Fundusze z UE na rozpoczecie własnej działalności gospodarczej - Notatki - Finanse publiczne - Część 1, Notatki'z Finanse publiczne. University of Lódz
stokrotka80
stokrotka8018 March 2013

Fundusze z UE na rozpoczecie własnej działalności gospodarczej - Notatki - Finanse publiczne - Część 1, Notatki'z Finanse publiczne. University of Lódz

PDF (189.2 KB)
22 strony
900Liczba odwiedzin
Opis
Notatki przedstawiające zagadnienia z zakresu finansów publicznych: fundusze z UE na rozpoczecie własnej działalności gospodarczej.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 22
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Fundusze z UE na rozpoczęcie własnej działalności gospodarczej

1

Fundusze z UE na rozpoczęcie własnej działalności gospodarczej

Fundusze unijne

Dotacje z UE

Finansowanie małych i średnich przedsiębiorstw

Finansowanie działalności gospodarczej przez Unię Europejską

Środki na założenie firmy

Struktura funduszy unijnych w Polsce

Fazy wdrażania dotacji

Autor: Dariusz Augustyniak

2

SPIS TREŚCI

WSTĘP ....................................................................................................................................... 3

I. Finansowanie małych i średnich przedsiębiorstw ............................................................... 5

1.1. Pojęcie finansowania działalności gospodarczej ......................................................... 5

1.2. Źródła kapitału obcego przedsiębiorstwa..................................................................... 8

1.3. Problemy finansowania małych i średnich przedsiębiorstw ...................................... 13

II. Finansowanie działalności gospodarczej przez Unię Europejską .................................. 20

2.1. Dotacje jako źródło finansowania .............................................................................. 20

2.2. Model stosowania dotacji unijnych w Polsce ............................................................ 23

2.3. Ujemne i dodatnie aspekty subsydiowania ................................................................ 28

III. Środki na założenie firmy .............................................................................................. 32

3.1. Zadania Publicznych Służb Zatrudnienia ................................................................... 32

3.2. Dotacje dla osób fizycznych ...................................................................................... 32

3.3. Pomoc dla spółdzielni socjalnych .............................................................................. 35

IV. Struktura funduszy unijnych w Polsce ........................................................................... 38

4.1. Organizacja funduszy UE .......................................................................................... 38

4.2. Programy Operacyjne ................................................................................................. 41

V. Fazy wdrażania dotacji .................................................................................................. 50

5.1. Etap przygotowania .................................................................................................... 50

5.2. Finansowanie.............................................................................................................. 56

5.3. Realizacja ................................................................................................................... 61

ZAKOŃCZENIE ...................................................................................................................... 63

3

WSTĘP

Siłą, który od lat napędza polską gospodarkę są małe i średnie przedsiębiorstwa.

Obecny wzrost gospodarczy w Polsce to bezpośrednia zasługa firm prywatnych. Małe firmy,

dzięki umiejętności szybkiego reagowania na potrzeby rynku, potrafią skutecznie

przystosowywać się do nowych realiów. Kondycja małych i średnich przedsiębiorstw jest

powszechnie uważana za odzwierciedlenie poziomu przedsiębiorczości całego społeczeństwa

oraz przejawu zdrowej konkurencji. Jednak pomimo niekwestionowanego znaczenia małych i

średnich firm dla budżetu państwa, mają one permanentne trudności w pozyskiwaniu kapitału

umożliwiającego ich powstawanie i dalszy rozwój.

Warunkiem rozwoju sektora prywatnego jest dostęp do zewnętrznych źródeł

finansowania, który w warunkach rynkowych jest ograniczany przez wiele czynników.

Przedsiębiorcy muszą konkurować z wzrastającymi potrzebami pożyczkowymi państwa,

Skarb Państwa oferuje bowiem papiery wartościowe o niskim poziomie ryzyka i relatywnie

wysokiej dochodowości. Podnosi to próg wymagań banków komercyjnych dotyczący ceny

udzielanego kredytu do poziomu przekraczającego możliwą do osiągnięcia przez dużą część

przedsiębiorstw efektywność wykorzystania pożyczonych środków finansowych. Problem ten

nie jest domeną tylko firm polskich, borykają się z nimi także firmy w pozostałych krajach

europejskie. Dlatego w udzielanie małym i średnim formom pomocy finansowej

zaangażowała się Unia Europejska.

W powyższym aspekcie, niniejsza praca przybliży zagadnienie finansowania

działalności gospodarczej ze środków Unii Europejskiej. Główny akcent zostanie położony

na finansowanie firm które dopiero rozpoczynają swoją działalność, z uwzględnieniem przede

wszystkim bezzwrotnych form finansowania, czyli dotacji.

Ponieważ możliwości subsydiowania na rzecz rozpoczęcia działalności gospodarczej

są stosunkowo skromne, praca przybliży również dotacje udzielane z funduszy UE dla firm

które już istnieją, z akcentem na przedsiębiorstwa małe i średnie. Takie ujęcie jest tym

bardziej uzasadnione, że wiele osób zakłada firmy właśnie w celu wykorzystania w pełni

możliwości dotowania z funduszy unijnych.

Celem pracy jest również próba oceny znaczenia projektów realizowanych w ramach

wybranych Programów Operacyjnych współfinansowanych z Funduszy Europejskich,

4

przedstawienie głównych kierunków interwencji oraz jej beneficjentów, a także wskazanie na

oddziaływanie tych projektów na rozwój gospodarczy Polski.

Praca składa się z pięciu rozdziałów. W pierwszym rozdziale zostanie przedstawione

zagadnienie finansowania małych i średnich przedsiębiorstw, źródła kapitału obcego

przedsiębiorstwa oraz problemy z jakimi boryka się sektor MŚP w finansowaniu swojej

działalności.

Rozdział drugi przedstawi formę finansowania jaką stanowią dotacje oraz model

stosowania dotacji unijnych w Polsce. Przedstawione zostaną także zagrożenia związane z

dotowaniem oraz jego aspekty dodatnie.

Kolejny rozdział opisze przyznawanie dotacji na rozpoczęcie działalności

gospodarczej w dosłownym rozumieniu, czyli dotacje dla osób fizycznych na tzw. pierwszą

firmę przyznawane przez urzędy pracy. Przybliżone zostanie także pojecie spółdzielni

socjalnej w kontekście jej dotowania ze środków UE.

Czwarty rozdział poświęcony będzie strukturze funduszy unijnych w Polsce i ich

organizacji funkcjonalnej. Przybliżone zostaną również programy operacyjne istniejące w

ramach funduszy, które mają znaczenie w dotowaniu małych i średnich firm.

Ostatni rozdział scharakteryzuje poszczególne fazy wdrażania dotacji, czyli etap

przygotowania, finansowania i realizacji.

Pracę zamknie zakończenie, zawierające wnioski i konkluzje z pracy.

5

I. FINANSOWANIE MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTW

1.1. Pojęcie finansowania działalności gospodarczej

Wprowadzenie reguł wolnorynkowych wywołało eksplozję indywidualnej

przedsiębiorczości. Jej rezultatem było powstanie kilku milionów małych i średnich

przedsiębiorstw, które potrzebują kapitału i dóbr inwestycyjnych. Przedsiębiorstwa te

odgrywają dużą rolę w gospodarce narodowej, gdyż w znacznym stopniu (w blisko 40%)

wypracowują produkt krajowy brutto oraz tworzą nowe miejsca pracy1.

Powstanie i późniejszy rozwój małego i średniego przedsiębiorstwa, nierozerwalnie

wiąże się z pozyskiwaniem środków finansowych oraz ich późniejszym gospodarowaniem.

Finanse mogą pochodzić z różnych źródeł. Różnorodność możliwości rodzi konieczność

posługiwania się określonymi instrumentami, aby decyzje dotyczące wyboru źródeł

finansowania i kreacji kapitału były jak najbardziej racjonalne. Zgromadzone kapitały muszą

być później optymalnie inwestowane, prowadząc do realizacji podstawowego celu

strategicznego każdego przedsiębiorstwa, jakim jest maksymalizacja jego wartości rynkowej2.

Finansowanie może być definiowane w ujęciu wąskim, jako pozyskiwanie kapitału albo

w szerokim, które obejmuje również procesy jego alokacji. Biorąc pod uwagą różne kryteria

można dokonać następujących podziałów kapitałów ze względu na:

1. prawo własności kapitału:

▪ własny,

▪ obcy,

2. czas dyspozycji kapitałem:

▪ krótkoterminowy,

▪ średnioterminowy,

▪ długoterminowy,

3. powód finansowania:

▪ pierwotne,

▪ bieżącej działalności,

▪ rozwoju czyli procesów inwestycyjnych,

4. źródło pochodzenia kapitału:

▪ zewnętrzne, 1

2

6

▪ wewnętrzne3.

Kapitał własny daje prawo własności przedsiębiorstwa jego dawcy, który uczestniczy

w podziale wypracowanego zysku lub pokryciu straty odpowiednio do wartości wniesionego

kapitału. Kapitał obcy jest oddany do dyspozycji przedsiębiorstwa na określony czas i musi

być w odpowiednim, wcześniej ustalonym terminie zwrócony. Jedną z głównych różnic

pomiędzy kapitałem własnym i obcym jest czas na jaki został pozostawiony firmie do

dyspozycji. Czas jest określony w przypadku kapitału obcego, kapitał własny jest natomiast

udostępniony bezterminowo.

Kapitały krótkoterminowe mają okres zwrotu do jednego roku i mają najczęściej

charakter kapitałów obcych. Kapitały średnioterminowe obejmują zwykle zobowiązania

o terminach wymagalności od jednego roku do czterech lat, kapitały długoterminowe

natomiast, to kapitały obce o terminie spłaty ponad cztery lata oraz kapitały własne4.

Finansowanie pierwotne ma miejsce przy zakładaniu nowego przedsiębiorstwa

i wnoszeniu do niego kapitałów własnych przez właścicieli. Finansowanie bieżącej

działalności polega na zapewnieniu ciągłości w funkcjonowaniu przedsiębiorstwa na skutek

ciągłego dopływu środków finansowych uzyskanych z przychodów. Odpowiednia polityka

finansowa powinna zapewnić płynność bieżącą przedsiębiorstwu. Finansowanie rozwoju ma

służyć realizacji procesów inwestycyjnych. Zazwyczaj przekracza ono możliwości kapitałów

własnych przedsiębiorstwa i często opiera się na kapitałach obcych5.

Finansowanie wewnętrzne często określane jest mianem samofinansowania, opiera się

głównie na redystrybucji zysku netto i amortyzacji. Traktowane jest jako podstawowe źródło

finansowania, które potrafi zapewnić przedsiębiorstwu dalszy rozwój i korzyści dla

właścicieli. Wewnętrznymi źródłami finansowania w przypadku małych firm nie

posiadających osobowości prawnej są zwykle środki właściciela (właścicieli) firmy

inwestowane w działalność w momencie jej zakładania, oraz wypracowane przez firmę

w trakcie funkcjonowania6.

Za wewnętrzne źródła finansowania uznajemy środki wypracowane przez firmę

w trakcie działalności, oraz tzw. zobowiązania wewnątrzzakładowe np. zobowiązania z tytułu

wynagrodzeń wobec pracowników. Jedynym kosztem o jakim możemy mówić w przypadku

korzystania z wewnętrznych źródeł finansowania jest koszt alternatywny (tzw. koszt

utraconych możliwości). W przypadku finansowania zewnętrznego kosztem będzie 3

4

5

6

7

oczekiwana przez podmiot udostępniający środki stopa zwrotu z inwestowanego przez niego

kapitału. Finansowaniem zewnętrznym będzie więc zarówno pozyskanie dodatkowego

wspólnika czy udziałowca, skorzystanie z usług funduszu venture capital, kredytu bankowego

jak i leasingu7.

Źródeł finansowania przedsiębiorstwa nie należy utożsamiać ze źródłami kapitału.

Pozyskiwanie środków finansowych na finansowanie działalności przedsiębiorstwa jest

pojęciem szerszym niż pozyskiwanie kapitału. Odpisy amortyzacyjne oraz wpływy ze

sprzedaży zbędnych aktywów są źródłami finansowania własnego wewnętrznego ale nie są

one źródłem wewnętrznego pozyskiwania kapitału. Podobna sytuacja ma miejsce

w przypadku zobowiązań wobec dostawców, które są zewnętrznym źródłem finansowania ale

nie są źródłem kapitału. Strukturę źródeł kapitału przedsiębiorstw można odczytać z bilansu,

informację o źródłach finansowania zaś z przepływu środków pieniężnych8.

Wewnętrzne i zewnętrzne źródła finansowania dostarczają kapitału, który może być

kapitałem własnym przedsiębiorstwa i kapitałem obcym. Kapitał własny stanowi

równowartość tych składników majątku przedsiębiorstwa w stosunku, do których jednostce

gospodarczej przysługuje prawo własności. W momencie powstawania przedsiębiorstwa jego

właściciele przekazują kapitał umożliwiający rozpoczęcie i przeprowadzenie działalności, jest

to tzw. kapitał początkowy. Może on być wniesiony zarówno w formie rzeczowej lub

pieniężnej9.

Finansowanie własne w praktyce oznacza finansowanie zadań podejmowanych przez

przedsiębiorstwo kapitałami własnymi. Może mieć ono zarówno charakter wewnętrzny jak

i zewnętrzny w stosunku do przedsiębiorstwa. Główne źródła finansowania własnego

wewnętrznego to zysk netto, amortyzacja przekształcenia w majątku i kapitałach. Do źródeł

zewnętrznych zaliczamy wnoszone przez wspólników dopłaty, fundusze venture capital

i emisje na rynku pozagiełdowym10.

Kapitał własny w porównaniu do kapitału obcego jest jednak mało elastyczny i nie

zawsze przynosi oczekiwane korzyści dla właściciela. W zależności od formy prawnej

i warunków umowy współwłaściciel uczestniczy lub nie w stratach przedsiębiorstwa. Zawsze

straty uszczuplają kapitał własny. Natomiast w porównaniu do finansowania kapitałem

własnym, finansowanie kapitałem obcym jest znacznie bardziej elastyczne. Umożliwia ono

realizację przedsięwzięć, które przekraczają własne możliwości finansowe przedsiębiorstwa, 7

8

9

10

8

wpływa na obniżenie obciążeń podatkowych i podwyższenie rentowności kapitału

własnego11.

Wspólną cechą wszystkich form finansowania przy pomocy kapitału obcego jest to, że

wierzyciel będzie domagał się zwrotu całej pożyczonej kwoty wraz z należnymi odsetkami

w określonych umową terminach bez względu na wielkość osiągniętych przez firmę zysków.

Powoduje to, że pozyskiwanie kapitału obcego wiąże się z większym ryzykiem dla

przedsiębiorstwa. Ponadto pozyskanie obcego kapitału wymaga często spełnienia szeregu

warunków, udzielenia gwarancji i zabezpieczeń. Wierzyciel, którym najczęściej jest bank,

udziela kredytu lub pożyczki na podstawie szczegółowej analizy wniosku kredytowego lub

pożyczkowego, ponadto może żądać dodatkowego zabezpieczenia lub gwarancji, na przykład

w postaci przyznania wierzycielowi praw do zmiany długu na udziały kapitałowe12.

1.2. Źródła kapitału obcego przedsiębiorstwa

Istnieje wiele zewnętrznych źródeł finansowania przedsiębiorstw i trzeba dokonać

najbardziej optymalnego ich doboru tak, aby maksymalizując rentowność kapitałów własnych

zachować właściwy stopień płynności finansowej i bezpieczeństwa13.

Do zasadniczych źródeł kapitału rozwojowego w małych przedsiębiorstwach w Polsce

na przełomie lat dziewięćdziesiątych i dwutysięcznych zaliczyć można m. in.:

▪ finansowanie środkami własnymi przedsiębiorcy, rodziny, znajomych;

▪ pożyczki prywatne;

▪ prywatne wkłady kapitałowe;

▪ prywatny lub powierzony kapitał wysokiego ryzyka (venture capital);

▪ finansowanie kapitałem własnym firmy;

▪ przychody z działalności – zyski zatrzymane;

▪ przychody z działalności – amortyzacja;

▪ przychody z działalności – leasing;

▪ przychody z działalności – ulgi podatkowe;

▪ mikropożyczki;

▪ kredyty i pożyczki preferencyjne;

▪ kredyty i pożyczki bankowe;

▪ dotacje i granty inwestycyjne;

11

12

13

9

▪ publiczna emisja akcji;

▪ emisja obligacji korporacyjnych;

▪ dopłaty od wspólników14.

Źródła te istotnie różnią się od źródeł finansowania z początku okresu transformacji

gospodarczej, które obejmowały takie metody finansowania, jak przejściowe finansowanie

przez kontrahenta, wymuszanie wykonywania usług z materiałów powierzonych,

przyśpieszone cykle płatności czy też celowe zadłużenia. Obecnie wiele z tych rozwiązań

koliduje z prawem, zwłaszcza na styku sektora prywatnego i publicznego15.

Według badań przeprowadzonych w roku 2011, aż 92 procent małych i średnich firm

zadeklarowało, że finansowanie ich inwestycji pochodzi obecnie z środków własnych. Na

kredyt bankowy wskazało 46% przedsiębiorców, a na leasing – 32%. Co dziesiąta firma

korzysta z funduszy unijnych, tylko nieliczni przedsiębiorcy wskazali na takie źródła jak

faktoring czy pożyczki od innych przedsiębiorców.

Taka tendencja wśród małych i średnich firm nie jest całkiem nowa, choć

jednocześnie widać wyraźny spadek zainteresowania kredytami. Wniosek ten wypływa

z analizy odpowiedzi na pytanie o to, z jakich środków finansowania firmy korzystały

wcześniej. Odsetek wskazań na środki własne wciąż jest bardzo znaczący, gdyż wynosi 94%.

Co jednak ciekawsze, na kredyt bankowy wskazało aż 72% małych i średnich firm, a na

leasing 59%. Z kolei odsetek firm, które kiedykolwiek korzystały z funduszy unijnych, sięga

22%. Co dziesiąta firma korzystała wcześniej z faktoringu, a także pożyczek od instytucji

finansowych innych niż banki. Natomiast 9% przedsiębiorców wspomniało jeszcze

o pożyczkach od innych przedsiębiorstw16.

Największą niechęć do finansowania ze źródeł innych niż środki własne widać

zwłaszcza wśród mikroprzedsiębiorców. Aż 92% z nich wskazało, że obecnie korzysta ze

środków własnych, a tylko 37% wspomniało o kredycie. Co piąta firma mikro korzysta w tej

chwili z leasingu. Taki stan rzeczy można interpretować jako wynik obaw najmniejszych

przedsiębiorców o to, czy w przyszłości będą w stanie spłacać swoje zobowiązania. Dlatego

też w pierwszej kolejności decydują się na wybór środków własnych.

Tymczasem w badaniu małe i średnie firmy częściej wskazywały na zewnętrzne

źródła finansowania. O kredycie bankowym mówi już 56% małych i 50% średnich firm.

|Z kolei z leasingu korzysta 42% małych i 40% średnich przedsiębiorstw. W przypadku

14

. 15

16

10

wykorzystywania funduszy unijnych widać, że najlepiej radzą sobie z tym średnie firmy.

Z tych środków korzysta obecnie prawie jedna trzecia z nich. To znaczna różnica

w porównaniu z małymi firmami, wśród których z unijnych pieniędzy korzysta tylko 9%,

i firmami mikro, gdzie ten odsetek wynosi zaledwie 5%17.

Potencjalnych źródeł finansowania MŚP jest wiele, jednak tylko niektóre z nich

można zaliczyć jako źródła możliwe do wykorzystania na rozpoczęcie działalności

gospodarczej. Natomiast jeśli rozpoczęcie działalności gospodarczej ma być powiązane ze

środkami pochodzącymi z UE, to generalnie są dwie możliwości: dotacje w ramach jednego

z kilku programów operacyjnych lub dotacje przyznawane w ramach Publicznych Służb

Zatrudnienia. Jednak istnieją także alternatywne formy dotacji, które można nazwać

pozaunijnymi, a które warto przybliżyć. Fundusze typu venture capital/private equity.

Działalność funduszy typu venture capital/private equity polega na angażowaniu

środków prywatnych (lub publiczno-prywatnych) w nowe przedsięwzięcia, dające możliwość

uzyskania wysokiej stopy zwrotu. Tego typu źródła finansowania określa się również często

funduszami wysokiego ryzyka – bowiem polegają one zazwyczaj na angażowaniu środków

w projekty innowacyjne, bazujące na zaawansowanych technologiach, budzące duże nadzieje

na zysk, ale związane także z wysokim ryzykiem inwestycyjnym. Z tego względu to źródło

finansowania stanowi istotną alternatywę dla banków, prowadzących zwykle bardziej

konserwatywną politykę kredytową.

17

11

Anioły biznesu.

Specyficzną i na razie mało znaną w Polsce, formułą venture capital są tzw. anioły

biznesu. Są to osoby fizyczne, inwestujące swoje prywatne oszczędności, przede wszystkim

w małe firmy znajdujące się na wczesnym etapie rozwoju.

Dokapitalizowanie przedsiębiorstwa z funduszy typu typu venture capital/private

equity polega zwyczajowo na objęciu udziałów w firmie. Inwestor bądź grupa inwestorów,

poprzez objęcie udziałów, dzielą wraz z przedsiębiorstwem ryzyko związane z realizacją

pomysłu biznesowego, a w przypadku sukcesu, uczestniczą w wygenerowanych zyskach.

Trzeba w tym miejscu zaznaczyć, że instytucja oferująca kapitał wysokiego ryzyka jest

udziałowcem bardzo wymagającym. Fundusze tego typu angażują się jedynie w najlepsze,

konkretne i precyzyjnie przygotowane plany inwestycyjne, oczekując wysokich stóp zwrotu.

Stając się współwłaścicielami firmy, inwestorzy zazwyczaj utrzymują także kontrolę poprzez

udział swoich przedstawicieli w radach nadzorczych spółek. Monitorowanie działalności

firmy nie musi być jednak postrzegane wyłącznie jako zagrożenie czy bariera działania – poza

zastrzykiem finansowym przedsiębiorstwo może liczyć bowiem także na kompetentne źródło

wiedzy i możliwość nawiązywania nowych kontaktów. Wiedza i doświadczenie inwestorów,

ich kontakty biznesowe oraz znajomość rynku stanowią niewątpliwie kolejną zaletę tej formy

finansowania, w porównaniu z ofertą banków. Taki indywidualny mentoring odgrywa

szczególną rolę w przypadku aniołów biznesu – zazwyczaj są to emerytowani menadżerowie

lub przedsiębiorcy zainteresowani wspieraniem młodych biznesów nie tylko dla zysku, lecz

także z potrzeby spożytkowania własnego doświadczenia18.

Proces nawiązania współpracy zaczyna się od zgłoszenia konkretnego projektu (np.

opracowanie i wprowadzenie na rynek nowego produktu), który podlega ocenie inwestorów.

Podczas oceny powodzenia przedsięwzięcia fundusze venture/private equity biorą po uwagę

nie tylko analizy prawne i finansowe, lecz także dużą wagę przywiązują do jakości kadry

kierowniczej firmy czy jej strategii rozwoju. Po kilku latach, gdy cele inwestycji zostają

osiągnięte, fundusz wycofuje się z udziałów w przedsiębiorstwie. Może się to odbyć poprzez

sprzedaż akcji inwestorowi strategicznemu, wprowadzenie przedsiębiorstwa na giełdę,

sprzedaż akcji kierownictwu firmy bądź też umorzenie akcji19.

18

19

12

Oprócz funduszy typu typu venture capital/private equity istnieją również inne formy

pomocy, takie jak inkubatory przedsiębiorczości i parki technologiczne. W tych przypadkach,

kryteria jakie należy spełnić, aby z nich skorzystać są zazwyczaj mało uciążliwe, ale

beneficjenci nie otrzymują dofinansowania bezpośredniego w formie pieniężnej, ale raczej

dostęp do wiedzy i sąsiedztwo przedsiębiorstw działających w obszarach o podobnym lub

komplementarnym profilu działalności. Park technologiczny

Park technologiczny to wyodrębniona finansowo i formalnie instytucja dysponująca

nieruchomościami wraz z infrastrukturą techniczną, tworzona w celu umożliwienia bądź

usprawnienia przepływu wiedzy, informacji i technologii między jednostkami naukowymi

a przedsiębiorcami. Parki powstają w celu promocji przedsiębiorczości wśród naukowców,

przyspieszenia procesu komercjalizacji wiedzy czy zapewnienia dogodnych warunków

rozwojowych firmom. Parki przyczyniają się więc do zmniejszenia bezrobocia oraz do

popularyzacji wiedzy w środowisku przedsiębiorców.

Przedsiębiorcy, którzy planują np. realizację inwestycji lub wynajęcie powierzchni

w zlokalizowanych w parku technologicznym budynkach, mają do wyboru szeroki wachlarz

bezpłatnych, częściowo odpłatnych lub też oferowanych po cenach rynkowych (ale

dostępnych na miejscu) usług. Najbardziej typowe obejmują: obsługę prawną i księgową,

doradztwo technologiczne oraz w zakresie wdrażania nowych usług i produktów, szkolenia,

pomoc w zdobywaniu kapitału, prowadzenie baz danych, marketing czy pośrednictwo

w kontaktach z klientami i naukowcami. W ofercie niektórych parków technologicznych

znajdują się także bardziej nietypowe usługi, takie jak outsourcing procesów produkcyjnych

czy pomoc przy eksporcie i poszukiwaniu partnerów zagranicznych.

Inkubatory przedsiębiorczości

Typowy inkubator przedsiębiorczości jest spółką bądź fundacją oferującą

powierzchnię biurową, produkcyjną lub magazynową na korzystnych warunkach dla nowo

powstających i rozwijających się małych i średnich przedsiębiorstw. Inkubatory ponadto

często oferują profesjonalne doradztwo, usługi biurowe oraz szkolenia firmom, które

zdecydowały się ulokować działalność na ich terenie. Obecnie właściwie w każdym

większym mieście działa taki inkubator.

Poza typowymi inkubatorami, w Polsce działa również fundacja Akademickie

Inkubatory Przedsiębiorczości (AIP), która umożliwia studentom uproszczone prowadzenie

działalności gospodarczej. Firmy działające w ramach AIP nie muszą się rejestrować

13

w żadnym urzędzie, nie płacą składek ZUS a ponadto fundacja prowadzi ich księgowość (do

określonej liczby faktur), udostępnia powierzchnię biurową i wsparcie w zakresie usług

prawnych20.

1.3. Problemy finansowania małych i średnich przedsiębiorstw

O problemach związanych z finansowaniem działalności gospodarczej mówi się dużo.

Wszyscy narzekają na brak środków pieniężnych. Dużo mówi się także o wspieraniu polskiej

przedsiębiorczości, ale tak naprawdę wsparcie to dociera do niewielkiej grupy firm. Faktem

wiadomym i wszystkim nam znanym jest to, że prowadzenie przedsiębiorstwa, zwłaszcza w

obecnych warunkach gospodarki rynkowej wymaga od menadżerów ciągłego podejmowania

decyzji, w tym także finansowych. Nieodłącznym atrybutem tych decyzji jest rzeczywista

odpowiedzialność przedsiębiorstwa za ich skutki21.

Firmy małe i średnie najczęściej nie mają dostępu do zorganizowanego rynku

kapitałowego, zarówno w kontekście braku zdolności do emisji krótkoterminowych papierów

dłużnych (obligacje w okresie zapadalności do jednego roku), jak i emisji akcji (które są

zaliczane do finansowania kapitałami własnymi)22.

Liczba potencjalnych zewnętrznych źródeł finansowania rozwoju małych i średnich

przedsiębiorstw, dostępnych obecnie, jest stosunkowo duża. W praktyce istnieją jednak

poważne bariery w zakresie finansowania rozwoju tych firm. Bariery te zostały zestawione

poniżej.

1. Niski poziom zdolności akumulacyjnych małych i średnich przedsiębiorstw, który nie

daje gwarancji zwrotu zainwestowanych kapitałów.

2. Wysokie koszty funkcjonowania przedsiębiorstw (w tym, np. koszty pracy), a co się

z tym wiąże niski poziom rentowności, który nie sprzyja akumulacji środków.

3. Ograniczenia związane ze specyficzną gospodarką finansową przedsiębiorstw tego

sektora, dominuje w nich bowiem księgowość oparta na księdze przychodów

i rozchodów.

4. Występujące trudności w dokonaniu obiektywnej oceny sytuacji ekonomiczno-

finansowej tych przedsiębiorstw, co stanowi niejednokrotnie warunek pozyskania

zewnętrznych kapitałów.

20

21

22

14

5. Wysokie koszty pozyskania kapitałów z sektora bankowego, jak też z innych źródeł,

wymagane zabezpieczenia, konieczne w sytuacjach korzystania z określonych źródeł

finansowania zewnętrznego.

6. Skomplikowane i czasochłonne procedury związane z pozyskiwaniem kapitałów

z różnych źródeł.

7. Ograniczenia związane z formą prawną prowadzenia działalności gospodarczej.

Dominującą formą są osoby fizyczne prowadzące działalność, a nie spółki kapitałowe,

które mają najszersze możliwości pozyskiwania zewnętrznych środków finansowych

m.in. poprzez rynek kapitałowy.

8. Niewielki poziom środków publicznych przeznaczanych na wsparcie rozwoju sektora

MSP w porównaniu z ich potrzebami a także potencjałem ekonomicznym, jaki ten sektor

reprezentuje23.

Małe przedsiębiorstwo, w przeciwieństwie do dużego, ponosi odmienne koszty

pozyskiwania kapitału obcego. Oprócz wspominanego wcześniej braku dostępu do

określonych źródeł finansowania dłużnego, przedsiębiorstwo o mniejszej skali działalności

ponosi wyższe koszty obsługi zadłużenia. Występuje wręcz pojęcie dyskryminacji małych

przedsiębiorstw ubiegających się o kredyty bankowe. Do najważniejszych powodów

dyskryminacji małych firm jako kredytobiorców należą: koszt obsługi banku i duże ryzyko

kredytowe małych firm24.

Produktów kredytowych i pochodnych w Polsce jest znacznie mniej niż w innych

krajach Europu Zachodniej, a niektóre z nich są wciąż mało popularne wśród

przedsiębiorców. Brakuje na rynku polskim kredytów na inwestycje za granicą, trudności

z otrzymaniem kredytu maja firmy handlowe, które potrzebują środków obrotowych i na

inwestycje. Z cudem graniczy uzyskanie kredytu na rozpoczęcie działalności gospodarczej.

We wszystkich tych sytuacjach upatruje się zbyt wysokiego ryzyka, by udzielić wsparcia

finansowego przedsiębiorcy. Banki posiadają bogatą ofertę produktową lecz kredyty dla

wielu firm są trudnodostępne. Ubieganie się o kredyt zdaniem przedsiębiorców jest batalią,

począwszy od skompletowania dokumentacji a skończywszy na zabezpieczeniach. Choć

wśród przedsiębiorców kredyt to nadal najpopularniejsze źródło finansowania zewnętrznego

firmy25.

23

24

25

15

Koszty obsługi kredytu w dużym stopniu mają charakter kosztów stałych. Niezależnie

od wielkości kredytu, pracownicy banków wykonują podobne czynności w zakresie

procedury przyznania kredytu oraz dalszej jego kontroli. Jednostkowy koszt mniejszych

kredytów jest w tym przypadku wyższy, niż w przypadku kredytów dużych. Powoduje to

wzrost oprocentowania i opłat związanych z kredytami dla małych przedsiębiorstw, a także

ogólny spadek zainteresowania banków kredytowaniem sektora MŚP i koncentracje na

segmencie przedsiębiorstw korporacyjnych26.

Niektórzy nawet twierdzą, że niechęć do kredytowania małych i średnich firm w dużej

mierze wynika z faktu sprzedaży polskich banków kapitałowi zagranicznemu, który nie jest

zainteresowany finansowaniem polskich przedsiębiorstw, stanowiących konkurencję dla firm

zagranicznych pochodzących z krajów banków macierzystych27.

Jednak podstawowym powodem dyskryminacji małych firm jako kredytobiorców, jest

wysokie ryzyko ich bankructwa. Kredytowanie małych firm, które charakteryzują się krótka

historią działalności gospodarczej lub tez rozpoczynają działalność, obciążona jest większym

ryzykiem, gdyż firmy te nie zostały jeszcze w wystarczającym stopniu zweryfikowane przez

rynek. Z drugiej strony, doświadczenia krajów wysoko rozwiniętych wskazują, że główna

przyczyną upadłości małych firm jest utrata ich płynności finansowej, a nie ponoszenie przez

nie strat28.

Pomimo opisanych powyżej trudności, obserwuje się coraz większa aktywność

banków w oferowaniu produktów bankowych dla sektora MŚP. Nawet banki które zasadniczo

przygotowały swoją strukturę do obsługi klientów korporacyjnych, aktywnie promują usługi

dla małych i średnich przedsiębiorstw29.

Porównanie dostępności zewnętrznych źródeł finansowania dla przedsiębiorstw

w różnych fazach ich rozwoju jest głównym kryterium warunkującym potencjał firmy, jak

również możliwości pozyskania zewnętrznych kapitałów przedstawione są w tabeli nr 1.

26

27

28

29

16

Tabela 1.Dostępność zewnętrznych źródeł finansowania dla firm w różnych fazach rozwoju

Stadium

rozwoju

Dostępność

Kredyt Leasing Faktoring Venture capital

Emisja akcji

Koncepcja przedsięwzięcia

- - - + -

Rozruch firmy + ++ - + -

Mała firma ++ +++ ++ ++ -

Średnia firma +++ +++ +++ = + Legenda: - finansowanie niedostępne, + finansowanie trudno dostępne, ++ finansowanie średnio dostępne

Źródło: Marcin Molo, Marcin Biegówka, Przegląd dostępnych źródeł finansowania działalności

gospodarczej oraz ocena ich atrakcyjności finansowanie rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw, Polska Fundacja Promocji i Rozwoju Małych i Średnich Przedsiębiorstw, wrzesień - listopad 2000.

Kredyty są najczęściej stosowanym przez MŚP zewnętrznym źródłem finansowania.

Służą zarówno finansowaniu potrzeb rozwojowych (kredyty inwestycyjne) jak i działalności

bieżącej (kredyty obrotowe). Podstawowym kosztem kredytu są odsetki, będące pewnym

procentem od pożyczonej sumy płaconym bankowi przez kredytobiorcę. Oprócz tego banki

pobierają dodatkowe prowizje i opłaty, takie jak prowizja przygotowawcza czy prowizja od

niewykorzystanego salda kredytu. Jak wynika z ocen przedsiębiorców, ze względu na brak

wiarygodnego zabezpieczenia spłaty kredytu, dostęp do kredytu dla MŚP jest bardzo

utrudniony i stanowi jedna z podstawowych barier rozwoju firm tego sektora, zwłaszcza na

etapie rozruchu firmy30.

Sytuacja ta wynika głównie ze zwiększonego ryzyka kredytowania przedsiębiorstw

w początkowych fazach działalności. Firmy takie najczęściej nie mają bowiem ugruntowanej

pozycji rynkowej, stabilnych rynków zbytu, nie posiadają zazwyczaj kapitałów własnych,

często nie posiadają majątku mogącego stanowić zabezpieczenie spłaty kredytu. Dużo łatwiej

jest małej lub rozpoczynającej działalność firmie pozyskać środki poprzez leasing, koszt

leasingu jest z kolei zwykle wyższy od kosztu kredytu. Niektóre firmy realizujące wyjątkowo

30

17

obiecujące i innowacyjne przedsięwzięcia mogą uzyskać wsparcie finansowe także od

funduszów venture capital31.

W przypadku niewielkich firm, oprócz barier formalnych w dostępie do kredytu,

również sami właściciele firm maja często duże opory przed wzięciem pożyczki. Wielkość

przedsiębiorstwa może decydować o kierunku jego rozwoju, tempie oraz o możliwości

ekspansji działalności. Za jedną z głównych cech jakościowych małego i średniego

przedsiębiorstwa uznaje się samodzielność decyzyjną oraz pełną odpowiedzialność

właściciela za zobowiązania spółki, która może stanowić istotną barierę wzrostu organizacji.

Cecha ta wynika z faktu, że większość przedsiębiorców będących właścicielami małych

przedsiębiorstw prowadzi działalność na podstawie wpisu do ewidencji lub w formie spółek

osobowych. W każdym z powyższych przypadków właściciel ponosi odpowiedzialność za

zobowiązania spółki całym swoim majątkiem i dlatego ryzyko inwestycyjne jest

rozpatrywane przez przedsiębiorcę nie tylko jako ryzyko dla firmy, ale również jako ryzyko

osobiste32.

Prawie 70% przedsiębiorców przepytanych w badaniu określa warunki do

prowadzenia firmy w Polsce jako trudne bądź bardzo trudne. Narzekają przede wszystkim na

zbyt skomplikowane procedury administracyjne, niejasne prawo i zawiły ich zdaniem system

podatkowy. Niechętnie sięgają też po zewnętrzne środki na finansowanie swoich inwestycji.

Według nich najłatwiej jest skorzystać z leasingu, natomiast pozyskanie pieniędzy unijnych

bywa bardzo trudnym zadaniem. Warto jednak zwrócić uwagę na fakt, że mali i średni

przedsiębiorcy ufają instytucjom finansowym i to głównie od nich otrzymują wszelkie

niezbędne informacje potrzebne do pozyskania właściwego finansowania. Zdecydowana

większość firm oczekuje od instytucji finansowych pomocy w przechodzeniu przez procedury

konieczne do pozyskania finansowania, a także doradztwa w zakresie wyboru jego formy33.

Niestety, pomimo olbrzymiej liczby małych i średnich przedsiębiorstw działających na

polskim rynku, można by powiedzieć, że ich możliwości rozwojowe nie prezentują się zbyt

dobrze. Utrudnienia, jakie polscy przedsiębiorcy napotykają na swojej drodze w trakcie

zakładania i prowadzenia działalności gospodarczej, ogromna konkurencja z zagranicy, to

tylko dwa przykłady z wielu problemów, które przedsiębiorca musi znieść i pokonać, aby

31

32

33

18

jego firma zdołała przeżyć na rynku. Tego typu trudności w funkcjonowaniu

i rozwoju przedsiębiorstw, w znacznym stopniu osłabiają pozycję sektora MSP w Polsce34.

Na ogólną negatywną ocenę warunków do prowadzenia firmy ma wpływ szereg

barier, z którymi na co dzień zmagają się mali i średni przedsiębiorcy (rysunek nr 1). Na

podstawie badania przeprowadzonego w 2011 roku można przedstawić trzy podstawowe

obszary, w których przedsiębiorcy napotykają na największe trudności. Są to: skomplikowane

procedury administracyjne, na które wskazuje 35% firm, niejasne i niespójne przepisy prawa

(33%) oraz wysokie podatki i mało przejrzysty system fiskalny państwa (29%) 35.

Rysunek 1. Bariery w prowadzeniu firmy (w %)

Źródło: MŚP pod lupą. Raport 2011, Europejski Fundusz Leasingowy, Wrocław 2012.

Natomiast przy ubieganiu się o dofinansowanie z funduszy unijnych, należy

stwierdzić, że problemy absorpcji środków unijnych przez małe i średnie przedsiębiorstwa

wynikają m. in. z następujących przyczyn:

 trudne procedury aplikowania o wsparcie, stanowiące barierę dla mniejszych i słabiej

zorganizowanych firm;

 zbyt słabe preferencje dla mniejszych firm ubiegających się o wsparcie, co powoduje, że

dotacje otrzymują głównie większe firmy korzystające z usług specjalistów ds.

przygotowania wniosków;

34

35

19

 niedostateczna pomoc oferowana przez lokalne instytucje otoczenia biznesu przy

przygotowywaniu wniosków, co sprawia, że wiele ciekawych wniosków jest ocenianych

negatywnie przez instytucje centralne;

 brak środków finansowych na wkład własny do projektów dofinansowywanych

z funduszy UE36.

Wymienione przeszkody są trudne do pokonania zwłaszcza dla mikroprzedsiębiorstw.

Przykładowo, z badań przeprowadzonych przez Polską Agencję Rozwoju

Przedsiębiorczości na temat efektów realizacji Programu Operacyjnego Wzrost

Konkurencyjności Przedsiębiorstw w latach 2004-2006 wynika, że wśród przedsiębiorstw

korzystających ze wsparcia średnie przedsiębiorstwa stanowiły 48%, małe 44%,

a mikroprzedsiębiorstwa zaledwie 8%37.

Biorąc pod uwagę fakt, że mikrofilmy stanowiły 96,38% ogółu przedsiębiorstw, małe

2,58%, a średnie 0,86% widać, że mikroprzedsiębiorstwa w niewielkiej skali korzystają ze

wsparcia funduszy unijnych38.

Fundusze unijne stanowią cenne wsparcie dla małych i średnich przedsiębiorstw, które

borykają się z problemem niewystarczającej ilości własnego kapitału. Potrzeba

konkurowania na rynku europejskim oraz światowym rodzi konieczność rozwoju firm.

Podejmowanie przedsięwzięć inwestycyjnych, wprowadzanie nowych produktów

i technologii oraz wejście na nowe rynki wymaga posiadania znacznych zasobów

finansowych. Dlatego programy pomocowe UE kierowane do małych i średnich

przedsiębiorstw mają dla nich ogromne znaczenie39.

36

37

38

39

20

II. FINANSOWANIE DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ PRZEZ UNIĘ EUROPEJSKĄ

2.1. Dotacje jako źródło finansowania

Podstawowym źródłem finansowania dużej liczby małych i średnich firm jest kapitał

własny, wynoszący więcej niż połowę niezbędnych środków, który z trudem wystarcza do

prowadzenia bieżącej działalności przedsiębiorstwa. W niewielkim tylko stopniu firmy te

korzystają z kredytów bankowych, ponieważ kredyty są przyznawane nielicznym. Dostęp do

zorganizowanego rynku kapitałowego i korzystanie z jego instrumentów jest także

ograniczone poprzez wielkość tych podmiotów. Zdolność rozwojowa większości z nich jest

dlatego niewielka. W konsekwencji małe i średnie jednostki coraz częściej poszukują

alternatywnych, niekonwencjonalnych źródeł finansowania, takich jak dotacje pochodzące

z funduszy Europejskich40.

Polska, wstępując do Unii Europejskiej w maju 2004 r., przyłączyła się do realizacji

wspólnotowej polityki spójności, mającej na celu promowanie harmonijnego rozwoju całego

terytorium ówczesnej UE-25 dzięki działaniom prowadzącym do zmniejszania dysproporcji

w poziomach rozwoju jej regionów, a tym samym do wzmocnienia spójności gospodarczej,

społecznej i terytorialnej Wspólnoty. Realizowane jest to poprzez odpowiednie

ukierunkowanie działań realizowanych w ramach polityki spójności oraz dzięki wsparciu

finansowemu Funduszy Europejskich41.

Unia Europejska doceniając znaczenie małych i średnich przedsiębiorstw dla rozwoju

gospodarczego i społecznego, podejmuje szereg inicjatyw w celu zapewnienia lepszych

warunków funkcjonowania i rozwoju MŚP. W pakiet tych działań wpisuje się program Small

Business Act (SBA) dla Europy, przyjęty przez Komisję Europejską 25 czerwca 2008 r. oraz

wsparcie finansowe udzielane dla sektora MŚP w ramach programów UE. SBA zawiera

zestaw szereg konkretnych wytycznych w postaci fundamentalnych zasad, których realizacja

na poziomie europejskim i państw członkowskich pozwala na stymulowanie rozwoju MŚP,

a także wpływa na propozycje nowych aktów prawnych opierających się na zasadzie

„najpierw myśl na małą skalę” 42.

40

41

42

21

Przyjęte w SBA najważniejsze zasady, które powinny być przestrzegane wobec MŚP

przez UE i państwa członkowskie, to m. in.:

1. tworzenie warunków, w których przedsiębiorcy i przedsiębiorstwa mogą dobrze

prosperować, a przedsiębiorczość jest nagradzana;

2. zagwarantowanie, aby uczciwi przedsiębiorcy, których przedsiębiorstwo zostało

postawione w stan upadłości, dostali szybko drugą szansę;

3. spowodowanie, by organy administracji publicznej były bardziej wrażliwe na potrzeby

MŚP;

4. ułatwienie MŚP dostępu do finansowania;

5. pomaganie MŚP w pełnym korzystaniu z możliwości oferowanych przez wspólny

rynek43.

Powyższe działania mają na celu ułatwić MŚP dostęp do jednolitego rynku

europejskiego liczącego ponad 500 mln konsumentów. Mobilizacja mająca na celu wsparcie

MŚP jest tym bardziej konieczna, gdyż w ciągu najbliższych dziesięciu lat należy spodziewać

się, ze ok. 6 mln właścicieli małych przedsiębiorstw w UE przejdzie na emeryturę,

a dodatkowo każdego roku około 700 tysięcy MŚP w UE bankrutuje, co oznacza utratę 2,8

mln miejsc pracy44.

Kierunki wsparcia Polski ze środków finansowych UE w latach 2007-2013 w ramach

Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR), Europejskiego Funduszu

społecznego (EFS) o raz Funduszu Spójności (FS) zostały określone przez Polskę

w dokumencie Narodowe Strategiczne Ramy Odniesienia 2007-2013 (NSRO) wspierające

wzrost gospodarczy i zatrudnienie, który w wyniku konsultacji zmienił nazwę na Narodowa

Strategia Spójności (NSS). NSS za cel strategiczny ma tworzenie warunków dla wzrostu

konkurencyjności gospodarki opartej na wiedzy i przedsiębiorczości zapewniającej wzrost

zatrudnienia oraz wzrost poziomu spójności społecznej, gospodarczej i przestrzennej Polski.

Natomiast wśród wytyczonych w NSS celów horyzontalnych dla rozwoju małych i średnich

przedsiębiorstw ważne jest podniesienie konkurencyjności i innowacyjności przedsiębiorstw,

zwłaszcza sektora wytwórczego oferującego wysoką wartość dodaną oraz rozwój sektora

usług. NSS uwzględnia zapisy Strategii Rozwoju Kraju na lata 2007-201545.

Głównym instrumentem wsparcia finansowego małych przedsiębiorstw na szczeblu

Wspólnoty są pożyczki udzielane przez Europejski Bank Inwestycyjny, który finansuje jedną

43

44

45

22

trzecią udzielanych w Unii kredytów o wartości kilku miliardów euro. Z pożyczek tych

korzysta kilkadziesiąt tysięcy przedsiębiorstw, w z których przytłaczającą większość

zatrudnia mniej niż pięćdziesięciu pracowników46.

Obecnie bardzo istotne źródło finansowania działalności innowacyjnej firm stanowią

fundusze Unii Europejskiej. Z punktu widzenia prowadzenia działalności innowacyjnej

największą rolę odgrywają: Regionalne Programy Operacyjne, przygotowane dla każdego

województwa, ogólnopolski Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka oraz

międzynarodowy Program Ramowy Unii Europejskiej. Ponadto dostępne są także dotacje dla

firm prowadzących działalność innowacyjną, które finansowane są z budżetu krajowego.

Dostępne instrumenty wspierają prowadzenie działalności innowacyjnej wewnątrz firmy, ale

także – współpracę z partnerami ze środowiska naukowego. Każdy z programów oferuje

finansowanie przedsięwzięć o innej skali, angażujących różne budżety47.

Niewątpliwie największą zaletą finansowania ze środków UE jest możliwość

otrzymania pomocy bezzwrotnej, w odróżnieniu od finansowania instrumentami dłużnymi.

Nie oznacza to jednak, że przystępując do realizacji projektu, firma otrzymuje do

rozdysponowania pełną kwotę, o którą się ubiegała. Wsparcie przekazywane jest w formie

refundacji poniesionych kosztów, przy czym dla części dotacji dostępny jest także system

zaliczek. Niemniej przystępując do realizacji projektu, firma musi zabezpieczyć środki, które

umożliwia jej realizację wydatków, które zostaną następnie zrefundowane. W praktyce

oznacza to często konieczność skorzystania z kredytu bankowego. Ponadto wiele

instrumentów działających na zasadzie dotacji wymaga także wniesienia wkładu własnego.

Tak więc, pomimo że przedsiębiorstwo otrzymuje pomoc bezzwrotną, jest zmuszone

zmobilizować również własne środki, które umożliwią realizację projektu. Jednak

perspektywa refundacji kosztów w znacznym stopniu odciąża budżet przedsiębiorcy

realizującego projekt innowacyjny48.

Jednym ze źródeł finansowania działalności małych i średnich firm w Polsce są

w ostatnich latach środki pozyskiwane w ramach programów na rzecz rozwoju

przedsiębiorczości uruchomionych przez Unię Europejską. Jednak niewiele firm z sektora

MŚP z nich korzysta. Z badania „MŚP pod lupą” wynika, że aż 71% małych i średnich firm

nigdy nie starało się o pozyskanie dodatkowych środków z funduszy unijnych czy

międzynarodowych instytucji finansowych. 27% przedsiębiorców odpowiedziało, że starało

46

47

48

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome