karola

Wielkiego handel kwitł we Flandrii i północnej Francji.

W X wieku w Anglii, Londyn słynął z przebywających tam wielu kupców. Jego rola wzrosła,

kiedy to stał się portem eksportującym do Flandrii angielską wełnę.

docsity.com

4

Z innych portów rozwinął się Bristol, Southampton... jednak z chwilą pojawienia się w XIII

w. niemieckich pośredników, który otrzymali liczne przywileje, spowodowało, że prawie cały

angielski handel zewnętrzny znalazł się w obcych rękach.

W Niemczech kupiectwo rozwinęło się nad Renem oraz Dunajem. Mimo ciągłych wojen

trwały kontakty handlowe pomiędzy Magdeburgiem a Pragą czy Krakowem, oraz wyprawy

do Konstantynopola szlakiem naddunajskim, na którym z czasem powstały Wiedeń,

Bratysława i Buda (Budapeszt).

W początkowym okresie ekspansji niemieckiej na Bałtyku, kupcy niemieccy nie tylko

założyli liczne placówki i nowe miasta, ale zdobyli monopol handlu ze Skandynawią i Rusią.

Stworzyli oni organizację, mającą czuwać nad ich jednością, rozstrzygającą spory, i strzec

monopolu rozszerzonego także na Morze Północne. Także powstałe w II połowie XIV w. tzw.

„Hanza Niemiecka” – luźny związek miast niemieckich i tych poza granicami Niemiec. Na jej

czele stanęła Lubeka – największy port. Stąd kupcy docierali do wielkiego Nowogrodu,

Zatoki Ryskiej, Fińskiej, zakładając na tych terenach faktorie, które przekształciły się

w miasta.

Autorytet Hanzy (nie tylko handlowy, ale i polityczny) na Bałtyku był przez długi czas

niepodważalny.

3. Miasta w średniowieczu.

Geneza miast średniowiecznych nie jest do końca jasna. Niektórzy z historyków uważają,

iż życie w wielu ośrodkach przetrwało na podstawie lokalizacji dawnych miast rzymskich,

a czynnik miastotwórczy wywodził się ze wspólnoty wiejskiej , dworskiej, Kościelnej bądź

kupieckiej, które łączyły się między sobą.

Pod terminem „miasta” zalicza się również autonomiczną jednostkę, rządzącą się prawem

miejskim, osadę otoczoną murami, a także osady skupiające znaczne liczby ludności

nierolniczej, zajmującej się handlem i rzemiosłem, która powstałą w wyniku społecznego

podziału pracy.

Wszystkie miasta dążyły do uzyskania samodzielności i toczyły o nią walkę różnymi

sposobami. W rezultacie mogły osiągnąć pełną niezależność polityczną.

Początkowo miasto nie różniło się pod względem prawnym od osady wiejskiej – jego teren

stanowił własność pana feudalnego (króla, księcia, biskupa...), któremu poddani musieli

płacić daninę (w formie pieniężnej, w postaci produktów lub usług).

Wśród ludności miasta na czele stanęli ci, którzy trudno podporządkowywali się władzy

feudalnej – kupcy. Walczyli oni o wolność osobistą, samorząd – władzę mieszczańską

„komunę”. W niektórych przypadkach dochodziło do krwawych starć. Jednak

docsity.com

5

niekoniecznie odbywało się to drogą walki. Popularne było wykupywanie przez mieszczan

przywileju nadającego „wolności miejskie” – samorząd i immunitet.

Również z lokalnego organu sądowego rozwinęła się władza miejska, w skład której weszli

bogaci kupcy, posiadacze wielu ziem i rycerstwo – grupa oligarchiczna, która

zmonopolizowała władzy. We Włoszech najmocniejsze miasta uzyskały charakter

niezależnych republik, np. Wenecja utrzymała te pozycję aż do XVIII w.

Upadek państwa rzymskiego spowodował wyludnienie się położonych w jego obrębie miast.

Jednak proces ten nie przebiegał wszędzie w takim samym tempie. Rozwój miast

europejskich w IX – XI w. odbywał się na ogół w sposób bezplanowy. W tym czasie

wykształciły się zalążki prawa miejskiego

Począwszy od XII w. miasta budowana wg racjonalnych planów – sieć uliczna miała układ

regularny, ważną rolę odgrywały poszerzone ulice lub place służące celom handlowym.

Ośrodkiem miasta był zwykle rynek, na którym znajdowały się główne budowle publiczne,

np. ratusz, sukiennice, główny kościół. Natomiast klasztory położone były na peryferiach

miasta, często w nawiązaniu do systemu obronnego.

Około XII – XIV w. nastąpił okres wzmożonej kolonizacji miejskiej. Miasta zakładano

głównie jako ośrodki rzemieślniczo – handlowe dla lokalnego rynku; odpowiednio

ufortyfikowane służyły umocnieniu władzy świeckiej.

Nasycenie miastami regionów najbardziej zurbanizowanych przekraczało często istotne

potrzeby i możliwości gospodarcze. W takich przypadkach ludność miejska trudniła się

wyłącznie rolnictwem.

Powstawanie osad miejskich zależało od różnorodnych czynników, jednak na ogół ośrodki

administracji Kościelnej czy świeckiej przyciągały ludność, stwarzając możliwości do handlu

lub miejsca kultu religijnego oraz licznymi przywilejami polegającymi m. in. na:

- prawie do działek budowlanych o rolnych za opłatą czynszu;

- zwolnieniu z powinności ciążących na ludności wiejskiej;

- uprawnieniach w dziedzinie sądownictwa i działalności gospodarczej.

Osadnictwo miejskie w średniowieczu miało inną strukturę niż w starożytności. Sieć miast

była gęstsza, ludność zdecentralizowana. Liczne zamożne i ważne ośrodki posiadały mniejsze

zaludnienie, większość ówczesnych miast nie przekraczała kilkuset osób.

Kiedy w IX – X w. w Europie zaczynał się proces ponownej urbanizacji, świat krajów

muzułmańskich przeżywał okres swego rozkwitu.

4. Motory przemian i postęp techniczny w średniowieczu.

docsity.com

6

W gospodarce średniowiecznej nie można pominąć przemysłu wytwórczego, choć był on

znacznie mniej rozwinięty niż rolnictwo. W początkach epoki nastąpiła regresja jeśli chodzi

o umiejętności techniczne, ale w roku 1000 poziom techniki był równie wysoki jak w

starożytności. Stale rosła liczba innowacji.

Największą gałęzią przemysłu były manufaktury. Produkowano w nich tkaniny. W XI w.

niektóre tereny zaczęły się specjalizować w produkcji tkanin. Najważniejszą rolę odegrała

Flandria i tereny północnej Francji oraz obszary należące do dzisiejszej Belgii. Inne ośrodki

znajdowały się w północnej Italii i Toskanii, w południowo – wschodniej Anglii

i południowej Francji. Wełna była najważniejszym surowcem, a tkaniny wełniane najbardziej

poszukiwane. Oprócz wełny produkowano len, a produkcja jedwabiu i bawełny ograniczała

się do Italii i muzułmańskiej Hiszpanii.

Produkcja wyrobów metalowych miała mniejszy zasięg niż produkcja tkanin. Jednak pod

koniec średniowiecza zaczął się tu wyraźny postęp. Żelazo stało się tanim metalem i zaczęto

go używać nie tylko do wyrobu broni i zbroi, ale również do produkcji narzędzi użytkowych.

Duże zasoby żelaza i jego niskie ceny były spowodowane dostępnością rud żelaza. Niemałe

znaczenia miały ulepszenia techniczne, a szczególnie zastosowanie napędu wodnego do

poruszania miechów kowalskich. Pod koniec XIII w. pojawiły się prototypy wielkich pieców

stosowanych w hutnictwie.

Wprowadzenie zmian technicznych ułatwiło zrzeszenie górników i hutników w wolne

stowarzyszenia rzemieślnicze. Rozpatrując zagadnienia dotyczące produkcji i udoskonalenia

nauk należy brać pod uwagę popyt konsumpcyjny. Gdy chłopi zaczęli nabywać swoje

narzędzia na własność, ich warunki bytowe były proporcjonalne do wysiłków. Opłacało im

się więc nabywać narzędzia, bo mogli sobie na to pozwolić.

Innym rzemiosłem, które się rozwinęło , było garbarstwo. Skóry używano do produkcji

siodeł, uprzęży, ale również do produkcji mebli, odzieży, urządzeń potrzebnych w rzemiośle.

Ludzie średniowiecza w sposób przemyślany poszukiwali innowacji. To średniowiecznemu

druciarzowi zawdzięczamy szkło korekcyjne i zegary mechaniczne. W użycie wszedł też

kompas. Używano prostych kół wodnych poruszanych przez strumień wody. W Wenecji

w połowie XI w. weszło w użycie koło młyńskie, które uruchamiały przypływy i odpływy

morza. Bardziej satysfakcjonującym urządzeniem były wprowadzone w XII w. wiatraki.

Przy wykorzystaniu bryzy morskiej służył on do tego samego, co młyn wodny. Używano ich

przede wszystkim w Holandii, Zelandii i Flandrii. Nieskomplikowana struktura wiatraków

pozwoliła skonstruować zegar wodny. W następnym stulecie zaczęły powstawać zegary

docsity.com

7

mechaniczne. W latach 1348 – 1364 włoski fizyk i astronom Giovanni de Donai skonstruował

zegar, który nie tylko pokazywał godziny, ale umożliwiał śledzenie ruchów księżyca, słońca

i innych znanych wówczas 5 planet.

Odkrycie średniowieczne miały duży wpływ na gospodarkę. Przyczyniły się do redukcji siły

roboczej oraz do zwiększenia produkcji. Wynalezienie zegara uświadomiło ludziom upływ

czasu i zwiększyło systematyczność oraz punktualność.

5. Kryzys gospodarki średniowiecznej.

Na kryzys ten złożyło się wiele zjawisk. Jednym z najbardziej charakterystycznych była plaga

dżumy, czyli tzw. „czarna śmierć”. Jednak to nie ona go zapoczątkowała.

Już pod koniec XIII w. znacznie zaczął się zmniejszać przyrost demograficzny

(w porównaniu z poprzednimi stuleciami). Zaczęły nasilać się nieurodzaje (I poł. XIV w.),

a co za tym idzie problemem stały się klęski głodu. Wielki głód w latach 1315 – 1317 dotknął

całą północną Europę, od Pirenejów aż do Rusi. Zwiększający się ogólnie niepokój

i niepewność, jeśli chodzi o zdobywanie żywności, w połączeniu z przeludnieniem, a także

brakiem urządzeń sanitarnych spowodował, że ludność była bardziej podatna na epidemie –

z których najgorsza była „czarna śmierć”.

W Europie pojawiła się w 1343 r. (z Azji). Rozprzestrzeniała się szybko wzdłuż głównych

szlaków handlowych. W ciągu 2 lat spustoszyła całą Europę, od Sycylii i Portugalii aż po

Norwegię, oraz od Moskwy aż do Islandii. W Europie liczba ludności zmalała co najmniej

o 1/3.Epidemia ta przekształciła się w chorobę endemiczną, która wybuchała od nowa co

10 – 15 lat, pustosząc kolejne regiony do końca stulecia.

Pod koniec XIII w. został zahamowany proces karczowania lasów na wielką skalę.

Udowodniono, iż w niektórych krajach (Italia, Hiszpania) wycinanie lasów spowodowało

erozję gleby i spadek żyzności. Ponadto często wielcy posiadacze ziemscy sprzeciwiali się

karczowaniu, strzegąc swych praw do terenów łowieckich, a wieśniacy chronili lasy, bo

dostarczały drewna na opał i miejsc na pastwiska. Pastwiska, wrzosowiska i łąki

przekształcono w grunty orne, zamiast uzyskiwać nowe ziemie przez karczowanie. Oznaczało

to ograniczenie hodowli, a tym samym zubożenie wyżywienia i zmniejszenie ilości nawozów

naturalnych potrzebnych do użyźniania gleby. Wysiłki związane ze zwiększeniem

wydajności, tj. wprowadzenie czwórpolówki (i innych form płodozmianu) oraz zastosowanie

zielonych nawozów w niektórych regionach przyniosły pozytywne skutki, ale nie podjęto ich

dostatecznie szybko i nie wystarczały, by powstrzymać proces zmniejszania się dochodów

z ziem uprawianych na obrzeżach posiadłości.

docsity.com

8

Jak widzimy, w okresie ekspansji gospodarki średniowiecznej, część posiadaczy ziemskich

przejawiała tendencję do zmiany pańszczyzny na rentę pieniężną, a także do wydzierżawiania

swych posiadłości zamożniejszym chłopom. W miarę jak zwiększała się liczba ludności

i postępował rozwój miast, rosły ceny produktów rolnych, podczas gdy płace malały.

W każdym razie przy stałym obniżaniu się płac zachodnioeuropejskim posiadaczom

ziemskim opłacało się uprawiać ziemię, najmując pracowników. Nawet zamożniejsi chłopi

stosowali system pracy najemnej, dzięki czemu bogacili się, ale ogólnie warunki materialne

ludności wiejskiej pogarszały się coraz bardziej. Częściowo z tego powodu, a także z uwagi

na rosnące ciężary podatkowe, nakładane przez władców. Wzrastały napięcia społeczne i od

czasu do czasu dochodziło na tym tle do gwałtownych rozruchów i buntów, takie jak

powstanie flamandzkich chłopów i innych pracowników najemnych przeciwko panom

feudalnym i innym pracodawcom podczas wielkiego głodu w latach 1315 – 1317.

W Anglii w wyniku zamieszek, które miały miejsce pod koniec XIV w., w XV w. nastąpił

okres nazywany „złotym wiekiem angielskiego robotnika rolnego”. Płace realne, czyli

stosunek zarobków wyrażonych w pieniądzu do cen artykułów konsumpcyjnych były wyższe

niż kiedykolwiek przedtem lub potem aż do XIX w.

6. Formuły logistyczne.

Termin logistyka odnosi się do organizacji dostaw dla dużej grupy ludzi, np. armia. Logistyka

oznacza też formułę matematyczną. Krzywa log. Będąca pochodną tej formuły ma kształt

„rozciągniętej” litery S (krzywa S). Krzywa ta nazywana jest też krzywą wzrostu (przedstawia

wzrost wielu populacji gatunków niższych od człowieka). Krzywa ta dzieli się na 2 fazy:

przyśpieszonego wzrostu; opóźnionego wzrostu – zaobserwowano, że za pomocą krzywej S

można zilustrować wiele zjawisk społecznych, np. wzrost liczby ludności.

Fazy zmiany liczby ludności w Europie:

I. Pierwszy okres wzrostu rozpoczął się w IX lub X w., maksimum osiągnął w XII

w., po czym w XIII w. zaczął następować powolny spadek, gwałtownie przerwany

epidemią morowej zarazy w 1348 r. W jej wyniku liczba ludności w Europie

zmniejszyła się o ok.. 1/3;

II. Po 100 latach względnej stagnacji, populacja zaczęła ponownie rosnąć mniej

więcej w połowie XV w., osiągając najwyższy poziom w XVI w. Ponownie

zaczęła wykazywać względnie wyrównany poziom lub nawet zmniejszyła się

w XVII w.;

III. Ok. poł. XVIII w. narastał okres trwalszego wzrostu populacji, który został

przerwany dopiero w wyniku I i II wojny światowej;

docsity.com

9

IV. Czwarta formuła logistyczna (tym razem na skalę światową)

rozpoczęła się po

II wojnie światowej.

Jest pewne, że każdej fazie przyspieszenia wzrostu liczby ludności w Europie towarzyszył

wzrost gospodarczy – tzn. zwiększenie zarówno produkcji globalnej, jak i produkcji na

1 mieszkańca. Hipoteza zakładająca, że wzrostowi gospodarczemu towarzyszy wzrost

populacji, znajduje mocne poparcie w niekwestionowanych świadectwach historycznych,

dotyczących ekspansji cywilizacji europejskiej zarówno w sensie fizycznym, jak

i ekonomicznym. Jest także oczywiste, że w fazach wykazujących zahamowanie wzrostu

w dwóch pierwszych formułach logistycznych, warunki życia przeciętnych ludzi stawały się

coraz cięższe, co sugeruje, że miał miejsce spadek, lub co najmniej stagnacja dochodu (per

capita). W III formule możliwość emigracji na szeroką skalę pod koniec XIX i na początku

XX w. wpłynęła na poprawę warunków bytowania szerokich mas. Na uwagę zasługuje

również podobieństwo końcowych faz wszystkich formuł i okresów – przerw

odpowiadających stagnacji lub depresji, świadczące o wzroście napięcia społeczne,

niepokojach społecznych lub rozruchach oraz o wybuchu niezwykle zaciętych konfliktów

i wyniszczających wojen.

Warto zauważyć, że fazy przyśpieszenia w każdym okresie wzrostu dawały świadectwo

gwałtownego wybuchu intelektualnej i artystycznej twórczości, po którym następował okres

rozprzestrzeniania się monumentalnej architektury – średniowiecznych katedr, barokowych

pałaców oraz budowli neogotyckich. Jednak sugerowanie, że okresy intelektualnego

i kulturalnego wrzenia są w jakiś sposób powiązane z logistyką, byłoby interpretacją

ryzykowną.

7. Odkrycia geograficzne.

Odkrycia geograficzne:

- miały ogromny wpływ na kierunek przemian w gospodarce europejskiej;

- znaczny postęp techniczny w dziedzinie konstruowania i budowy statków i

urządzeń nawigacyjnych, statki były większe, bardziej zdatne do żeglugi, co

umożliwiło dłuższe podróże;

- Włosi – przodowali w sztuce nawigacji, lecz byli konserwatystami w

konstruowaniu statków i szybko utracili swą pozycję;

- Portugalia – książę Henryk Żeglarz chciał odnaleźć drogę do Indii, założył

instytut naukowy, gdzie zatrudnił astronomów, geografów, żeglarzy, kartografów 

prace naukowe stały się podwalinami do dalszych odkryć;

docsity.com

10

- Król Jan III (Portugalia) – wysyła dwie ekspedycje:

 Bartolomen Diaz w 1488r: odkrył Przylądek Dobrej Nadziei;

 D. Da Covilhao dotarł do Morza Czerwonego.

Dzięki tym odkryciom w 1497 – 1499 Vasco Da Gama dotarł do Indii.

- Portugalczycy zakładali ufortyfikowane placówki handlowe od Mozambiku, Zatoki

Perskiej, do Chin.;

- W 1483 r. Krzysztof Kolumb (genueńczyk)  chciał dopłynąć do Indii przez Atlantyk

 król Jan II odrzucił sfinansowanie jego podróży. Krzysztof Kolumb zwrócił się do

władców Hiszpanii (Ferdynanda i Izabeli) i w 1492 r. królowa Izabela wyraziła zgodę

na podjęcie wyprawy.;

- John Cabot (Włoch, w służbie Arg.)  odkrył Nową Szkocję i Funlandię;

- Giovanni da Verrazaw (XVI w.) chcial odkryć zachodnią drogę do Indii;

- Jacques Cartier (Francuz) – 1534 – 1536  odkrył dolinę rzeki Św. Wawrzyńca;

- zarówno Anglicy jak i Francuzi po nieudanych próbach odkrycia drogi do Indii

zrezygnowali z zainteresowania nowym światem;

- 1512 – 1522 – Ferdynand Magellan (Portugalczyk) – w służbie Hiszpanii opłynął

ziemię (Sewilla – Cieśnina Magellana, Ocean Spokojny, Filipiny, Borneo, Sewilla);

- 1499 r. – Amerigo Vespucci – wschodnie wybrzeża Ameryki Południowej;

- Krzysztof Kolumb odbył 3 wyprawy: Małe Antyle, wybrzeża Ameryki Środkowej;

wybrzeża Ameryki Południowej.

8. Ekspansja w krajach zamorskich i jej oddziaływanie na Europę.

- XVI w. – ekspansje zamorskie i podboje kolonialne były dokonywane wyłącznie

przez Hiszpanów i Portugalczyków;

- 1501 r. – Vasco Da Gama powrócił do Indii, aby powstrzymać handel arabski;

- 1505 r. – Francisco de Almeida – założył kilka miast, fortów na wybrzeżu Afryki

i Indii;

- Alfonso d’Albuquerqu – doprowadził do zakończenia procesu podboju Oceanu

Indyjskiego, zdobył Ormuz, założył fort w Malakce  placówkę, która sprawowała

kontrolę nad przejściem (na Celebes i Molkki), skąd pochodziły najwartościowsze

korzenie;

- 1515 r. – Alfonso zdobył Cejlon (panowanie na Oceanie Indyjskim);

- po nieudanej próbie podbicia Adenu, Portugalczycy stracili jednak monopol w handlu

korzeniami;

docsity.com

11

- Alfonso założył stolicę Malabrara (w rękach portugalskich do 1961 r.,);

- Portugalczycy nawiązują kontakt z Syjamem i Japonią;

- Portugalczycy zajęli Makau w 1577 r. (posiadają je do dzisiaj);

- Portugalczycy poprzestali na kontroli szlaków morskich z fortów

strategicznych i placówek handlowych;

HISZPANIA

- rozpoczynają poszukiwania złota i srebra;

- 1519 – 1521 r. – H. Cortes dokonał podboju imperium Azteków w Meksyku;

- XVI w. – F. Pizarro zdobył imperium Inków w Peru;

- Zagrabiali bogactwa tubylców, stosowali metody górnicze w bogatych

kopalniach srebra w Meksyku i w Andach;

- Zasiedlali i kolonizowali podbite terytoria; oprócz kultury i manufaktury

europejskiej, wprowadzili uprawy roślin jadalnych oraz hodowlę koni, bydła, owiec,

drobiu, kóz, trzody chlewnej;

- Sprowadzili do Ameryki broń, alkohol, choroby, co spowodowało ogromną

redukcję ludności, wtedy rozpoczęli sprowadzania do Ameryki (w 1501 r.)

niewolników z Afryki;

- główny aspekt ekspansji europejskiej: przeszczepienie zmodyfikowanej

kultury europejskiej i przypadki zanikania kultur pozaeuropejskich, oraz modyfikacja

kultury europejskiej;

- gospodarka – rozszerzenie zakresu handlu i różnorodność towarów

handlowych;

- w XVI w. udział korzeni ze Wschodu oraz sztab złota i srebra z Zachodu w

imporcie był ogromny;

- w XVII i XVIII w. – rozwój handlu towarami, które zdominowały import

towarów zamorskich do Europy, np. barwnik do tkanin, kawa z Afryki, kakao z

Ameryki, herbata z Azji, bawełna i cukier, którymi zaczęto handlować na ogromną

skalę, porcelana z Chin, tytoń z Ameryki, owoce tropikalne, orzechy, futra,

egzotyczne drewno, nowe włókno;

- wiele artykułów żywnościowych nie znanych uprzednio w Europie:

zaadoptowano;

- z Ameryki przybyły: pomidory, fasolka szparagowa, kabaczki, czerwony

pieprz, dynia, kukurydza;

- z Azji: ryż;

docsity.com

12

- z Meksyku: udomowiony indyk.

9. Rewolucja cen.

- napływ złota z kolonii hiszpańskich spowodował zwiększenie się podaży metali do

bicia monet;

- władcy hiszpańscy wysyłali złoto i srebro do Indii, Niemiec, Niderlandów, aby spłacić

swe długi i finansować niekończącą się wojnę – co było ich porażką;

Z tych krajów i Hiszpanie rozprowadzali metale szlachetne po całej Europie, rezultatem tego

był wzrost cen.

Pod koniec XVI w. ceny były 3-4 razy wyższe niż na początku tego stulecia. Wzrost cen

różnił się od regionu i grupy towarów, np. w Andaluzji (gdzie istniał jedyny legalny port

przeładunkowy złota i srebra) ceny rosły szybciej niż np. w zacofanej Rusi. Np. ceny mąki,

chleba, zboża – rosły szybciej niż ceny innych towarów. Również wzrost płac był wolniejszy

od wzrostu cen towarów.

Przyczyny rewolucji cen:

- wzrost produkcji srebra w Europie Środkowej w XV w.;

- import złota z Afryki przez Portugalczyków  zwiększył ilość pieniądza w obiegu i

wzrost cen;

- obniżanie wartości pieniądza przez niezamożnych władców stymulowało wzrost cen

nominalnych;

- wzrost liczby ludności (przy uwzględnieniu liczby miesięcy ogólnym poziomem cen,

a cenami porównywalnymi).

Skutki:

- ubożenie chłopstwa, szlachty;

- powstanie kapitalizmu;

- rewolucja cen przyczyniła się do redystrybucji dochodów i bogactwa zarówno wśród

jednostek jak i całych grup społecznych;

kupcy, właściciele manufaktur, posiadacze ziemscy, chłopi z chronionym prawem własności i

produkujący na sprzedaż skorzystali na tym kosztem: najmitów, poborców czynszu

dzierżawnego, chłopów płacących czynsze.

16. Colbertyzm we Francji.

Polityka merkantylistyczna, podporządkowana idei wzbogacenia kraju w zasoby kruszcu,

obejmowała zagadnienia przemysłu, rolnictwa o handlu. Starano się ułatwić wewnętrzną

komunikację. W 1599 r. utworzono instytucję, która była zalążkiem przyszłego ministerstwa

docsity.com

13

komunikacji. Colbert zajął się szczególnie regulacją rzek. Postawiono wiele ceł na towary

przywożone, a usunięto cła od towarów wywożonych. Zabraniano przywozić, co

doprowadziło do rozwoju przemytu. Popieranie handlu zagranicznego doprowadziło do

monopolizowania handlu i żeglugi między metropolią a koloniami. Wyłącznie statki należące

do Francji mogły przewozić towary z kolonii, ponieważ na inne były nakładane wysokie

opłaty flagowe. Kraj popierał i dofinansowywał gałęzie przemysłu, które nie były rozwinięte

we Francji, ale były rozwinięte w innych krajach. Sprowadzono więc specjalistów

z zagranicy. Rolnictwo było podporządkowane przemysłowi. Rozwijającemu się przemysłowi

starano się zapewnić tanie surowce i środki żywnościowe. Powodowało to obniżki kosztów

własnych produkcji artykułów przemysłowych i wzmacniało ich konkurencyjność z towarami

zagranicznymi. Rolnictwo starano się chronić przed rynkami zewnętrznymi nakładając

wysokie cła.

18. Początki nowoczesnego przemysłu.

Wzrost populacji i rozrost terytorialny doprowadził i zmusił przedsiębiorców do szukania

nowych dróg produkcji. Zastosowanie maszyn i motorów w Anglii w końcowych latach

XVIII w. doprowadziło do gruntownych przemian stosunków społecznych i ekonomicznych,

które nazywamy ewolucją przemysłową. Polegała ona na zastąpieniu siły ręcznej siłą

maszynową. Powstało wiele manufaktur, fabryk, rozwinął się handel, urbanizacja kraju uległa

zwiększeniu i powstałą liczna klasa robotnicza.

W 1733 r. J. Kay wynalazł „mechaniczne czółenko”, co doprowadziło do wzrostu produkcji

w przemyśle włókienniczym. W 1764 r. J. Hargreares zbudował przędzarkę mechaniczną,

a w 1787 r. E. Cartorighto wynalazł mechaniczne krosno. Wynalazek Kay’a doprowadził do

zwielokrotnienia produkcji wyrobów bawełnianych w Anglii.

Rewolucja w przemyśle lekkim nie była możliwa bez zmian w przemyśle ciężkim. W 1735 r.

A. Darby zastosował koks zamiast węgla kamiennego. Zaczęto budować piece blisko kopalni.

Zastosowanie koksu umożliwiło zwiększenie pojemności pracy, zmieniono metodę produkcji

stali, i zamiast mało wydajnych urządzeń zastosowano specjalne piece (pudlingowe /?/).

W 1968 r. powstała pierwsza instalacja parowa, ale dopiero w 1789 r. J. Watt wynalazł

wszechstronną maszynę parową. Dzięki niej wzrosło wydobycie węgla kamiennego. Dzięki

rewolucji przemysłowej zmienił się sposób życia ludności. Ludzie gromadzili się

w skupiskach miejskich. Zamiast w rozproszonym rzemiośle, pracowali pod jednym dachem

w fabrykach. Powstawały nowe konflikty. Anglia dzięki masowym wyrobom tanim kosztem

stała się potęgą gospodarczą. Zajmowała czołową pozycję w handlu zagranicznym.

docsity.com

14

Importowała surowce i żywność, a eksportowała wyroby przemysłowe. Napływające dochody

były inwestowane w przemysł w kraju i w mniejszym stopniu na terenach imperium. Dzięki

temu przewaga gospodarcza Anglii rosła.

19. Rewolucja przemysłu.

Rewolucja przemysłowa – termin ten sam w sobie nie jest terminem naukowym i stosowanie

go prowadzi do rażąco mylnego wrażenia na temat charakteru zmian gospodarczych.

Niemniej jednak przez ponad wiek używano go w odniesieniu do tego okresu w historii

Wielkiej Brytanii, kiedy w przemyśle tekstylnym stosowano urządzenia napędzane

mechanicznie, wprowadzono maszynę parową Jamesa Watt’a, a także nastąpił triumf systemu

produkcji fabrycznej. Przez analogię termin ten może być także zastosowany w odniesieniu

do początków procesu industrializacji w innych krajach, chociaż nie ma zgodności co do daty.

Dawne opisy tego zjawiska kładą nacisk na wielkie wynalazki oraz dramatyczny charakter

zmian. Wczesne interpretacje kładły nacisk na szkodliwe następstwa nowego sposobu

produkcji. Mimo stwierdzonego wzrostu wydajności, będącego wynikiem zastosowania

napędu mechanicznego i urządzeń mechanicznych, w wielu relacjach podkreśla się

wykorzystanie pracy dzieci, zastąpienie tradycyjnych umiejętności pracą maszyn oraz

szkodliwe dla zdrowia warunki w nowych miastach fabrycznych. Dawni zwolennicy

powyższej teorii, którzy nie dysponowali danymi statystycznymi i nie przejawiali skłonności

do ujmowania zjawisk ilościowo, zadawalali się obrazowymi zwrotami, takimi jak: nagły,

raptowny, gwałtowny, przerywany itp. W nowszych czasach wielu naukowców włożyło dużo

wysiłku w ocenę zmian na podstawie analizy wartości wymiernych, zachodzących

w produkcji przemysłowej, dochodzie narodowym oraz powiązanych ze sobą wartości

zmiennych i odkryli, że osiągnięcia były w rzeczywistości stosunkowo skromne. W świetle

tych badań okazało się, że przyjmowana dotąd bez zastrzeżeń umowna data początku

rewolucji przemysłowej w Anglii nie odpowiada rzeczywistości, ponieważ faktyczny proces

modernizacji przemysłu brytyjskiego rozpoczął się dopiero około połowy XIX w.

21. Rozwój i rozpowszechnienie się techniki w XIX w.

Najbardziej doniosłe ulepszenia techniczne pociągały za sobą zastosowanie urządzeń

mechanicznych i maszyn prostych, które przejęły zadania wykonywane wolniej, z większym

mozołem przy wykorzystaniu energii ludzkiej czy siły zwierząt, lub dawniej w ogóle nie

podejmowane. Proste urządzenia, takie jak koło, krążek i dźwignie, stosowano od

starożytności i przez wieku ludzkość wykorzystywała częściowo nieożywione siły natury,

by napędzać żaglowce i wprawiać w ruch wiatraki i koła wodne przy podstawowych

docsity.com

15

procesach produkcyjnych. W XVIII w. w znacznie większym stopniu zaczęto wykorzystywać

energię wodną w takich gałęziach przemysłu, jak mielenie zboża, wyrób tekstyliów oraz

produkcja wyrobów metalowych; w ostatnich czasach jesteśmy świadkami mnożenia się

różnorodnych źródeł napędu – od niewielkich silników elektrycznych w gospodarstwie

domowym, do olbrzymich reaktorów jądrowych. Jednak najważniejszym postępem

w stosowaniu energii we wczesnym stadium industrializacji było zastąpienie drewna i węgla

drzewnego węglem kamiennym, jako paliwem oraz wprowadzenie maszyny parowej

w górnictwie, produkcji i transporcie. Zastosowanie węgla i koksu w procesie wytapiania

zredukowało cenę metali i zwiększyło możliwości ich stosowania, a zastosowanie nauk

chemicznych doprowadziło do powstania mnóstwa nowych, sztucznych lub syntetycznych

materiałów.

22. Źródła napędu oraz produkcja energii.

Dotychczasowy patent Wolta, mający zasadniczy udział w ewolucji techniki, wykorzystujący

napęd parowy, okazał się nie do końca użyteczny, m. in. niedostateczna była wiedza

naukowa, a co za tym idzie – do budowy ich konstrukcji używano metali charakteryzujących

się niewystarczającą wytrzymałością, nie posiadano też precyzyjnych narzędzi.

W ciągu następnych 50 lat dokonano znacznego postępu w wytwarzaniu silników parowych.

Przyczyniło się do tego zastosowanie lżejszych, wytrzymalszych metali, precyzyjniejszych

narzędzi mechanicznych oraz lepszy poziom wiedzy naukowej, łącznie z mechaniką,

metalografią, kolorymetrią i teorią gazów, a także termodynamiką. Pierwsze oznaki postępu

związały się z dokonaniami mechaników i inżynierów, takich jak Kornwalijczyk Richard

Trevithick i Amerykanin Oliver Evans, którzy skonstruowali i przetestowali silnik

wysokoprężny. Te i inne eksperymenty doprowadziły do zastosowania silników parowych do

wprowadzenia w ruch statków parowych i lokomotyw, co miało dalekie konsekwencje w

dziedzinie transportu. Wiele silników znalazło również zastosowanie w przemyśle. W 1850 r.

we Francji było ponad 5000 stałych silników, w Belgii ponad 2000, w Niemczech prawie

2000, a w monarchii austro – węgierskiej – około 1200. Już w 1838 r. w samym przemyśle

tekstylnym było ich ponad 3000. Moc i efektywność również znacznie wzrosły. W

powszechnym użyciu były silniki o mocy 40 – 50 KM, a także ponad 250 KM. Sprawność

cieplna była trzykrotnie wyższa niż w najlepszych silnikach Wolta. Zostały też wprowadzone

silniki sprzężone dwu– i trzysuwowe. W 1860 r. moc wielkiego, sprzężonego silnika

okrętowego przekraczała 1000 KM.

Postęp techniczny nie ominął również dawnego konkurenta silnika parowego – koła

wodnego. W wyniku spadku cen żelaza wprowadzono nowe, efektywniejsze rozwiązania –

docsity.com

16

wielkie, całkowicie metalowe koła, które zostały szeroko rozpowszechnione. W pierwszych

dziesiątkach XIX w. moc ogromnych kół przekraczała 250 KM. Ponadto w latach 20–tych

i 30–tych XIX w. francuscy uczeni i inżynierowie wynaleźli i udoskonalili turbinę wodną,

efektywne urządzenie do przemiany siły spadającej wody w użyteczną energię. Choć nie była

powszechnie doceniana, energia wodna osiągnęła szczyt zastosowalności mniej więcej

w trzecim ćwierćwieczu XIX w.

Pod koniec XIX w. osiągnięto granice efektywności tłokowego silnika parowego,

wprowadzając trzysuwowy silnik okrętowy o mocy 5000 KM. Nawet to olbrzymie urządzenie

było niedostosowane do najnowszego sposobu wykorzystywania energii i pary – wytwarzania

energii elektrycznej. Maksymalna prędkość obrotowa wału korbowego, jaką mógł osiągnąć

silnik tłokowy, była zbyt mała w stosunku do prędkości wymaganej przez dynamomaszynę.

W dodatku wibracje silnika tłokowego zakłócały efektywne wytwarzanie energii elektrycznej.

Rozwiązaniem problemu okazała się turbina parowa wynaleziona i udoskonalona w latach

80–tych XIX w. przez brytyjskiego inżyniera sir Charles’a A. Parsona i szwedzkiego

wynalazcę Carl’a Gustawa de Lasela. Postęp dzięki tym urządzeniom był gwałtowny

i w pierwszych dziesięcioleciach XIX w. moc pojedynczego urządzenia przekraczała

100000 kW. Pod koniec XVIII w. Benjamin Franklin oraz Luigi Galvani i Alessandro Valt

wynaleźli ogniwo galwaniczne (baterię). W 1807 r. sir Humphry Pavy odkrył elektrolizę –

zjawisko polegające na tym, że ładunki elektryczne doprowadzają do rozkładu pierwiastki

chemiczne w pewnych roztworach wodnych, co przyczyniło się do rozwoju przemysłu

galwanizacyjnego. W następnej fazie twórczych odkryć dokonali Davy Michael Faraday

i Hans Oerstad oraz Andre Ampere. Odkryli pole magnetyczne wytwarzane przez prąd

elektryczny, następnie zjawisko indukcji elektromagnetycznej. Samuel Morse rozbudował

telegrafię w Ameryce w latach 1837 – 1834. Jednak zastosowanie elektryczności w przemyśle

hamowały trudności związane z wynalezieniem efektywnej pod względem ekonomicznym

prądnicy.

Uczeni i inżynierowie eksperymentowali z różnymi urządzeniami, by wytworzyć prąd

elektryczny. W 1873 r. producent papieru z Francji połączył swą turbinę wodną, która

czerpała wodę z Alp, z dynamomaszyną. Ta pozornie prosta maszyna miała ważne

długofalowe następstwa, ponieważ w regionach ubogich w węgiel, ale bogatych w energię

wodną pozwoliła zaspokoić miejscowe potrzeby energetyczne. Zatem więc rozwój

hydroelektrowni miał ogromne znaczenie dla krajów o niewielkich zapasach węgla,

w których przemysł do tej pory był słabo rozwinięty. Tym samym energia elektryczna

znalazła praktyczne zastosowanie w wielu dziedzinach. Używano ją w nowo powstałym

docsity.com

17

przemyśle galwanizacyjnym oraz telegrafii. W latach 50–tych XIX w. do oświetlania domów

zaczęto używać elektrycznych lamp łukowych, w latach 70–tych wprowadzono je

w fabrykach, magazynach, teatrach i innych budynkach publicznych. Udoskonalenie

żarowych lamp elektrycznych sprawiło, że lampy łukowe uznano za przestarzałe oraz

zapoczątkowało ożywienie w przemyśle elektrycznym. W ciągu kilku dziesięcioleci

elektryczność stała się konkurencyjna w stosunku do najlepszych do tej pory metod

oświetlenia za pomocą gazu węglowego i nafty.

Elektryczność nie służy tylko do oświetlania. Jest jedną z najbardziej uniwersalnych form

energii. W roku 1879, w tym samym, w którym Edison opatentował lampę elektryczną,

Niemiec Ernest Werner Siemens wynalazł tramwaj elektryczny. W ciągu kilku lat silniki

elektryczne znalazły zastosowanie w przemyśle, a wynalazcy zaczęli rozmyślać nad ich

zastosowaniem w gospodarstwach domowych. Elektryczność wykorzystywano też do

produkcji energii cieplnej i w ten sposób do wytopu metali, szczególnie niedawno odkrytego

aluminium.

Ropa naftowa była innym ważnym źródłem energii, które nabrało znaczenia w II poł. XIX w.

Ropa naftowa i jej produkt uboczny – gaz naturalny, najpierw były wykorzystywane do

oświetlenia. Surowa ropa składa się z kilku składników. Najwartościowszym była nafta

(używana do lamp naftowych), inne były używane jako smary oraz do celów medycznych.

Jeszcze inne (początkowo używane za resztki) znalazły zastosowanie do ogrzewania domów

i zakładów przemysłowych jako produkt konkurencyjny w stosunku do węgla i innych źródeł

energii. Lżejsze, takie jak nafta i benzyna, długo były uważane za niebezpieczne, jednak

wielu naukowców przeprowadziło eksperymenty z silnikami spalinowymi. W 1900 r. było

dostępnych wiele takich silników, w większości używających jako paliwa jednego z kilku

destylatorów ciekłej ropy naftowej, takich jak benzyna i olej napędowy. Silnika spalinowego

używano także w środkach transportu, takich jak samochody osobowe, ciężarowe oraz

autobusy. Silnik spalinowy znalazł także zastosowanie w przemyśle, a w XX w. umożliwił

powstanie przemysłu lotniczego.

23. Tania stal.

W Wielkiej Brytanii w początkach XIX w. powszechnie stosowano przy produkcji surówki

wytapianie za pomocą koksu i proces pudlarski. Pod koniec XVIII w. we Francji i na Śląsku

(Prusy) podjęto próby wytopu za pomocą koksu, ale nie były one udane pod względem

ekonomicznym. Poza tym rewolucja francuska i wojny napoleońskie przeszkodziły

w przeprowadzeniu dalszych eksperymentów. Po 1815 r., gdy nastały czasy pokoju, hutnicy

zaczęli sobie przyswajać procesy pudlarski i walcowania w celu otrzymania żelaza

docsity.com

18

zgrzewnego z surówki, ale z uwagi na zróżnicowanie cen węgla drzewnego i węgla

koksującego na kontynencie i w Wielkiej Brytanii wolno wprowadzali metodę wytopu za

pomocą koksu. Pierwszy udany piec spalający koks skonstruowano w Belgii pod koniec lat

20-tych XIX w., w latach 30-tych i 40-tych kilku hutników francuskich zaczęło stosować

koks, ale aż do lat 50-tych proces wytopu za pomocą koksu nie stał się dominujący.

W Niemczech przyswajano go wolniej. W Stanach Zjednoczonych, gdzie było pod

dostatkiem drewna na węgiel drzewny, wytop za pomocą koksu nie był szeroko

rozpowszechniony aż do czasu wojny secesyjnej. W Europie – w Szwecji, monarchii austro –

węgierskiej, we Włoszech i na niektórych obszarach Rosji – małe zakłady przemysłowe

stosujące węgiel drzewny trwały niewzruszenie. Jedną z ważniejszych innowacji

technicznych w hutnictwie żelaza w I połowie XIX w. był wielki piec prowadzony na

gorącym dmuchu, opatentowany przez szkockiego inżyniera Jamesa B. Nielsona w 1828 r.

Po użyciu gazów spalinowych do podgrzania powietrza, wielki piec gwarantował całkowite

spalanie paliwa, mniejsze zużycie oraz przyśpieszenie procesu wytopu.

Innowację techniczną, mającą największy wpływ na hutnictwo żelaza wprowadzono w II poł.

wieku produkcji stali. Stal jest specjalną odmianą żelaza, mniej łamliwe niż żelazo lane,

twardsze i wytrzymalsze niż żelazo zgrzewne. Produkowano ja od wieków, ale w małych

ilościach i nakładem dużych kosztów, tak, że jej wykorzystanie było ograniczone do takich

wyrobów jak: pilniki, sprężynki do zegarków, instrumenty chirurgiczne, ostrza szpad i drobne

wyroby nożownicze. W 1856 r. Henry Bessemer opatentował nową metodę produkcji stali,

bezpośrednio z roztopionego żelaza, eliminując proces pudlarski i otrzymując produkt

wyższej jakości. Produkcja stali besemerowskiej wzrosła gwałtownie i szybko wyparła

zwykłe żelazo pod względem różnorodności zastosowania. Proces besemerowski jednak nie

zawsze pozwalał na otrzymanie jednakowo wysokiej jakości stali, dlatego w latach 60-tych

XIX w. francuscy metalurdzy skonstruowali piec martenowski. Proces wytapiania w nim był

wolniejszy i kosztowniejszy niż w metodzie besemerowskiej, ale otrzymany produkt miał

wyższą jakość. W 1878 r. dwaj kuzynowie w Anglii opatentowali tzw. zasadowy proces

wytopu, dzięki któremu możliwe było przetapianie rud zawierających fosfor. Dzięki tym

i innym innowacjom roczna produkcja światowa stali wzrosła z niecałych 0,5 mln ton

w 1856 r. do ponad 50 mln ton w przededniu I wojny światowej.

Rozwój hutnictwa stali miał głęboki wpływ na inne gałęzie przemysłu, zarówno te, które

dostarczały surowców dla hutnictwa stali, jak i te, które zużywały stal. Stal używana była do

budowy szyn kolejowych, w przemyśle stoczniowym. Ponadto zastosowanie stalowych belek

i dźwigarów umożliwiło budowę drapaczy chmur i wielu innych konstrukcji. Stal także

docsity.com

19

szybko zastąpiła żelazo i drewno w produkcji narzędzi, zabawek i setek innych wyrobów, od

silników parowych do szpilek do włosów.

25. Zastosowanie nauki w gospodarce w XIX w.

Osiągnięcia te miały znacznie większy związek z zastosowaniem nauki w procesach

przemysłowych. Oznacza to również zwiększenie wzajemnych powiązań uczonych,

inżynierów i przedsiębiorców. Edison, który wynalazł gramofon, kamerę filmową, a także

żarówkę, w rzeczywistości poświęcał wiele czasu interesom, instalując na wielką skalę sprzęt

do wytwarzania i przesyłania prądu elektrycznego. Postęp techniczny wymagał współpracy

uczonych, inżynierów – specjalistów, których pracę koordynowali biznesmeni,

wprowadzający w życie nową technikę. Bardzo szybko rozwijały się nauki chemiczne.

Otrzymano węglan sodowy, kwas siarkowy i wiele związków chemicznych ważnych

w przemyśle włókienniczym. W 1856 r. chemik angielski sir William Perkin podczas

poszukiwań substytutu chininy zsyntetyzował fiołkowo-różowy barwnik purpurowy, który dał

początek przemysłowi barwników syntetycznych. Dzięki barwnikom rozpoczęto produkcję

leków, preparatów farmaceutycznych, materiałów wybuchowych, odczynników

fotograficznych i włókien syntetycznych. Chemia odgrywała istotną rolę w metalurgii.

We wczesnych latach XIX w. ważnymi dla gospodarki metalami były: żelazo, miedź, ołów,

cyna, rtęć, złoto i srebro (znane już w starożytności). Po rewolucji chemicznej, związanej

z nazwiskiem XVIII-wiecznego chemika Antoine Lavoisiez’a odkryto nikiel, chrom,

aluminium, cynk, magnez. Jednym z zastosowań było wykonywanie stopów (mieszaniny

metali), np. mosiądz i brąz to stopy naturalne, a także stopy stali i nieżelazne stopy metali.

Chemia była pomocna przy produkowaniu, przetwarzaniu i konserwowaniu żywności

(puszkowanie i schładzanie produktów). Badania gleby prowadzone prze Justusa von

Liebiega doprowadziły do ulepszenia technik upraw i wprowadzenia nawozów sztucznych.

26. Podstawy prawne rozwoju gospodarczego w XIX w.

W Wielkiej Brytanii istniały ramy prawne rozwoju gospodarczego. Kluczową instytucją tej

struktury był system prawny, znany jako prawo zwyczajowe wspólne dla całego Królestwa

Anglii. Zapewniało ono ochronę prywatnej własności i interesów przed nadużyciami ze

strony państwa i jednocześnie interesów publicznych przed nadużyciami ze strony osób

prywatnych. Wypracowano też prawo zwyczajowe w specjalnych sądach kupieckich. Stało

się ono podstawą systemu prawnego Stanów Zjednoczonych oraz dominiów brytyjskich.

Rewolucja francuska, niszcząc ancient régime obaliłą system feudalny i ustanowiła system

prawny, zapisany w Kodeksie Napoleona. Nowy porządek można znaleźć w Deklaracji Praw

docsity.com

20

Człowieka i Obywatela, która gwarantowała jednolitość prawa, wolność słowa i prasy,

sprawiedliwe opodatkowanie czy odpowiedzialność urzędników państwowych. Ustanowiono

prywatną własność ziemi, odrzucono cła i opłaty, zlikwidowano cechy rzemieślnicze,

zakazano tworzenia monopoli, wprowadzono ujednolicony system podatkowy.

27. Struktura klasowa.

Z punktu widzenia struktury społecznej, Europa „ancien régime’u” podzielona była na trzy

stany: szlachtę, kler i lud. Współczesna analiza klas jest nieco inna. Na szczycie piramidy

znajdowała się klasa rządząca posiadaczy ziemskich (ziemia), składająca się z wielu osób bez

rodowodu, dostojników kościelnych oraz właściwej szlachty. Następną grupą była wyższa

klasa średnia, czyli wielka burżuazja – wielcy kupcy, wyżsi urzędnicy państwowi, adwokaci,

notariusze (podstawą ich pozycji była wiedza i umiejętności). Niżej znajdowała się niższa

klasa średnia (niższa burżuazja). Należeli do niej rzemieślnicy, rękodzielnicy, handlarze

detaliczni. Na dole drabiny społecznej znajdowali się chłopi, chałupnicy, wyrobnicy rolni,

biedacy, żebracy. Na początku XIX w. chłopi byli najliczniejszą grupą społeczną Europy,

chociaż pod koniec tego stulecia ich liczba na obszarach bardziej uprzemysłowionych

drastycznie zmalała. Ich udział w ruchach społecznych był sporadyczny. Po bitwie pod

Waterloo pozycja arystokracji posiadającej ziemię została zachwiana z powodu gwałtownego

rozwoju klasy średniej, która w II poł. XIX w. w Europie Środkowej zajęła pozycję

arystokracji. Na początku XIX w. robotnicy miejscy stanowili mniejszość, ale wraz

z rozprzestrzenieniem się przemysłu, stawali się coraz liczniejszą grupą. Nie można ich

nazwać klasą robotniczą, bo była to społeczność zróżnicowana. Wyróżniano robotników

fabrycznych, robotników zatrudnionych w przemyśle włókienniczym, hutnictwie,

garncarstwie. Górnicy byli podobni do robotników fabrycznych. Istniała także służba

domowa, rzemieślnicy, rękodzielnicy, stolarze, murarze, mechanicy, drukarze, którzy

utrzymywali się ze sprzedaży siły roboczej w zamian za wynagrodzenie.

Typowymi przejawami solidarności i wzajemnej pomocy klasy robotniczej były związki

zawodowe i robotnicze partie polityczne. Większość państw przeszła co najmniej trzy fazy,

jeśli chodzi o nastawienie do związków zawodowych. Pierwsza faza, czyli całkowity zakaz

i represje uosabiane we Francji przez prawo Le Chapelier’a z 1791 r., a w Wielkiej Brytanii

Combination Acts z lat 1799 – 1800. W drugiej fazie rządy gwarantowały związkom

zawodowym (1824 – 1839) ograniczoną tolerancję, zezwalając na ich zakładanie. W fazie

trzeciej w niektórych krajach pracującym kobietom i mężczyznom przyznano pełne prawa do

zrzeszania się i podejmowania akcji zbiorowych.

docsity.com

21

28. Wczesne uprzemysłowienie w Wielkiej Brytanii.

W chwili zakończenia wojen napoleońskich Wielka Brytania wiodła prym w świecie pod

względem uprzemysłowienia. Według szacunków przypadało na nią ¼ produkcji światowej.

Co więcej, dzięki owej czołowej roli w przemyśle przetwórczym i pozycji najpotężniejszego

mocarstwa morskiego, stała się państwem handlowym, bo przypadało jej od ¼ do 1/3 handlu

międzynarodowego. W połowie XIX w. jej udział w handlu się zmniejszył, ale już w 1870 r.

udział w światowej produkcji wzrósł o 30%. Po roku 1870 w związku z trwającym wzrostem

światowej produkcji i handlu Wielka Brytania zaczęła tracić przodującą pozycję na rzecz

krajów szybko się uprzemysławiających. Stany Zjednoczone wyprzedzały ją w produkcji

w latach 80-tych XIX w., a Niemcy w pierwszym dziesięcioleciu XX w. Filarami gospodarki

kraju we wczesnej fazie uprzemysłowienia były tekstylia, węgiel, żelazo i produkcja maszyn.

Jeszcze w 1880 r. Anglia produkowała więcej przędzy bawełnianej niż cała Europa.

Szczytowy poziom produkcji Wielka Brytania osiągnęła w 1870 r. W górnictwie węglowym

utrzymywała swe pierwsze miejsce w Europie i wytwarzała nadwyżkę eksportową. Przemysł

maszynowy ma swe korzenie zarówno w włókiennictwie, jak i w hutnictwie i górnictwie.

Przemysł włókienniczy potrzebował konstruktorów i fachowców do naprawy i konserwacji

maszyn. Hutnictwo żelaza produkowało swój własny sprzęt, zaś zapotrzebowanie górnictwa

w pompy i transport doprowadziło do wynalezienia maszyny parowej i kolei. W efekcie

pionierskiej roli Wielkiej Brytanii w rozwoju kolejnictwa zagraniczny popyt na brytyjskich

fachowców, brytyjskie materiały i brytyjski kapitał, stał się silnym czynnikiem pobudzającym

gospodarkę. Podobnie ewolucja budownictwa okrętowego – przechodzenie z budowy

żaglowców na budowę statków parowych i z drewna jako podstawowego surowca, na żelazo

i stal, stała się silnym bodźcem dla rozwoju gospodarczego. Niezależnie jednak od wszystkich

osiągnięć, nie należy wyolbrzymiać tempa i skali brytyjskiej industrializacji. Niedawne

badania wykazały, że w latach 1750 – 1850 tempo wzrostu przemysłu było znacznie niższe

niż wykazywały to wcześniejsze oceny. Jeszcze w roku 1870 w wielu gałęziach przemysłu

rola mechanizacji z napędem silnikowym była niewielka. Do 1871 r. większość robotników

nie pracowała w wielkich manufakturach lecz małych warsztatach rzemieślniczych. Masowe

zastosowanie pary rozpoczęło się dopiero w 1870. Dane spisu powszechnego potwierdzają te

stwierdzenia. Np. działem o największym zatrudnieniu było rolnictwo, drugie miejsce

zajmowała służba domowa. Szczytowy okres Wielkiej Brytanii nad innymi państwami

w dziedzinie przemysłu obejmował lata 1850 –1870, a tempo wzrostu dochodu: 1856 – 1870.

Wobec szybkiego wzrostu Stanów Zjednoczonych i Rosji oraz szybkiego wzrostu ludności

tych państw, nie było niczym dziwnym, że małe wyspiarskie państwo pozostawało w tyle.

docsity.com

22

Trudno jednak wyjaśnić niskie tempo produkcji per capita. Być może przyczyną tego była

słabość przedsiębiorców. Prawdą jest, że Anglia miała pewną liczbę dynamicznych

przedsiębiorców. Z drugiej strony istnieje mnóstwo dowodów, że przedsiębiorcy późniejsi

byli mniej dynamiczni niż ich poprzednicy, gdyż naśladowali styl arystokracji i pozostawiali

działanie firm płatnym zarządcom. Późna była też reakcja brytyjskich przedsiębiorców na

nowości techniczne w podstawowych gałęziach przemysłu. Za zmniejszone tempo rozwoju

gospodarczego można obwiniać zacofanie brytyjskiego systemu oświaty. Wielka Brytania

najpóźniej ze wszystkich państw wprowadziła powszechne publiczne naliczanie na szczeblu

podstawowym, bardzo istotne w szkoleniu wykwalifikowanych robotników. Materialny

dorobek Anglii uzależniony był też od importu i eksportu. Tak więc polityka celna innych

państw wywołała liczne reperkusje. Źródłem dewiz były inwestycje zagraniczne i marynarka

handlowa. Co najmniej od XIX w. Wielka Brytania miała ujemne saldo bilansu handlowego.

Było ono wywołane właśnie przez zarobki marynarki handlowej i dochody inwestycji

zagranicznych, dzięki czemu utrzymywano wzrost deficytu handlowego.

29. Powstanie gospodarki światowej.

Na początku XX w. można już było mówić o istnieniu gospodarki światowej, w której jakiś

udział miała każda zaludniona część świata, choć zdecydowanie największy był tu udział

Europy, gdyż pobudzała do działania gospodarkę całego świata.

Z początku XIX w. handel międzynarodowy był zahamowany przez dwie główne przeszkody

– jedną naturalną, drugą – sztuczną. Przeszkodę naturalną stanowiły wysokie koszty

transportu, zwłaszcza lądowego, lecz pokonano ją dzięki kolei i udoskonaleniom w żegludze

(pojawienie się oceanicznych statków parowych). Przeszkoda sztuczna – to wysokie cła

importowe i eksportowe oraz zakazy importu pewnych towarów. Jednakże pod koniec

stulecia nastąpił powrót do protekcjonizmu, wyrażający się podwyższeniem w wielu krajach

ceł importowych.

30. Wolność handlu, era wolnego handlu.

WOLNOŚĆ HANDLU

Argumenty intelektualne przemawiające za wolnością handlu przedstawiono nawet jeszcze

przed traktatem Adama Smith’a „Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów”.

Argumentację Smith’a na rzecz wolności handlu międzynarodowego miały za podstawę jego

analizę korzyści, jakie dają specjalizacja i podział pracy. Jego argumenty miały podstawy

czysto logiczne. By mogły wpłynąć w praktyce na politykę, konieczne było przekonanie

dużych grup ludzi wpływowych, że wolność handlu przyniesie im korzyści. Jedną z tych grup

docsity.com

23

byli kupcy zagraniczni. W 1820 r. grupa kupców londyńskich złożyła w parlamencie petycję

o wolność handlu zagranicznego, co jednak nie odniosło natychmiastowego skutku. Jednakże

był to oznaka zmiany nastawienia opinii publicznej. Robert Peel – minister spraw

wewnętrznych doprowadził do zmniejszenia liczby rodzajów przestępstw karanych śmiercią

z dwustu do około stu. William Huskinson – prezes izby Handlowej zredukował ograniczenia

i podatki, które hamowały rozwój handlu zagranicznego. Kluczowym elementem i symbolem

brytyjskiego systemu protekcjonistycznego były tzw. prawa zbożowe – cła na importowane

zboża chlebowe. W wyniku potęgującej urbanizacji prawa te próbowano zmienić, lecz

parlament z uporem się temu sprzeciwiał. Po kilku nieudanych próbach ich zmiany lub

unieważnienia przemysłowiec Richard Cobolen założył w 1839 r. Ligę Pracowników Praw

Zbożowych, oraz zainicjował silną i skuteczną kampanię wpływania w tej sprawie na opinię

publiczną. Poprzednio ani prawa zbożowe, ani protekcjonizm nie były przedmiotem

rozgrywek międzypartyjnych, ponieważ właściciele ziemscy stanowili trzon zarówno partii

torysów, jak i partii wigów. W tej kampanii wyborczej wigowie chcą zbić kapitał na

nastrojach przeciwnych prawom zbożowym, zaproponowali ich ograniczenie, podczas gdy

torysi opowiadali się za utrzymaniem status quo. Torysi zwyciężyli, ale nowy premier Robert

Peel podjął już decyzję przeprowadzenia rozległej rewizji systemu fiskalnego. W następstwie

odwołania praw zbożowych zaczął się kształtować nowoczesny system polityczny Wielkiej

Brytanii, obowiązujący co najmniej do 1914 r. Po zniesieniu praw zbożowych parlament

oczyścił też prawodawstwo z wielu dawnych ustaw merkantylistycznych , tj. akty

nawigacyjne (unieważniono je w 1849 r.). Po 1860 r. obowiązywały już tylko nieliczne cła

importowe, by zapewnić dochody państwu. W istocie chociaż większość ceł całkowicie

wyeliminowano, a pozostałe obniżono, wpływy z nich były w 1860 r. wyższe niż w roku

1842.

ERA WOLNEGO HANDLU

Istotnym wydarzeniem dotyczącym zwiększania swobody handlu był słynny traktat handlowy

z 1860 r., znany jako układ Cobolena – Chaveliera lub układ angielsko – francuski. Traktat

przewidywał, że Wielka Brytania zniesie wszelkie cła od importowanych towarów

francuskich, z wyjątkiem wina i brandy. Wyjątek ten uzasadniony był opinią, iż są to towary

dla konsumentów brytyjskich luksusowe, słuszne jest więc pobieranie od nich niewielkich

opłat celnych na rzecz skarbu państwa. Jednym z głównych aspektów tego traktatu było

włączenie do niego klauzuli największego uprzywilejowania. Postanowiła ona, że jeśli jedna

ze stron zawrze traktat z jakimkolwiek innym krajem trzecim, to druga strona automatycznie

korzystać będzie z wszelkiej obniżki ceł przyznanej temu krajowi trzeciemu. Wielka Brytania

docsity.com

24

stosowała już wtedy praktycznie pełną wolność handlu, nie miała więc argumentów

przetargowych w rokowaniach handlowych z innymi krajami, ale Francja wciąż stosowała

wysokie cła od towarów importowanych z innych krajów. Na początku lat 60-tych XIX w.

Francja zawarła traktaty handlowe z Belgią, Niemieckim Związkiem Celnym, Włochami,

Szwajcarią i krajami skandynawskimi (wyjątek Rosja). Jeśli Francja na mocy tych traktatów

wprowadziła np. niższe cło od importu żelaza z obszaru Niemieckiego Związku Celnego, to

automatycznie zaczynała pobierać takie samo niższe cło od żelaza importowanego z Wielkiej

Brytanii.

Ta sieć traktatów handlowych miała też godne uwagi konsekwencje. Przez mniej więcej 10

lat w latach 60-tych i 70-tych XIX w. Europa była bliższa pełnej wolności handlu niż

kiedykolwiek. Handel międzynarodowy zwiększał się przez wiele lat w tempie około 10 %

rocznie. Większość tego wzrostu przypadała na handel między państwami Europy, ale objął

on też kraje zamorskie. Inną konsekwencją tych traktatów była reorganizacja przemysłu

wymuszona przez wzrost konkurencji. Niesprawne firmy chronione przedtem przez cła,

musiały przeprowadzić modernizację i ulepszyć stronę techniczną lub upaść. Tak więc

traktaty te promowały sprawność techniczną i wzrost produkcyjności.

36. Technika XX w.

Jednym z głównych powodów wysokiego tempa zmian społecznych w XX w. jest

wyraźne przyśpieszenie rozwoju nauki i techniki. Najnowsza historia transportu i komunikacji

dostarcza wymownego przykładu przyśpieszenia zmian w technice. Na początku XX w.

dzięki parowozowi można było podróżować z prędkością dochodzącą do 130 km/h. Rozwój

samochodów, samolotów i rakiet kosmicznych sprawił, że wszystkie tamte rekordy szybkości

ogromnie zmalały. Do momentu wynalezienia telegrafu łączność na większe odległości mogła

się odbywać jedynie z prędkością podróżowania człowieka – wysłannika. Telefon, radio –

bardzo zwiększyły wygodę, elastyczność i pewność łączności na dalsze odległości.

W XX w. masy plastyczne otrzymywane z ropy naftowej i innych węglowodorów,

zastąpiły drewno, metal, wypalaną glinę i papier w tysiącach zastosowań. Coraz szersze

wykorzystywanie energii elektrycznej i siły maszyn spowodowało zmiany w warunkach

życia. Zdolność nauki i techniki do szybkiego rozwoju uzależniona jest od mnóstwa

dodatkowych okoliczności. Ważnym przykładem jest komputer elektroniczny,

wykorzystujący w ułamku sekundy tysiące skomplikowanych obliczeń. Bez komputera

niemożliwy byłby postęp w licznych innych dziedzinach nauki, np. w badaniu kosmosu.

Innym warunkiem rozwoju nauki i techniki jest istnienie odpowiednio dużego zasobu

wykształconych pracowników – kadry naukowej. W XX w. nastąpił ogromny rozwój

docsity.com

25

szkolnictwa wyższego oraz instytucji naukowych, zarówno prywatnych jak i państwowych.

Zastosowanie techniki mającej podstawy naukowe poważnie zwiększyło wydajność pracy.

Produkcyjność rolnictwa zwiększyła się bardzo w krajach zachodnich, przede

wszystkim dzięki stosowaniu naukowych metod nawożenia, selekcji nasion, hodowli nowych

ras zwierząt, zwalczaniu szkodników i chwastów oraz stosowaniu maszyn.

Ropa naftowa i gaz ziemny w latach 80–tych stanowiły ponad 60 % światowej

produkcji energii i paliw. Silnik spalinowy jest wynalazkiem XIX–wiecznym, ale wywołał

rewolucję dopiero po zastosowaniu w najbardziej charakterystycznych urządzeniach XX w. –

samochodzie i samolocie. Przemysł samochodowy stał się jednym z największych

pracodawców w przemyśle wytwórczym, a jednocześnie samochód stworzył

bezprecedensowe możliwości indywidualnego podróżowania. Samochód stał się takim

samym symbolem XX–wiecznego rozwoju gospodarczego, jak parowóz w wieku XIX.

Samoloty po wojnie wykorzystywano do przewozu poczty, a w końcu do przewozu

pasażerów. Najbardziej widowiskowym zastosowaniem techniki mającej podstawy naukowe

stały się badania kosmosu.

20.07.1969 r. Neil Armstrong i Eldwin Aldrin stali się pierwszymi ludźmi, którzy

postawili stopę na księżycu. To było zapoczątkowanie nowej epoki przez człowieka.

37. Gospodarcza rola rządu w XX w.

Wzrost roli rządu w XX w. jest w jakiejś mierze związany z aspektami finansowymi dwu

wojen światowych z innymi względami dotyczącymi obrony narodowej.

W Związku Radzieckim i innych krajach o gospodarce w stylu radzieckim rządy przejęły

całkowitą odpowiedzialność za gospodarkę, za pośrednictwem systemu kompleksowego

planowania gospodarczego i kompleksowej kontroli. Podczas obu wojen większość

uczestniczących w nich państw również przyjęła system bardzo rozległej państwowej kontroli

i rozległego udziału rządu w gospodarce Jednak w okresie pokoju – w zaawansowanych

gospodarczo demokratycznych krajach uprzemysłowionych zakładano, że produktywna

działalność gospodarcza jest domeną osób prywatnych i prywatnych firm. W okresie

międzywojennym rządy wszystkich państw próbowały – z reguły bez większego powodzenia

– realizować politykę odbudowy i stabilizacji gospodarki. Po II wojnie światowej próbowały

to robić z jeszcze większym rozmysłem. Odnosiły też w tym na ogół większe sukcesy.

Większość przyjęła jakąś formę planowania gospodarczego – chociaż nie było to planowanie

tak kompleksowe jak w Związku Radzieckim. Nie było to też planowanie przymusowe.

Ze względu na te zmiany gospodarkę krajów Europy Zachodniej określano mianem

docsity.com

26

gospodarki mieszanej. Jednym z ważnych powodów wzrostu roli rządu są płatności

transferowe, sięgające korzeniami XIX w. Ale większe rozmiary przybrały one dopiero po

II wojnie światowej. W latach 80-tych XIX w. kanclerz Bismarck wprowadził obowiązkowe

ubezpieczenie robotników na wypadek choroby lub wypadku przy pracy, a także system

bardzo ograniczonych rent dla ludzi starych i inwalidów. Innowacje te, w innych krajach

stopniowo kopiowano i rozszerzano na ogół po I wojnie. Np. USA wprowadziły

kompleksowy system ubezpieczeń społecznych (w tym zasiłki dla bezrobotnych) dopiero

w ramach Nowego Ładu w latach 30-tych. Po II wojnie światowej, w efekcie silnych

nacisków politycznych, większość państw demokratycznych poważnie rozszerzyła system

ubezpieczeń społecznych i inne płatności transferowe. Z tego powodu zaczęto je nazywać

państwami opiekuńczymi.

42. Plan Marshalla i jego cechy gospodarcze.

Sformułowany został przez generała, ówczesnego sekretarza stanu USA, zwolennika polityki

powstrzymywania komunizmu George’a Marshalla. Plan zakładał szybką odbudowę

gospodarczą Europy, mając na celu zahamowanie postępów sił lewicy w Europie Zachodniej.

Plan Marshalla został ogłoszony 5 czerwca 1947 r. wraz z propozycją zwołania

międzynarodowej konferencji w tej sprawie. Plan oparty był na założeniu, że tylko

międzynarodowa konferencja w sprawie pomocy gospodarczej dla Europy osłabi skutki

propagandy komunistycznej. W dniach od 12 lipca 1947 r. do 16 kwietnia 1948 r. obradowała

w Paryżu konferencja 16 krajów europejskich, które ostatecznie podpisały konwencje

o utworzeniu Organizacji Europejskiej Współpracy Gospodarczej (OEEC). Rosjanie odrzucili

plan Marshalla, uznając go za formę podporządkowania krajów europejskich USA i utratę

przez nie suwerenności. Pod naciskiem radzieckim odrzuciły go także Polska i

Czechosłowacja.

Istota tego planu sprowadzała się do udzielenia pomocy finansowej wszystkim krajom Europy

w formie bezzwrotnych pożyczek oraz nisko oprocentowanych pożyczek długoterminowych.

W wyniku tego 4–letniego planu nastąpił wzrost o 15% produktu narodowego, powstrzymano

inflację, wzrosły obroty międzynarodowe, pogłębiły się tendencje do współpracy

międzynarodowej – gospodarczej i politycznej, powrócono do zasad wolnej konkurencji.

44. Powstanie EWG i RWPG.

EUROPEJSKA WSPÓLNOTA GOSPODARCZA

W kwietniu 1951 r. podpisano w Paryżu (Francja, RFN, Włochy, Belgia, Holandia,

Luksemburg) porozumienie o utworzeniu Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali. Jedynie

docsity.com

27

Wielka Brytania wstrzymała się z przynależnością, uznając pakt za ograniczenie własnej

suwerenności. Celem EWWiS było koordynowanie procesów ekonomicznych, rozwój

gospodarczy członków i odbudowa gospodarki RFN w oparciu o swobodę konkurencji

kapitałów, siły roboczej i towarów. W dniu 25 marca 1957 r. podpisano traktaty powołujące

do życia Europejską Wspólnotę Gospodarczą i Europejską Wspólnotę Energii Atomowej.

Członkami założycielami zostały: Belgia, Holandia, Francja, Luksemburg, RFN i Włochy.

W 1973 r. do EWG zostały przyjęte: Irlandia, Wielka Brytania i Dania; w 1981 r. – Grecja;

w 1985 r. – Hiszpania i Portugalia. Celem EWG było stworzenie wspólnego rynku, wspólnej

polityki celnej, handlowej i rolnej. Organami EWG stały się (do 1.11.1998 r.):

1) Parlament Europejski z siedzibą w Strasburgu, jako wspólne zgromadzenie

trzech organizacji: EWWiS, EWG i „Euroatomu”;

2) Rada Ministrów państw członkowskich (radę tworzą ministrowie delegowani

przez poszczególne rządy, by reprezentować w niej interesy swoich państw);

3) Komisja EWG – stały organ wykonawczy z siedzibą w Brukseli (komisję

tworzy

17 komisarzy mianowanych przez rządy państw członkowskich i reprezentuje ona

interesy całej wspólnoty).

W 1964 r. 18 państw afrykańskich (byłych kolonii angielskich i francuskich) podpisało pakt

o Stowarzyszeniu z EWG (tzn. konwencja z Lame). Korzystają one z Europejskiego

Funduszu rozwoju i ułatwień w handlu z członkami EWG.

EWG posiada niektóre atrybuty państwa, np. prawo utrzymywania stosunków

dyplomatycznych z innymi państwami oraz możliwość zawierania umów międzynarodowych.

W 1974 r. przyznano jej status obserwatora ONZ.

RADA WZAJEMNEJ POMOCY GOSPODARCZEJ

Międzynarodowa organizacja gospodarcza państw socjalistycznych, założona w styczniu

1949 r. na podstawie konwencji podpisanej przez: Albanię, Bułgarię, Czechosłowację, NRD

(1950 r.), Polskę, Rumunię, Węgry i ZSRR. Do rady mógł należeć każdy kraj, który

aprobował ogólnie przyjęte zasady współpracy i koordynację Moskwy, gdzie mieściła się

siedziba Rady. Państwa zrzeszały się w Radzie na zasadzie dobrowolności, zawierając

pomiędzy sobą umowy gospodarcze. Umowy długoletnie rozpoczęto realizować od 1950 r.

Dopiero w roku 1959 opracowano względnie sprawiedliwe zasady suwerennej współpracy

ekonomicznej pomiędzy partnerami. Lecz RWPG w całym okresie swego istnienia zależała

od najsilniejszego (i posiadającego większość surowców) partnera, jakim był ZSRR.

Głównymi celami RWPG były: przyśpieszenie postępu technicznego i ekonomicznego

docsity.com

28

w krajach członkowskich, podniesienie uprzemysłowienia, wyrównanie poziomu rozwoju

gospodarczego poszczególnych krajów, pobudzania wzrostu gospodarczego.

45. Unia Europejska.

Przywódcy EWG (12 państw wchodzących w skład EWG) podpisali w holenderskiej

miejscowości Maastricht 10 grudnia 1991 r. traktat zakładający ściślejszą unię europejską.

Formalne podpisanie traktatu nastąpiło 7 lutego 1992 r. Traktat zakładał:

1) wdrożenie ekonomicznej decyzji o utworzeniu unii walutowej, której efektem będzie

wprowadzenie wspólnego pieniądza;

2) utworzenie europejskiego kodeksu pracy, który ujednolici przepisy socjalne we

wszystkich państwach;

3) zniesienie ograniczeń na obszarze wspólnoty w kwestii podejmowania pracy

i osiedlania się;

4) prowadzenie wspólnej polityki imigracyjnej;

5) wspólną politykę zagraniczną (decyzje w niektórych sprawach mogą być

podejmowane większością głosów, a nie jednomyślnie jak dotychczas);

6) utrzymanie ścisłej współpracy z NATO i Stanami Zjednoczonymi.

Podpisanie traktatu w Maastricht było rezultatem kompromisu pomiędzy zwolennikami

ściślejszej integracji (Francja, Niemcy, Belgia, Grecja), a państwami obawiającymi się

o ograniczenie własnej suwerenności (Wielka Brytania, Dania, Portugalia, Irlandia). Dlatego

też do układu dołączono ponad 20 dodatkowych protokołów, w których poszczególne

państwa, zastrzegając sobie ewentualne nieprzyjęcie części przepisów obowiązujących na

obszarze pozostałych państw Wspólnoty (m. in. Dania zapowiadała, że nie będzie sprzedawać

niektórych nieruchomości cudzoziemcom, Irlandia zastrzegła sobie prawo utrzymania zakazu

aborcji, a Wielka Brytania zastrzegła sobie prawo własne polityki socjalnej i możliwości

nieuczestniczenia w unii monetarnej).

W 1995 r. do UE przyłączono Austrię, Finlandię i Szwecję.

W 1991 r. Polska, Czechosłowacja i Węgry, jako pierwsze spośród państw bloku

wschodniego, zawarły umowy stowarzyszeniowe. Podpisany przez Polskę 16 grudnia 1991 r.

Układ Europejski, ustanawiający Stowarzyszenie Między Rzeczpospolitą a Wspólnotami

Europejskimi i Państwami Członkowskimi na skutek długiej procedury ratyfikacyjnej wszedł

w życie dopiero w lutym 1994 r. Umowy stowarzyszeniowe przewidywały możliwość

uzyskania pełnego członkostwa po spełnieniu przez kraje kandydujące określonych

warunków rozwoju gospodarczego i społecznego. W kwietniu 1994 r. Polska i Węgry złożyły

formalny wniosek o przyjęcie do Unii w charakterze pełnoprawnego członka. W ciągu

docsity.com

29

kolejnych dwóch lat w ich ślady poszły: Bułgaria, państwa bałtyckie, Republika Czeska,

Rumunia, Słowacja i Słowenia. Państwa aspirujące do członkostwa w Unii zobowiązane są do

przeprowadzenia reform dostosowujących systemy prawne i gospodarkę do wymogów

obowiązujących w Unii.

UE nie jest odrębną, samodzielną organizacją międzynarodową. Jej zadaniem jest

koordynowanie współpracy pomiędzy państwami członkowskimi w zakresie gospodarki,

polityki zagranicznej i bezpieczeństwa oraz w dziedzinie sprawiedliwości i spraw

wewnętrznych.

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome