Wprowadzenie do fleksji historycznej - Notatki - Gramatyka historyczna, Notatki'z Gramatyka historyczna. University of Warsaw
Warsawa
Warsawa1 March 2013

Wprowadzenie do fleksji historycznej - Notatki - Gramatyka historyczna, Notatki'z Gramatyka historyczna. University of Warsaw

PDF (318.5 KB)
5 strona
1000+Liczba odwiedzin
Opis
Ogólne kierunki rozwoju prasłowiańskiej i polskiej fleksji.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 5
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

I. Wprowadzenie do fleksji historycznej.

Podstawa rozwojowa polskiej fleksji (<fleksja psł. < fleksja pie.). Ogólne kierunki

rozwoju psł. i polskiej fleksji. Fleksja rzeczowników – podstawa rozwojowa, zmiany na

gruncie polskim).

1) Podstawa rozwojowa fleksji polskiej (<fleksja psł. < fleksja pie.).

Skąd znamy stan fleksji psł., skoro język prasłowiański jest językiem rekonstruowanym, a

nie zapisanym?

Poznajemy ją:

a) przede wszystkim na podstawie analizy języka staro-cerkiewno-słowiańskiego, czyli

najwcześniej zapisanego języka słowiańskiego, niedługo po rozpadzie psł. (dlatego

mamy w nim zaświadczony stan fleksji słowiańskiej niewiele się jeszcze różniący od

psł.)

b) na podstawie porównania fleksji różnych języków słowiańskich (zwłaszcza

poświadczonego w nich stanu najdawniejszego).

Różnice między fleksją polską i psł.

a) pewne formy psł. zanikły w języku polskim;

b) inne formy psł. zachowały się bez zmian lub też uległy przekształceniom

morfologicznym,

c) powstały nowe formy nieznane językowi psł.

2) Ogólne kierunki rozwoju psł. i polskiej fleksji.

Działanie dwóch tendencji stabilizujących w ewolucji polskiej fleksji:

a) tendencja do ekonomiczności, czyli upraszczania systemu (np. zanik lpdw., czaów

przeszłych prostych, tj. aorystów i imperfectum, odmiany prostej przymiotników,

niektórych końcówek),

b) tendencja przeciwstawna do uwydatniania opozycji, czyli różnicowania form

językowych, (a więc do semantyzacji, wyrazistości znaczeniowej), innymi słowy do

komplikacji systemu (np. powstanie kategorii żywotności w lp. i męskoosobowości w

lmn., różnicowanie się końcówek homonimicznych, np. pol. ‘e < psł. –e, -ě2, -ě3, por.

stp. Bodze2 < psł. *bodzě (Msc.lp.), wsp. Bogu, stp. i wsp. Boże < psł. *bože )W.lp.),

stp. męże < psł. *mąžě3, wsp. mężów.

docsity.com

2

Ogólny kierunek rozwoju polskiej fleksji polega przede wszystkim na upraszczaniu

systemu fleksyjnego, czyli zmierza od komplikacji (wielość typów i podtypów

fleksyjnych w języku psł.) do uproszczenia. Wyjątkowo tylko można mówić o nowej

komplikacji systemu, np. powstanie kategorii żywotności (początki synkretyzmu D. i B.

lp. rzeczowników męskich już w epoce psł.) i kategorii męskoosobowości (doba

średniopolska).

3) Przyczyny zmian morfologicznych:

a) zmiany fonetyczne (np. zanik spółgłosek w wygłosie w związku z prawem sylaby

otwartej doprowadził do dużych zmian w psł. fleksji),

b) wyrównania analogiczne, w tym wyrównania końcówek, np. –om w C.lmn.

rzeczowników wszystkich rodzajów, oraz wyrównania tematów fleksyjnych (por. stp.

bodze, boże, boga),

c) inne sporadyczne (np. możliwość wpływu światopoglądu człowieka na system

morfologiczny) – mało możliwe.

Fleksja imienna – deklinacja rzeczowników – wprowadzenie

Kategorie gramatyczne fleksji imiennej

Język psł. miał w zakresie deklinacji, czyli fleksji imiennej kategorie gramatyczne:

a) liczby (lp., lpdw. – do XVI w., zanik w języku polskim, dziś tylko jej ślady w

niektórych formach, np. oczy, uszy, rękoma), lmn.

b) rodzaju (pierwotnie 3 podstawowe: m., ż., n., w polszczyźnie nowe rodzaje czy

podrodzaje: męskożywotny, męskoosobowy),

c) przypadka (siedem przypadków).

Ciekawostka

Dualis (tj. lpdw.) jako żywa kategoria gramatyczna zachował się tylko sporadycznie w

językach słowiańskich: tylko w językach łużyckich i w języku słoweńskim.

System typów deklinacyjnych, dość już uproszczony w późnym okresie psł. w stosunku

do języka pie., uległ w języku staropolskim dalszym uproszczeniom i przekształceniom.

Podstawa rozwojowa deklinacji rzeczowników

W języku psł. wyróżniamy 5 głównych typów deklinacyjnych rzeczowników, a w ich

obrębie jeszcze pewne podtypy (np. często podtyp twardo- i miękkotematowy).

docsity.com

3

Kryterium podziału na deklinacje stanowił tzw. przyrostek (morfem tematyczny), krótko

nazywany tematem. Problem w tym, iż w języku psł. nie był on już widoczny. Nastąpiła

bowiem w psł. bardzo ważna zmiana, która zatarła odziedziczone z języka pie. przyrostki

tematyczne.

W języku praindoeuropejskim (pie.) struktura morfologiczna wyrazów była

trójczłonowa:

a) rdzeń (część leksykalna niosąca znaczenie),

b) element tematotwórczy, czyli właśnie przyrostek tematyczny (formował on części

mowy [imię – słowo, tj. nomen – verbum] i decydowało przynależności wyrazu do

określonego typu odmiany),

c) końcówka fleksyjna (jako wykładnik relacji syntaktycznych).

Najważniejsza zmiana w języku prasłowiańskim (psł.) – przekształcenie struktury

trójczłonowej w dwuczłonową w języku prasłowiańskim na skutek zmian głównie

fonetycznych

Przykład:

pie. *sūn-ŭ-s (rdzeń – przyrostek tematyczny – końcówka fleksyjna), por. lit. sunus

pie. *sūnŭs > psł. *synъ (tendencja do przekształcania się różnic ilościowych, tj.

iloczasowych, w różnice barwy, spowodowała przejście ū długiego > psł. y, a pie. ŭ

krótkiego > psł. ъ jer tylny, prawo sylaby otwartej – zanik wygłosowej spółgłoski)

psł. *syn-ъ (temat fleksyjny – końcówka fleksyjna)

pie. noktis (por. lit. naktis, łac. nox, noctis) > psł. noktь

pie. *mang-jo-s > *psł. mąž-ь (dawny przyrostek tematyczny częściowo wchłonięty przez

temat fleksyjny, częściowo końcówkę), -an- > psł. ą na skutek działania prawa sylaby

otwartej, gj > psł. ž – tzw. jotacyzacja, czyli palatalizacja przez jotę (wynik działania

prawa korelacji miękkości).

pie. *vod-a-i > wcz.psł. *vodai> psł. *vodě (z połączenia przyrostka tematycznego i

końcówki powstaje dyftong, który następnie ulega monoftongizacji, tj. rozwija się w jedną

samogłoskę, wchłonięcie, czyli absorpcja przyrostka tematycznego przez końcówkę).

Psł. typy deklinacyjne (5, a w ich obrębie podtypy, łącznie 11 podtypów)

I - -o-, -jo-, np. *vozъ / *lěto; *konь / morje (rzecz. męskie i nijakie)

II. - -ŭ- np. *synъ (rzecz. męskie – 6)

docsity.com

4

III.- -a-, -ja- np. *voda, *suša (rzecz. żeńskie i wyjątkowo męskie równe formalnie

żeńskim, tzn. zakończone na –a)

IV. –i- np. *kostь, myšь, / *gostь (rzecz. żeńskie – liczne i męskie – nieliczne)

V.-ū- (rzecz. żeńskie), -(e)n- (rzecz. męskie i nijakie), -(ę)t- (rzecz. nijakie), -(e)s- (rzecz.

nijakie), -(e)r- (rzecz. żeńskie – 2) , np. *kry, krъve; *kamy, kamene; *plemę (<*pledmen),

plemene, *agnę, agnęte, *telę, telęte, *nebo, nebese, *tělo, tělese, *mati, matere

Już w języku psł. wzrost znaczenia rodzaju gramatycznego w związku z przemianą struktury

morfologicznej wyrazu.

Zmiana kryterium podziału na poszczególne typy deklinacyjne w języku staropolskim >

kryterium podstawowym staje się rodzaj rzeczownika.

Ukształtowanie się trzech podstawowych deklinacji rodzajowych rzeczownika w języku

polskim: męskiej, żeńskiej i nijakiej.

Przykład:

I. męska

-o-, (np. *rokъ, *vozъ); -jo- (np. *konь); - ŭ - (np. . *synъ, *volъ), -i- (np. *gostь), -(e)n-

(np. *kamy, kamene)

II. żeńska

-a- (np. *noga, *voda), -ja- (np. *duša, *ovьca, *bogyni), -i- (np. *kostь, *noktь, *myšь), -

(e)r- (np. mati, matere), - ū - (np. *kry, krъve)

III. nijaka

-o- (np. *sěno, *lěto), -jo- (np. *pitьje, *morje), -(e)n- (np. *sěmę, sěmene, *imę, imene), -

(ę)t- (np. *agnę, agnęte, *telę, telęte), -(e)s- (np. *uxo, ušese, *oko, očese, *nebo, nebese,

*tělo, tělese)

W okresie stp. odmianę rzeczowników w związku z przebudową systemu deklinacyjnego

cechowała duża chwiejność końcówek fleksyjnych. Odziedziczone z okresu psł. wzorce

odmiany, opierające się na kryterium formalnym sięgającym jeszcze do okresu pie., którym

było zakończenie tematu formy wyrazowej, czyli przyrostek tematyczny, uległy rozbiciu w

wyniku przyjęcia nowego kryterium podziału na deklinacje. To nowe kryterium odwoływało

się do znaczenia form wyrazowych – do ich rodzaju gramatycznego, i w związku z tym

utrwalił się podział na deklinacje rodzajowe.

Obok zwartych klas rodzajowych: męskiej, żeńskiej i nijakiej, powstała deklinacja mieszana.

Należą tu np. rzeczowniki męskie w lp. formalnie równe męskim typu poeta, wojewoda, w

lmn. odmieniające się jak rzeczowniki męskie, a także rzeczowniki typu sędzia, hrabia, w lp.

docsity.com

5

przybierające końcówki odmiany przymiotnikowej, w lmn. odmienne jak inne rzeczowniki

męskie.

Widać zatem, że w języku polskim nastąpiło wyraźne uproszczenie, redukcja wielości

typów deklinacyjnych.

Wskazówki praktyczne, jak rozpoznać deklinacje psł. (ważny rodzaj i typ miękko- czy

twardotematowy) – przede wszystkim rodzaj gramatyczny, rodzaj spółgłoski w zakończeniu

tematu (rzecz. dawnej dekl. - ŭ - nieliczne, trzeba je zapamiętać i w ten sposób tylko można je

odróżnić od rzecz. –o- tematowych, rzecz. - ŭ -: dom, syn, wół, miód, wierzch < psł. domъ,

synъ, volъ, medъ, vŗ’xъ).

Prawo krystalizacji dominanty – jeżeli w języku mamy nadmiar form mających takie same

funkcje, to następuje zmieszanie tych form, następnie ich rywalizacja i zwycięstwo form

najbardziej wyrazistych (na przykładzie C.lp. rzecz. męskich – 3 końcówki odziedziczone z j.

psł.: -u, -owi, -i, rywalizacja, zwycięstwo końcówki –owi jako najbardziej wyrazistej,

jednoznacznej, wskazującej wyłącznie na C.lp. rzecz. męskich, końc. –u pozostała tylko w

nielicznych rzecz., por. np. ojcu, panu, bratu, księdzu, psu, kotu). Prawo sformułował prof.

Witold Doroszewski.

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome