Kategorie gramatyczne polszczyzny - Notatki - Gramatyka, Notatki'z Dziennikarstwo. University of Warsaw
Karolina_90
Karolina_9015 April 2013

Kategorie gramatyczne polszczyzny - Notatki - Gramatyka, Notatki'z Dziennikarstwo. University of Warsaw

PDF (101.6 KB)
5 strona
1Liczba pobrań
695Liczba odwiedzin
Opis
Literatura i komunikacja: notatki z dziedziny dziennikarstwa dotyczące kategorii gramatycznych polszczyzny.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 5
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

KATEGORIE GRAMATYCZNE POLSZCZYZNY

WERBALNE

TRYB CZAS OSOBA ASPEKT STRONA

AD. 1

TRYB – jest kategorią fleksyjną czasownika, prymarnie semantyczną, służącą do wyrażania

modalności. Modalność to informacja o ustosunkowaniu nadawcy do treści jego wypowiedzi

przekazana językowo. Nadawca może:

● stwierdzać fakt;

● oceniać prawdziwość lub prawdopodobieństwo zdarzenia (Podobno studenci wyjechali do

Poznania);

● wyrażać życzenie (Chciałabym, żeby studenci wyjechali do Poznania);

● domagać się odpowiedzi;

● przekazywać swój stosunek uczuciowy;

Tryb:

a) rozkazujący – służy do wyrażania intencji mówiącego, aby słuchacz doprowadził do zaistnienia

wyrażonej przez zdanie sytuacji. W zdaniach niezaprzeczonych używa się zwykle czasowników

dokonanych (Przynieś mi wody). Natomiast w zdaniach zaprzeczonych używa się zwykle

czasowników niedokonanych (Nie przynoś mi wody). Syntetyczne formy trybu rozkazującego np.

Czytaj, czytajmy, czytajcie charakteryzują się tożsamością adresata wypowiedzi i adresata

wyrażonego w niej polecenia lub prośby. Analityczne funkcje trybu rozkazującego (Niech czyta)

zazwyczaj tej właściwości nie mają. Wyjątek stanowią zdania z podmiotem: pan, pani, państwo.

Pierwsza osoba jest rzadko używana (Niech skonam).

b) warunkowy – służy wyrażaniu przypuszczeń. Mówi, że opisywane w zdaniu sytuacje istnieją,

informuje o możliwości zaistnienia sytuacji. Wyraża również sytuację hipotetyczną, o której

mówiący wie, że nie zaistniała (Byłby przyszedł...). Formy typu przyszedłby nie zawierają

informacji o niezrealizowaniu owej hipotetycznej czynności (formy trybu przypuszczającego

potencjalnego). Tryb warunkowy potencjalny jest wyrażany za pomocą funkcji nieprzeszłych,

natomiast tryb warunkowy nierzeczywisty za pomocą form przeszłych. Użycie sekundarne trybu

warunkowego:

− uprzejma prośba;

− złagodzone polecenie lub propozycja;

c) orzekający – podstawową funkcją jest użycie go w zdaniach asertorycznych (w stwierdzeniach

stanów pewnych, sytuacji pozajęzykowych). Używając zdania w trybie orzekającym, nadawca bez

ograniczeń bierze na siebie odpowiedzialność za ich prawdziwość (Woda wykipi za pięć minut).

Jako nienacechowany, tryb orzekający może być użyty w funkcjach spełnianych przez tryby

nacechowane (Pan podpisze tutaj Panie dyrektorze).

AD. 2

CZAS – jest kategorią fleksyjną czasowników prymarnie semantycznych. Zdarza się, że jest

kategorią składniową, syntaktycznie zależną. Niektóre spójniki (żeby, obyś) wymagają czasownika

w czasie przeszłym (Lepiej, żeby nikt nas nie słyszał). Semantyczną funkcją kategorii czasu jest

temporalizacja (określenie czasu, w którym zaszło, zajdzie lub zachodzi zdarzenie, o którym

mowa).

TEMPORALIZACJA BEZWZGLĘDNA:

● zdarzenie, o którym mówimy może być odniesione do pewnego momentu w rzeczywistości pozajęzykowej (np. Do chwili mówienia);

● można wyrażać za pomocą: - kategorii czasu (Ala wiedziała, że Olek studiuje/ Ala wiedziała, że Olek będzie studiował); - kategorii aspektu (Ala wiedziała, że Olek studiuje/ Ala wiedziała, że Olek odbył studia); - imiesłowów przysłówkowych (Szedł rozglądając się dookoła); - spójników (zanim, dopóki, podczas, gdy); - przysłówków i partykuł (potem, poprzednio, wtedy, już, jeszcze, właśnie);

WZGLĘDNA ● zdarzenie, o którym mówimy może być

odniesione do innego zdarzenia;

Niektóre zdarzenia nie są związane z innymi zdarzeniami, w związku z czym wyróżniamy czas

aktualny, w którym odbywa się zdarzenie określany przez wskazanie momentu lub okresu. Czas

nieaktualny to czas, w którym odbywa się zdarzenie nie związane z żadnymi innymi zdarzeniami

(coś się powtarza lub trwa wiecznie).

PRYMARNE FUNKCJE POSZCZEGÓLNYCH CZASÓW GRAMATYCZNYCH

CZAS teraźniejszy – służy

temporalizacji bezwzględnej;

przeszły i przyszły - określają

zdarzenie jako odpowiednio

wcześniejsze lub późniejsze od

innego zdarzenia (temporalizuje je

względem jego);

zaprzeszły – służy

temporalizacji względnej;

SEKUNDARNE FUNKCJE POSZCZEGÓLNYCH CZASÓW GRAMATYCZNYCH

CZAS teraźniejszy:

● wskazuje zdarzenia powtarzające się;

● zdarzenia i sytuacje pozaczasowe;

● zdarzenia oczekujące w bliskiej przyszłości;

● zdarzenia minione, uobecnione w chwili mówienia;

przeszły i przyszły: ● czas przyszły prosty

wskazuje: - zdarzenia powtarzające się; - zdarzenia ponadczasowe; - zdarzenia minione ponadczasowe;

● czas przyszły prosty i przyszły złożony – bywają używane formy trybu rozkazującego;

● czas przeszły, którego wymagają niektóre spójniki lub partykuły może odnosić się nie do zdarzeń lub sytuacji uprzednich wobec chwili, w której (lub o której) mówi nadawca lecz do zdarzeń późniejszych (Niechby szybko skończyli/ Byleśmy tylko zdążyli);

zaprzeszły:

OSOBA – jest kategorią fleksyjną, prymarnie składniową i uzależnioną. Jej wartość jest narzucana

czasownikom przez podmiot zdania (ja – czytam, ty – czytasz, my – czytamy...). Pozostałe zaimki

rzeczowne i wszystkie rzeczowniki narzucają czasownikowi formę 3 os. Osoba jest kategorią

klasyfikacyjną zaimków rzeczownych. Kategoria osoby może pełnić funkcję semantyczną. Funkcję

taką pełnią formy 1. i 2. osoby obu liczb, gdy nie towarzyszy im podmiot zaimkowy (piszę ->

rzadko ja piszę). Gdy wyżej wymienianym formom czasownika towarzyszy podmiot zaimkowy ja,

ty, my, wy, osoba jest syntaktycznie zależna od klasyfikującej formy zaimka (My Polacy lubimy

narzekać).Zdarzenia, które zawierają czas niewłaściwy (typu świta się, błyska) osoba nie jest

zależna od innego składnika zdania. Wskazuje na to agensa.

Sekundarne, w szczególności nieosobowe użycie osoby to:

● forma 2. os. Lp są nieosobowo używane w zdaniach ogólnych (Śpieszysz się a autobus Ci

ucieka);

● forma 1. os. Lm są używane:

- nieosobowo w zdaniach mających charakter instrukcji

- funkcja trybu rozkazującego --> 1. os. Lm (Teraz bierzmy się do roboty)

- w potencjalnych zwrotach do słuchacza (Ooo! Widzę że odpoczywamy sobie a robota stoi)

● formy 3. os. Lm są używane w odniesieniu do nieokreślonej zbiorowości (Rzucił się z okna

i zabił. Mówią, że to rozstrój nerwowy --> ludzie mówią);

● formy 3. os. Lm, rodzaju nijakiego z zaimkiem nieokreślonym się są używane bezosobowo

(Powinno się jeść dużo warzyw albo Wyszłoby się na spacer);

NIEOSOBOWE FORMY CZASOWNIKA BEZOKOLICZNIK:

● zazwyczaj jest zależny składniowo od formy innego czasownika lub predykatywu (Trzeba uciekać --> trzeba to predykatyw);

● może pełnić funkcję członu głównego wypowiedzenia (Tańczyć jest przyjemnie);

BEZOSOBNIK: ● (czytano, szyto)

nigdy nie łączy się z podmiotem w M. (wybito szybę);

IMIESŁOWY PRZYSŁÓWKOWE:

● współczesny (dokonawszy), obie czynności, ta wyrażana imiesłowem i ta wyrażana czasownikiem w zdaniu głównym muszą mieć wspólnego agensa wyrażonego M.

GERUNDIUM: ● forma

zachowuje się składniowo jak rzeczownik (po czasowniku dziedziczy rekcję --> rządzić krajem --> gerundium to rządzenie krajem);

● nie łączą się z podmiotem w M.

● Na sprawcę czynności wskazuje przyimek, dopełniacz albo biernik uprzedzonego czasownika;

ASPEKT – jest kategorią prymarnie semantyczną, sekundarnie może pełnić funkcję składniową i

być kategorią uzależnioną. Przestać liczyć wymaga czasownika niedokonanego. Przepisać –

przepisywać, para aspektowa (czasownik dokonany i niedokonany). Różnica znaczeniowa polega

na sposobie ujmowania akcji. Czasowniki niedokonane ujmują akcję jako rozciągłą w czasie i

podkreślają jej trwanie (Przepisuję notatki). Czasowniki dokonane ujmują akcję z pewnego

momentu czasowego i uwydatniają jej koniec, rzadziej początek (Przepisałem notatki).

Stosunek znaczenia sufiksu może być dwojaki:

● czasownik niedokonany może oznaczać wielokrotne powtarzane czynności wskazanych

przez czasowniki dokonane (zaszywać, przepisywać); jest to iteratywne użycie członu

niedokonanego pary aspektowej;

● czasowniki dokonane mogą oznaczać zakończenie czynności wskazanej czasownikiem

niedokonanym; jest to terminatywne użycie członu niedokonanego pary aspektowej;

Ale! Szczekać --> szczeknąć; dotykać --> dotknąć (wykluczone jest użycie terminatywne).

STRONA – współcześnie opozycji strony nie uważa się za kategorię fleksyjną, lecz gramatyczną

o charakterze syntaktycznym (służy to sygnalizowaniu różnic diatezy). Diateza to różnica

w uchierarchizowaniu argumentów predykatyw wyrażona za pomocą ???

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome