Oblicza procesów narodotwórczych w Ameryce Łacińskiej - Notatki - Politologia, Notatki'z Politologia
Moniczka
Moniczka12 June 2013

Oblicza procesów narodotwórczych w Ameryce Łacińskiej - Notatki - Politologia, Notatki'z Politologia

PDF (253.4 KB)
6 strona
1Liczba pobrań
401Liczba odwiedzin
Opis
Politologia: notatki z zakresu politologii przedstawiające oblicza procesów narodotwórczych w Ameryce Łacińskiej.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 6
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

1

Oblicza procesów narodotwórczych w Ameryce Łacińskiej

Wokół tego zagadnienia krąży szereg pytań….czyli naród czy społeczeństwo

obywatelskie, kultura czy cywilizacja, wielokulturowość czy monocentryzm,

konserwatywny czy liberalny model rozwoju, chrystianizacja, czy synkretyzm religijny,

europejska, czy własna, latynoamerykańska droga rozwoju, naród-państwo czy naród-kultura?

Rzeczywisty przebieg procesów narodotwórczych w Ameryce Łacińskiej mieści się pomiędzy

tymi dychotomiami...właściwymi dla dwóch europejskich tradycji — oświeceniowej i

romantycznej. Obie tradycje łączył sąd, że ludy autochtoniczne obu Ameryk znalazły się w

procesie rozwoju i postępu poza głównym nurtem Historii. Myśl oświeceniowa głosiła prymat

europejskiego państwa narodowego nad tradycją, językiem, religią i kulturą, jako czynnikami

integracyjnymi w przeciwieństwie do myśli romantycznej, dla której to naród, wspólnota

kulturowa były najważniejsze. O ile w przypadku państw homogenicznych narodowo

relatywnie wielką i wcześniejszą niż instytucje państwowe rolę w procesach narodotwórczych

odegrała kultura — w tym język, sztuka, literatura, religia — to w przypadku

wieloetnicznych, złożonych społeczeństw obywatelskich najważniejszym czynnikiem

scalającym niejednorodny substrat ludnościowy było i jest państwo. Argentyna, Chile,

Paragwaj czy Brazylia lokują się bliżej koncepcji narodu-państwa, inne, mniej zintegrowane

rasowo i etnicznie, jak Peru, Ekwador czy Kolumbia, zachowują jedność terytorialną,

polityczną, ekonomiczną i kulturową dzięki instytucjom państwa.

Do lat 40. XIX wieku w toku wojen o niepodległość w Ameryce Łacińskiej pojawiło

się 18 nowych państw. Tak naprawdę struktura społeczna nie uległa gruntownej zmianie,

doszło jedynie do wymiany elit (Kreole). Rozpoczął się trudny (polityczne walki frakcyjne,

separatyzmy, militaryzm, problemy gospodarcze) proces budowy państw narodowych, a także

jeszcze trudniejszy proces kształtowania narodów czyli „wspólnot wyobrażeniowych” wg

słynnego antropologa Benedicta Andersona. Wyróżniły się dwie osie sporu o kierunek

procesu budowy państwowości, społecznej konsolidacji. Z jednej strony miał miejsce

antagonizm między zwolennikami federalizmu i centralizmu. Z drugiej strony wykształciły

się dwie ważne koncepcje procesów narodotwórczych: konserwatywna i liberalna. Nie

wiązały się one z istnieniem partii politycznych w dzisiejszym rozumieniu tego słowa, ale z

grupami reprezentującymi określone ideologie (ich członków łączyło często pokrewieństwo

czy też pochodzenie z tego samego regionu). Tym co je od siebie odróżniało była kwestia

zakresu udziału ludów autochtonicznych w tworzeniu nowego porządku społecznego. Jedna

głosiła prymat białej, chrześcijańskiej ludności, druga natomiast dopuszczała udział ludności

docsity.com

2

tubylczej. Konserwatyści chcieli zachować jak najwięcej z odchodzącego w przeszłość

porządku kolonialnego (z silną władzę centralną-najlepiej w rękach monarchy, tradycyjną

strukturą społeczną, hierarchią, przywilejami, niewolnictwem, silną pozycją kościoła

katolickiego, a w dziedzinie gospodarki z interwencjonizmem państwowym). Liberałowie

chcieli natomiast naśladować wzorce europejskie (brytyjskie, francuskie) oraz

północnoamerykańskie, sprowadzić różne rasy, kultury Ameryki Łacińskiej do wspólnego

„pierwszoświatowego” mianownika. Opowiadali się za władzą zdecentralizowaną (luźna

konfederacja stanów lub prowincji), porządkiem społecznym opartym na wartościach

równości, wolności, osłabieniem supremacji kościoła i liberalizmem gospodarczym. Ogólnie

rzecz ujmując do lat 70. XIX wieku konserwatyści mieli przewagę na większości terytorium

Ameryki Łacińskiej, później ich miejsce zastąpili liberałowie. Na początku XX wieku słabnie

homogenizująca na modłę europejską różnorodność kulturową siła liberałów, a do głosu

dochodzą postulaty zachowania kulturowych odrębności w Ameryce Łacińskiej. Obrona

kulturowej niezawisłości regionu stała się jeszcze istotniejsza w obliczu rosnącej potęgi

politycznej, ekonomicznej USA. Dla przykładu podać można koncepcję „kosmicznej rasy”

(la raza cosmica) meksykańskiego filozofa Jose Vasconcelosa (1882-1959) – reprezentanta

nacjonalizmu kulturowego (gloryfikacja indiańskiej przeszłości – twórczość Diega Rivery –

słonia, który związał się z gołębicą – Fridą Kahlo. „Kosmiczna rasa” miałaby powstać z

połączenie krwi Indian i Hiszpanów, nie tylko w Meksyku, ale w całej Ameryce Łacińskiej.

Brazylia, Kostaryka i Chile relatywnie szybko osiągnęły etap politycznej stabilizacji

po wojnach wyzwoleńczych, a zatem wcześnie mogły rozpocząć proces budowy państw

narodowych. Czynnikami warunkującymi ten proces było osiągnięcie politycznej i

ekonomicznej równowagi. Proces budowy ładu politycznego i gospodarczego

zapoczątkowany został w tych krajach już przed 1840 rokiem. W skrajnie odmiennej sytuacji

znajdowały się Meksyk i Peru (polityczny chaos rozciąga się tu na długi okres dwóch

pokoleń). Na skali politycznej i ekonomicznej stabilności między tymi dwoma ekstremami

znajdowało się 13 pozostałych młodych państw Ameryki Łacińskiej.

Przykłady synkretyzmu kulturowego w Ameryce Łacińskiej

Synkretyzm w antropologii oznacza świadomy bądź nieuświadomiony akt nadawania

starym symbolom nowych znaczeń lub łączenie nowych symboli ze starymi znaczeniami.

Przybiera on najczęściej wymiar religijny, może mieć charakter symetryczny bądź

asymetryczny (dominacja jednej grupy nad drugą, konflikt). Amerykę Łacińską jako ofiarę

docsity.com

3

brutalnej chrystianizacji charakteryzuje silny synkretyzm religijny. W wyniku zderzenia

kultur (indiańska, afrykańska, europejska), wymieszania się elementów chrześcijaństwa z

wierzeniami ludności autochtonicznej wytworzyły się wierzenia specyficznie amerykańskie.

Kulturowemu synkretyzmowi Ameryki Łacińskiej sprzyjał fakt, iż kultury składające się na

ten szczególny amalgamat różniły się od siebie znacząco (chociażby w sposobie pojmowania

czasu: cykliczność czasu ludności rdzennej versus linearność czasu europejskiego).

Przykładami takiego niepełnego podboju duchowego dokonanego przez Europejczyków,

synkretyzmu religijnego są: ludowy katolicyzm w Meksyku, Ameryce Środkowej i w Andach

oraz afrykański składnik religii praktykowanych w Brazylii (candomble) i na Karaibach.

Przykłady ludowego katolicyzmu:

 Kult Matki Bożej z Guadalupe – jeden z ważniejszych przykładów synkretyzmu – jest

wciąż żywy: Matka Boża miała ukazać się Juanowi Diego, indiańskiemu chłopu w

1531 roku, nakazać budowę kościoła w miejscu objawienia (w tradycji religijnej

Azteków miejsce to było kojarzone z boginią ziemi Tonantzin). Łączą się tu zatem

dwa elementy: prekolumbijskie bóstwo i postać w religii katolickiej. Wg historyków

zajmujących się tym fenomenem religijnym pierwsze wiarygodne dowody na jego

powszechne praktykowanie pochodzą z połowy XVII wieku. W XIX wieku Matka

Boża z Guadalupe stała się symbolem narodowym.

 Innym przykładem swoistego połączenia pewnych elementów prekolumbijskich

wierzeń, obrzędów i katolicyzmu są obchody Święta Zmarłych (Dia de los Muertos)

trwające prawie tydzień na przełomie października i listopada.

Religie afrobrazylijskie – przez kilkaset lat zakazane, obecnie akceptowane i swobodnie

praktykowane. Spośród animizmu, islamu i chrześcijaństwa ludności afrykańskiej

najsilniejszy wpływ wywierał sprowadzony głównie z Afryki Zach animizm (wiara w

obecność duchów). Na Karaibach i w Brazylii spośród 100 różnych bóstw afrykańskich

przyjęło się ok. 15-20. Religia candomble: praktykowana w pn-wsch Brazylii stanowi swoiste

połączenie kultów animistycznych z elementami chrześcijaństwa. Rozpowszechniona została

głównie za sprawą przedstawicieli ludu Joruba (Afryka Zach).

Tranzycja od reżimów autorytarnych do demokracji i od konfliktu do pokoju w

Ameryce Łacińskiej – okoliczności, najważniejsze problemy i zagrożenia, postępy i

wyzwania

docsity.com

4

Tranzycja od autorytaryzmu do demokracji w Ameryce Łacińskiej rozpoczęła się pod

koniec lat 70. w Ekwadorze, Republice Dominikany i Peru. Zakończyła się natomiast na

początku lat 90. w Panamie, Chile, Nikaragui i Paragwaju. W tym okresie (lata 70.-90.)

wprowadzono zmiany w funkcjonowaniu systemów politycznych państw

czyli…zapoczątkowano proces decentralizacji polityki, administracji państwowej, podjęto

starania stworzenia społeczeństwa obywatelskiego. Na plan pierwszy sceny politycznej

zaczęły przebijać się nowe podmioty – grupy społeczne do tej pory marginalizowane i

wykluczane z udziału w politycznym procesie decyzyjnym. Lata 90. były też świadkiem

zakwestionowania modelu demokracji przedstawicielskiej, który powinien w teorii opierać się

na sprawnie działającym systemie partyjnym. Przyczyną tego zjawiska był fakt, iż tradycyjne

partie polityczne pogrążyły się w sytuacji kryzysu (korupcja, brak demokracji wewnętrznej).

Oprócz tego w regionie nie sprawdził się społecznie gospodarczy liberalizm (w większości

państw władzę przejmuje lewica). W konsekwencji Ameryka Łacińska zaczęła poszukiwać

własnego modelu rozwoju politycznego, ekonomicznego, modelu demokracji, który miał

łączyć narzędzia demokracji bezpośredniej i uczestniczącej (referenda i plebiscyty).

Mechanizmy demokracji bezpośredniej najszerzej implementowane były w takich krajach jak

Boliwia, Ekwador, Wenezuela.

Jakie inne zjawiska oprócz kryzysu demokracji przedstawicielskiej uwidoczniły się

upowszechniły w tym okresie? Wzrost znaczenia wyborów, trwałość demokracji elektoralnej,

umocnienie roli władzy wykonawczej poprzez zmiany ustrojowe, konstytucyjne. Zakres

władzy wykonawczej zaczyna dominować nad władzą ustawodawczą (tendencje do reelekcji

prezydenta, wydłużenie kadencji prezydenta, wydawanie dekretów z mocą ustaw,

zredukowanie legislatywy do formy jednoizbowej w Wenezueli i Ekwadorze, w ponad

połowie państw regionu władza wykonawcza uzyskuje uprawnienia legislatywy w zakresie

kształtowania budżetu i polityki podatkowej). Pojawia się nowe zjawisko – nowy populizm,

apolityczne formy przywództwa. Demokracja elektoralna: wzrasta znaczenie instytucji

wyborów w procesie konsolidacji demokracji czemu służą reformy systemów wyborczych

realizowane w większości państw. Np. na mocy konstytucji Ekwadoru z 2008 roku

wprowadzono władzę wyborczą (Funcion Electoral). Ma ona za zadanie realizowanie praw i

aktywności politycznej obywateli na drodze wyborów. Inną zmianą w procedurze wyborczej

było wprowadzenie drugiej tury głosowania w oparciu o zasadę większości. Jej celem było

zwiększenie poziomu legitymizacji władzy. Nie została przeprowadzona w Meksyku,

Wenezueli, Hondurasie, Panamie i Paragwaju. Temu zadaniu służy także wprowadzenie

instytucji reprezentujących interesy społeczne (min. Rzecznik Praw Obywatelskich), które w

docsity.com

5

większości państw są umocowane konstytucyjnie. Oprócz tego administracja państwowa

ulega decentralizacji poprzez zwiększenie roli władzy lokalnej. Realizowane są reformy

dotyczące partii politycznych (wymóg demokratycznej działalności wewnątrzpartyjnej czy też

wyboru kandydatów na funkcje państwowe zgodnie z procedurami demokratycznymi).

Wzrasta polityczna aktywność kobiet (w okresie tranzycji 5 kobiet objęło stanowisko

prezydenta: Violeta Barrios de Chamorro- Nikaragua, Mireya Elisa Moscoso- Panama,

Michelle Bachelet- Chile, Cristina Fernandez de Kirchner- Argentyna, Laura Chinchilla

Miranda- Kostaryka). Zaznaczył się wzrost partycypacji politycznej Latynoamerykanów z 7%

(1998) do 11% (2008) oraz wzrost liczby demokracji skonsolidowanych. Proces konsolidacji

demokracji zachodzi jednak w warunkach nierozwiązanych problemów społecznych (wysoki

poziom ubóstwa, wykluczenie społeczne) i gospodarczych o wymiarze wewnętrznym jak i

zewnętrznym (niestabilność wywołana globalnym kryzysem gospodarczym).

Wyjątki od reguły…czyli proces tranzycji nie zachodzi bez zakłóceń. Powrót do

autorytaryzmu nie jest bowiem niemożliwy a sprzyja mu autorytarna kultura polityczna

utrwalona w przeszłości w społeczeństwach tego regionu oraz znacząca rola sił zbrojnych w

procesie tranzycji. Przykłady tych zakłóceń, symptomy regresu demokracji w regionie:

zamach stanu dokonany na rząd demokratycznie wybranego prezydenta Mauela Zelayę w

Hondurasie (2009) – był to pierwszy zamach, który zakończył się sukcesem od czasu

„autozamachu” Alberto Fujimoriego w 1992 roku w Peru. Inne przykłady dekonsolidacji

systemów w czasie tranzycji: próba „autozamachu” prezydenta Gwatemali Jorge Serrano

Eliasa (1993), inna próba zamachu stanu- w Wenezueli w 2002 roku kiedy to usunięty został

na krótką chwilę z urzędu prezydenta Hugo Chavez Frias. Kryzys w Ekwadorze – w latach

1997-2005 odwołano z urzędu 3 prezydentów, Haiti: w 2004 roku prezydent Jean-Bertrnad

Aristide został pozbawiony władzy i zmuszony do opuszczenia kraju.

Rozpowszechniający się fenomen populizmu (skutek niezaspokojonych potrzeb

społecznych) zagraża sprawnemu funkcjonowaniu demokracji. W sytuacji kiedy

skorumpowane elity oskarżane są o złe rządzenie i padają ofiarą krytyki społecznej poparciem

zaczynają cieszyć się apolityczni liderzy niezwiązani z tradycyjnym systemem partyjnym. W

wyniku kryzysu systemów partyjnych upowszechniają się społeczne (horyzontalne) ruchy

protestu (np. Movimento de Trabajadores Sin Tierra w Brazylii czy Ejercito Zapatista de

Liberacion Nacional w Meksyku). Osiągnięcie stanu równowagi w układzie wertykalnym

(sprawne funkcjonowanie systemu przedstawicielskiego) i horyzontalnym (oddolne

inicjatywy społeczne) wydaje się warunkować konsolidację demokracji w regionie.

docsity.com

6

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome