Średnik, wielokr., myślnik, pytajnik, wykrzyknik - Notatki - Gramatyka opisowa, Notatki'z Język Angielski. University of Warsaw
Warsawa
Warsawa1 March 2013

Średnik, wielokr., myślnik, pytajnik, wykrzyknik - Notatki - Gramatyka opisowa, Notatki'z Język Angielski. University of Warsaw

PDF (417 KB)
8 strona
583Liczba odwiedzin
Opis
Definicje i funkcje poszczególnych znaków języka polskiego.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 8
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 8 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 8 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 8 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 8 pages
Pobierz dokument

ŚREDNIK

Średnik jest znakiem rozdzielającym słabszym od kropki i służy do oddzielania w miarę

samodzielnych części wypowiedzenia. Od przecinka różni się tym, że oddziela wyłącznie człony

równorzędne pod względem logioczno-składniowym, podczas gdy przecinek może rozdzielać także

człony nierównorzędne.

Średnik używany jest najczęściej w bardzo rozbudowanych wypowiedzeniach złożonych, np.

Najszlachetniejszy kamień jest ten, który kraje wszystkie inne, a siebie zarysować nie daje; najszlachetniejsze serce jest

to, które właśnie raczej da się skaleczyć, niż samo zadraśnie.

Przytrafia się często, że dobry człek jaki niewdzięcznika przygarnie; ale trafia się częściej, że niewdzięcznik taki

przepada marnie.

Średnik może również zostać zastosowany do oddzielenia pojedynczych zdań, samodzielnych pod

względem myślowo-pojęciowym, np.

Ukończył germanistykę na Uniwersytecie Warszawskim; z zawodu jest też malarzem.

Średnik należy umieścić także w zdaniach zawierających rozbudowane wyliczenia, w których

wielokrotnie użyto przecinków, np.

Kropki nie stawiamy: po tytułach dzieł i czasopism, na stronie tytułowej, na okładce i obwolucie książki; po tytułach

(nagłówkach) części, rozdziałów, paragrafów dzieła, gdy tytuł napisano w osobnym wierszu samymi wielkimi literami;

po liczbie bądź literze oznaczającej część dzieła, jeśli znajduje się w osobnym wierszu; [...]

ZNAKI PROZODYCZNE, EMOTYWNE ORAZ ZNAKI OPUSZCZENIA

Znaki tego typu stosuje się, aby w przybliżeniu oddać w piśmie takie właściwości mowy jak:

intonacja, zawieszenie głosu, przerwanie wypowiedzi spowodowane względami emocjonalnymi

albo potrzeba zwrócenia uwagi odbiorcy. Znaki prozodyczne (wielokropek, myślnik, pytajnik) są

do pełnienia tej funkcji szczególnie odpowiednie. Najbardziej interesujących przykładów z zakresie

użycie znaków tego rodzaju dostarcza literatura.

WIELOKROPEK

Wielokropek jest znakiem interpunkcyjnym składającym się z trzech kropek.

1. Służy on głównie do zaznaczania, że tok mówienia, na ogół z powodu emocji, został przerwany, np.

Milej sobie wspominam, nie dzieła waleczne i głośne, ale czyny ciche, użyteczne, i cierpienia, których nikt... Udało

mi się nie raz do kraju przedzierać, rozkazy wodzów nosić, wiadomości zbierać.

(A. Mickiewicz)

Do nóg panu dziedzicowi!... Pan kapitan... książę... darował ci... Zaledwie żołnierz zdążył schylić się i objąć kolana

księżyce, nowe uczucie zaświeciło w oczach Piotra.

(S. Żeromski)

2. Wielokropek stawiamy przed wyrazami, których czytelnik nie może w określonym kontekście oczekiwać; wprowadza więc takie treści, jak: rozczarowanie, ironia, komizm,

stylistyczny zgrzyt, np.

Myśliwy złożył się, wycelował starannie, strzelił i podniósł... szyszkę zestrzeloną z drzewa.

docsity.com

Niezłomny obrońca wolności i godności człowieka cieszył się wielkim autorytetem moralnym... jedynie wśród

najbliższych.

Jeśli puenta nie ma charakteru żartobliwego, lecz charakter neutralny lub podniosły, zamiast

wielokropka stawiamy myślnik, np.

Hume zaś [...] zerwał z tym: nie ma podstaw do przyjmowania, że wrażenia mają przyczyny w zewnętrznych

substancjach. Są wrażenia i – koniec.

3. Za pomocą wielokropka umieszczonego w nawiasie kwadratowym (czasem okrągłym, sporadycznie także ostrokątnym) oznaczany opuszczenie fragmentu cytowanego tekstu, np.

Wiele elementów gwarowych znajduje się w utworach A. Dygasińskiego, M. Konopnickiej, H. Sienkiewicza [...],

jednakże właściwe wprowadzenie gwary do literatury jest dopiero zasługą pisarzy okresu Młodej Polski[...].

(Encyklopedia języka polskiego)

4. W przypadku zbiegu znaków postępujemy następująco:

a) Jeżeli wielokropek zbiega się z przecinkiem, średnikiem lub kropką – znaki te opuszczamy, np.

On sam wydawał się bardzo przyjemny, ot, wrażliwy, inteligentny, kulturalny... ale jego wielkość?

(W. Gombrowicz)

Ale to inteligentny człowiek. Przyzwoity... I sympatycznie wygląda na trybunie.

(S. Kisielewski)

b) Jeżeli wielokropek zbiega się z pytajnikiem, wykrzyknikiem lub pauzą, znaki te umieszczamy w tekście, np.

Czy jest ona tu z wami...? Dlaczego jej nie widzę...? Śmie jeszcze tu być...? – Irytowała się Halina.

Jak strasznie gorąco...! Oddychać nie ma czym...! Wody, wody...! – krzyczał zmęczony pan Filipski.

(H. Sienkiewicz)

Wyjątkiem jest sytuacja, gdy stosujemy wielokropek w nawiasie do oznaczenia

opuszczeń w cytacie. W takim wypadku znaki interpunkcyjne podajemy za tekstem

cytowanym.

Wielokropek należy rozróżniać od wykropkowania, którym zastępuje się litery

pominięte w wyrazach nieprzyzwoitych, wulgarnych, np.

Niestety, tan pomysł jest do d... - powiedział rozzłoszczony.

MYŚLNIK

Myślnik (pauza) może pełnić różne funkcje. Funkcja prozodyczna jest dla niego podstawowa,

lecz z pełnieniem tej funkcji wiąże się często oznaczanie opuszczonych lub

niewypowiedzianych fragmentów tekstu. Obu tym funkcjom myślnika towarzyszy często

trzecia: oznaczanie stanów emocjonalnych.

1. Myślnika używany do oznaczania domyślnego członu zdania, np.

Panna Izabela od kolebki żyła w świecie pięknym i nie tylko nadludzkim, ale – nadnaturalnym.

(B. Prus)

docsity.com

Z gryzmoleniem tak jak z trunkiem: zakosztujesz – wstrząśnie tobą albo zemdli; pociągniesz drugi raz – miło...,

trzeci raz – błogo..., czwarty – bardzo miło..., piąty – jeszcze milej!... i aniś się spostrzegł, jak ni stąd, ni zowąd

nałogowym zostałeś pijakiem.

(J. Wieniawski)

2. Myślnik może zostać użyty także zamiast domyślnych czasowników jest, są przed zaimkiem to – wprowadzającym orzecznik, np.

Warszawa – to stolica polski.

Wiedza – to potęga.

Należy w tym miejscu podkreślić, że postawienie w tego typu przykładach przecinka zamiast

myślnika jest rażącym błędem interpunkcyjnym.

3. Myślnik umieszczamy też przed wyrażeniem, które w sposób ogólny ujmuje to, co wcześniej zostało scharakteryzowane w sposób szczegółowy, np.

Odległe gwiazdy i mgławice, góry niebosiężne i oceany, człowiek i bakterie – wszystko zbudowane jest z atomów.

4. Myślnik jest przydatny, jeśli chcemy oznaczyć moment zawieszenia głosu, pauzę retoryczną, np.

Świat jest oceanem szczęścia – to wiadomo. Wszyscy, którzy pływają po nim, są bardzo zadowoleni i – mają

słuszność. Że się ten i ów zachłysnął, a ktoś inny utonął – to nie argument.

(B. Prus)

5. Myślnik może wystąpić w miejscu, w którym pojawia się element nieoczekiwany, zaskakujący czytelnika, zwłaszcza jeśli ma charakter neutralny lub podniosły, np.

Zastanawiał się przez chwilę, po czym lekko podważył wieko skrzyni. Ku jego wielkiemu zdziwieniu – ustąpiło

bez oporu.

- Jakież to dziwne! Dziś byliśmy na pogrzebie, jutro będziemy na zaręczynach: co śmierć wykosi, miłość posieje –

i to jest życie.

(H. Sienkiewicz)

Jeśli jednak ów element nie ma charakteru podniosłego, powinniśmy raczej postawić

wielokropek.

6. Myślnika możemy użyć po bardziej rozbudowanych członach zdania, aby zaznaczyć powrót do głównej myśli, np.

Moskwa, nawet stara Moskwa, ta, którą oglądał Napoleon w roku 1812 i która go wówczas zachwyciła – jest

bardzo rozległa.

7. Wtrącenia ujmujemy w dwa myślniki. Znakiem wyodrębniającym słabszym od myślników są dwa przecinki, natomiast dwa nawiasy dają mocniejszy efekt wydzielenia tekstu

wtrąconego niż dwa myślniki, np.

Musiało to być – o ile dobrze pamiętam – w roku 1970.

Musiało to być, o ile dobrze pamiętam, w roku 1970.

Musiało to być (o ile dobrze pamiętam) w roku 1970.

8. Jeśli w obręb cytowanego tekstu wprowadzamy jakieś uwagi wtrącone, powinniśmy ujmować je z obu stron w myślniki, np.

Człowiek – pisze Rodziewiczówna w Czaharach – nie powinien używać nigdy dwóch wyrazów: »nigdy« i

»zawsze«.

docsity.com

9. Tak samo – w myślniki z obu stron – ujmujemy wypowiedzi narratora, które zostały wplecione do przytoczonej mowy bohaterów utworu. Jeśli fragment narracji kończy zdania,

stawiamy myślnik tylko raz. Jednocześnie na początku każdej kwestii w dialogach

literackich możemy umieszczać pojedynczy myślnik, np.

- Basenu niszczyć nie możemy – rzekł raptem Krzywosąd – gdyż na wiosnę w nim się utrzymuje nadmiar wody. Gdy przyjdą roztopy, wtedy pan doktór zobaczy, co to jest. Jeśli podnieść dno rzeki,

to woda z brzegów wystąpi i zaleje park...

- Łąkę nie park – rzekł Judym. - Tak, łąkę, a na niej myśmy posadzili najpiękniejsze krzewy.

(S. Żeromski)

10. Myślniki mogą być również stosowane w wyliczeniach, np.

Do oddzielania składników wypowiedzi służą następujące znaki interpunkcyjne:

- kropka

- średnik - przecinek.

11. W przypadku gdy dochodzi do zbiegu myślnika i innego znak interpunkcyjnego, postępujemy według następujących zasad:

a) przed myślnikiem pomijamy przecinek, np.

Nawet jeszcze w głębi snu, w którym potrzebę oparcia się i przytulenia zaspokoić musiał,

używając do tego swej osoby, zwiniętej w kłębek drżący – towarzyszyło mu uczucie

osamotnienia i bezdomności.

(B. Schulz)

b) kropkę, pytajnik i wielokropek przed myślnikiem pozostawiamy, np.

- Jeśli ktoś Kalemu zabrać krowy – odpowiedział po namyśle – to jest zły uczynek. - Doskonale! – zawołał Staś – a dobry? – tym razem odpowiedź przyszła bez namysłu: - Dobry, to jak Kali zabrać komuś krowy.

(H. Sienkiewicz)

- Ja nie uwierzę, żebyś to pan, generał Krywult!!... – jej wzrok skupił się na Wildem. – Krywult, generał Krywult... – mówiła pośpiesznie.

(J. Kaden-Bandrowski)

12. Myślnik wyznacza relacje między dwoma wyrazami lub wartościami, a w szczególności:

a) występuje między wyrazami o znaczeniach przeciwstawnych, np.

Wyrazy biały – czarny, wysoki – niski to antonimy.

b) występuje między wyrazami oznaczającymi początek i koniec jakiegoś odcinka, np.

Na trasie Warszawa – Kraków często zdarzają się wypadki.

c) zastępuje wyraz przeciwko, np.

mecz Legia – Polonia, pojedynek Gołota - Adamek

d) występuje między literami lub cyframi oznaczającymi wartości przybliżone, np.

docsity.com

Widziałem ten film 3 – 4 razy.

Na mecz przybyło 30 – 35 tysięcy widzów.

e) zastępuje określenie od do, np.

Pieniądze na spektakl należy wpłacać w terminie 13 – 20 XI br.

W latach 1756 – 1763 toczyła się wojna siedmioletnia.

W druku liczby arabskie oznaczające przedział od do rozdziela się półpauzą,

czyli kreseczką średniej wielkości, niemającą po bokach odstępów, np.1914-

1918. Półpauza używana w funkcji myślnika na po bokach spacje.

13. Myślnika należy też użyć, aby uniknąć dwuznaczności, np.

Umysł tknięty taką zarazą to umysł zamknięty, jednowymiarowy, monotematyczny, obracający się wyłącznie

wokół jednego wątku – swojego wroga.

(R. Kapuściński)

PYTAJNIK

Pytajnik (znak zapytania) służy do wskazywania na intencję osoby mówiącej, która oczekuje

odpowiedniej informacji od osoby, do której kieruje pytania. Zdania pytające maja specjalna,

odmienna od innych zdań, intonację. Należy jednak pamiętać, że nie wszystkie zdania pytające

(tzn. te, które w pisowni są zakończone znakiem zapytania) mają charakter rzeczywistych

pytań, czyli tzw. pytań samoistnych. Zdania pytające mogą wyrażać niepewność (np. Co

robić?), zdziwienie (Już północ. – Co? Północ? Tak szybko?); Tzw. Pytania retoryczne mogą

też służyć na przykład do wyrażania ironii (Któżby mógł ci zarzucać, że się mylisz?) i oburzenia

(Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie [...]?. Niektóre zaś pytania są formą prośby lub łagodnego

nakazu (Czy mógłbyś zamknąć okno? Czy nie moglibyście się uspokoić?).

Wynika stad, że – mimo podobieństw – zdania pytające mogą mieć dość zróżnicowana

intonację, a poprawne odczytywanie zdań zakończonych pytajnikiem wymaga zrozumienie ich

treści. I odwrotnie – zrozumienie treści warunkuje przestankowanie, gdyż niektóre zdania o

formie pozornie pytajnej nie wymagają znaku zapytania.

1. Pytajnik stawiamy na końcu wszystkich wymienionych wcześniej zdań pytających; również wtedy, gdy występują one w tytułach dzieł i rozdziałów, np.

Miłość to nasza? (tytuł utworu L. Staffa)

Gdzie postawić przecinek? (tytuł książki E. i F. Przybulskich)

Jeśli jednak tytuł ma formę pozornie pytajną, możemy znak zapytania opuścić, np.

Co ptaszki robią w zimie (Opowiemy wam, co ptaszki robią w zimie).

Nie należy jednak upuszczać pytajnika w tytule mającym formę pytania rozłącznego, np.

Szczyt ignorancji czy persfazja?

2. Zdania pytajne rozłączne zamykamy pytajnikiem, a gdy przed każdym członem pytania występuje partykuła czy, oddzielamy te człony przecinkami; jeśli partykuła poprzedza tylko

drugi człon przecinka nie stawiamy, np.

Czy już zmądrzał, czy jeszcze nie?

Już zmądrzał czy jeszcze nie?

Czy mam trochę czasu, czy nie?

docsity.com

Mam trochę czasu czy nie?

3. W zdaniach złożonych stosujemy następująca regułę:

a) Znak zapytania stawiamy w miejsce kropki, gdy zdaniem pytającym jest zdanie nadrzędne, np.

Czy nie wiesz przypadkiem, która godzina?

Co zrobiłbyś gdybyś znalazł się na bezludnej wyspie?

Postępujemy tak bez względu na kolejność tych zdań.

b) Znaku zapytania nie stawiamy, gdy zdaniami pytającym jest zdanie podrzędne (jest to tzw. pytanie zależne), np.

Wiedział, co w trawie piszczy.

Pamiętam dobrze, kto to powiedział.

Jak to naprawdę było, nikt dokładnie nie wiedział.

c) Zdania współrzędne, z których drugie jest pytajno-przeciwstawne (zaczyna się od ale czy, ale co, ale jak itp.), zamykamy pytajnikiem, np.

Mówił, że nie ma czasu, ale czy to prawda?

Zapewniał o swojej lojalności, ale jak to sprawdzić?

4. Pytajnika w nawiasie używamy wówczas, gdy mamy wątpliwości co do treści poprzedzającego wyrazu lub zdania, np.

Dziadek wrócił z Ameryki w 1925 (?) roku.

5. Znak zapytania zastępuje znaki interpunkcyjne oddzielające oraz dwukropek, toteż w przypadku gdy dochodzi do zbiegu znaków, pytajnik pozostawiamy, a kropkę, średnik,

przecinek i dwukropek powinniśmy pominąć, np.

Kto jest autorem słów: czy wiesz, co to jest marzycielstwo? To jest tęsknota za prawdą – czy nie Narcyza

Żmichowska?

Po znaku zapytania można postawić tylko wielokropek, myślnik albo wykrzyknik oraz

cudzysłów i nawias zamykający:

A rewolucja?... Ten chrzcin obrzęd krwawy

Odradzającej się ludzkości?...

(J. Kasprowicz)

6. Pytajnik można łączyć z wykrzyknikiem:

a) Wykrzyknik umieszczony po pytajniku zwiększa emfazę, np.

Hej! Czy przyjdzie czas, co łzy te spłoszy?!...

(J. Kasprowicz)

b) Pytajnik po wykrzykniku może oznaczać emocję, zdziwienie, zakwestionowanie treści zdania wykrzyknikowego, np.

Twoim zdaniem to są głupstwa!?

docsity.com

7. Jeśli pytajnik występuje na końcu zdania, wyraz następujący po nim, jako rozpoczynający nowe zdanie, musi zaczynać się wielką literą; mała litera po pytajniku oznacza, że stoi on w

miejscu innego znaku oddzielającego.

WYKRZYKNIK

Wykrzyknik służy do oznaczania emocjonalnego zabarwienia wypowiedzi, uwydatnienia jej

charakteru żądającego lub rozkazującego. W zakresie użycia wykrzyknika piszący ma dużą

swobodę. Jednak nie należy nadużywać tego znaku, gdyż jego zbyt duża liczba w tekście będzie

oznaczać nadmierną egzaltację i – z punktu widzenia większości użytkowników języka – jest

rażąca. Użycie wykrzyknika najlepiej ograniczyć do wypadków wskazanych poniżej.

1. Znak wykrzyknienia powinien zostać użyty po wszelkich okrzykach, zawołaniach, stanowczych żądaniach lub stwierdzeniach, na które mówiący kładzie bardzo silny nacisk,

np. Czas na obiad!

Proszę o ciszę!

Wszystkiego najlepszego!

a) Znaku wykrzyknienia używamy też po wyrazach-wykrzyknikach (np. och!, ach!, ciach!, o!). Jednak w wielu przypadkach, zwłaszcza, gdy chcemy podkreślić, iż wypowiedź nie jest

silnie emocjonalna, wykrzyknik po takich wyrazach możemy zastąpić przecinkiem, np.

O! popatrz, to Kowalski.

Halo, słucham, halo!

b) Jeśli został użyty tryb rozkazujący, wykrzyknika nie trzeba koniecznie używać, można go zastąpić kropka. W ten sposób możemy oznaczyć niską temperaturę uczuciowa wypowiedzi,

np.

Przynieś mi to we wtorek.

Nie przejmuj się tym zbytnio.

c) I odwrotnie: wypowiedzenia, które mają formę zdań oznajmujących lub warunkowych, a oznaczają polecenie, rozkaz, możemy zamknąć wykrzyknikiem, np.

Mógłbyś wreszcie zacząć myśleć poważnie o życiu!

Pójdziesz tam jeszcze dziś!

2. Możemy postawić dwa, a nawet trzy wykrzykniki, jeśli wymaga tego silne zabarwianie emocjonalne wypowiedzi, np.

Dosyć! Dosyć tego!!!

3. W zdaniach rozpoczynających się od wołacza lub wyrazu wykrzyknik możemy stosować następującą interpunkcję:

a) Po wołaczu lub wyrazie wykrzykniku możemy umieścić przecinek, a znak wykrzyknienia na końcu, np. Dzieci, proszę wstać! Hop, hop, tu jesteśmy!

b) Po wołaczu lub wyrazie-wykrzykniku oraz na końcu zdania możemy postawić wykrzyknik, np. Dzieci! Proszę wstać! Hop! Hop! Tu jesteśmy!

docsity.com

c) Po wołaczu lub wyrazie wykrzykniku możemy postawić znak wykrzyknienia,

natomiast na końcu zdania kropkę, np. Dzieci! Proszę wstać. Hop! Hop! Tu jesteśmy.

Tekst po wykrzykniku na ogół zaczynamy wielką literą, wolno jednak użyć litery małej,

co oznacza na ogół, że następujący po wykrzykniku tekst jest dalszą częścią zdania

pojedynczego.

4. Gdy wykrzyknik zastępuje kropkę, następujące po nim wypowiedzenie musi zaczynać się wielką literą, np.

Jakież to denerwujące, gdy arystokracja nie umie się zachować! Tak mało się od nich wymaga, a nawet tego nie

potrafią!

5. Za pomocą wykrzyknika w nawiasie zaznaczamy, ze we fragmencie poprzedzającym nie ma pomyłki. W ten sposób oznaczamy także cytaty zawierające błąd: wykrzyknik w nawiasie

(!) sygnalizuje, iż błąd nie pochodzi od cytującego, lecz od autora cytowanego tekstu.

Czasem zwłaszcza w pracach naukowych, stosuje się też oznaczenie (sic!) – łacińskie tak.

Można więc stosować dwa rodzaje zapisu:

W serii Biblioteka Pisarzów (!) Polskich wydano najcenniejsze utwory literackie.

W serii Biblioteka Pisarzów (sic!) Polskich wydano najcenniejsze utwory literackie.

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 8 pages
Pobierz dokument