Prawo sądowe polskiego średniowiecza - Notatki - Prawo, Notatki'z Prawo. University of Warsaw
Lady_Pank
Lady_Pank20 June 2013

Prawo sądowe polskiego średniowiecza - Notatki - Prawo, Notatki'z Prawo. University of Warsaw

PDF (292.4 KB)
10 strona
2Liczba pobrań
1000+Liczba odwiedzin
Opis
Prawo: notatki z zakresu prawa dotyczące praw sądowych polskiego średniowiecza; małzeństwo i własność.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 10
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

1) PRAWO SĄDOWE POSKIEGO ŚREDNIOWIECZA

PRAWO PRYWATNE POLSKIEGO ŚREDNIOWIECZA

Zdolność prawna – podmiotem prawa nie mogli być niewolnicy i wywołańcy. Zdolność do czynności prawnych – uzyskanie pełnoletniości (statut warcki – 15/12 lat) Przynależność do stanu – najszerszy zakres z.p. miało rycerstwo-szlachta. Płeć – dziewczyna niezależnie od wieku pozostawała pod opieką rodziny/męża. Wyjątek – wdowa – dożywotni zarząd nad majątkiem i opieka nad małoletnimi dziećmi. → od XIII w kobiety wyłączone od spadkobrania ziemi. Obywatelstwo – ograniczone prawa cudzoziemców → ius albinagii – spadek w dziedziczeniu beztestamentowych przypadał władcy, tak samo główszczyzna. Przynależnośćetniczno-wyznaniowa – szczególnie ograniczana z.p. Żydów („servi camerae” – sługi skarbu) – zakaz małżeństw z chrześcijanami, nakaz mieszkania w określonych miejscach, ale też uprawnienia: lichwa, w procesie z żydem powód musiał oprócz świadków szlachty, podać świadków żydów; Tatarzy – zakaz małżeństw z chrześcijanami, zakaz uczestniczenia w sejmikach i urzędach. MAŁŻEŃSTWO I RODZINA

Zawarcie i rozwiązanie małżeństwa

Poligamia – za córkę dla ojca „podarek swadziebny”

początkowo poprzez wspólne mieszkanie, potwierdzone oświadczeniem woli.

Zmówiny – umowa przedślubna zawierana między obiema rodzinami określała warunki zawarcia małżeństwa. Dziewosłęb – ważna rola (?)

Zdawiny – oddanie oblubienicy panu młodemu → szereg obrzędów.

Przenosiny (przeprowadzka panny młodej) i pokładziny.

Konieczna zgoda rodziny dziewczyny, inaczej traciła prawo do posagu. Jedynie wdowa wychodziła za mąż samodzielnie.

od 1197 r. kościelna forma wprowadzona jako obowiązkowa., choć w praktyce wśród ludności utrzymały się sposoby nieformalne → do poł. XVI w Kościół uważał je za ważne, jeśli dopełniło się kościelnej formy (małżeństwa tajemne)

od 1215 r. – sobór – obowiązek zapowiedzi → szlachta osiadła zwolniona w XV w. (Kalisz)

szlachta osiadła – ślub w domu panny młodej.

Zaręczyny – przy kościelnej formie małżeństwa jako umowa przedślubna.

Rozwiązanie małżeństwa: śmierć, rozwód (przed kościelną formą oddanie żony do domu) → od XIII w małżeństwo regulują przepisy kanoniczne.

Posag i wiano

wg ks. elbląskiej – żona rycerza sama kierowała gospodarstwem domowym i służbą żeńską, miała też własne dochody, np. z tkania lnu.

Wyprawa (szczebrzuch) – ruchomości przeznaczone do jej użytku oraz przedmioty gospodarstwa domowego. → stanowiło własność żony i powiększało się.

Posag – jej część spadkowa, ruchomości, czasem dobra nabyte, dobra dziedziczne w formie zastawu użytkowego, od końca XIII w czasem na własność.

Wiano – zapisywane po spełnieniu małżeństwa – zabezpieczenie posagu przez męża (oprawa sumy posagu) i odwzajemnienie się (wiano sensu stricto – przywianek). Zapisywano je Listem Wiennym – od XIV w. wpisywany do ksiąg sądowych. Dobra te nie mogły być obciążane długami męża i podlegały dziedziczeniu wg reguł dóbr macierzystych.

czasem vadium na wypadek zerwania małżeństwa Stosunki majątkowe między małżonkami

Wspólnota majątkowa – majątek męża i żony tworzył całość, która po śmierci jednego przypadała drugiemu.

Rozdzielność majątkowa – przez całe małżeństwo majątki są rozdzielone.

Jedność zarządu – mąż administrował majątkiem żony → typowe w prawie ziemskim – mąż administrował majątkiem posagowym, który wciąż był własnością żony, a dobrami wiennymi mógł rozporządzać tylko za zgodą żony. → w razie jej śmierci posag wraz z oprawa dziedziczyły dzieci, a w razie ich braku wracał do jej rodziny. * dobrami własnymi mężatka rozporządzała sama.

Stanowisko majątkowe wdowy

rozporządzała posagiem i wianem; na równi z synami korzystała z majątku męża aż do śmierci lub ponownego małżeństwa.

zwyczaj ziemski – „stolec wdowi” zarząd nad całym majątkiem → statuty K.W ograniczenie na rzecz dorosłych

synów (tylko wianem i darowiznami od męża) → nie przestrzegane aż do statutu warckiego.

wdowie w spadku przypadały sprzęty domowe, konie którymi jeździła i połowa szat, a męskim spadkobiercom broń, konie rycerskie i skarbiec.

W braku wiana – wieniec – ok. 30 grzywien, odszkodowanie za utracone dziewictwo. Pokrewieństwo naturalne i sztuczne. Wspólnoty rodzinne.

pokrewieństwo odgrywało rolę w prawie spadkowym, prawie rzeczowym (bliższość do dowodu) i karnym (ściganie zabójców i główszczyzna)

pokrewieństwo sztuczne → adopcja (od. XIII w.) → często adopcja zięciów, albo „adoptio christi”.

Wspólnota domowa (rodzinna)niedziałrodzinny (szlachta i chłopi) * ojcowski – ojciec na czele, ale alienacja za zgodą synów * braterski – tez z niezamężnymi siostrami, równość wszystkich, ale starszy niedziału reprezentował na zewnątrz.

statut K.W. – umacnia własność indywidualną – wyjątek – synowie mogą używać pieczęci ojca (niedział), bo dla prawa są 1 osoba (wspólnota naturalna).

Litwa i Ruś – wspólnoty obejmowały też liczniejszy krąg krewnych.

Opieka

sprawowana początkowo w interesie rodziny

zwykle przez wdowę, czasem ze współopiekunem

O. naturalna – matka lub krewni (jeśli nie żyła lub wyszła za mąż) → pobierał dochody z dóbr pupila, ale miał obowiązek utrzymania i kształcenia pupila.

O. zapisana (testamentowa) – z rodziny lub spoza niej ojciec ustanawiał w testamencie

O. nadana – przez króla lub urząd

Kuratela – opieka nad osobami starszymi i ich majątkiem, gdy nie mogli sami sobie poradzić. WŁASNOŚĆ I INNE PRAWA RZECZOWE

Własność w średniowieczu

termin upowszechnił się w XVI w.

dawniej określano jako dzierżenie, dzierżenie wieczyste, władanie

istota – władanie fizyczne z podaniem tytułu

prawo własności = prawo użytkowania, posiadania, dysponowania Dobra dziedziczne i nabyte

nieruchomości – ziemia i wszystko co z nią trwale złączone.

Dobra dziedziczne – majątek rodziny ulegał najczęściej podziałom w 3 pokoleniu chyba, że przekształcił się w niedział. Ograniczenie w rozporządzaniu nim (bliższość kupna) i w testowaniu (tylko dla spadkobierców testamentowych)

Dobranabyte → nadane (np. przez władcę, nie wchodziły do spadku) i kupne (w chwili śmierci, stawały się dobrami dziedzicznymi)

Posiadanie

Posiadanie prawne i bezprawne → sąd sprawdzał w procesie petytoryjnym kto ma lepszy tytuł posiadania (niezależnie od innych okoliczności, jak zajazd).

Od XIII w. początki ochrony samego posiadania, bez sprawdzania tytułu → władca/starosta ustanawiał zakład pieniężny, w razie groźby zajazdu.

Proces posesoryjny – początek XV w. → w razie wyzucia siłą, należało jedynie udowodnić że dokonano zajazdu. Proces przyspieszony przed sądem grodzkim, chronił sam fakt posiadania. * praktyka – wciąż odwoływano się do tytułu dzierżenia → elementy procesu petytoryjnego.

Własność podzielona

od XIII w prawo niemieckie wprowadziło ujednolicenie praw własności podległej (prawo zakupne): * nie można odebrać bez odszkodowania * dziedziczenie zstępnych w linii prostej * alienacja za zgodą pana

chłop nie mógł być pozwany za długi pana (statut K.W.)

Niedział (własność pospólnej ręki)

uczestnicy stanowili jedność, w razie śmierci nie przekazywano spadkobiercom → prawo niezbywalne.

niedział częściowy – gdy własność indywidualna łączyła się z niedziałem lasów, wód itd.

Zbiorowa własność – pastwisk, lasów na wsiach. Ograniczenia własności

1. Regalia – stopniowo wchodziły w skład własności ziemskiej 2. Prawo bliższości – prawo-ekspektatywa

a.) prawo pierwokupu b.) prawo retraktu – odzyskanie dóbr poprzez skup za cenę za jaką kupił → retrakt-zabór – w przypadku darowizny.

zwalczane przez Kościół

kompromis w XIV/XV w – trzecizna (1/3) nie wymagała zgody krewnych → w Polsce nie przyjęte, na Litwie przyjęte.

Ograniczenia → w kierunku wł. indywidualnej:

Statuty K.W. – dla retraktu dawność po 3 latach i 3 dniach,

dawność dla pierwszeństwa – 1 rok i 6 tyg. → ograniczone do 6 tyg.;

statut warcki – zakaz żądania przez synów wydzielenia im część majatku, nawet pomimo ponownego ślubu ojca. 3) Prawa sąsiedzkie – jeśli chmiel przerastał, a nie został usunięty na żądanie, wtedy przepadał, prawo swobodnego

przechodu, przejazdu, przepędu bydła, prawo „kobylego pola” (→ prawa w interesie szlachty.); 4) przymus uprawy

Sposoby nabycia własności Pierwotne:

Zasiedzenie rzeczy niczyjej lub porzuconej przez zabór (ruchomości), stałe użytkowanie (nieruchomości) → Zapowiedź – akt zwyczajowy zabraniający wstępu na ziemie i korzystania z nich → rozgraniczenia dokonywał władca. * granice objeżdżano → stąd nazwa ujazd na ziemie szlachty lub obejście dla chłopów. * od. XIII w znaki graniczne opisywano szczegółowo i wpisywano do dokumentu będącego dowodem

rozgraniczenia.

Zasiedzenie – nie potrzebna dobra wiara, ani słuszny tytuł, czas – „z dawien dawna”, „od niepamiętnych czasów” – sąd określał czy wystarczająco długo. Statut K.W. – 30 lat dla dóbr zastawnych – potwierdzone statutem warckim.

Zdobycz wojenna – rzeczy ruchome i niewolnicy; koniec XII w. zakaz niewolenia ludności nie biorącej udziału w walce (w walkach międzydzielnicowych).

Prawo nadbrzeżne – rzeczy niczyje i statki wyrzucone na brzeg (wraz z ludźmi) – początkowo jako regale, XIII w. ograniczano, aż do zniesienia.

Pochodne:

spadek

nadanie – bezwarunkowo lub prawem lennym

umowa przenosząca własność (kupno-sprzedaż jako zobowiązanie) * wzdanie (zdanie) – umowa przenosząca własność, dokonywana przed obliczem księcia, który wydawał

dokument potwierdzający, akt formalny – zwyczajowa forma słowna i wypicie wody zrzeczenia, od poł. XIV w. wpisywano do ksiąg sądowych.

* wwiązanie – przenosiła posiadanie Dawność – utwierdzenie posiadanego prawa. Statuty K.W. rozbudowały tą instytucję → 3 lata. Zastaw

Z. użytkowy czysty (antychretyczny):

z dzierżeniem, pobierał pożytki (nie na spłatę długu)

forma alienacji bez zgody krewnych

wykupiony tylko w określonych warunkach

przedmiotem: dobra szlacheckie, chłopskie, dochody z żup, ceł, starostwa.

zastaw na upad → gdy zastrzegano termin do wykupu; czasem w umowie powiększano kwotę wykupy, by krewni nie wykupili.

Zastaw do wydzierżenia (eksteunacja) od XIII-XIV w.

użytkownik zaliczał pożytki na poczet spłaty długu. Zastaw bez dzierżenia (od XIV w.)

powstawał przez zapis w księdze sądowej

można kilka sum zapisać

spłata zgodnie z kolejnością

zmieniał się w zestaw z dzierżeniem w razie braku spłaty w terminie

od XV w. pozwolono 10% odsetek. zastaw ruchomości zawsze z dzierżeniem  podzastaw – możliwy, ale na mniejszą sumę zastawnik i zastawca uważani za posesjonatów. Kupno renty (wyderkauf)

od XIV-XV w.

posiadacz kapitału dawał właścicielowi nieruchomości pieniądze, w zamian za wypłacanie określonych sum (ok. 5- 10%) przez X lat/dożywotnio/wieczyście; możliwość wykupienia renty poprzez spłatę długu, a posiadacz kapitału nie mógł żądać spłaty.

Lichwa

tylko Żydzi, urastali do roli bankierów monarchów, niezadowolenia spowodowane lichwą wykorzystywano przeciwko nim.

SPADKI Dziedziczenie beztestamentowe

dziedzice konieczni – wszyscy synowie w równych częściach, a od XIII w też krewni boczni do 4 stopnia. Krewni bliżsi usuwali dalszych.

prawo akrescendii – prawo przyrostu

córki – tylko ruchomości stanowiące posag, od XIV w. mogą dziedziczyć w braku synów (wcześniej dla władcy), dobra macierzyste na równi z braćmi. → na Mazowszu dziedziczka mogła być skupiona przez krewnych bocznych.

Dobra ojczyste – do statutów K.W. po śmierci żony ojciec miał obowiązek odpisać część swojego majątku dla dzieci (obawa przed pokrzywdzeniem ich)

Dobra macierzyste – dobra posagowe, oprawne, odziedziczone; po równie jeśli mieli lata sprawne.

Wdowa wychodząca ponownie za mąż musiała oddać dzieciom całe dobra wienne i ½ dóbr macierzystych. Testamenty

od końca XIII w, początkowo ustny, a pisemny od końca XIII w.

zapis pobożny – na Kościół

czasem służył do dokładnego podziału dóbr między dziedziców

kościół walczył o swobodę testowania i o nakaz by przy spisywaniu testamentu był ksiądz. Puścizna (kaduk)

dla władcy

dziedziczenie chłopskie – do XV w tylko synowie → potem też w linii bocznej (statut K.W.) ZOBOWIĄZANIA

Istota zobowiązania

najmniej rozwinięte w prawie ziemskim, najbardziej w prawie miejskim Powstanie zobowiązań

ex contractu → początkowo stosowano symbole umowy, od XIII w spisywano umowy

ex delicto Odpowiedzialność z tytułu zobowiązania

dłużnik albo od razu wykonywał świadczenie albo dawał rękojmię czy zastaw.

Rękojmia – był odpowiedzialny, ale nie był dłużny → w XIV w stopniowo rękojmia jako posiłkowa.

gwarancje osobiste i majątkowe

początkowo odpowiadał (dłużnik/rękojmia) całym majątkiem – stopniowo następuje indywidualizacja do określonej części majątku lub zastawionej nieruchomości.

Sposoby umacniania umów

1) Przysięga 2) Litkup – biesiada urządzona przez nabywcę, potem nabywca dawał niewielką kwotę zbywcy (zadatek) 3) Załoga – dłużnik w razie nie uiszczenia świadczenia, miał zjechać do gospody z określoną służbą i końmi i żyć w

niej na własny rachunek przez określony czas. 4) Łajanie – oparte na czci rycerskiej – dłużnik z góry godził się że będzie łajany – ustnie i pisemnie. 5) Zakład (vadium) – umowny lub urzędowy (należał się władcy/urzędnikowi). Obowiązek zapłaty określonej kwoty

w razie niespełnienia świadczenia lub na wypadek dokonania deliktu. 6) Cenzura kościelna – groźba narażenia się na gniew boży 7) Zadatek – jako dowód że dłużnik chce dotrzymać umowy, zaliczany na poczet spłaty długu. 8) Zastaw – należał do praw rzeczowych. 9) Rękojemstwo – dłużnik w razie spłaty długu przez rękojmię stawał się odpowiedzialnym dłużnikiem przed

rękojmią. Zastęp (ewikcja)

odpowiedzialność zbywcy za wady prawne → w razie pozwania o kradzież przez prawowitego właściciela, posiadacz w dobrej wierze powoływał zbywcę, który miał obowiązek zastąpić go (nazywany zachodźcą)

Rodzaje umów 1) Zamiana – w okresie komasacji dóbr szczególnie częste, w razie nierówności płacono naddatek. 2) Darowizna – początkowo wzajemna, choć niekoniecznie równa; w razie niespełnienia możliwe odwołanie; statuty

K.W. – nieodwołalność. 3) Kupno-sprzedaż – powstała z zmiany, cena możliwa też w namiastce pieniędzy; czasem część pieniędzy, a część

przedmiot niezamienny (umowa mieszana);

by powstała odpowiedzialność należało zastosować jeden ze sposobów umacniania umów, lub gdy jedna strona spełniła świadczenie.

ważne znaczenie miała sprzedaż dóbr ziemskich, dokonywana w inny sposób (zastaw, darowizna odpłatna), gdyż uznawano sprzedaż dóbr ziemskich za rzecz niegodziwą.

4) Umowa o usługi – odpłatna umowa o pracę 5) Umowa zlecenia – upoważnienie do dokonania czynności za zleceniodawcę. 6) Najem rzeczy (arenda) – odpłatne,

dzierżawa dóbr szlacheckich/chłopskich z możliwością pobierania pożytków – terminowa lub dożywotnia. 7) Pożyczka – umowa nieodpłatna, wobec zakazu procentów – zastaw użytkowy i kupno renty. Statuty K.W. –

ograniczenie egzekucji do wysokości długu. Zmiana i wygaśnięcie zobowiązania

Zmiana – treści lub stron poprzez zmianę umowy lub śmierć i wejście na jej miejsce spadkobierców.

Wygaśnięcie – przez akt przeciwny, a nie przez spełnienie świadczenia. * kwit – pisemny akt o specjalnej formule zwolnienia z długu.

PRAWO KARNE POLSKIEGO ŚREDNIOWIECZA

Uwagi ogólne. Często dochodzono sprawiedliwości na drodze wróżd zwanych zwadami. Były to wojny prywatne. Przestępstwa groźne dla bezpieczeństwa ogólnego nazywano łotrostwami. Ze względu na podmiot wszczynający ściganie podział:

Przestępstwa ścigane z urzędu – przeciw panującemu, interesom państwa, religii panującej – im silniejsza władza tym większy zakres.

Przestępstwa dochodzone na podstawie skargi prywatnej Mir. Rzecznikiem miru był panujący. W przypadku złamania miru oprócz pieniężnej kary prywatnej pobierano karę państwową oraz karę sądową. Mir (Ręka pańska):

Miejscowy

Osobowy

Mieszany np. arcybiskup wraz z miejscem pobytu.

Związek przyczynowy i wina. Według najdawniejszego prawa karano sprawcę, bez znaczenia było czy zrobił to nieumyślnie. Statuty K. Wielkiego odróżniały winę umyślną od nieumyślnej kazusowo. Przypadki wyłączające przestępność.

Początek – zaczepka słowna lub czynna – aż do zranienia czy zabicia tego, który dał początek – brak zrównoważenia.

Wykonanie odwetu z zachowaniem form przepisanych

Wykonanie przez wierzyciela uprawnień wynikających z odpowiedzialności umownej

Zabicie polnego złodzieja – schwytanego nocą na gorącym uczynku kradzieży zboża.

Gdyszlachcic pił z chłopami, a potem go pobili – nie oskarżano chłopów, bo sam to sprowokował.

Rodzaje przestępstw.

Sprawy większe

Sprawy mniejsze * zależne od wagi sprawy i rodzaju sądu

Najcięższe przestępstwa ścigane z urzędu:

Zbrodnia obrazy majestatu (crimen laesae maiestatis),

Zdrada (poddanie zamku, wprowadzenie wroga do kraju)

Przestępstwa przeciw religii panującej (przestępstwo herezji znane w I poł. XIV w., a od edyktu z 1424 prześladowano wyznawców husytyzmu)

Przeciw interesom skarbowym państwa (dot. obcej lub fałszywej monety, domaganie się nienależnych dochodów, zabór mienia)

Przeciw władzom i sądom (nieposzanowanie władzy królewskiej, starosty, sądu, opór wobec egzekucji wyroku)

Przestępstwa urzędnicze (łapówki)

Łotrostwa (zawodowy rabunek i kradzieże) Do przestępstw ściganych w wyniku skargi prywatnej należało:

Mężobójstwo (Statuty K.W. znały kwalifikowane wypadki zabójstwa: krewnobójstwo, zabójstwo szlachcica w jego domu, pomocnicy odpowiadali na równi ze sprawcą)

Uszkodzenie ciała * Zranienie - rany krwawe lub rany sine * Okaleczenie - Obcięcie części ciała lub ochromienie

Obraza czci * Zniewaga – obraźliwe słowa. * Potwarz – zarzucenie komuś przestępstwa.

Gwałty * na osobie – uwięzienie, porwanie, zgwałcenie; kara różna od stanu: szlachcianka 50 grzywień dla sędziego i

zadośćuczynienie dla niej; chłopka – 5 grzywien. * na majątku – kradzież (chąźba)

Podpalenie

Kradzieże (kwalifikowane i zwykłe) – kwalif. – na dworze króla itp. Współsprawcy odpowiadali jednakowo. Podżeganie lub pomocnictwo – odrębne przestępstwo. Odpowiedzialność indywidualna i zbiorowa. Odpowiedzialność była w większości indywidualna. Odpowiedzialność zbiorowa ograniczała się:

W razie zbrodni przeciw panującemu (członkowie rodziny sprawcy – wywołanie lub śmierć)

Jako środek nacisku mający na celu wykrycie sprawcy (opole)

Zniesiona odp. za krewnych

Ograniczona odpowiedzialność karna sług Wróżda, odwet, pokora

 za zabójstwo rycerza

 prawo ograniczało, ale nie znosiło wróżdy.

 PRAWO MAZOWIECKIE – ograniczenie zakresu osób i przedawnienie 20 lat

 KORONA – zagrożenie zakładem w konkretnych przypadkach

 od XV w obowiązek „odpowiedzi” – na pogrzebie lub w ciągu 6 tyg., wpis do ksiąg sądowych i 3 razy ogłaszane przez woźnego.

 zakaz wróżdy przeciwko poddającemu się sądowi

Pojednanie – zapłacenie główszczyzny i jeśli równi sobie stanem do pasa goły, z wyciągniętym do połowy mieczem w towarzystwie swoich krewnych prosi o przebaczenie.

Zasady wymiaru kary

 talion materialny (oko za oko) i talion symboliczny (kary okaleczające = mutylacja)

 stan miejski i wiejski – za zabójstwo szlachcica obowiązkowa kara śmierci, bez możliwości zapłaty.

 RECYDYWA – 3 razy, zaostrzenie kar.

 GORĄCY UCZYNEK – złapanie złodzieja z LICEM – zaostrzenie kary

 POZOSTAWIENIE NA ŁASCE osoby uprawnionej.

 KUMULACJA kar przy zbiegu przestępstw (za każdą ranę osobna kara).

Rodzaje kar: 1. publiczne – prywatne (szły na rzecz powoda) 2. zwykłe – kwalifikowane 3. indywidualne – zbiorowe 4. większe – mniejsze → najważniejsze to kary krwi (kara śmierci i okaleczające) oraz kary pieniężne 5. niewola 6. wygnanie 7. niełaska 8. konfiskata majątku 9. kary na czci

Kara śmierci

 najdawniejsza forma – ukamienowanie

 zwykła to ścięcie lub powieszenie; kwalifikowana łączyła się ze szczególnym udręczeniem (np. ćwiartowanie, palenie żywcem)

 w najdawniejszym prawie – za oddanie grodu nieprzyjacielowi kara ukrzyżowania.

 od poł. XIII w – łamanie kołem (z Niemiec).

 jako alternatywa za zabójstwo, rabunek, kradzież, gdy skazany nie mógł zapłacić

 za zabójstwo szlachcica przez osobę niższą stanem. Kara proskrypcji (wywołania)

 ogłaszana publicznie po zapadłym zaocznie wyroku

 fikcyjna śmierć – żona mogła ponownie wyjść za mąż, majątek ulegał konfiskacie, a jego samego należało zabić w razie schwytania.

Kary niewoli i wygnania

 początkowo (XII – XIII w.) jako złagodzenie kary śmierci, albo zaostrzenie (sprzedanie w niewolę do obcego kraju).

 W przypadku rycerza – wygnanie = banicja

 samowolny powrót z wygnania mógł spowodować zastosowanie kary śmierci. Konfiskata majątku

 początkowo wspólnie z karą śmierci lub proskrypcji

 bardzo dotkliwa i skuteczna

 często podczas konfiskaty nieruchomości urzędnicy rozkradali mienie ruchome, stąd nazwa tej kary – ZŁUPIENIE. Kary mutylacyjne

 kary okaleczające

 szelmowanie (obcięcie ucha), przekłucie lub obcięcie ręki, napiętnowanie rozpalonym żelazem (np. woźnych pozywających dla łapówki), wyrwanie języka, ucięcie nosa.

Kary pieniężne

 XII-XIII w. coraz większe znaczenie

 pobierane w srebrnych grzywnach

 początkowo forma wykupu od śmierci lub mutylacji → system kompozycyjny <compositio – ugoda>

 Kary publiczne (na rzecz księcia lub sędziego lub pana) i kary prywatne (dla poszkodowanego)

 Kary krwi miały stałe odpowiedniki kar pieniężnych

Kary wielkie: kara siedemdziesiąt („niemiłościwa”) = na Mazowszu – pięćdziesiąt → piętnaście i dwanaście.

Kary małe: kara sześć i najniższa zwana trzysta (liczona w denarach)

 Kary pieniężne były zbyt wysokie, dlatego sędziowie mogli je obniżać. Następuje powolna dewaluacja kar, nawet pomimo dewaluacji pieniądza. XIII w 1/3 nominalnej wartości, XIV – 1/5, do nawet 1/24. Być może spowodowane to łagodzeniem represji wobec szlachty. Dodatkowo obniżenie wysokości kar w drodze przywilejów jednostkowych.

 podział na kary publiczne i prywatne nie był konsekwentny, np. za zabójstwo oprócz główszczyzny zabójca płacił tzw. pokup na rzecz państwa (70 dla króla, 15 dla sędziego na ziemi krakowskiej)

kary pieniężne ustalane zwyczajowo, a nie od poniesionej straty

 najczęstsze: główszczyzna i nawiązka – kara za okaleczenie;

 w XVI w – część główszczyzny/nawiązki za chłopa zabierał pan

 główszczyzna na tzw. „pustą głowę” (za osobę bez rodziny) pobierał starosta.

 kara prywatna za zniesławienie – pełna główszczyzna, nawiązki – przeważnie jakaś część główszczyzny. Kary na życiu i ciele w późniejszym średniowieczu

 w miastach i wsiach lokowanych na prawie niem. (Zwierciadło Saskie) kary głównie na życiu i ciele.

 Także w prawie szlacheckim zwiększyła się liczba przestępstw zagrożonych takimi karami → kara śmierci dla rabusiów, zawodowych złodziei, za domaganie się nienależnych dochodów z żup solnych, za zagarnięcie przez urzędnika na rzecz państwa, za używanie w obiegu obcej monety, za fałszerstwo pieniędzy.

 kara śmierci przez spalenie dla heretyków (edykt wieluński)

 Kat – utrzymywały go miasta, a sądy szlacheckie wypożyczały za opłatą. Wykonywał wyroki śmierci i torturował. Kat i jego rodzina uważani za infamisów, dlatego często funkcja ta była dziedziczna. Miasto zlecało mu często inne niegodne funkcje: rakarz, zwierzchnik domów publicznych itp.

Kary na czci

 wobec szlachty

 najcięższa – infamia – utrata czci szlacheckiej (tzn. nie mógł dzierżyć urzędów, przyjmować darowizn od króla, wykonywać funkcji zaufania publicznego itp. Mógł dalej żyć tam gdzie żył, ale jego pozycja była upośledzona)

 Odwołanie zniewagi – zamiast zapłacenia główszczyzny za nazwanie szlachcica synem nierządnicy można było wejść pod stół i psim głosem odszczekać „To cóżem mówił, zełgałem jak pies”

Zakład (vadium)

 dla zapobieżenia groźnemu przestępstwu (w razie gróźb) monarcha/starosta ustanawiał zakład, który należało zapłacić w razie dokonania takiego czynu. Było to niezależne od odpowiedzialności za dokonanie przestępstwa.

 XIV-XV w. częste i bardzo wysokie (nawet parę tysięcy grzywien)

Kary kościelne

 orzekane przez sądy duchowne

 Ekskomunika – wyłączenie ze społeczności chrześcijańskiej – konfiskata przez państwo mienia ekskomunikowanego.

 Interdykt miejscowy – zakaz nabożeństw, udzielania sakramentów i pogrzebów religijnych na danym terytorium.

 Pokuta – trzy rodzaje: uroczysta (publiczna, odbywana w sposób ostentacyjny – 1248 – statut synodalny wrocławski – przywiązanie do drabiny i wystawienie na widok publiczny → prototyp pręgierza), publiczna, prywatna.

POSTĘPOWANIE SĄDOWE DO XVI w.

ROZWÓJ I CHARAKTERYSTYKA PROCESU

Samopomoc i ugody.

 Dochodzenie prawa w drodze sądowej ograniczyło samopomoc.

Postępowanie arbitralne.

 Opierało się na założeniu, że panujący nie był związany praktyką postępowania sądowego. Dotyczyło przede

wszystkim przestępstw przeciw panującemu. Represja karna zależna od woli władcy. Środkami, które miało

zneutralizować postępowanie arbitralne były azyl i przemirze wojewodzińskie.

Zasady procesu skargowego (akuzacyjnego) → rozwinięty w XII w

 przeciwieństwo procesu arbitralnego

 wszczynany na podstawie skargi

 Ustny i jawny

 Kontradyktoryjny (sporny)

 Formalizm

 Dyspozytywność – strony mogły się umówić co do zmiany reguł procesowych → czynnik odformalizujący proces.

POSTĘPOWANIE PRZYGOTOWAWCZE

Ściganie podejrzanego w sprawach karnych.

Instytucja śladu – obowiązek ludności opola ścigania przestępcy do granicy innego opola. → immunitety

zwalniały, do XVI w. zanika.

 by wytoczyć proces karny – złapać przestępcę

Elementy procesu inkwizycyjnego – justycjariusze, ale szybko ograniczeni i brak tajności i pisemności.

Środki zapobiegawcze.

Uwięzienie (areszt) – nie był karą w ścisłym tego słowa znaczeniu. Opór szlachty → Rękojemstwo

zobowiązanie rękojemcy, że obwiniony stawi się na sąd we wskazanym terminie.

Zawieszenie lub uchylenie ścigania i karania.

Azyl – dawały go dwór monarszy lub kościół katedralny. Miał charakter ochrony przed zemstą.

Azyl wojewodziński, zwany przemirzem – zabezpieczenie szlachty przed postępowaniem arbitralnym – szlachcic

uzyskiwał ok. miesiąca na oczyszczenie się z zarzutów, potem wojewoda wyprowadzał go poza granice kraju na

rok, a rodzina miała czas na interwencję. Jeśli uciekł z pominięciem tej procedury – infamia i konfiskata. → zanik

w XVw.

Listy żelazne

Listy inhibicyjne – zakazujące pozywania danej osoby przez oznaczony sąd → zniesione w przywilejach

nieszawskich.

Amnestia – z 1434 objęła zbiegów i miasta, które przeszły na stronę Zakonu.

Prawo łaski – dot. kary państwowej, nie prywatnej

POSTĘPOWANIE PRZED SĄDEM

Strony i ich zastępcy.

Powód zwany piercą; Pozwany zwany sąpierzem

Zdolność sądowa – prawo bycia stroną w procesie

Zdolność procesowa – możliwość działania w procesie osobiście. (chłop w asyście pana, kobieta w asyście

męża/opiekuna, wdowy same)

Zastępstwo procesowe

→ Zastępowanie ustawowe – np. opiekun

→ Umowne zastępstwo procesowe – ustanawiane pisemnie lub przed sądem.

 Zastępców procesowych zwanych prokuratorami ustalali najwcześniej duchowni.

Z.szczegółowe – dla dokonania określonych czynności procesowych

Z. generalne – dla prowadzenia całej sprawy lub ogółu spraw osoby zastąpionej.

Właściwość sądu.

Actor sequitur forum rei – sądem właściwym był sąd pozwanego. Sformułowana na wiecu w Płocku w 1320. →

wyjątki w interesie szlachty: w razie zranienia szlachcica przez mieszczanina odpowiadał przed sądem królewskim

(przy udziale asesorów miejskich).

Skarga i pozew.

Żałoba – skarga powoda wniesiona przed sędziego. → jeśli pozwany obecny, sędzia mógł od razu rozpocząć

rozprawę, jeśli nie obecny nakazywał pozwanie go → Pozew (citatio) – formalne wezwanie strony na rozprawę do

sądu. Dokonywany przez komornika sądowego z laską sędziego w ręku (pierścieniem monarchy dla ius non

responsivium). W XIII w. pojawił się pozew pisemny z pieczęcią (szlachta osiadła) → ustny w procesie z

licowanie (złapano z licem, lub gdy na dworze)

 XIV w – ustala się treść pozwu – błąd = niesprawność pozwu → uchylono w XVI w.

 dostarczał woźny w asyście 2 szlachciców i składał relację do ksiąg.

Terminy i odroczenia.

Rok – wyznaczony termin w pozwie. → usprawiedliwienia: uwięzienie, zajęcia publiczne, choroba i sprawa o

większe.

Dylacja – odroczenie sprawy, choroba umożliwiała odroczenie 2 w sądzie ziemskim i 1 w wiecowym.

„niestanne” – nakładano, jeśli pozwany nie stawił się na pierwszym i drugim roku bez usprawiedliwienia.

Rok zawity – trzeci termin, którego nie można było odłożyć → przegrana.

 Powód, jeśli się nie stawił w 1 terminie – przegrywał.

Rozprawa.

Żądanie skargi – powód przedstawiał ściśle według pozwu. → Odpór – wyjaśnienia pozwanego. → Ekscepcja

lub wdanie się w spór (litis contestatio) – jeśli pozwany nie zgodził się z żądaniem skargi.

Ekscepcja peremptoryjna – powodowała oddalenie pozwu. Np. dawność i fatalia iuris (nie popierał przez rok i 6

tyg).

Ekscepcja dylatoryjna – powodująca odroczenie sprawy. Np. niewłaściwy sąd, brak asysty.

→ po ekspecjach meritum sprawy – tylko jedna wypowiedz powoda, potem pozwanego, potem, sędzia (przywileje

nieszawskie)

Bliższość do dowodu.

 Przeciwdowód był niedopuszczalny chyba, że strona mająca pierwszeństwo upadła w dowodzie. Przynależność

stanowa. Pierwszeństwo w dowodzie miała strona wyższa. Jeśli wszystko wychodziło na zero to pozwany.

 od XIII w – dokument, świadkowie, przysięga.

 Formalna teoria dowodów

 Postępowanie dowodowe przeprowadzał sąd bezpośrednio albo przez specjalnie wyznaczoną osobę zwaną

prawidlnikiem.

Środki dowodowe.

Przysięga – rota przysięgi była ustalana przez sąd dla każdej sprawy zgodnie z treścią pozwu. Niepoprawność w

wysłowieniu się tzw. potyczel prowadziła początkowo do upadku w dowodzie. Oparta na przeświadczeniu, że

krzywoprzysięstwo spowoduje karę boską.

* Oczyszczająca

* Oskarżająca

Współprzysiężnicy – w sprawach większej wagi (2-12 szt.). Dowód dodatkowy.

* Samotrzeć – strona + 2 szt.

Ordalia – 1215 r sobór uchwalił zakaz ordaliów, ale robili, bo dostawali pieniądze

* Próba wody – zimnej (topić) lub gorącej (poparzenia)

* Pojedynek sądowy – broń pozwanego

* Próba żelaza – rozżarzone

Wstecz – kiedy wyrok w danej sprawie już był wydany → sędzia wysyłał woźnego do sędziego, który sądził i

wysłuchiwał relacji. Od upowszechnienia się ksiąg sądowych (XIV-XVw), strona brała wypis.

Świadkowie – ich rola wzrastała wraz z odchodzeniem od prawdy formalnej, np. relacja, wpis do ksiąg sądowych,

zeznania woźnego sądowego. Tylko osoby o dobrej sławie.

Dokument – coraz ważniejszy wraz ze wzrostem znaczenia prawdy materialnej, od ok. XIII w.

Wyrok.

publicznie ogłaszany, ustny, a na żądanie i koszt strony pisemny. Od XVI w. wpisywany do ksiąg sądowych.

wyrok przedstanowczy – postanowienia zapadające w toku sprawy (dot. odroczenia itp.)

Wyrok końcowy stanowczy

Forma ustalenia wyroku prawomocnego:

* klauzula zobowiązująca pozwanego do „wieczystego milczenia”

* zakład w określonej sumie ustalany przez króla (sąd) za ponowne wszczęcie sprawy.

* wydanie wyroku w solennej formie (dokument królewski lub książęcy)

Trzesne/pamiętne – strona wygrywająca składała na rzecz sędziego.

Środki odwoławcze od wyroku.

Remisja – przekazanie sprawy sądowi wyższemu na żądanie strony lub sądu; zapytanie sędziego, a odpowiedź to

wskazówka.

Nagana sędziego – naganiący na rozprawie pozywał poprzez woźnego pozwem ustnym i musiał złożyć zakład

zwany koczem w futrach zwierzęcych. Bliższość do dowodu sędzia → jeśli przegrał sędzia tracił kocz, urząd, a

wyrok uchylany.

Postępowanie polubowne – jednanie → zasada dyspozytywności.

POSTĘPOWANIE EGZEKUCYJNE

Egzekucja osobista.

 Dokonywano ją zaraz po wydaniu wyroku chyba, że przegrywający dał rękojmię.

Egzekucja majątkowa

Ciążenie – egzekucja bydła i trzody, potem innych ruchomości.

Wwiązanie – egzekucja na dobrach nieruchomych – gdy ruchomości nie zaspokoiły pretensji. Polegała na

wwiązaniu sądowym (komornicy) w odpowiednią nieruchomość.

POSTĘPOWANIE SPECJALNE

Proces o zbiegłych poddanych

 zakazywano ich łapania, bez zgody pana ziemi.

 toczył się przed księciem na wiecu (dot. statusu zbiega) → skarżący składał przysięgę samosiódm (1+6).

 Wystarczyło pismo władcy, jeśli zbieg w dobrach królewskich (postęp. arbitralne)

 kompromis między zwrotem poddanych dawnym panom, a zabezpieczaniem osadników przed porwaniem.

 inny stosunek do chłopów czynszowników (kmieci) – ich pozycja mocniejsza – tracił pozostawiony majątek, ale

pan musiał 4 razy wezwać zbiega, nim oddał jego gospodarstwo innemu.

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome