Historia języka polskiego - Notatki - Historia języka - Część 1, Notatki'z Historia języka. University of Warsaw
Warsawa
Warsawa1 March 2013

Historia języka polskiego - Notatki - Historia języka - Część 1, Notatki'z Historia języka. University of Warsaw

PDF (677.2 KB)
13 strona
1000+Liczba odwiedzin
Opis
Notatki dotyczące historii języka polskiego z podziałem na regiony.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 13
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

1/25

Historia języka polskiego (filologia polska zaoczne)

PODRĘCZNIKI:

1. Z. Klemensiewicz, Historia języka polskiego, Warszawa 1974 2. S. Dubisz, Język - historia - kultura, Warszawa 2002 3. H. Rybicka-Nowacka, Szkice z dziejów polskiego języka literackiego, Warszawa 1990. 4. B. Walczak, Zarys dziejów języka polskiego, Poznań 1995. 5. Rozprawy o historii języka polskiego, red. S. Borawski, Zielona Góra 2005.

I. - 30. 09. 2006

I. 1 Przegląd lektur; ghjp a hjp;

I. 2 Metody badań historycznojęzykoznawczych;

1. 3 Periodyzacja:

1. 3. 1 epoka przedpiśmienna

1. 3. 2 epoka piśmienna

1. 3. 3 doba staropolska

1. 3. 4. doba średniopolska

1. 3. 5 doba nowopolska

II. 14. 10. 2006, 28. 10. 2006

II. 1 Dialekty polskie: podział ogólny;

II. 1. 1 wielkopolski,

II. 1. 2 małopolski,

II. 1. 3 mazowiecki,

II. 1. 4 śląski.

II. 2 Język literacki a gwary.

II. 3 Język regionalny - kaszubszczyzna.

1. Encyklopedia wiedzy o języku polskim, Wrocław 1978 (hasła: dialektologia historyczna, dialekt: małopolski, mazowiecki, wielkopolski, kaszubski, śląski, gwara, dialekty polskie,

2. M. Kucała, Twoja mowa cię zdradza. Regionalizmy i dialektyzmy języka polskiego, Kraków 1994. 3. J. Reichan, Gwary polskie w końcu XX wieku, w: Polszczyzna 2000. Orędzie o stanie języka na przełomie tysiącleci, red. W.

Pisarek, Kraków 1999, s. 262-278.

4. H. Popowska-Taborska, Kaszubszczyzna. Zarys dziejów, Warszawa 1980. 5. J. Treder, Język kaszubski; poradnik encyklopedyczny, Gdańsk 2002.

II. 1. 1 WIELKOPOLSKA:

CECHY DIALEKTU WIELKOPOLSKIEGO:

 Udźwięczniająca fonetyka międzywyrazowa

 Brak mazurzenia

 Żadna zmiana nie dotyczy spółgłosek

 Nosowe wymawiane w sposób rozłożony i podwyższony: u←ą (on, om)← a →ę (em, en)→i

 charakterystyczne podwyższenie melodii, tzw. zaśpiew, zwykle na końcu zdania, z wydłużeniem ostatniej sylaby np. do widzeniaa, gdzie a wymawiane jest wyraźnie wyżej

 wymowa o zamiast a np. : Kolejorz (Kolejarz), chłopok (chłopak)

 wymowa u lub ó zamiast o np. : cóś (coś), doktór (doktor)

 wymowa ło, łe, ły w miejscu o lub ó np. : łoko (oko), łyn (on), młost (most). Może to spowodować bardzo silne zniekształcenie: płet stołym (pod stołem) lub Łodejdź łobuzie łod łokna, bo cię łobleje bez łeb łodom łod łogórków (Odejdź łobuzie od okna, bo

ci obleję głowę wodą od ogórków)

 wymowa ły zamiast ło i łó np. : łyszko (łóżko)

 wymowa y zamiast e - mlyko (mleko), chlyb (chleb)

 wymowa y lub i zamiast końcówki -ej np. : gorzy (gorzej), lepi (lepiej)

 wymowa ej zamiast aj np. : dej (daj), trzymej (trzymaj)

 wymowa oł zamiast eł np. : diaboł (diabeł)

 wymowa u zamiast ół, uł lub łu np. : na du (na dół), dugi (długi), suchaj (słuchaj)

 wymowa uł zamiast ił lub ył np. : kupiuł (kupił), buł (był)

 wymowa końcówki -om zamiast -ą np. : jakom (jaką), pałkom (pałką)

udźwięcznienia międzywyrazowe, czyli dźwięczna wymowa ostatniej spółgłoski w wyrazie, gdy wyraz następny zaczyna się od samogłoski lub spółgłoską l, ł, m, n, ń, r np. : krug otfrunoł (kruk odfrunął), schyłeg nocy (schyłek nocy), mozd Rocha (most

Rocha)

docsity.com

2/25

 wymowa dźwięczna w po głoskach beźdźwięcznych (brak wymowy kwas jako kfas)

 miękka wymowa niektórych wyrazów typu: drzaźnić (drażnić), dźwi (drzwi), śpilka (szpilka)

 zmiany pojedynczych spółgłosek w grupach spółgłoskowych np. : krzest (chrzest), ślizgi (śliski) letki (lekki)

 stosunkowo liczne uproszczenia (najczęściej strz, trz i drż do szcz, cz i dż) np. : czy (trzy), szczała (strzała), baży (bardziej), poedział (powiedział)

 w niektórych wyrazach zamiana ń na j np. : gnieźniejski (gnieźnieński)

 przyrostki zdrabniające -ik, -yszek np. : wózik (wózek), kamyszek (kamyczek)

 zmiana rodzaju np. : por - pora, zapałka - zapałek, magiel - magla

 zmiana końcówek w pewnych rzeczownikach: niektóre rzeczowniki rodzaju żeńskiego zmieniają w dopełniaczu końcówkę z -ę na -ą np. : lekcją (lekcję); mianownik liczby mnogiej wesoła (wesela), a w liczbie mnogiej dopełniacz tych wesół (tych wesel); w

odmianie przymiotnikowej form męskoosobowych zamiana koncówki -y na -i np. : dobzi (dobrzy), dzici (dzicy); w dopełniaczu

liczby mnogiej końcówka -ów występuje również w rodzaju żeńskim np. : myszów (myszy), wsiów (wsi); zmiana miejscownika

nazw niektórych krajów np. : do Prusiech (do Prus), z Węgrzech (z Węgier), do Włoszech (do Włoch); końcówka narzędnika

ujednolicana do -ami np. : dzieciami (dziećmi), ludziami (ludźmi); celownik liczby pojedynczej rodzaju męskiego zakończony na

-ewi, zamiast -owi np. : wujewi (wujowi)

 niestandardowy dobór niektórych zaimków np. : te słońce (to słońce)

 zmiany w wymowie czasowników: zmiany w formie niektórych bezokoliczników np. : ućknąć (uciec), stojeć (stać); zmiany we wzorze odmiany np. : bierę - bieremy - bierą (biorę - bierzemy - biorą); końcówka -imy zamiast -iśmy w czasownikach, np.

widzielimy, bylimy, mielimy; końcówka -ym zamiast -em w czasownikach, np. widziołym, byłym, miołym (widziałem, byłem,

miałem); zmiany w tworzeniu czasu przeszłego np. : szłem (szedłem), żym był (żem był - popr. byłem); zmiany w tworzeniu

imiesłowów biernych np. : ukradzone (ukradzione), zamiecone (zamiecione); zmienione formy przysłówków np. : możno

(można), skędy (skąd); podwajanie niektórych przyimków: zez domu (z domu) wew domu (w domu)

 niemiecki wzór wymowy: litera s w zapożyczeniach wymawiana jako z np. : senzacja (sensacja), uniwerzytet (uniwersytet); niemiecka wymowa sąsiadujących samogłosek eu i ea np. : Ojropa (Europa), idejał (ideał); obok licznych niemieckich

zapożyczeń np. : kista (skrzynia niem. Kiste) pojawiają się kalki czyli dosłowne tłumaczenia np. szkolnica (uczennica niem.

Schülerin) czasem nawet całych zdań np. : On jest 20 lat stary (On ma 20 lat niem. Er ist 20 Jahre alt); obecnie już rzadszy

niemiecki szyk zdania np. : maszyna do chleba krajania (maszyna do krojenia chleba), to jest ale źle (niem. das ist aber schlecht)

 nienależące do kanonu literackiego gwary lecz po II wojnie światowej typowe i bardzo rozpowszechnione w gwarze poznańskiej jest dodawanie we wszelkiego rodzaju wypowiedziach słowa nie, nawet w zdaniach twierdzących, - np. zdanie Ładna jest ta

dziewczyna, nie? nie jest wcale ani pytające, ani zaprzeczające.

II. 1. 3 MAZOWSZE

Jest, poza kaszubskim, najbardziej odrębnym z dialektów polskich i zarazem najbardziej ekspansywny. W dialekcie

mazowieckim występuje mazurzenie, fonetyka międzywyrazowa nieudźwięczniająca (ubezdźwięcznienie spółgłosek przed

samogłoskami w nagłosie następnego wyrazu). Z innych ważniejszych cech należy wymienić asynchroniczną wymowę spółgłosek

wargowych palatalnych. Największą odrębnością fonetyczną charakteryzują się Kurpie.

Cechy charakterystyczne to m. in. : wymowa grup głosek ke, ge jak kie, gie, a kę, gę jak ke, ge (np. : nogie, rękie, kedy,

kerować); brak zmiękczenia głoski l (a więc: lytr, lysa, lymuzyna); w zakresie fleksyjnym – końcówkę narzędnika liczby mnogiej -

mi wymawia się -my. Obecnie rzadko używa się dialektu mazowieckiego, na Mazowszu mówi się przeważnie językiem literackim.

Dialekt mazowiecki miał swoje korzenie na terenie województwa płockiego. Wydłużony kształt tego regionu ciągnie się

pasmowo od Łęczycy i Piątku na północ aż poza Sierpc. Tak więc nie jest to teren językowo jednorodny. Różnice dotyczą zwłaszcza

krańców północnych i południowych, gdzie kształtowanie się stosunków językowych dokonywało się w odmiennych warunkach i

pod wpływem innych czynników sprawczych. Mniej zróżnicowane okazują się pogranicza wschodnie i zachodnie, gdyż należy

jedynie wyodrębnić wąski pas wsi położonych poza linią Skrwy (zwłaszcza w jej górnym biegu), który charakteryzuje się znaczną

odrębnością systemową i przynależy językowo do tzw. gwar dobrzyńskich. Na lewym brzegu Wisły różnice między częścią

wschodnią a zachodnią mają charakter raczej ilościowy niż jakościowy. Najstarsze ślady zasiedlenia na tym terenie skupiają się w

obrębie tzw. Niziny Mazowieckiej po Pułtusk, Płock, Grójec i Czersk. Z tego powodu Wisła nie stanowiła tu pierwotnie bariery

językowej, a rozciągające się po obu jej stronach gwary należały do tego samego zespołu językowego, nazywanego dialektem

mazowieckim. Stanowiły, więc one pierwotnie centrum wytwarzania innowacji, które następnie ekspandowały wszystkich

kierunkach.

CECHY DIALEKTU MAZOWIECKIEGO:

 Ustalenie się na miejscu prasłowiańskiego zgłoskotwórczego ‘l’ grupy ‘oł’ z poprzedzającą spółgłoską miękką w wyrazach takich jak wiolna (on) miołł, piołł

 Ubezdźwięcznianie końcowej spółgłoski wyrazu w pozycji przed samogłoskami lub spółgłoskami r, ł, ł, m, n, ń rozpoczynającymi następny. Podobnie też przed ruchomą końcówką osobową w formach czasownika, np. posetem, zjatem,

ukratem, śatem.

 Rozwój spółgłosek dziąsłowych sz, ż, cz, di w s, z, c, dz, czyli tzw. mazurzenie, np. żyto, cysty, kasa itd. Nie dotyczy to tej głoski, która w ortografii odnawiana jest znakiem rz, a więc kszys, pszyset, drzewo.

Stwardnienie (w pozycji przed), skutkiem czego wyrazy typu lipa, malina wymawia się niemal jak lypa, malyna.

Rozłożenie artykulacji spółgłosek wargowych miękkich p, b, w, f, m na połączenia pj, bj, wj, fj, mj, a nawet w niektórych regionach Mazowsza na pś, bź, wź, fś, mń lub grupy ze spółgłoską ch miękkie, np. pjana – pśana – pchiana, wjino – wźino –

whino, mjasto – mńasto, mjeśunc – mńeśunc itd. Ponieważ niektóre z tych grup mogą podlegać następnie uproszczeniom,

usłyszeć też można realizacje typu ńasto "miasto", kańeń "kamień" (ona) ńała "miała" itp. Unikanie tej cechy gwarowej prowadzi

do hiperpoprawnego zastąpienia ń przez miękkie m w wyrazach takich jak nitka, nisko, śnieg, które przybierają postać mitka,

misko, śmiek. W związku z wymową spółgłosek wargowych miękkich pozostają też powszechne na tym terenie realizacje typu

docsity.com

3/25

śfyńa, śfat, śfeca, ćfartka, ńedźweć itd., oraz końcówka narzędnika liczby mnogiej -amy, np. z namy, nogamy, polarny[3] i

zaimki me "mnie" oraz my "mi", np. tak me dusi, tak "my kazał".

 We fleksji rzeczownika zwraca przede wszystkim uwagę występowanie końcówki -oju w celowniku liczby pojedynczej na rodzaj męski, np. synoju, dzieciakoju, chłopoju itd.

 Przejście y w i, np. dim, ribi, sin, bik itp. Nie miękczy ono poprzedzającej spółgłoski.

W odmianie czasownika zachowana jest końcówka -wa, wywodząca się ze staropolskiej liczby podwójnej. Ma ona jednak znaczenie liczby mnogiej, np. pobudujewa śe, pójdziewa, zjewa, chodźwa, posiedźwa itd.

 Czasowniki takie jak siać, śmiać się, lać, wiać itp. mają w 3 os. liczby mnogiej czasu przeszłego postać (oni) sieli, śmieli się, leli, wieli itp., co wynika z analogii do wzoru (oni) mieli, powiedzieli, krzyczeli itd.

Brak znaczeniotwórczej opozycji między twardymi i miękkimi spółgłoskami k, g. Skutkiem tego przymiotniki drogie, polskie brzmią tak samo jak rzeczownikowe formy (na) drogę (za) Polskę. W zależności od wsi możliwe są dwa typy realizacji,

np. drogie (żyto), polskie (ludzie), wyset na drogie, walcył za Polskie albo przeciwnie drogę (żyto), polske (ludzie), wyset na

drogę, walcył za Polskę. To samo dotyczy połączeń ki i gi, tj. kij zginuł albo kyj zgynuł Spółgłoska ch w grupie chy jest zawsze

miękka, np. muchi, suchi, fartuchi, chiba itd. Mniej konsekwentnie zdarza się to w połączeniach che lub chę, np. za uchiem, ze

Stachiem, trochie, s chieńću (z chęcią).

Zmiana a na e: a) W grupie ra rozpoczynającej wyraz, np. redlo, remię, redzće, rek, b) w grupie ja-, np. jerzmo, jegoda, jek, c) w środku wyrazu w grupie ar w formach czasu przeszłego takich czasowników jak on ter(ł), der(ł), umer(ł), podper(ł) i

odpowiednich rzeczownikach, np. tertak, d) w wyrazach typu powjedać, wjetrak, zawjesy, śnijedańe itp.

 Spłynięcie się kontynuantów staropolskiego ‘a’ długiego i krótkiego w jedną samogłoskę ‘a’, podobnie jak się to stało w języku ogólnopolskim, np. (on) ma, gada, siada, prawda, babka, sad itd.

 W przeciwieństwie do tego dawne samogłoski długie e, o uległy podwyższeniu artykulacji w kierunku i, u jednak w pierwszym etapie nie zrównały się z nimi w pełni. Do niedawna nie było tu więc wymowy typu śić "sieć", brzyk "brzeg", vus

"wóz".

Specyficzny rozwój samogłosek nosowych, z których tylna (np. ogólnopolskie ą przeszła w u, np. dump, kunt, sund, pjunty (oni) jadu drogu s taku staru babu. Przednia samogłoska nosowa (por. ogólnopolskie ę rozwinęła się tu we wszystkich pozycjach

w a, np. gamba, zamby, pjańć, tandy, ja ida, mogą, wjidza chałupa. Stan ten był widoczny jeszcze w latach trzydziestych naszego

wieku.

KURPIE

Gwara kurpiowska obejmuje część Ziemi Ciechanowskiej (z Przasnyszem), Łomżyńskiej, Różańskiej, Nurskiej i Wiskiej.

Historycznie Kurpie należą do Mazowsza, natomiast mentalnościowo istnieją różnice.

Fonetyka gwary kurpiowskiej zwiera wszystkie cechy gwar północnomazowieckich. Jednym z charakterystycznych znamion

narzecza kurpiowskiego jest pewien dźwięk gwiżdżący przy niektórych spółgłoskach, zwłaszcza wargowych, gdy te są zmiękczane

np. psiwo, psieniądze, siebzie, psić, wzięcej lub nawet zięcej, wziara lub nawet ziara, zamiast: piwo, pieniądze, siebie, pić, więcej,

wiara. Przed samogłoską i prawie we wszystkich wyrazach Kurpie wstawiają z lub s. Podobnie asynchroniczna wymowa następuje

przy zbiegu dwu spółgłosek kw, tak, iż Kurpie zamiast: kwit, kwiaty, mówią: ksit, ksioty. Często też zamieniają w na z; mówią np.

bazić, ziele, zino,, zianek zamiast : bawić, wiele, wino, wianek itp. Inne formy to: opuszczanie spółgłoski z po: s i c, np. mozis

zamiast mówisz, desc zamiast deszcz itp., jak też wymawianie a przed m jak o : znom, som zamiast znam, sam itp. Często da się

zauważyć nakładanie kilku form nawet w obrębie jednego wyrazu.

 Asynchronia r’ → r (ż) → r (ž) → ž

 Nagłosowa grupa ja jako je: rek : rak; jek : jak; jeko : jako

II. 1. 4 ŚLĄSK

Pod względem językowym dzieli się na 3 części:

1. Południowy (Cieszyński): wymowa nosówek rozłożona i podwyższona; jabłonkowanie (siakanie) w gwarach znajdujących się w pobliżu Jabłonkowa (stąd nazwa) zjawisko polegającę na pomieszaniu lub spłynięciu się spółgłosek dziąsłowych (szumiących: sz,

cz, ż, dż) z palatalnymi (ciszące: ś, ć, ź, dź) w pośredni szereg - śz, ćz, źż, dźż (głoski wymawiane są jednocześnie - właściwie [š´ č´

ž´ ǯ(dž´)] czyli [ʃʲ tʃʲ ʒʲ dʒʲ]), np. śzćziekaćz - szczekać i ściekać, śzare śzano, ćzarne ćziele. Jest wynikiem dążenia do ograniczenia liczby spółgłosek palatalnych, które w innych gwarach polskich wyraziło się mazurzeniem lub, jak w języku literackim,

depalatalizacją szeregów Š´ i C´.

2. Środkowy (Górny Śląsk): brak mazurzenia, występowanie dawnego a długiego i ścieśnionego, wymawianego jako o (a’=o, godoł, doł, piekorz, dziołcha, itd.) ; wymawianie ę po twardej ę→ą→a (piję kawę → pija kawa) ; odrębne słownictwo: związane z

licznymi zapożyczeniami z języka polskiego, kulturą górniczą

3. Opolski ( Północny): mazurzenie; wyst. wtórnych nosowości (np. potem → potę); silne uproszczenia grup samogłoskowych; fonetyka międzywyrazowa; ubezdźwięcznienie

II. 3 KASZUBSZYCZYZNA

Główne cechy kaszubszczyzny: a) konstytutywne kaszubienie, tj. stwardnienie ś ź ć dź ≥ s z c dz (dokonane między XII a XVI

w.) b) przejście nieprzegłoszonego ps. *ę ≥ i (nosowe) (od XIII w.), potem odnosowione, np. dic (pol. dać), jastrzib; c) zmiana i y u

(krótkich) ≥ ë, tzw. szwa (od poł. XVII w.), np. czëc, jastrzëba; d) rozwój miękkich k’ g’ ≥ ć dź (pd.) lub cz dż (pd.), np. taczé

dłudżé nodżi (poł. XIX w. ; kiedyś właściowości Borów i Krajny).

GWARY:

1. północne (Puckie i pn. Wejherowskiego): silnie dynamiczny akcent ruchomy i swobodny, siedlisko różnorodnych archaizmów (np. fonetyczny typ darga, fleksja typu kam, praes. typu graję, imperat. typu niesë, sufiks deminut. -ica, prefiks są-) i ognisko

docsity.com

4/25

innowacji (np. fleksja rzeczownika typu żëcégo, końc. dop. -éu e : jeu e (pol. jego), perfectum typu jacha/jachała; wyróżnia się

bardziej archaiczny zachód nad Jez. Żarnowieckim i nowatorski wschód, np. ń ≥ ni, ł ≥ l (bylaczenie na Kępach Oksywskiej,

częściowo Puckiej, Swarzewskiej i płw. Hel);

2. środkowe (Kartuskie i pd. Wejherowskiego), np. na zach. denazalizacja nosowych (jazëk, kósk ‘nieco’, por. pol. kąsek); 3. południowe (część Kościerskiego, Chojnickiego i Bytowskiego) z archaicznym zachodem (tzw. Gochy) oraz innowacyjnym i polonizującym wschodem (Zabory), np. akcent paroksytoniczny, brak zmiany ǔ ≥ ë (np. Kaszubë), sufiksy -ak (np. celôk, -isko (np.

zamkowisko), -iwac (np. pisywac), imperfectum typu jô żem pisôł itd.

Kaszubszczyzna jest nadal tak silnie wewnętrznie zróżnicowana, że nawet poszczególne wsie mają odrębne systemy wokaliczne.

Do najważniejszych cech tych systemów zalicza się: silną dyftongizację samogłosek okrągłych (tylnych), obecność odrębnego

fonemu ë, komplikację systemu samogłosek ustnych w efekcie odnosowienia samogłosek nosowych, daleko idącą, ale aktualne

ograniczaną tendencję do przesuwania samogłosek tylnych ku przodowi jamy ustnej, np. prawie powszechne (poza pd. -wsch.) puele

(pol. pole, dawne luzińsko-wejherowskie i szemudzkie tje krjewa z rjegami (pol. to krowa z rogami), lokalne dziś sulecko-

sierakowskie ti Kartizë (pol. tu Kartuzy), wpływ dynamicznego akcentu na połnocy na rozwój samogłosek, zwłaszcza ich redukcje,

np. chałpa, grańca.

Akcent kaszubski ma charakter przycisku, na północy jest dynamiczniejszy i powoduje redukcje samogłosek nieakcentowanych,

np. chałpa, glińca, Lëzno, nie chc (= nie chcã), rozmiôc, skorpa, srowi. Kaszubszczyzna nadmorska utrzymała archaiczny akcent

swobodny i częściowo ruchomy, np. czarownica, czarownic, czarownicama; tu też zachował się stary akcent na ostatnią

(oksytoniczny) w dwuzgłoskowych przymiotnikach (np. miodny, mitczi i przysłówkach (np. lepi, wczorô) czy bezokolicznikach

typu rozebléc, w czasie teraźniejszym typu drëżi, grzëmi czy przeszłym skróconym typu czëta (= czëtała), także w rzeczownikach

typu céniô, rolô, zdrobnieniach typu koszik, wozyk czy typu krowińc, koscółk, jak też w połączeniach typu nad tobą, za mną. Akcent

o ograniczonej swobodzie spotkać można na północy, ale reprezentatywny jest on dla Kaszub środkowych (Kartuskie i pd.

Wejherowskiego), np. czarownica, czarownic, czarownicama; jest to tzw. akcent kolumnowy, wykazujący stałą odległość między

sylabą akcentowaną a początkową wyrazu. Nieruchomy akcent na początkowej (inicjalny) ma pd. (Bytowskie i Kościerskie), a

szerzy się on też w centrum (Kartuskie), np. czarownica, czarownica, czarownic, czarownicama. Na pd. -wsch. (Zabory) akcent pada

na przedostatnią (paroksytoniczny), co jest wynikiem wpływów polszczyzny, np. czarownica, czarownic, czarownicama.

WOKALIZM KASZUBSKI:

u i

o ô e

ë

a

Kaszubskie ã//ę: przeważa wymowa szeroka, czyli arch. a nosowe, zapisywane jako ã, ale w Puckiem i na pn. Wejherowskiego

ekspansywniejsza jest wymowa wąska typu e, oddawana literą ę, a równolegle z przejściem od barwy typu a do typu e zachodzi

rozłożenie nosowości, a zatem gąs//gęsi//gens//géns; miąso//mięso//mienso//miénso, zwłaszcza przed spółgłoskami zwartymi i

zwartoszczelinowymi, np. gąba//gęba//gemba//gémba; tącza//tęcza//tencza//téncza. Obszar na zach. od linii Wejherowo-Kartuzy-

Kościerzyna cechuje żywy proces denazalizacji, np. dabowi, jazëk, wabórk, zabë, z czym często wiąże się zmiana barwy typu jozëk,

zobë.

Na całych Kaszubach przeważa wymowa synchroniczna, ale postępuje proces rozkładania, a wyodrębniana spółgłoska nosowa

dostosowuje się do miejsca artykulacji następnej spółgłoski; wyjątkiem jest znaczna liczba wymówień w Jastarni, gdzie rezonans

nosowy przyjmuje zawsze wartość m, np. ksemżô, prosamta, temcza

Ciągle silnej nosowości dowodzą wtórne unosowienia typu klãpa, kalãdôrz, lãpa, w Jastarni np. adwemt, kalamdôrz. Na pn.

Kaszub zaimek tam wymawiany jest jako tę//tã, a końcówka -em jako -ã//-ę

Szczególna nosowość pojawia się w połączeniach ę + ł, l w czasie przeszłym: na pn. -wsch. i pd. -wsch. przeważa rozłożona

nosowość typu cygnena//cygnęna//cygnąna, wzena//wzęna//wząna; na pozostałym obszarze dominuje wymowa synchroniczna, ale

postępuje odnosowianie, np. cygnąlë//cygnała itp.

Postaci liczebników na pn. Kaszub, używane są następujące postaci futurum słowa posiłkowego bądę//bdę//mdę//mbdę, poza tym

bowiem bãdã, natomiast na pd. -wsch. występują osobliwe formy lm. i lp. czasu teraźniejszego tego czasownika: obok powsz.

sumë//suma także susmë, susta//suta//sunta.

KONSONANTYZM KASZUBSKI

Dla całej kaszubszczyzny przyjąć można następujący system spółgłoskowy, zawierający 24 lub 25 spółgłosek, gdyż rz występuje

częściej lub rzadziej na niektórych terenach, zwłaszcza u najstarszego pokolenia. Aż 16 spółgłosek wchodzi w pary bezdźwięczna :

dźwięczna, a mianowicie: p : b, f : w, t : d, s : z, c : dz, sz : ż, cz : dż, k : g; poza nimi zostają półotwarte i ch, chociaż ostatnia w

określonych sytuacjach może mieć fakultatywny odpowiednik dzwięczny, np. dobriγ dzecy. Opozycja twarda : miękka dotyczyć

może tylko wargowych, np. p : p’, b : b’ itd. Tylnojęzykowe k g są właściwie tylko twarde alternując z nowymi miękkimi ć dź bądź

miękkimi cz dż, zlewającymi się z dawnymi miękkimi dziąsłowymi cz dż alternujacymi z k g (np. mãka : mãczëc, mãce, mãczi),

prócz których funkcjonują nadto miękkie sz ż, alternujące z ch g (np. mucha, musze, noga : nóżka). Miękkie ch’ występuje rzadko i

lokalnie, wymieniając się na palatalne ś bądź sz, np. marsiew//marsziew. Wyraźnym ograniczeniom na tym obszarze podlega przede

wszystkim częstotliwość ł, mianowicie w konsekwencji tzw. bylaczenia, np. losos, stól. Na pd. -wsch. pojawiają się nowe ś ź w

spieszczeniach typu babusia.

KASZUBSKIE SPÓŁGŁOSKI

 wargowe: p b f w m

 zębowe: t d s z c dz n

docsity.com

5/25

 dziąsłowe: sz ż cz dż l (rz)

 średniojęzykowe: ń

 tylnojęzykowe: k g ch

 półsamogłoski: j ł

Spółgłoski wargowe p b f w m wymawiane są zasadniczo tak samo jak w polszczyźnie. Jednakże na obszarze całych Kaszub

zachowała się częściowo archaiczna wymowa dwuwargowa w, np. dwór//duór, swój//suój, twój//tuój, także cawni//cauni,

znôwu//znôu(u) itp., co wpłynęło na ograniczenie upodobnienia postępowego, pomieszania nagłosowego wo- (np. woda z ło- (np.

łopata) i zmianę końcówki -ego na -ewo//-eu o, np. teu e dobréu e.

Wargowe miękkie występują w zasadzie tylko przed samogłoską i, np. miska, piwo, poza tym bowiem powszechniej wymawiane

są jako połączenie p b f w m z j, np. pjôsk, wjara. Palatalny spirant ch’ obok ś, czyli wymowę typu ofchiara/ofsiara, pchieje/psieje

spotkać można pn. -zach., na Kępie Oksywskiej i pd. -wsch. Spirant sz trafia się w gwarze Jastarni i Kuźnicy, np. trafszic, Zofszijô.

Miękkie m poza powszechną wymową mj artykulowane jest na Zaborach jako mń, np. mniasto, zémnia, pojawiającą się

sporadycznie na wschodzie centrum, np. mnierzknąc. Warunkuje to na pd. wymowę z wstawnym m typu amnioł, kolmniérz, smniég,

żôłmniérz, jak też typ smiég, smiło sã, zamiecëc (por. pol. śnieg, śniło się, niecić) itp. w gwarze borzyszkowskiej czy też mnichë

‘odmiana jabłek’ / michë (pn., śr.), mniszórk ‘kastrator’ (Zabory) / miszórk (Gochy).

Stwardnienie w typie swat, swãti, swéżi, swécy, swyniô, rzadziej niedwédz, dzwygóm zachodzi np. w Szumlesie, Szatarpach i

Skrzydłowie. Stwardnienie w dotyczy też końcówki celownika lp. –owi a stwardnienie m - poza gwarą Jastarni i Kuźnicy, np.

kamen - zachodzi w końcówce narzędnika im. –(a)mi, co umożliwia pojawienie się jako wariantowych końcówek -owë, -(a)më.

Grupa swj ≥ sj w centrum i na pd. -zach., np. sjat, sjãti, sjatło, sjiniô, sjéca, Sjónowo, rzadziej gdzie indziej, np. sjętojónczi w

Dębkach nad Bałtykiem i w Chwaszczynie pod Gdynią itd. W pd. zaborszczyźnie w ginie w typie gwiôzda, kwiat, kwitnie, wobec

czego słyszy się gjôzda, kjat, kjitnie a nadto w Gowidlinie i Kowalach dwj ≥ dj, np. djérze.

Szczątkowo zachowała się miękka wymowa wargowych w wygłosie na płw. Hel i na pd. -wsch. czy na pn. -zach., np. drôbsz

‘drabina’, jedwôbś/niedwôbsz, kôłpś ‘łabędź’.

Spółgłoski zębowe t d s z c dz n twarde ogólnie nie ulegają zmianom, lecz ich dystrybucja jest inna niż w polszczyźnie,

zwłaszcza z powodu tzw. kaszubienia, czyli konstytucyjnego dla kaszubszczyzny twardnienia ś ź ć dź ≥ s z c dz; i twardnieniu ń ≥ n

na północy.

Półsamogłoski j ł: Głoska j jest niezgłoskotwórczym i, występującym w różnych pozycjach, m. in. fakultatywnie jako

protetyczne, np. (J)adam, (j)adweńt, jaż, jigła, (J)ewa, jewanieliô, jic, jimiã, też typu wjeséń, a poza tym w śródgłosie rozdziela

samogłoski, np. gojic, gojisz. Ginie ono często w śródgłosie, np. typ mniészi, i w wygłosie, zwłaszcza w formach odmiany

przymiotnikowo-zaimkowej typu ti nowi ‘tej nowej’, w przysłówkach, np. dali, jak też w nieakcentowanym wygłosie trybu

rozkazującego, np. słëché.

Głoska ł zwykle wymawiana jest jako wariant samogłoski u, gdyż tylko na pd. -wsch. starsze pokolenie dość często wymawia ł

przednio-językowo-zębowe. W pierwszej wymowie pojawia się w procesie powszechnej dyftongicznej wymowy o, u np. u eku e//u

oku o, u uchu e//u uchu o, oraz ó w nagłosie, np. u ósmi, u óws.

Wariant ów wystepuje powszechnie na pn. -wsch. w gwarach bylaczących, tj. zmieniających przednio-językowo-zębowe ł ≥ l,

np. lokc, plakala. Często ł (tj. u) ginie w wygłosie, zwłaszcza w czasie przeszłym po spółgłosce, np. niós, rzadziej kiedy indziej, jak

np. obiécu ‘obiecał’ czy chop, gowa, kąbk.

KASZUBSKIE ALTERNACJE GŁOSKOWE:

Wymiany samogłoskowe różnego rodzaju i pochodzenia, przy czym większość z nich przebiega ogólnie jak w literackiej

polszczyźnie:

 z apofonii: ’e : a//ô i ’e : o, np. lezc : łazëc i kasz. sedzec : sôdł, niesc : nosëc;

 z przegłosu: ’e : ’a//ô, np. kwiece : kwiat i kasz. sedzelë : sedzała, ’er : ’ar (≤ *ŕo), np. twierdzëc : twiardi//cwiardi, szerzej niż w polszczyźnie, np. cerlë : carła, mierzlë : miarzła; e’ : ’o, np. aniele : anioł, nieslë : nioslë, kasz. koscele : koscoła, niekiedy

obocznie papiorë//papierë, szerzej w czosac, krzosac, miotana

 z rozwoju jerów: e//é : ∅, np. dzéń : dnia, czerz : krza, również koceł : kocła, kozeł : kozła, oseł : osła, a także w zapożyczeniach typu liter : litra, méter : métra itp., ale też niekiedy z uogólnieniem e, np. bez, bezu, mech, mechu; uwaga: tzw. ruchome e ginie

konsekwentnie (poza Zaborami) w sufiksach -ek, -ec, np. dobëtk, kupc (por. nazw. Bork czy Dampc), czy w dop. lm. żeńskich,

np. matk, owc, nadto w oct, óws;

Wtórny wokalizm – zwykle w postaci ë, wyjątkowo i, u, np. łiza - w grupach spółgłoskowych z r, rz, l, ł, n, ń, wykazujący

wymianę ë : ∅, nie ma nic wspólnego z jerami, np. bërnąc//brënąc (pn.)//brnąc (śr., pd.), bërwiô//brëwiô, błozëno//błozno, bulëwisko//bulwisko, dërdza//drëdza, gërzmi//grzëmi : grzmi; këlnã//klënã : kląc; pëlwac//plëwac

z uzależnień iloczasowych: ã/ę, np. dãbë//dębę : dąb; o : ó, np. krowa : krów//krówka, wiozła : wiózł; a : ô, np. brzadu : brzôd,

sedzała : sedzôł itp.

osobliwie północnokaszubskie ã//ę : i//ą : ë (jeśli i było krótkie), np. cãti//cęti : cyc, wëklãti : klic : klëcé, celãta : celãta, drzëwiãta

: drzéwica

III. - 18. 11. 2006

III. 1 Pochodzenie polskiego języka literackiego (język pisany - język mówiony);

III. 2 Udział poszczególnych dialektów w kształtowaniu polskiego języka literackiego:

docsity.com

6/25

III. 2. 1 wielkopolskiego,

III. 2. 2 małopolskiego,

III. 2. 3 mazowieckiego,

III. 2. 4 kresów południowych

III. 2. 5 kresów północnych

1. Z. Stieber, Udział poszczególnych dialektów w formowaniu polskiego języka literackiego, w: Świat językowy Słowian, Warszawa 1974, s. 272-294.

2. M. Szymczak, Udział Mazowsza w kształtowaniu polskiego języka literackiego, w: Z polskich studiów slawistycznych, seria 4, Warszawa 1972.

3. 5. Dubisz, Język - historia - kultura, s. 196-203. 4. Z. Klemensiewicz, Historia języka polskiego, s. 31-91.

III. 1 KSZTAŁTOWANIE SIĘ POLSZCZYZNY LITERACKIEJ

Język literacki to odmiana pisanego języka ogólnego (ogólnonarodowego, ogólnopaństwowego), która podlega normom poprawności

gramatyczno – leksykalnej i stylistycznym normom doboru środków językowych dla określonego typu wypowiedzi pisanej, np.

artystycznej, naukowej i dydaktycznej itp. W związku z tym traktuje się go jako swego rodzaju przeciwstawienie wobec gwar

(ludowych, lokalnych, środowiskowych).

Polski język literacki musi mieć 3 cechy odróżniające go od gwar:

1. ponadregionalny, ogólnonarodowy (gwary są regionalne); 2. musi mieć formę pisaną i mówioną (gwary – tylko mówioną); 3. musi mieć charakter normatywny (jest jednolity w zakresie fonetyki, morfologii, składni - gwary różnią się od siebie)

(Obecna literatura nie jest źródłem normy)

 Język literacki przeciwstawia się odmianie mówionej głównie słownictwem i składnią.

 Język literacki to język warstw wykształconych, utrwalony w literaturze (gwarami zwykle posługują się ludzie wsi i miasteczek nie mający wyższego wykształcenia).

Termin „język literacki” nawiązuje do wyrazu „literatura” z łac. „pismo”, „pisanie”, oznaczającego ogół dzieł pisanych. Bywa

stosowany w bardzo wąskim znaczeniu „język literatury pięknej – styl artystyczny”.

Podstawą języka literackiego są dialekty dzielnic, które były głównymi ośrodkami politycznymi i kulturalnymi kraju w okresie

kształtowania się tego języka, tak więc polski język literacki zawiera cechy z różnych regionów, a głównie:

Wielkopolskie – brak mazurzenia; czasownik „trzymać” zamiast małopol. „dzierżyć” sŕ → s’rz ; zŕ → z’rz (w Wlkp. i j. literackim do XVIII w. włącznie)

Małopolskie – stać, bać (zamiast wszechobecnego stojać, bojać)

W poczatkach kształtowania się jęz. literackiego wzorowano się na języku literackim Czech, który powstał pół wieku wcześniej.

 XVI w. – spór o normę języka literacką;

 XVII w. – potop szwedzki, dużo się pisze, mało drukuje – norma rozmywa się

 XVIII w. – czyszczenie języka z łacinizmów, tendencja do puryzmu językowego

 XIX w. – źródłem normy są wielcy twórcy literatury

III. 2 UDZIAŁ POSZCZEGÓLNYCH DIALEKTÓW W KSZTAŁTOWANIU POLSKIEGO JĘZYKA LITERACKIEGO:

Pochodzenie języka literackiego to sprawa dyskusyjna. Niektórzy uczeni opowiadają się za jego wielkopolskim rodowodem

(najpierw siedzibą władzy państwowej i głównym ośrodkiem kultury była Wielkopolska), inni traktują Małopolskę jako kolebkę

literackiej polszczyzny (około połowy XI w. siedzibą władzy państwowej i głównym ośrodkiem kultury był małopolski Kraków).

Spór o pochodzenie polskiego języka literackiego toczył się od lat 80. XIX w. po lata 60. XX w. W dyskusji brali udział: polscy

językoznawcy (m. in. T. Lehr-Spławiński, K. Nitsch, A. Bruckner, T. Milewski, S. Szober, Z. Klemensiewicz, S. Urbańczyk, Z.

Stieber), historycy, etnografowie i literaturoznawcy.

Pierwszy etap dyskusji wyodrębnił zwolenników dwóch teorii:

1. WIELKOPOLSKA GENEZA POLSKIEGO JĘZYKA LITERACKIEGO (M. IN. K. NITSCH, T. LEHR-SPŁAWIŃSKI, S. URBAŃCZYK).

Zwolennicy tezy o wielkopolskim pochodzeniu języka literackiego opierali się na argumentach: językowym i historycznym.

Argument językowy związany jest z problemem mazurzenia, czyli zjawiskiem zaniku w pewnych dialektach polskich, szeregu

spółgłosek szumiących (sz, ż, cz). Dialekty Mazowsza, Małopolski i znacznej części Śląska nie zachowały tych spółgłosek, lecz

utożsamiały je z odpowiednimi spółgłoskami szeregu syczącego (s, z, c). Ponieważ mazurzenie nie było znane w Wielkopolsce i na

Kujawach, a w polskim języku literackim panuje system niemazurzący, więc musiał on się uformować na podstawie dialektów

wielkopolskich. Natomiast argument natury historycznej mówi, iż w czasach formowania się kolebki państwowości polskiej w IX, X

w. najważniejszą rolę odgrywała Wielkopolska. Język dworu panujących książąt i zaczątków organów państwowych musiał

wywodzić się z dialektów najbliższych okolic, a z biegiem czasu stawał się wzorem przyjmowanym i naśladowanym przez ludzi

mających jakikolwiek związek z instytucjami i urzędami państwowymi. Zwolennicy tej hipotezy przyjmowali, że zjawisko

mazurzenia jest stare, a jego pojawienie się wiązali z wpływami obcymi lub z rozwojem wewnętrznym polskim.

2. MAŁOPOLSKA GENEZA POLSKIEGO JĘZYKA LITERACKIEGO (M. IN. A. BRUKNER, S. SZOBER, T. MILEWSKI).

Zwolennicy hipotezy o małopolskich początkach języka literackiego wskazywali, że mazurzenie jest zjawiskiem historycznym

docsity.com

7/25

XV-wiecznym i jego centrum znajdowało się na Mazowszu i stopniowo rozszerzyło się na tereny dialektów małopolskich w XVI w.

Argument historyczny odpierali twierdzeniem, że w XI w. centrum państwa przenosi się do Małopolski. Z biegiem czasu

podniesiono grugi argument językowy, wiążący się z zagadnieniem wymowy nosówek w języku literackim. Ta wymowa zgadza się

z wymową dialektów wielkopolskich, a tylko częściowo z wymową dialektów małopolskich. Zróżnicowanie wymowy nosówwek

odnoszono do XV i XVI w., czyli do okresu, kiedy uformowały się zasadnicze normy wymowy polskiego języka literackiego.

Wynikiem drugiego etapu dyskusji nad kształtowaniem się polskiego języka literackiego były studia m. in. Z. Siebera i Z.

Klemensiewicza, które dowodzą, że polski język ogólny zaczął kształtować się w państwie pierwszych Piastów, a piśmiennictwo

polskie zaczęło się rozwijać pod koniec XIV w., zaś zjednoczenie ziem Wielkopolski i Małopolski w XV w. spowodowało

przemieszanie się cech językowych wielkopolskich i małopolskich, które weszły do systemu polskiego języka literackiego.

CECHY POLSKIEGO JĘZYKA LITERACKIEGO O GENEZIE WIELKOPOLSKIEJ:

 brak mazurzenia;

 rozwój samogłosek nosowych;

 brak wymiany wygłosowego –ch w –k, np. duch – duk;

 brak wymiany grupy chw- w f-, np. chwała – fała,

 zachowanie do XVIII w. nagłosowych grup śrz-, źrz-, np. śrzoda, źrzódło;

 przewaga przyrostka –sko nad –sk w nazwach miejscowych i upowszechnienie się spójnika iże.

CECHY POLSKIEGO JĘZYKA LITERACKIEGO O GENEZIE MAŁOPOLSKIEJ:

 upowszechnienie się przyrostka –ow-, np. gospodarzowi, a nie gospodarzewi;

 panujące w XVI w. formy czasownikowe typu robiłech, siedziałech;

 panująca w XVI w. końcówka Msc. L. mn. rzeczownikóe –och, np. ogródkoch;

 przewaga przyrostka –in nad ino w nazwach miejscowych;

 ściągnięte formy typu stać, bać się wobec wielkopolskich stojać, bojać się;

 zachowanie e ruchomego w formach typu domek, kupiec.

Porównanie to pozwoliło na sformułowanie wniosku, dotyczącego pochodzenia polskiego języka literackiego: ukształtował się

on i rozwinął głównie w Krakowie (małopolska), ale posiada też właściwości i wpływy dialektu wielkopolskiego, a później w XVII

w. po przeniesieniu stolicy do Warszawy zaczęły pojawiać się w nim też właściwości mazowieckie takie jak: wprowadzenie w XIX

w. grup śr-, źr-, np. środa, źródło; upowszechnienie w XVII w. przedrostka naj- w stopniu najwyższym przymiotników i

przysłówków; przyczynienie się do zaniku tzw. samogłosek ściśnionych; utrwalenie wymowy –nk; wprowadzenie na przełomie

XVII i XVIII w. końcówki –i//-y w D. l. p. rzeczowników r. ż., np. ziemi, duszy, burzy; upowszechnieni przyrostka –ak tworzącego

nazwy istot młodych, np. źrebak, kurczak, szczeniak, prosiak; utrwalenie w polszczyźnie literackiej pewnej grupy mazowieckich

regionalizmów leksykalnych, np. czarna jagoda (borówka), jeżyna (ostrężyna), porzeczka (świętojanka), zdun (kaflarz), wędliniarnia

(masarnia), na dworze (na polu). Udział Mazowsza w kształtowaniu polskiego języka literackiego obejmuje cechy fonetyczne,

morfologiczne i leksykalne.

Na podstawie badań językoznaczych można stwierdzić, że w języku literackim występuje wiele cech słownikowych,

fonetycznych i gramatycznych dialektu wielkopolskiego, ale też są właściwości dialektu małopolskiego i w mniejszym stopniu

mazowieckiego oraz dialektów polskich wyrosłych na obcym położęniu etnicznym (polszczyzna kresowa), języka łacińskiego i

czeskiego. Język literacki bowiem rozwijał się i doskonali. Podlega wpływom dialektów, ale zajmuje wobec nich pozycję nadrzędną.

PODSUMOWANIE:

 początki polszczyzny literackiej sięgają okresu staropolskiego (XIV, XV w.),

 głównie tendencje rozwojowe przypadają na okres średniopolski (XVI-XVIII w.),

 w okresie nowopolskim (od Oświecenia) przemianom podlega słownictwo i słowotwórstwo, natomiast fonetyka, fleksja i składnia podlegają tendencjom rozwojowym.

Tak więc w drugiej połowie XVIII w. zasadniczy zrąb systemu polskiego języka literackiego był ukształtowany.

IV. - 16. 12. 2006

IV. Charakterystyka słownictwa doby staropolskiej.

IV. 1. Dziedzictwo prasłowiańskie.

IV. 2. Terminologia chrześcijańska.

1. L. A. Jankowiak, Prasłowiańskie dziedzictwo leksykalne we współczesnej polszczyźnie ogólnej, Warszawa 1997. 2. T. Lehr-Spławiński, Element prasłowiański w dzisiejszym słownictwie polskim, w: Rozprawy i szkice z dziejów kultury

Słowian, Warszawa 1954, s. 138-148.

3. W. R. Rzepka, B. Walczak, Jak dopełnić znany nam obecnie zasób leksykalny staropolszczyzny, w: Studia historycznojęzykowe, t. l, red. M. Kucała, Z. Krążyńska, Kraków 1994, s. 7-13.

4. Z. Klemensiewicz, Historia języka polskiego, rozdz. Charakterystyka zasobów leksykalnych doby staropolskiej. 5. Tysiąc lat polskiego słownictwa religijnego, red. B. Kreja, Gdańsk 1999, s. 35-46. 6. M. Karpluk, Słownik staropolskiej terminologii chrześcijańskiej, Kraków 2001. 7. Zajdą, Nazwy staropolskich powinności feudalnych, danin i opłat <do 1600>roku, Warszawa 1979.

IV. 1. DZIEDZICTWO PRASŁOWIAŃSKIE.

Polszczyzna odziedziczyła z prasłowiańskiego zasadniczy zasób wyrazów. Wg. T. Lehra-Spławińskiego do dziś zachowało się w

docsity.com

8/25

języku polskim w postaci fonetycznej ok. 1700 wyrazów prasłowiańskich: ponad 1000 rzeczowników, 400 czasowników, 170

przymiotników, 80 wyrazów należących do innych części mowy. W epoce przedpiśmiennej było ich z pewnością więcej.

PODZIAŁ WYRAZÓW DZIEDZICZONYCH Z PRASŁOWIAŃSZCZYZNY:

1. Odnoszące się do życia duchowego człowieka (170 wyrazów):

 Pojęcia religijne i moralne: Bóg, czart, bies, grzech, prawda, wina, raj,

 Wyrazy związane z podstawami poglądu na świat i życie: byt, życie, śmierć, czas, początek, koniec, stan, postać, osoba, znak, imię, ład, cześć, chwała, sława, trud, twór,

 Słownictwo określające właściwości duchowe człowieka: dobry, zły, mądry, głupi, szczodry, skąpy, pilny, leń, miły, luby, szczery, chytry, łagodny, srogi.

 Grupę wyrazów odnoszących się do świata materialnego oraz zewnętrznego i fizycznego życia człowieka (1400 wyrazów):

2. Przyroda martwa i żywa:

 ukształtowanie powierzchni ziemi: ziemia, góra, dół, brzeg, jaskinia, pole,

 kopaliny: kamień, głaz, skała, glina, krzemień,, żelazo, srebro, złoto, sól, siarka,

 nawodnienie: woda, morze, rzeka, jezioro, strumień, bagno, wir, prąd, lód, kra,

 pojęcia astrologiczne i meteorologiczne: dzień, noc, świt, brzask, wieczór, południe, wschód, lato, zima, doba, godzina, skwar, chłód, miesiąc, rosa, śnieg, mróz,

 roślinność: dąb, buk, jawor, lipa, jodła, brzoza,

 świat zwierzęcy: niedźwiedź, lis, tur, wilk, bocian, wrona, komar,

 budowa ciała ludzkiego i zwierzęcego: głowa, ręka, plecy, żebro, płuca, serce,

 życie rodzinne: ojciec, matka, brat, dziad, teść,

 życie społeczne: czeladź, sługa, sąsiad, przyjaciel,

 gospodarstwo: wrota, brona, gumno,

3. Właściwości fizyczne ludzi i zwierząt: chudy, wysoki, niski,

4. Nazwy czynności i stanów: jeść, pić, jechać,

5. Spójniki, zaimki, przyimki.

Zapożyczenia przedpolskie, traktowane jako rodzime, np. z niemieckiego: chleb, lek, lekarz, pług; z łaciny: cesarz, lew. Cechą

charakterystyczną jest brak słownictwa dot. miasta. Nie wszystkie wyrazy były zapisane, mogło być tego słownictwa znacznie

więcej.

IV. 2. TERMINOLOGIA CHRZEŚCIJAŃSKA (ŁACINA, CZESKI, NIEMIECKI)

1. Wpływy łacińskie. Z łaciny zapożyczenia pośrednie i bezpośrednie. Pośrednie przez niemiecki i czeski.

Przez język czeski zapożyczona została z łaciny terminologia chrześcijańska: biskup, mnich, kielich, przeor, żegnać, bierzmowanie,

wigilia, ofiara, proboszcz.

 Krzyż, żal – wpływy romańskie.

 Wpływ bezpośredni: trybun, palma, muł, bawół, balsam,

 nazwy roślin, drzew, owoców: burak, cynamon, migdały, cytryna,

 nazwy kancelaryjne: atrament, metryka, data,

 inne dziedziny: kanał, cysterna, cyrkiel, organy, tablica, kaptur, biret.

Jednak część jest słowiańska: Bóg (bóstwo), święty (mocny), niebo (firmament), ksiądz (książę), piekło (smoła). Weszły one do

terminologii chrześcijańskiej poprzez zmianę znaczenia.

2. Wpływy czeskie: za panowania Przemyśliwidów: Wacława II i III, wojen husyckich, przez przyjęcie chrześcijaństwa. W wieku XV – moda językowa na język czeski. 77 proc. terminów chrześcijańskich pochodzi z czeskiego.

a) Zapożyczenia fonetyczne:

 TraT zamiast TroT: (metateza): brama – brona, stroża – straż, włodać – władać,

 ‘u’ zamiast nosówek: poruczyć – poręczyć, Wacław – Więcław, chuć – chęć.

 ‘h’ zamiast ‘g’: hańba – gańba, hołota – gołota

 ‘t’ zamiast ‘ć’: dyspalatalizacja: śmiercielny – śmiertelny, wesoły – wiesioły, serce – sierdce.

b) Zapożyczenia leksykalne:

 Które nie przetrwały: luty – srogi, zapad – zachód, pekli – jeśli, białka – pszenna bułka, umiały – wykształcony,

 Które przetrwały: starosta, kulawy, płaz, twarz, wstyd, świątynia.

W Biblii Królowej Zofii jest wiele czechizmów.

3. Wpływy niemieckie: XIII – XV wiek, kolonizacja niemiecka, najwięcej wyrazów dot. życia praktycznego.

 organizacja miejska: burmistrz, gmina, sołtys, wójt,

 życie gospodarcze: bednarz, cech, celnik, browar, śruba, żołnierz,

 sądownictwo: cło, czynsz, glejt, gwałt, mord, myto, lichwa.

 budownictwo: bruk, cegła, mur, plac, ratusz, rynek,

 moda: bawełna, binokle, fartuch, sznur,

 nazwy miejsc: Grywałt, Tymbark,

 imiona: Biernat (Bernard).

 słownictwo górnicze: huta, kilof, kierat.

docsity.com

9/25

 inne: bękart, łotr, rycerz. 4. Początki wpływów ruskich (nie mylić z rosyjskimi, które dopiero od XVIII wieku): w XV wieku nieliczne i lokalne: np. kniaź. 5. Wpływy arabskie: adamaszek, atłas, bachmat.

Zasoby leksykalne doby stp. zostały zebrane w „Słowniku Staropolskim”, obejmuje on około 15000 wyrazów. Część z nich to

wyrazy dziedziczone, część to zapożyczenia, pozostałe to słownictwo rozwojowe, uwarunkowane czynnikami pozajęzykowymi:

 nazwy osobowe i miejscowe,

 nazwy urzędów: cześnik, wojewoda, podkomorzy, żupan, kanclerz, podkanclerzy, notariusz, marszałek, sędzia, podsędek, włodarz, starosta, burgrabia,

 nazwy pokrewieństwa, zw. Z prawem spadkowym: mać, macierz, bracieniec, wnukiew, zołwica, świekr, stryk, ujec, pociot, naciot, dziewierz, nieściora.

 Ubiory: gzło, czecheł (koszula), rucho (suknia), opończa, nogawice (spodnie), rąbek, ciżmy, obszlak,

 Daniny, podatki, opłaty: podworowe, łanowe, podymne, poradlne, podwoda, czynsz, godne, pokłon, czesne, myto,

 Miary i wagi: ćwiertnia, korzec, garniec, kwarta, achtel, stągiew, beczka, centnar, funt, sążeń, łokieć, piędź,

 Prawnicze,

 Budownictwo,

 Rośliny lecznicze, zwierzęta, minerały.

V. - 3. 03. 2007

V. 1 Zmiany znaczeniowe wyrazów:

V. 1. 1 rozszerzenie (generalizacja),

V. 1. 2 zawężenie (specjalizacja),

V. 1. 3 przesunięcie znaczeń (metaforyzacja, metonimizacja);

V. 2 Zmiany barwy uczuciowej.

V. 3 Archaizmy - ich typy.

1. Zmiany znaczenia: D. Butler, Rozwój semantyczny wyrazów polskich, Warszawa 1978. II cz. Mechanizmy i przykłady 2. S. Dubisz, Archaizacja w XX-wiecznej polskiej powieści historycznej o średniowieczu, Warszawa 1991 (wybrane fragmenty z

rozdz. Archaizmy i archaizacja w utworze literackim, s. 21-38).

3. Dziedzictwo prasłowiańskie jęz. polskiego – Z. Klemensiewicz 4. Zapożyczenia – H. Rybicka „Losy wyrazów obcych w języku polskim”, 5. B. Walczak „Pomiędzy snobizmem i modą a potrzebami języka

V. 1 ZMIANY ZNACZENIOWE WYRAZÓW

(ROZSZERZENIE, ZAWĘŻENIE, PRZESUNIĘCIE NAZW)

CHARAKTER PRZEOBRAŻEŃ SEMANTYCZNYCH:

A. całkowity - pierwotne znaczenie zanika, a utrwala się znaczenie wtórne B. częściowy - stabilizacja znaczenia wtórnego nie

osłabia żywotności znaczenia pierwotnego (znaczenia współistnieją w ramach jednego wyrazu, który staje się jednostką

polisemiczną)

Homonimia (z danym brzmieniem wiążą się treści genetycznie sobie obce):

1. heterogeniczna/etymologiczna (trzeba znać etymologię, aby wiedzieć, że nie ma żadnego związku między analizowanymi wyrazami, a jest to jedynie przypadek, że brzmią tak samo)

2. np. wędzić 'konserwować dymem’ i 'łowić ryby' (od drugiego znaczenia dziś mamy: zwędzić 'ukraść’) 3. słowotwórcza 4. np. cielny 'od krowy cielnej’ i 'od ciała’, 5. opakować od 'zawinąć w osłonę’’ i „przeinaczać, przekręcać’ (dziś mówi się: na opak), 6. rzeczny 'związany z rzeką’ i 'związany z rzeczą’, 7. rzeczka 'mała rzeka’, 'mała rzecz’ 8. odmówić 'nie wyrazić zgody, 'udzielić odpowiedzi’ 9. obradować 'odbywać obrady’, 'ucieszyć’ 10. przezroczysty 'od przejrzeć, przezierać’ i 'następujący w co drugim roku’ 11. Niezależna derywacja - wielokrotne powołanie do życia tej samej struktury słowotwórczej, w odmiennych środowiskach i w różnych okresach rozwoju języka, np. chłodnik 'zupa z botwinki na zimno’, 'chłodna alejka, altana’, badylarz w myślistwie: 'łoś -

byk’, ogólnie 'podmiejski ogrodnik’ białka - staropolskie i średniopolskie 'kobieta’ lub 'biała bułka’ i współczesne 'biała wiewiórka’

HOMONIMIA, CZY POLISEMIA?

Polisemia, gdyż niezależnie od istotnych różnic odnośności realnej wyrazu, dadzą się one podporządkować jednemu znaczeniu

ogólnemu, które wyznacza jego struktura, np. chłodnik 'zupa z botwinki na zimno', 'chłodna alejka, altana',

Homonimia, gdyż kolejne zastosowania wyrazu są całkowicie odmienne pod wzgl. semantycznym, np. kamienica 'budynek

mieszkalny’, 'kamieniołom', ciemniak 'człowiek niewykształcony, niekulturalny', 'osoba ociemniała, ślepiec'

Charakterystycznym przykładem niezależnej derywacji są formacje z sufiksem -nik, występujące we współczesnej polszczyźnie,

z których duża część był już raz wyzyskana w niezależnej od obecnego znaczenia funkcji semantycznej. Np. odpowiednik dziś jest w

zw. z formą 'odpowiadać, zgadzać się z czymś' kiedyś oznaczał 'buntownik, wróg, przeciwnik, odpowiadający w sposób wrogi

docsity.com

10/25

pośrednik kiedyś oznaczał 'punkt położony w środku' lub 'człowieka chwiejnego, o niezdecydowanym stanowisku', dziś: 'osoba

ułatwiająca kontakty dwóch kontrahentów' pamiętnik kiedyś oznaczał 'człowieka pamiętającego, naocznego świadka, kronikarza',

dziś to 'indywidualne zapiski przeżyć'.

Produktami niezależnej derywacji są też często formacje z sufiksami -/ca, -/ca, -ec: Np. męczennica 'kobieta męczona' 'miejsce

kaźni', różaniec 'przyrząd do modlitwy', 'ogród różany'

ZMIANY TREŚCI

V. 1. 1 ROZSZERZENIE ZNACZENIA (GENERALIZACJA):

Jedna z cech semantycznych składających się na znaczenie wyrazu podlega zatarciu i automatycznie zwiększa się liczba

przedmiotów, które można nazwać tym samym wyrazem.

piwnica - kiedyś: 'pomieszczenie do przechowywania piwa’; następnie 'pomieszczenie do

 przechowywania różnej żywności’

strawa - kiedyś: 'uczta pogrzebowa’; dziś 'posiłek’

niewiasta - kiedyś: 'synowa’; później: 'kobieta’

pieniądz - kiedyś: 'drobna moneta miedziana’; dziś: 'środek płatniczy w ogóle’

rok - kiedyś: 'termin sądowy, czas pomiędzy jednym posiedzeniem, a drugim’; dziś: 'okres

 dwunastu miesięcy’

rodzaj - kiedyś również: 'ród, pokolenie, płeć’; dziś tylko: 'typ, gatunek’

słuszny- kiedyś: 'zasługujący na słuchanie’; dziś: 'zasługujący na aprobatę’

Paragon - kiedyś: 'nazwa niemieckiej rodziny, produkującej bloczki do automatów

 kasowych’; dziś: 'pokwitowanie zakupu’

V. 1. 2 ZAWĘŻENIE ZNACZENIA (SPECJALIZACJA):

Ograniczenie treści leksemu - pierwotna (genetyczna) treść szersza ulega zawężeniu w historii stosowania leksemu.

chromota - kiedyś: 'kalectwo w ogóle'; później: 'ciężkie kalectwo nogi, kulenie' pochwa i poszwa - najpierw wyrazy synonimiczne oznaczające 'to, co pokrywa, pokrycie'; później zróżnicowały się, stabilizując w znaczeniach: 'futerał na broń' i

'pokrowiec płócienny na pościel'

podeszwa - kiedyś oznaczała: 'spód stopy’, 'spód obuwia’, fundament, podstawa budynku’;

 dziś ostatnie znaczenie zostało wyeliminowane

szarak - kiedyś: 'zając’,, ale i 'każdy samiec koloru szarego’; dziś ostatnie znaczenie zostało

 wyeliminowane

złodziej - osoba 'co złość działa (również kradnie, ale nie tylko)’; dziś tylko: 'osoba

 zabierająca cudzą rzecz’

rękojeść - kiedyś: 'część przedmiotu (wszelkiego) specjalnie wykonana po to, by służyła do

 jego trzymania, uchwyt’; dziś: 'nazwa uchwytu broni, np. szabli, szpady’

rycina - do XVI w. była używana jako 'nazwa rzeźby w ogóle’; dziś: 'dzieło sztuki

 reprodukowane z rzeźbionej płyty’

gromada - kiedyś: 'wielka ilość, mnóstwo czegoś, kupa, stos’; dziś: 'przygodne skupisko ludzi’

gwara- kiedyś: 'zdolność, umiejętność mówienia, mowa’; dziś: 'mowa ludu’

nagroda - kiedyś: 'zapłata, wynagrodzenie w ogóle’; dziś: 'premia, wyróżnienie pieniężne’

bydło - kiedyś: 'majątek, podstawa bytu’; dziś: 'zwierzęta domowe - krowy, cielęta, woły’

jarzyna - kiedyś: 'zasiew wiosenny, zboże jare’; dziś: 'roślina ogrodowa, warzywo’

nierząd- kiedyś: 'brak rządu, niedowład w zarządzaniu czymś’; dziś: 'prostytucja’

V. 1. 3 PRZESUNIECIE (PRZENIESIENIE) ZNACZENIA (METAFORYZACIA, METONIMIZACJA);

Jest swego rodzaju odpowiedzią zasobu leksykalnego na komunikacyjne potrzeby użytkowników języka, przejawiające się m. in. w

zapotrzebowaniu na nowe określenia. Jest to jeden z najczęściej reprezentowanych typów zmian znaczeniowych leksemów,

opierający się na mechanizmie przesuwania się centrum znaczeniowego leksemu. Prowadzi to do stopniowego zacierania się centrum

podstawowego znaczenia pierwotnego i wchodzenia na to miejsce wtórnego. znaczenia p ery f e rycz n ego. W konsekwencji tego

przeniesienia, mającego podstawy w kategorii podobieństwa, następuje metaforyzacja i utrwalenie się nowego znaczenia.

Sposoby:

1. metonimia 2. metafora 3. przesunięcie dominanty znaczeniowej

przystojny- kiedyś: 'taki, który komuś przystoi, stosowny’ ; dziś: 'ładny, atrakcyjny'

sklep- kiedyś: 'pomieszczenie do przechowywania żywności'; dziś: 'punkt sprzedaży'

żona - kiedyś: 'kobieta'; dziś: 'małżonka'

wojsko - kiedyś: 'tłum, gromada, wielka masa'; dziś: 'armia'

kaganiec - kiedyś: 'żelazny koszyk, w którym przechowywano żar' lub 'abażur od lampy';

 dziś: 'ochronna siatka zakładana na pysk zwierzęcia'

docsity.com

11/25

guzik, guziczek-kiedyś: 'mała narośl na ciele ludzkim'; dziś: 'rodzaj zapięcia'

kiosk - kiedyś: 'altanka' lub 'sklepik z tytoniem'; dziś: 'mały punkt sprzedażowy, zwykle

 z prasą'

dukać - kiedyś: 'kumkać (odgłos wydawany przez żaby)'; dziś: 'nieudolnie się wypowiadać,

 źle czytać'

piszczel - kiedyś: 'piszczałka'; potem: 'różne przedmioty wydrążone lub puste w środku';

 dziś: 'kość goleni'

bezduszny- kiedyś: 'martw/; dziś: 'pozbawiony życzliwości'

cecha - kiedyś: 'nazwa znamienia wypalanego przez właściciela na skórze zwierzęcia'; dziś:

 'właściwość'

poklask - kiedyś: 'fizyczna czynność klaskania'; dziś: 'uznanie, aplauz, niekoniecznie

 okazywane fizycznie'

bolączka - kiedyś: 'miejsce, które boli (ew. wrzód)'; dziś: 'trudność, zmartwienie'

brak - kiedyś (z niem.): 'wybór’, 'to, co zostało wybrane jako najlepsza część czegoś’ ; dziś:

 'coś wyeliminowanego z powodu złej jakości’

księżyc - kiedyś: 'syn księcia’, 'młody pan’ ; dziś: 'satelita Ziemi’

postęp - kiedyś: 'o chodzie, postępowanie’ ; dziś: 'ciąg zmian, zmierzających ku coraz

 doskonalszemu’

jasełka - kiedyś: 'figurki obrazujące narodzenie Chrystusa w stajence’ ; dziś: 'widowisko na

 temat narodzenia Chrystusa’

cieką wy -kiedyś: 'szybko biegający’, potem: 'szybko upływający’ ; dziś: 'interesujący’

bezcenny-kiedyś: 'bez wartości, nic nie wart’ ; dziś: 'drogocenny, kosztowny’

ZMIANY WARTOŚCI STYLISTYCZNEJ WYRAZÓW:

V. 2 ZMIANY BARWY UCZUCIOWEJ WYRAZÓW

DEGRADACJA (POGORSZENIE) I MELIORACJA (POLEPSZENIE) ZNACZENIA

„Zmiany etyczne” - „pogorszenie” lub „polepszenie” znaczenia ;polegaja na przewartościowaniu wyrazów:

 Na ich „awansie” do sfery słownictwa starannego, wywołującego dodatnie reakcje emocjonalne lub odwrotnie,

 Na ich degradacji, negatywnym nacechowaniu uczuciowym i stylistycznym.

Pogorszenie treści wyrazu ma też miejsce, gdy w nowym użyciu ma on charakter neutralny stylistycznie i emocjonalnie, ale

oznacza realia uznane za gorsze, mniej ważne, mniejsze niż jego pierwotny desygnat.

Można wyróżnić 3 typy zmian degradacyjnych i melioracyjnych:

12. „czyste” zmiany barwy emocjonalnej lub stylowej (np. gadać) 13. „czyste” zmiany wartości logicznej (np. kałuża) 14. zmiany mieszane: jednoczesne zmiany wartości logicznej i barwy wyrazu.

W wyniku zmian pierwszego typu powstają synonimy zróżnicowane stylistycznie lub emocjonalnie (np. sławny i sławetny). Na

ogół zmiana barwy emoc. i styl. bywa rezultatem ewolucji znaczeniowej znacznie radykalniejszej, czasem doprowadzającej do

zupełnej zmiany treści wyrazu, poza tym są to procesy długotrwałe i wieloetapowe, (np. dziewka).

Podgrupę najbardziej typową i najliczniejszą stanowią przykłady, w których zachodzi jednoczesna degradacja lub melioracja

treści i wartości emocjonalnej wyrazów (np. grat). Taka zmiana jest zwykle żywiołowa, nie uświadamiają jej sobie użytkownicy

danego języka.

Celowa zmiana znaczenia to np. nadanie przedmiotowi wtórnej nazwy (zwykle metaforycznej), która ma służyć jego deprecjacji

(np. flejtuch).

Świadome narzucanie wyrazom określonej barwy emoc. to cecha zmian dokonanych przez żart lub ironię itp. Np. połowica gęsi

a połowica ‘żona’ ; luby, luba dziś w znaczeniu iron., zartobl.

Najwięcej zmian degradacyjnych powstaje jako „uboczny produkt” zastosowania danych wyrazów w funkcji eufemizmów; po

pewnym czasie użycia wtórne staja się ich treścią podstawowa; jednocześnie następuje obniżenie wartości emoc. i styl. słów,

przekształcenie ich w wulgaryzmy, słowa obsceniczne itp. Np. eufemizmem był kiedyś wyraz pośladek ‘tył’, np. domu, okrętu

(jeszcze na pocz. XX w.). Podobnie jak : ustęp ‘miejsce położone na uboczu, ustronne’ (jeszcze w XIX w.). Stolec i kutas (do pocz.

XX w. ‘ozdoba w kształcie pędzla z nici wełny lub sznurka’)

Wtórne zastosowanie to metonimia o funkcji eufemistycznej. Zmiany melioracyjne są rzadsze niż degradacje. Zmiany są

związane z określonymi faktami pozajęzykowymi, np. kmieć, rokosz (wcześniej ‘narada’ potem ‘bunt’)

Degradacji podlegają ściśle określone warstwy realne leksyki:

 nazwy osobowe nazwy przedstawicieli profesji (nauczycieli: belfer, bakalaz; klecha ‘sługa kościelny’; żołnierzy: drab ‘żołnierz pieszy, piechur);

 wyrazy oznaczające zbiorowiska ludzkie ( hałastra, motłoch, gawiedź)

 dziedziny działalności ludzkiej, np. handel ( kupczyć - handlować, konszachty - kontakty, afera)

docsity.com

12/25

ZMIANY ZNACZENIOWE W WYRAZACH ZAPOZYCZONYCH

1. Wyrazy zapożyczone z języków obcych częściej niż rodzime podlegają procesowi emocjonalizacji treści i to częściej w kierunku

ujemnym, np. konszachty, afera, aferzysta, bestia, indywiduum, kreatura - stworzenie.

2. Często ujawnia się wpływ okoliczności pozajęzykowych. Widoczny na przykładzie wyrazu kolaborant, kolaborować, które do

czasu II woj. św. miały znaczenie ‘współpracownik’, ‘współpraca, współdziałanie’, a potem nabrały odcienia pejoratywnego.

Zabarwienie negatywne może być odbiciem niechęci odczuwanej do pewnego obcojęzycznego środowiska. Widać to na przykładach

z jez. niem. :

 gbur ‘zamożny chłop’ ‘ordynarny prostak’

 bryja (breja) ‘gęsta, nieapetyczna potrawa’ od niem. Bruhe ‘rosol’

 bet ‘niedbale zasłane, niechlujne posłanie, brudna pościel’ od niem. Bett ‘łóżko’

3. Inne przyczyny negatywnego nacechowania:

 brzmienie wyrazu np. Polizei jak: mazgaj, szachraj, hultaj

 kontaminacja np. handryczyć się od niem handern ‘kłócić się’ skojarzenie tej formy ze słowem chandra

 zróżnicowanie funkcji w stosunku do rywalizujących z nimi wyrazów polskich, np. pies i sabaka.

Mniej skomplikowany jest mechanizm degradacji stylistycznej,o której na ogół nie decydują względy pozajęzykowe, realne, ale

wpływ kontekstu, w którym wyraz jest często używany, np. stary grat.

Najczęściej do degradacji wyrazów prowadzą takie procesy jak:

1. przesunięcia metaforyczne, np. poplecznik, kumoter; 2. zwężenia, np. schadzka, zmowa, kumać się lubieżny(zwęz. i zmiana strony), agent; 3. zmiany dominanty semantycznej, np. bezceremonialny, małomiasteczkowy, drobnomieszczański, wsiowy.

Najczęściej występuje wysuniecie w jego znaczeniu na plan pierwszy drugorzędnych cech, często ujemnych, np. mierny,

pośledni, pospolity, nikczemny, obleśny.

Może zajść intensyfikacja treści (przeobrażenie wartości logicznej), np. poufały, pochopny, chciwy ( zbyt chętny). Dotyczy to

zwłaszcza przymiotników,ale tez i rzeczowników oznaczających cechy, np. hańba.

Można wyróżnić pewne zjawiska uniwersalne, powtarzające się w wielu językach europejskich:

1. łatwość przejścia od znaczenia ‘bieda, niedostatek’ do ‘podłość, nikczemność’, np. nędznik, gołota; 2. przesuniecie od neutralnego znaczenia ‘dobry, uczciwy’ do nacechowanego ironicznie lub pogardliwie ‘naiwny, ograniczony, prostacki’;

3. tendencje do negatywnego nacechowania wyrazów odnoszących się zarówno do ludzi, jak i do zwierząt, np. chlew, gęba (zdechnąć?).

CECHY (MECHANIZMY) WSPÓLNE DLA MELIORACJI(POLEPSZENIA) I DEGRADACJI(POGORSZENIA) :

1. obu tym procesom często ulegają wyrazy obcego pochodzenia;(„książkowy”, uczony charakter terminów, np. łacińskich może być przyczyna ich awansu, ale tez wykorzystania ironicznego, np. epistoła, wehikuł, asysta, idea, epoka, lokal.

2. Ulęgają im wyrazy przestarzale: patyna, podwoje, zasiąść gorzeć, oręż. 3. Zmiany emocjonalne powstają na podłożu żartu ( w melioracji zwykle ma wtedy miejsce złagodzenie tonu uczuciowego wyrazów nacechowanych ujemnie, np. sromotny.

4. Specjalizacja treści i zmiana dominanty semantycznej, np. swawola, zmiennik, skrzętny, gorliwy.

Dla degradacji charakterystyczne jest zwężenie zakresu znaczenia wyrazu, dla melioracji - odwrotnie - rozszerzenie znaczenia,

np. przymiot, komnata.

Mechanizmem powstania zmian melioracyjnych, który nie ma swojego odpowiednika w proc. Degradacji znaczeniowej wyrazów

jest zatarcie się związków etymologicznych wyrazu, np. kobieta, rzewny, psota, basałyk.

Przyczyna melioracji może stać się częste użycie wyrazu (tak, jak w przypadku częstego użycia wyrazu w jakimś kontekście -

stary grat - wpływ uzusu językowego). Powoduje ono zblakniecie, a nawet całkowite zatarcie towarzyszącej wyrazowi ujemnej

barwy uczuciowej, np. kiep.

Wg. D. Buttler, Rozwój semantyczny wyrazów polskich, Warszawa 1978.

PRZEŁOMOWE PRACE W DZIEDZINIE ZMIAN EMOCJONALNYCH W WYRAZACH:

1. Karol Jaberg, Pejorative Bedeutungsentwicklung im Franzosischen, początek XX w. Zaprezentował dwie nowe klasy

przeobrażeń semantycznych: melioracje(polepszenie) i degradacje (pogorsz.)

2. Hans Sperber, Uber den Affekt als Ursache der Sprachveranderung, 1914. Wyróżnił procesy EKSPANSJI i ATRAKCJI, które

decydują o dystrybucji wyrazów, bo z jednej str skupiają je w sferach „emocjonalnie akcentowanych”, a z drugiej - sprzyjają ich

rozpowszechnianiu w innych zakresach realnych; stanowią wiec 2 silły napędowe semantycznego rozwoju języka. Rozpatrywał

wyrazy „emocjonalnie nacechowane”, ale starał się dociec przyczyn ich takiego a nie innego zabarwienia. Podstawa tej teorii jest

stwierdzenie, ze istnieją pewne sfery realiów szczególnie ważnych w życiu danej społeczności, „uczuciowo akcentowane”, którym

odpowiadają wyrazy o dużej sile ekspansywnej, szerzące się w innych zakresach realnych. Zilustrował to przykładem z czasów I

woj. św:

 EKSPANSJA - sfera realiów wywołująca silne reakcje emocjonalne (emocjonalnie nasyconych) to militaria: w języku ogólnym rozpowszechniają się metafory, do których jako podstawa posłużyły terminy wojskowe.

 ATRAKCJA: dziedzina realiów „uczuciowo ważnych” sama z kolei przyciąga słownictwo innych sfer rzeczywistości; w czasie I woj. św. zaczęto używać zmetaforyzowanych wyrazów potocznych na określenie czynności i przedmiotów związanych z wojną,

np. kluski, pigułki ‘pociski’, młynek do kawy ‘karabin maszynowy’.

docsity.com

13/25

ZMIANY UCZUCIOWE W WYRAZACH - PRZYKLADY

1. grat teraz ‘sprzet zniszczony, nadajacy się do wyrzucenia’; do XVI w. ‘sprzet’, neutralny charakter stylistyczny i uczuciowy;niewielka modyfikacja tresci spowodowala wyrazne pogorszenie się jego barwy emocjonalnej; bardzo czeste zjawisko -

zachodzi jednoczesna degradacja tresci i wartosci emocjonalnej; wplyw negatywny wywarlo czeste uzycie w kontekscie „stary grat”;

2. dziewka od XIX w. dominuje znaczenie ‘ kobieta lekkich obyczajow’; XVI w. ‘corka’, ‘mloda dziewczyna’ tak do XIX w., np. w „Panu Tadeuszu”; XVIII w tez ‘sluzaca’(dziewki folwarczne);modyfikacja barwy emocjonalnej i stylistycznej powodujaca

radykalna ewolucje znaczeniowa; proces dlugotrwaly i wieloetapo- wy;

3. gadac teraz ‘potocznie, trywialnie mowic, rozmawiac’; zmiana wartosci stylistycznej, degradacja; wg. Slownika Lindego (XVIII/XIX) ‘mowic, rozmawiac, wszelako zawsze mniej powaznie uzywa się gadac niż mowic’; ok. 1500 r. Tez w tekstach

oficjalnych, podnioslych, np. „Mojzesz, gdy z bogiem gadal, jego oblicze widziec chcial”; tez w III cz. Dziadow : „Ja, proch, będę z

Panem gadal” w stylizacji podnioslej;

4. slawny/slawetny teraz slawetny ma zabarwienie ironiczne, szydercze; do XVIII wlacznie to epitet ceremonialny wśród mieszczanstwa (ja dzis szanowny, wielmozny); wczesniej to synonimy; zaszla „czysta” zmiana barwy, w takich wypadkach powstaja

synonimy zroznicowane stylistycznie lub emocjonalnie(jak tu)

5. znikomym znaczeniu strategicznym); stp kaluza // kaluz, r mes ‘powodz, potop’; oba oznaczaly ‘duzy zbiornik stojacej wody, który

może mieć okreslona przydatnosc gospodarcza; sadzawka, staw’ do XVIII w. ; „czyste” obnozenie wartosci logicznej wyrazu,

historyczna degradacja tresci; (kal;’bloto’, kaluza ‘woda blotnista’, wg. Lindego kal ‘bloto, szlam’)

6. kmiec ’nazwa chlopa poddanego’; na degradacje wplynely czynniki pozajezykowe - stopniowe zanikanie warstwy wolnych rolnikow; w „Bogurodzicy” to ‘wysoki urzednik ksiazecy,moznowladca’, z lac comes ‘towarzysz panujacego, czlonek jego orszaku;

historyczna degr tresci, czyste obnizenie wart logicznej

7. kumać się słowo dosadne, ale nie nieprzyzwoite, potoczne ‘sprzymierzac się w celach przestepczych, przeciw komus’; zblakło znacznie jego zabarwienie negatywne, wczesniej był to wyraz obsceniczny („z samica swoja się kuma”);

8. dupa wulgaryzm zastępowany eufemizmem „cztery litery”; stp neutralna nazwa ‘jamy w ziemi lub drzewie’,np. „w dupiu skalnym” (XVI);

9. oprawca kiedyś ‘patron, protektor, opiekun, także prawny’; w „Rozmyslaniach przemyskich”: Bog to „oprawca i król całego świata”; ogniwem przejsciowym (emocjonalnie nienacechowane)miedzy ta trescia a znacz wspolczesnym ‘zbir, siepacz’ stanowiły

odcienie ‘funkcjonariusz miejski’, ‘kat, albo jego pomocnik’

10. belfer z pochodzenia neutralna nazwa pomocnika nauczyciela w szkole zydowskiej przy synagodze’ 11. klecha sluga koscielny majacy opinie niedouczonego i stad niski prestiz; 12. żołdak wg. Lindego uzywane zamiennie ze slowem zolnierz, zgrubiale; jeszcze w XVIII w. neutralny ; 13. drab ‘podejrzany osobnik, opryszek’; w XVI w. ‘czlonek strazy przybocznej, zolnierz dworski’; pozyczka z jezyka czeskiego ‘zolniez pieszy, piechur’;

14. soldat od XX w. Obelzywy synonim zoldaka; pozyczka rosyjska z XIX w. ; 15. pospulstwo w XVII w. ‘zgromadzenie, stowarzyszenie’,znaczenie neutralne; u Knapiusza w przyslowiach ma zabarwienie ujemne, jako synonim gawiedzi i motlochu;

16. motloch od XIX w. Ma ustabilizowana wartosc pejoratywna; w starszej polszczyznie ‘wielka ilosc, mnostwo’; wczesniej ‘mietlica, zielsko’, ‘to, co się wplatuje w zboze’;

17. gawiedz już u Lindego ma wyrazny odcien ujemny, ale jeszcze w XIX w. Pojawia się w kontekscie jako slowo neutralne: „uczona gawiedz”;

18. kupczyć stp. synonim handlować; od XIX w. ‘czynic przedmiotem przetargu rzeczy, których nie wolno traktowac jako źródła materialnego zysku’;

19. konszachty u Lindego już pejoratywne ‘intrygi, kretactwa’; w XIX w. Neutralny odpowiednik slow kontakty, stosunki; 20. afera, aferzysta teraz ‘interes moralnie podejrzany’, ‘czlowiek uprawiajacy interesy niezgodne z prawem’; 21. burda w polszczyznie od XV w., z niem. Lub franc. Za posrednictwem czeskiego, bliskoznaczne ze slowem walka; w XVI w. ‘walka, turnieje, wojna itp. ’; negatywnie nacechowany w XIX w. ;

22. chryja teraz zdecydowany wulgaryzm, synonim starcia; w pol. XIX w. Termin retoryczny oznaczajacy mowe, np. Mickiewicz pisze w liscie: „Skończyłem trzecia pieśń Pana Tadeusza. Zanosi się na dużą chryj i dotad dosyc dobrze udaje się”;

23. komnata w sredniowieczu ‘izba z kominem’; awans semantyczny jeszcze nieuwzgledniony u Lindego; 24. przymiot w XVI w. ‘choroba zakaźna’; do XVIII ‘cecha, właściwość’; 25. kiep obsceniczny do końca XIX w. ‘żeńskie genitalia’; w XV zastępowany dźwiękowymi eufemizmami: kierz, kie-es!; w XVIII ‘cztery litery’(Nos i uszy obciąć gotów, gdyby mu ktoś jakieś słowo, ze czterech liter się składające, powiedział.)

26. basałyk dziś żartobliwie o dziecku; w XIX w. obelżywe ‘nicpoń, człowiek niezgrabny, tępy’; 27. psota u Lindego: ’psikus, psia sztuka, psi figiel’; dwoistosc znaczeń 1. ’zepsuty’, 2. ‘figlarny’ 28. kobieta XVI w. nazwa obelżywa, Linde : „pierwiastkowo wzgardliwe słowo”; ze względu na żywe skojarzenia etymologiczne kobieta - kob czyli chlew; swój wyzwiskowy charakter stracił dopiero w XVIII w., wcześniej oznaczał ‘ladacznicę’;

V. 3 ARCHAIZMY

Archaizm – jakikolwiek element języka odczuwany współcześnie jako przestarzały albo wyszły z użycia. Może być nim postać

głosowa wyrazu (np. kozieł zam. kozioł), jego znaczenie (np. szczyt – „tarcza”), forma fleksyjna ( w Prusiech zamiast w Prusach) lub

cały wyraz (np. białogłowa)

Wg. Dubisza:

Archaizm (archaismós – grec.) ogólnie wyraz, forma wyrazowa, konstrukcja składniowa, które wyszły z użycia i są stosowane w

literaturze pięknej w celach stylizatorskich lub ekspresywnych. Ekspresywna funkcja sięga do literatury średniowiecznej, także w

poezji XVI, XVII, XVIII; archaizm jako wykładniki stylizacji archaizującej ma swój początek w literaturze romantycznej.

PIĘĆ ZNACZEŃ SŁOWA ARCHAIZM:

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome