Typologia turystyki i turystów - Notatki - Turystyka, Notatki'z Turystyka
Grzegorz
Grzegorz17 June 2013

Typologia turystyki i turystów - Notatki - Turystyka, Notatki'z Turystyka

PDF (468.6 KB)
42 strony
2Liczba pobrań
1000+Liczba odwiedzin
Opis
Turystyka: notatki z zakresu turystyki przedstawiające typologię turystyki i turystów.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 42
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

Typologia turystyki i turystów 1. Typologia form turystyki wg wybranych kryteriów - kryteria podziału turystyki - wybrane rodzaje turystyki 2. Typologia turystów

1. Typologia form turystyki wg wybranych kryteriów Kryteria podziału turystyki Biorąc za podstawę kryterium motywacji lub grup motywacji, poszczególnym grupom można jednoznacznie przypisać odpowiadające im rodzaje turystyki: MotywacjeI. Motywacje odnowy sił fizycznych:wypoczynek leczenie sport II. Motywacje odnowy sił psychicznych 1. wyłamanie się z izolacji dnia poprzedniego 2. rozrywka relaks 3. poszukiwanie przygody, wrażeń duchowych III. Motywacje interpersonalne: 1.odwiedzanie przyjaciół i znajomych 2.poszukiwanie towarzystwa i kontaktów międzyludzkich IV. Ucieczka od cywilizacjii powrót do natury:V. Motywacje kulturowe: 1.chęć poznania nowych miejsc krajów, zwyczajów, folkloru i języka 2.zainteresowanie sztuką 3.motywy religijne

turystyka poznawcza edukacyjna, turystykaklubowa, w kręgu osób owspólnych zainteresowaniach

odwiedziny, turystyka klubowa,turystyka w celach poznawczychi kształcenia, turystyka kongresowa,turystyka biznesowa

turystyka wędrowna campingowa,letniskowa.

Formy turystyki Turystyka wypoczynkowa turystyka zdrowotna sport, rekreacja, turystyka kwalifikowana

Turystyka krajoznawcza, wychowawcza edukacyjna turystyka pątnicza, pielgrzymkowa

VI. Motywacje związane z prestiżem i statusem społecznym: 1.własny rozwój, podnoszenie kwalifikacji zawodowych 2. chęć zdobycia uznania, poważania wzrostu autorytetu Przy zastosowaniu kryterium motywacji, ale z punktu widzenia osób kreujących popyt, wyróżnia się następujące rodzaje turystyki: turystyka wypoczynkowa:  wypoczynek w pobliżu miejsca zamieszkania oraz wypoczynek w czasie urlopu w celu

regeneracji sił fizycznych i psychicznych;  wypoczynek w uzdrowiskach z wykorzystaniem czynników naturalnych (woda, klimat itp.);

turystyka kulturalna: turystyka poznawcza; turystyka alternatywna; turystyka pielgrzymkowa (religijna); turystyka towarzyska: turystyka rodzinna; turystyka klubowa; turystyka sportowa: turystyka związana z aktywnym lub pasywnym sportem; turystyka związana z gospodarką: podróże w interesach; uczestnictwo w targach i wystawach; turystyka motywacyjna (wyjazd jako premia otrzymana od przedsiębiorstwa);

turystyka kongresowa, wyjazdyw interesach, turystykaprzygodowa, wyjazdy doośrodków turystycznychczy kurortów

Turystykę można dzielić także wg cechy zasadniczej. Każdej przyjętej cesze odpowiada określona forma turystyki: Kryterium pochodzenia turysty daje możliwość podziału turystyki na trzy formy: turystyka krajowa lub regionalna

cecha liczba uczestnikówwiek uczestników

forma turystyki turystyka indywidualna; turystyka zbiorowa (grupowa, klubowa, masowa,

rodzinna) turystyka młodzieżowa; turystyka seniorów

czas pobytu pora roku rodzaj zakwaterowania środek transportu oddziaływanie na bilans płatniczy rodzaj finansowania zakres oddziaływania urzędowego aspekt socjologiczny sposób zorganizowania podróży

 turystyka krótkopobytowa (krótkoterminowe podróże w interesach, jednodniowe wycieczki, turystyka weekendowa);

 turystyka długoterminowa (urlopowa, uzdrowiskowa);

 turystyka letnia, zimowa, w szczycie sezonu lub

międzysezonowa;  turystyka hotelowa;  turystyka parahotelowa (wykorzystująca np.

drugie mieszkanie, kempingi, przyczepy samochodowo-mieszkalne, apartamenty);

 turystyka koleją, autokarem, samochodem,

statkiem, jachtem, samolotem oraz turystyka piesza;

turystyka zagraniczna przyjazdowa (aktywna); turystyka zagraniczna wyjazdowa (pasywna);

turystyka socjalna, turystyka kredytowana lub

finansowana przedpłatami turystyka swobodna lub reglamentowana

turystyka luksusowa, ekskluzywna, turystyka

tradycyjna, turystyka młodzieżowa, seniorów, socjalna

turystyka indywidualna (zorganizowana lub nie

przez biuro podróży), turystyka „ryczałtowa” (organizator oferuje pakiet usług związanych z podróżą i pobytem za zryczałtowaną cenę).

turystyka przyjazdowa turystyka wyjazdowa Łącząc ze sobą w różny sposób te trzy podstawowe formy turystyki, można otrzymać następujące jej kategorie: turystyka wewnątrzkrajowa turystyka narodowa turystyka międzynarodowa Wybrane rodzaje turystyki TURYSTYKA MASOWA Z turystyką masową mamy do czynienia od zakończenia II wojny światowej a właściwie od 1950 roku, kiedy to w turystyce międzynarodowej udział wzięło 25 milionów osób. W kolejnych latach liczba ta rosła w sposób bardzo dynamiczny osiągając na początku XXI w. 800 milionów uczestników. Określenie masowa odnosi się zarówno do wielkiej liczby uczestników ruchu turystycznego jak i charakteru oferty turystycznej. Według C. Kaspara turystyka masowa to uczestnictwo ogromnych rzesz turystów w różnych formach turystyki, któremu towarzyszy szereg negatywnych zjawisk, zwłaszcza degradacji środowiska naturalnego. Turystyka ta jest również uciążliwa dla samych turystów poprzez zatory na autostradach i przejściach granicznych w sezonie urlopowym, wielkie zurbanizowane centra turystyczne tworzące swoiste „getta” izolujące turystów od miejscowej ludności itp. Zwraca się jednak uwagę na fakt, że „masowość” sama w sobie jest celem wyjazdu turystycznego stanowiąc atrakcję takiej podróży. Przykładem tego mogą być wielkie imprezy sportowe, kongresy i zjazdy, festiwale i targi, których atrakcyjność tkwi w wielkiej liczbie uczestników i przeżyciach w grupie. Masowe są również podróże do Paryża, Rzymu czy Krakowa, ze względu na ich wartości krajoznawcze (odwiedzanie unikalnych obiektów historycznych). TURYSTYKA ALTERNATYWNA Rozwój turystyki masowej jak zostało powiedziane wcześniej, powoduje wiele negatywnych zjawisk. Dlatego też zaczęto szukać dla niej przeciwstawnych, innych rodzajów turystyki przyjaznych dla człowieka i środowiska. Dla tej turystyki znaleziono nazwę turystyka alternatywna jako przeciwstawienie turystyki masowej. Turystyka alternatywna to taka turystyka, której uczestnicy działają zgodnie z prawami przyrody i potrzebami człowieka.

podróże mieszkańców po własnym kraju lub regionie albo podróże po grupie krajów

przyjazdy do danego kraju osób mieszkających stale gdzie

indziej; wyjazdy mieszkańców danego kraju za granicę;

turystyka krajowa i zagraniczna przyjazdowa; turystyka krajowa i zagraniczna wyjazdowa

turystyka zagraniczna przyjazdowa i wyjazdowa.

TURYSTYKA ALTERNATYWNA Rozwój turystyki masowej jak zostało powiedziane wcześniej, powoduje wiele negatywnych zjawisk. Dlatego też zaczęto szukać dla niej przeciwstawnych, innych rodzajów turystyki przyjaznych dla człowieka i środowiska. Dla tej turystyki znaleziono nazwę turystyka alternatywna jako przeciwstawienie turystyki masowej. Turystyka alternatywna to taka turystyka, której uczestnicy działają zgodnie z prawami przyrody i potrzebami człowieka. (2) Turystyka alternatywna jest ruchem społecznym mającym na celu spopularyzowanie form turystyki, które przysporzą najwięcej korzyści zarówno turystom jak i ludności miejscowej oraz przedsiębiorstwom turystycznym, przy jednoczesnym maksymalnym ograniczeniu szkód gospodarczych, przyrodniczych i społecznych.Główne formy turystyki alternatywnej to: ekoturystyka i agroturystyka. Ekoturystyka Ekoturystyka to taka forma turystyki, która aktywnie zbliża do natury, daje bliższe i pełniejsze poznanie związków człowieka z otaczającym go środowiskiem. Główne jej cechy to: jest formą aktywnego i pogłębionego zwiedzania obszarów o wybitnych walorach przyrodniczych i kulturowych, strzeże harmonii ekosystemów przyrodniczych i odrębności kulturowej lokalnych społeczności, dostarcza środków finansowych dla skutecznej ochrony wartości dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego, przynosi realne korzyści ekonomiczno społeczne miejscowej ludności. Ekoturystyka obejmuje różne rodzaje turystyki: kwalifikowaną, krajoznawczą, wypoczynkową, przygodową i inne - pod warunkiem, że osoba uczestnicząca w tej podróży świadomie nie ingeruje w naturalne ekosystemy, wyraża szacunek dla otaczającej ją przyrody i kultury miejscowej ludności, a jej turystyczne wydatki dostarczają funduszy dla ochrony przyrody i lokalnej gospodarki. Agroturystyka Agroturystyka obejmuje te formy turystyki, które odbywają się na terenach wiejskich o charakterze rolniczym, z wykorzystaniem budynków mieszkalnych i gospodarczych ludności wiejskiej na cele noclegowe. Agroturystyka determinowana jest przez następujące czynniki: Naturalne walory i zasoby danego środowiska (warunki przyrodnicze, klimat, zwierzęta, roślinność, charakter zajęć rolniczych), które warunkują sposób życia społeczności wiejskiej. Agroturystyka Agroturystykaobejmuje te formy turystyki, które odbywają się na terenach wiejskich o charakterze rolniczym, z wykorzystaniem budynków mieszkalnych i gospodarczych ludności wiejskiej na cele noclegowe. Agroturystyka determinowana jest przez następujące czynniki: Naturalne walory i zasoby danego środowiska (warunki przyrodnicze, klimat, zwierzęta, roślinność, charakter zajęć rolniczych), które warunkują sposób życia społeczności wiejskiej. Materialne zasoby kultury, np. domy kultury, muzea, stare gospody, tradycyjne rzemiosło, chałupnictwo. Niematerialne, tzw. „duchowe” dziedzictwo kultury, jak gwara, legendy, zwyczaje, obrzędy świąteczne utrwalone i kultywowane w danym środowisku wiejskim.

Baza noclegową – pokojami gościnnymi w domu rodziny chłopskiej - z odpowiednim zapleczem sanitarnym. Baza gastronomiczna - począwszy od możliwości spożywania posiłków w domu gospodarza, a skończywszy na obiektach gastronomicznych w danej wsi. Niezbędny system usług takich jak poczta, bank, biblioteka itp. TURYSTYKA AKTYWNA Nazwę „turystyka alternatywna” funkcjonującą w latach 80. wyparła w latach 90. nazwa „turystyka aktywna”. Turystyka aktywna jest to taki rodzaj turystyki, w której głównym lub ważnym elementem wyjazdu – niezależnie od czasu trwania działalności turystycznej - jest podejmowanie szczególnych form aktywności rekreacyjnej lub hobbystycznej. W turystyce aktywnej w miejsce 3 x S występuje 3 x E (enterteiment, excitement, education – rozrywka, podniecenie, edukacja). Formami turystyki aktywnej są: Turystyka campingowa Turystyka zdrowotna Turystyka przygodowa Turystyka trampingowa Turystyka przetrwania (survival) Turystyka campingowa to specyficzny rodzaj turystyki polegający na tym, iż turysta przebywa we własnym, przenoszonym lub przewożonym namiocie, przyczepie campingowej lub specjalnym pojeździe samochodowym na terenie campingu. Camping jest to obiekt wyposażony w urządzenia zapewniające użytkownikom indywidualnym i zbiorowym: pobyt, nocleg, przyrządzanie posiłków i korzystanie z urządzeń higieny oraz możliwości parkowania samochodu. Turystyka zdrowotna jest to taki rodzaj turystyki w której odnowa sił ma charakter celu wiodącego. Dlatego też w skład turystyki zdrowotnej mogą być wliczone tylko te rodzaje turystyki, których celem jest poprawa szeroko rozumianego zdrowia. Uczestnicy turystyki zdrowotnej nie są to ludzie chorzy w klasycznym pojęciu tego słowa, lecz tacy, którzy wymagają poprawy kondycji w skutek ujemnych warunków dzisiejszej cywilizacji. Turystyka przygodowa. Plenerowa rekreacja przygodowa to niekonsumpcyjna aktywność rekreacyjna odbywająca się w ośrodkach plenerowych, zawierająca elementy ryzyka, realnego czy też uświadomionego, której wynik jest nieznany, a wpływ na nią ma zarówno uczestnik, jak i warunki środowiskowe. Turystyka trampingowa jest to forma podróży grupowej o charakterze poznawczym, realizowana przez uczestników za możliwie najmniejsze środki finansowe. Tramping polega na odbywaniu dalekich i długotrwałych wędrówek, najczęściej w małych, nieformalnych grupach koleżeńskich. Istotą tej turystyki jest swobodne wędrowanie, ciągłe zmiany otoczenia i doznawanie nowych wrażeń, możliwość sprawdzenia się w trudnych warunkach wymagających odporności, odwagi i zaradności. Survival – szkoła przetrwania. Survival oznacza umiejętność przetrwania w niedostępnych ostępach dobrowolnie lub też w sytuacjach przymusowych. Uczestniczenie w tej formie turystyki pozwala zrealizować, czasem podświadome dążenia czy oczekiwania przeżycia niezapomnianej przygody.

TURYSTYKA EKSTREMALNA Turystyka ekstremalna powstała w wyniku poszukiwania sposobów na odreagowanie psychiczne a przeznaczona jest dla ludzi lubiących ryzyko a nawet szaleństwo. Narodziła się w społeczeństwach bogatych, żyjących w wyjątkowo zurbanizowanym świecie. Przykładowe jej formy to: Narciarstwo ekstremalne (ski alpinizm) – jest to wspinaczka ze sprzętem na szczyt wysokiej góry a następnie szaleńczy zjazd po bardzo stromych zboczach. Kanioning - łączy w sobie turystykę wysokogórską, kajakarstwo górskie i wspinaczkę jaskiniową. Jest to wspinaczka ze sprzętem dla spływu, stromymi wąwozami górskich rzek a następnie spływ z finałem w wodospadzie i oczku wodnym znajdującym się u podnóża. Wędrówki ekstremalne po lodzie niejednokrotnie popękanym, tworzącym krę w strefie wokół bieguna północnego. Rajdy przygody organizowane na Alasce, w Szwecji i Norwegii. Są to kilkudobowe wyścigi na orientację na nartach z wykorzystaniem: nart do ski alpinizmu, lodowych raków, rakiet śnieżnych oraz sprzętu wspinaczkowego i asekuracyjnego. Turystyka biznesowaTurystyka biznesowa to podróż w celach handlowych a także w innych szeroko pojętych celach służbowych, podczas której jej uczestnicy podejmują w czasie wolnym działalność rekreacyjną i turystyczną Prof. W. Gaworecki: Turystyka biznesowa ma obecnie coraz większe znaczenie ekonomiczne, stanowi też w turystyce międzynarodowej sektor niezwykle trwały, o dyskretnej, ale regularnej ekspansji W skład turystyki biznesowej wchodzą takie formy turystyki jak: kongresowa, handlowa i motywacyjna. Turystyka kongresowaTurystyka kongresowa to kompleksowa obsługa kongresów, zjazdów, konferencji, sympozjów itp. spotkań. Zabezpiecza ona potrzeby bytowe i rekreacyjne uczestników oraz sprawy związane z organizacją obrad. Dla obsługi tej formy turystyki powołuje się wyspecjalizowane działy biur podróży a ona sama posiada wyraźnie grupowy, krótkoterminowy, elitarny charakter i przynosi znaczne korzyści ekonomiczne. Organizacja kongresów, choć nie jest turystyką „sensu stricte”, stanowi dziedzinę najbardziej jej pokrewną, najczęściej korzysta z tej samej bazy co klasyczny ruch turystyczny i dlatego traktuje się ją jako jedną z gałęzi przemysłu turystycznego. Turystyka handlowa Jest to szczególny rodzaj turystyki, w której motywem podróży jest handel. Związki między turystyką a handlem występowały już w czasach antycznych i były widoczne na wszystkich etapach rozwoju ruchu turystycznego. Współcześnie uwidoczniły się one w latach osiemdziesiątych w podróżach Polaków do Turcji, Grecji czy Berlina Zachodniego, a w latach dziewięćdziesiątych w przyjazdach mieszkańców byłego ZSRR do Polski. W wielu miastach tworzone są centra, czy rejony handlowe z myślą o turystach, przykładem Montmartre w Paryżu, Soho w Londynie. Podobne funkcje spełniają strefy wolnocłowe. Obecnie coraz częściej celem odwiedzin turystyczno – rekreacyjnych w wielu krajach są placówki handlowe oraz wielofunkcyjne centra handlowo –rozrywkowe. Turystyka motywacyjna Turystyka motywacyjna, nazywana też stymulacyjną polega na nagradzaniu uczestników podróżą co ma jednocześnie charakter motywacyjny i integrujący. Celem tych podróży,

będących nagrodami za uzyskanie pomyślnych wyników ekonomicznych, jest również motywowanie pracowników do dalszej wydajnej pracy oraz przywiązanie ich do przedsiębiorstwa. Występuje ona głównie na rynku turystycznym USA i Europy Zachodniej. Prof. W. Gaworecki pisze że turystyka motywacyjna jest czynnikiem polepszającym jakość stosunków międzyludzkich, bowiem zorganizowanie podróży motywacyjnej wywołuje uczucie wdzięczności i lojalności w stosunku do przedsiębiorstwa. Ten rodzaj turystyki jest szczególnie ważny dla branży turystycznej, jako że imprezy najczęściej odbywają się w okresach przed i po sezonowych. Turystyka etniczna, sentymentalna, polonijna Turystyka etniczna i sentymentalna dotyczy grup społecznych znajdujących się na obczyźnie w wyniku zmiany granic lub emigracji. Grupę taką charakteryzuje poczucie wspólnego pochodzenia i kultury oraz więź językowa, co prowadzi zwykle do szukania kontaktów z krajem swego pochodzenia, krajem macierzystym, krajem urodzenia swoich przodków. Turystyka pomaga grupom etnicznym utrzymać świadomość narodową oraz rozwijać stałe kontakty z krajowymi organizacjami kulturalnymi, społecznymi, zawodowymi lub kościelnymi poprzez udział w turystyce pątniczej, biznesowej, kongresowej, krajoznawczej i innej. Turystyka etniczna sprzyja przenoszeniu zwyczajów, kultury, osiągnięć naukowych, prądów społecznych a nawet zasobów kapitałowych. Polska jest szczególnie atrakcyjna dla ludności niemieckojęzycznej, żydowskiej i polonijnej. Za granicą żyje 15 mln Polaków lub osób polskiego pochodzenia w 90 krajach. Turystyka socjalna to taka forma turystyki, w której biorą udział warstwy społeczne o niskich dochodach, przy czym udział ten umożliwiają lub ułatwiają świadczenia socjalne wnoszone przez państwo, instytucje lub organizacje. Cechą charakterystycznąturystyki socjalnejświadczenia przyznawane jej uczestnikom. Świadczenia te mogą pochodzić zarówno od państwa jak i pracodawców, stowarzyszeń, związków zawodowych, władz publicznych i organizacji zajmujących się turystyką socjalną. Rozróżniamy dwa rodzaje świadczeń:bezpośrednieoszczędzanie, dodatki do wynagrodzeń, zniżki, subwencje;pośredniebudowa ośrodków wczasowych, dotowanie działalności ośrodków i urządzeń, wspieranie instytucji i inicjatyw; tworzenie funduszy; Do masowego rozwoju turystyki w Polsce przyczynił się zorganizowany przez państwo i przedsiębiorstwapaństwoweruch wczasów pracowniczych oraz kolonii i obozów.Obecnie w zakładach zatrudniających ponad 20 osób, tworzy się fundusz świadczeń socjalnych (odpis 37,5% średniego miesięcznego wynagrodzenia od każdego pracownika), z którego najczęściej dofinansowuje się pracownikom urlopy, a ich dzieciom kolonie, obozy i zimowiska.Turystyka pątnicza, turystyka pielgrzymkowa Turystyka pątnicza nosi też nazwę religijnej lub pielgrzymkowej. Prof. A. Jackowski za pielgrzymkę uznaje wędrówkę odbywaną zbiorowo lub indywidualnie z motywów religijnych do miejsca uznanego za święte ze względu na szczególne działanie w nim Boga lub bóstwa, aby tam spełnić określone akty religijne, pobożności i pokuty. Uczestnicy pielgrzymki poświęcają czas na modlitwę lub nabożne medytacje. Uczestnicy turystyki pielgrzymkowejdzielą czas na modlitwę i zwiedzanie. Obecnie do obiektów kultu religijnego przybywają coraz częściej turyści podróżujący głównie lub wyłącznie z pobudek poznawczych (nawet 60-80% ogółu odwiedzających sanktuarium). Ten typ wędrówek nosi nazwę turystykireligijnej. Współcześnie w turystyce religijnej w każdym roku uczestniczy około 220 mln osób, z czego 150 mln to chrześcijanie, 20-30 mln hinduiści, około 40 mln wyznawcy buddyzmu, islamu i innych religii. Trasy pielgrzymowania wynoszą od kilku do kilku tysięcy kilometrów, a czas wędrówki od kilku godzin do paru lat.

W Polsce pielgrzymuje około 6-7 mln osób rocznie do 500 obiektów, z czego około 4 mln (w 1994 r.) odwiedza Częstochowę, w tym 70-80 tys. przybywa z ponad 50 krajów świata. Wśród obiektów dominują sanktuaria maryjne (430) należące do kościoła rzymskokatolickiego, a tylko dwa (Garbarka i Jabłeczna) należą do kościoła prawosławnego. Najczęściej odwiedzane to: Jasna Góra, Góra Świętej Anny, Niepokalanów, Piekary Śląskie, Kalwaria Zebrzydowska i inne. Prof. W. Gaworecki pisze że w strukturze rodzajowej współczesnej turystyki jednostkąwyróżniającą jest cel lub główna grupa celów podróży i pobytu. Ponieważ uczestnictwo w wydarzeniach religijnych, cele religijno – poznawcze lub poznawcze oraz pielgrzymki tworzą razem pewną zwartą całość, mogą stanowić podstawę do przyjęcia zbiorczego terminu turystyka religijno – pielgrzymkowa. W świecie w turystyce religijno – pielgrzymkowej przodują Włochy, które w 1998 roku odwiedziło 35 mln gości, z czego 8 mln Rzym. Zostawili oni 30 mld dolarów. Turystyka krajoznawczaKrajoznawstwo przez jednych traktowane jest jako ruch społeczny, przez drugich jako zbiór wiadomości o kraju ojczystym. Wielka Encyklopedia Powszechna z 1965 r.: Krajoznawstwo jest ruchem społecznym dążącym do zbierania i popularyzowania wszelkich wiadomości (geograficznych, historycznych, etnograficznych, archeologicznych i in.) o kraju lub regionie, m. in. przez urządzanie wycieczek. Krajoznawstwo zbliża się do turystyki o wybitnie poznawczo – dydaktycznym charakterze. Szeroko pojęte krajoznawstwo wykracza jednak wyraźnie poza jej ramy, obejmując np. regionalne obserwacje czy nawet badania naukowe.2 W polskim modelu uprawiania turystyki, popularyzowanym przez PTTK, nie dopuszcza się wręcz myśli o innej niż krajoznawcza forma uczestnictwa w turystyce. To dzięki niemu realizowane są wychowawcze i poznawczefunkcje turystyki. M. Orłowicz – poznawanie kraju przez wycieczkowanie; A. Patkowski – tworzenie muzeów regionalnych; Komisja Krajoznawcza ZG PTTK Krajoznawstwo jest wielostronną (kompleksową) znajomością kraju, jego przeszłości, teraźniejszości i przyszłości (ze szczególnym uwzględnieniem własnego regionu), którą osiąga się i rozwija zarówno indywidualnie jak i zespołowo w czasie wycieczek po kraju oraz uzupełnia lekturą i innymi środkami. 2 W polskim modelu uprawiania turystyki, popularyzowanym przez PTTK, nie dopuszcza się wręcz myśli o innej niż krajoznawcza forma uczestnictwa w turystyce. To dzięki niemu realizowane są wychowawcze i poznawczefunkcje turystyki. M. Orłowicz – poznawanie kraju przez wycieczkowanie; A. Patkowski – tworzenie muzeów regionalnych; Komisja Krajoznawcza ZG PTTK Krajoznawstwo jest wielostronną (kompleksową) znajomością kraju, jego przeszłości, teraźniejszości i przyszłości (ze szczególnym uwzględnieniem własnego regionu), którą osiąga się i rozwija zarówno indywidualnie jak i zespołowo w czasie wycieczek po kraju oraz uzupełnia lekturą i innymi środkami. 3 Początki polskiego krajoznawstwa wiążą się z działalnością Komisji Edukacji Narodowej, z działalnością Stanisława Staszica i Juliana Ursyna Niemcewicza. Ich sposób patrzenia na życie, racjonalistyczny pogląd na świat, głęboki patriotyzm, nadały trwały charakter polskiemu krajoznawstwu obecnemu do dzisiaj w turystyce szkolnej. Krajoznawstwo, to kulturalna aktywność turysty. Turystyka masowa, to konsumpcja kulturalna, oglądanie lub słuchanie. Dlatego A. Kamiński proponuje dwa szczeble wtajemniczenia. Szczebel niższy, inicjujący to turystyka masowa, a wyższy, mniej liczny to krajoznawstwo.

Turystyka przemysłowa to wycieczki do zakładów pracy organizowane jako jedna z form turystyki szkolnej i krajoznawczej. Turystyka taka rozwijana jest głównie w ramach szkolnego ruchu krajoznawczo – turystycznego i służy pokazaniu pozytywnych i negatywnych skutków industrializacji i jej wpływu na nasze życie. Wycieczki do zakładów pracy, poznawanie procesów produkcyjnych, uczestnictwo w pracy, rozmowy, wywiady z ludźmi pracującymi są wypróbowanymi sposobami zainteresowania uczniów życiem gospodarczym i społecznym ich regionu i kraju. Turystyka edukacyjna Człowiekowi w jego permanentnych poszukiwaniach nowych rozwiązań problemów zawodowych, społecznych, ekonomicznych, cywilizacyjnych, kulturowych czy nawet rodzinnych sprzyja kształcenie a pomaga aktywność turystyczna (podróże kształcą). L. Turos pisze: - Turystyka krajowa i zagraniczna umożliwiają konkretyzację wiedzy ogólnej, uzyskanej w szkole. - Turystyka uprawiana mądrze i systematycznie umożliwia docieranie do tych obiektów i informacji turystycznych, które są konieczne do wyrobienia sobie zgodnego z prawdą pojęcia o kulturze, społeczeństwie i gospodarce zwiedzanych miejscowości, regionów i krajów. - Udział w wycieczkach krajowych i zagranicznych tworzy naturalne okazje do rozwijania zainteresowań intelektualnych uczestników. - Wycieczki sprzyjają wymianie doświadczeń, poglądów, spostrzeżeń i tym samym intensyfikują rozwój intelektualny uczestników. Formy turystyki biorące nazwę od środków lokomocji lub środowiska podróżowania Turystyka kolejowa występuje od 1825 roku, czyli od otwarcia pierwszej linii kolejowej na Wyspach Brytyjskich. W Polsce za prekursora uważany jest M. Orłowicz, który w 1926 roku opublikował swój „Ilustrowany Przewodnik Kolejowy”. Na początku XX wieku długość linii kolejowych wynosiła: Niemcy 50 000 km Francja 43 000 km Austro – Węgry 40 000 km Do I wojny światowej łączna długość linii kolejowych wynosiła 800 000 km a transport kolejowy miał wyłączność na przewóz turystów. Turystyka wodna Ta forma turystyki odbywać się może po wodach śródlądowych, morzach i oceanach. Turystyka morska odbywa się statkami (pasażerskimi, pasażersko – towarowymi), promami, jachtami i obejmuje takie formy ruchu turystycznego, jak wycieczki, rejsy i podróże połączone z wypoczynkiem (np. wczasy na statku). W/g Gaworeckiego turystyka morska może przyjąć następujące formy: a) wycieczki pełnomorskie, b) żeglarstwo morskie, c) pasażerska żegluga przybrzeżna, d) żegluga promowa, e) kajakarstwo, f) turystyka podwodna Turystyka samochodowa

Ten rodzaj turystyki zaczyna występować od chwili pojawienia się samochodów i udoskonalenia sieci dróg. Dla przejazdów turystycznych używane są zarówno samochody osobowe, jak i autokary przedsiębiorstw transportowych, obsługujących użytkowników nie tylko na stałych liniach komunikacyjnych, ale i na wybranych trasach. Rozwój przemysłu samochodowego wpływa na dynamiczne zwiększanie się ruchu turystycznego. W 1948 r. 43 mln samochodów, w 1958 ok. 86 mln, a w 1990 już 390 mln sztuk. Samochód osobowy stwarza turyście możliwość swobodnego wyboru miejsca działalności turystycznej, terminu podróży oraz zwiedzania miejscowości leżących na uboczu wybranego głównego szlaku turystycznego, co przy coraz większych tendencjach do indywidualizacji ruchu turystycznego ma ogromne znaczenie. Ważną rolę w ruchu turystycznym odgrywają autokary, oraz ich odmiana z miejscami do spania rotele.

1 Turystyka lotnicza Turystyka lotnicza rozpoczyna się od uruchomienia w 1919 roku regularnej komunikacji lotniczej na trasie Paryż – Bruksela i Londyn – Paryż. Od 1925 roku komunikacja lotnicza występuje na wszystkich kontynentach. Od 1956 roku zaczyna się era samolotów odrzutowych, a od 1964 roku na liniach dalekiego i średniego zasięgu kursują już tylko samoloty turbośmigłowe i turboodrzutowe, co rozpoczyna właściwy okres rozwoju masowej turystyki lotniczej. 2 Ogólna liczba samolotów zaangażowanych w przewozach komunikacyjnych oceniana jest na ok. 35 tys. maszyn. Ponad 70% przypada na samoloty małe, które wykorzystywane są w przewozach lokalnych. Ta kategoria samolotów realizuje tylko 10% ogólnoświatowej puli przewozów. Natomiast zasadniczą rolę w transporcie lotniczym odgrywa blisko 10 tys. samolotów dużych o ciężarze powyżej 9 ton. Są to z reguły samoloty wielosilnikowe o napędzie odrzutowym, które stanowią już 75% ogólnej ilości. PLL LOT od 1922 r. Turystyka morska Jak podaje WTO w 2000 r, w rejsach morskich uczestniczyło 9 mln osób, natomiast rozmiary tego rynku szacuje się na 35-50 mln pasażerów rocznie. Obecnie buduje się na świecie 42 morskie statki wycieczkowe nowej generacji czego przykładem jest niedawno oddany do eksploatacji statek „Grand Princes” o wyporności 109 tys. ton, zabierający na pokład 3000 pasażerów i 2000 członków załogi. Do dyspozycji pasażerów znajduje się na nim pięć basenów pływackich, pole golfowe, dwie sale teatralne, trzy sale jadalne, dwie restauracje, trzy bary, kasyno, dwa domy handlowe, sala dyskotekowa, sala zabaw dla dzieci oraz kaplica. Inną rozwijającą się formą turystyki morskiej są wycieczki podmorskie organizowane przez kilka firm turystycznych dysponujących turystycznymi łodziami podwodnymi zbudowanymi z przezroczystych materiałów dających bardzo dobrą widoczność pod wodą. Warto zaznaczyć że na przełomie XX i XXI wieku w imprezach Nowe rodzaje turystyki na rynku turystycznym Jedną z nowości jest turystyka wirtualna organizowana przez firmy turystyczne w postaci podróży w rzeczywistości wirtualnej, w czasie której można uczestniczyć np. w niebezpiecznych wyprawach rwącymi rzekami, bądź pływać w towarzystwie cybernetycznych delfinów na Wyspach Bahama. Takie podróże mają wielu zwolenników ponieważ wirtualny turysta nie musi obawiać się o swe bezpieczeństwo, unika wielu uciążliwości i kłopotów takich jak nagła choroba, brzydka pogoda, kradzieże i tp. Istotne są także nieporównywalnie niskie koszty podróży wirtualnej w stosunku do podróży prawdziwej. Podróże te, zapewne będą się cieszyły w przyszłości dużym zainteresowaniem ale będą tylko uzupełnieniem tradycyjnej turystyki opierającej się przecież na bezpośrednim kontakcie że środowiskiem przyrodniczym, kulturowym i społecznym Inną nowością w niedalekiej przyszłości może stać się kosmoturystyka.

Badania wykazały że już dziś są chętni do podróży w kosmos (70% Japończyków i 42 % Amerykanów). Amerykańska agencja kosmiczna NASA obecnie współpracuje ze Stowarzyszeniem Transportu Kosmicznego nad projektem dotyczącym kosmoturystyki. Już dziś powstają kosmiczne biura podróży oraz projekty orbitalnych hoteli. Szef jednego z tych biur „Space Tours Gmbh” uważa, że pierwsze kosmiczne wycieczki odbędą się za około 10 lat a koszt od osoby będzie się kształtował początkowo na poziomie 250 do 350 tys. USD a następnie będzie się szybko obniżał. Turystyka kwalifikowana jest najwyższą formą specjalizacji turystycznej. Uprawianie jej wymaga specjalnego przygotowania psychofizycznego, zahartowania na trudy, umiejętności zachowania się w środowisku naturalnym i w obiektach turystycznych, a w niektórych przypadkach potwierdzonej przez właściwe organizacje umiejętności posługiwania się sprzętem turystycznym, głównie lokomocyjnym (rowerem, żaglówką, nartami, sprzętem do nurkowania itp.). Celem turysty kwalifikowanego jest wypoczynek, rekreacja, doskonalenie zdrowia, wydolności i sprawności fizycznej oraz wszechstronne poznanie kraju. Turystyka kwalifikowana najbardziej zbliża człowieka do przyrody i tym samym najskuteczniej regeneruje jego siły psychofizyczne. To najdoskonalsza forma świadomie i celowo uprawianej turystyki. Typologia turystów W 1937 r. Rada Ligi Narodów przyjęła pierwszą oficjalną definicję turysty zagranicznego, która oznaczała każdą osobę podróżującą przez czas trwający 24 godziny lub więcej, w kraju, nie będącym krajem jej stałego zamieszkania. Według tej definicji za turystów uważano osoby: podróżujące dla przyjemności, w celach rodzinnych, zdrowotnych i innych; udające się na zebrania lub jako reprezentanci w sprawach naukowych, administracyjnych, dyplomatycznych, sportowych itp., podróżujące w celach handlowych; uczestników rejsów morskich, nawet gdy czas ich pobytu nie przekraczałby 24 godzin; Po II wojnie światowej Międzynarodowy Związek Oficjalnych Organizacji Turystycznych (MZOOT), wprowadził w 1950 i 1957 r. dwie poprawki. Pierwsza dotyczyła objęcia mianem turysty młodzieży studiującej poza granicami własnego kraju, a także tych, którzy, za granicą przebywali w pensjonatach i internatach szkolnych. Druga poprawka dotyczyła podróżnych tranzytowych, których obejmowano mianem turysty wtedy, kiedy zatrzymywali się w kraju przejazdem nawet krócej niż 24 godziny, ale w celach turystycznych. W definicji nadal jednak brakowało motywów podróżowania, dlatego skoncentrowano się na motywie podróżowania tych, którzy: podróżują w inne miejsca lub do innych krajów w celach wypoczynku, rozrywki, zdrowotnych itp., podróżują z powodów służbowych lub też w celu stałego zatrudnienia. W 1963 r. na konferencji ONZ w Rzymie zdecydowano, że termin turysta zamieniono na odwiedzający i statystycznie powinien on obejmować również wycieczkowiczów. Zgodnie z definicją odwiedzającym, jest każda osoba, która przebywa w odwiedzanym kraju niezależnie od powodów odwiedzin, z wyjątkiem dotyczących zatrudnienia w tym kraju. Według tej definicji wszystkich odwiedzających podzielono na dwie kategorie: turystów i wycieczkowiczów.Turyści to goście, którzy w kraju czasowego pobytu spędzili przynajmniej jedną noc w jego bazie noclegowej w celach: wypoczynkowych, leczniczych, krajoznawczych, religijnych, sportowych, służbowych, rodzinnych, społecznych, politycznych itp.,Wycieczkowicze to osoby, które odwiedzają dany kraj i spędzili w nim mniej niż 24 godziny i nie korzystali z bazy hotelowej tego kraju. (wyjątek, to noclegi na statku lub w pociągu, gdzie można przebywać nawet kilka dni i być zaliczanym do wycieczkowiczów).

Definicja rzymska określa też motywy podróżowania. Są one wspólne dla turystów oraz wycieczkowiczów i obejmują:  wypoczynek;  interesy;  zdrowie;  studia;  zjazdy;  wizyty u rodziny lub znajomych;  motywy religijne,  sport i inne. Podstawowym kryterium wyróżniającym turystów spośród innych odwiedzających przyjmuje się korzystanie z bazy hotelowej kraju czasowego pobytu. Z ekonomicznego punktu widzenia gość czasowy czy odwiedzający jest konsumentem rozmaitych usług turystycznych. Przyjmując kryterium konsumpcji turystycznej, turystami można nazwać wszystkich gości, których obejmuje kategoria odwiedzający, niezależnie od ich stosunku do bazy hotelowej kraju czasowo odwiedzanego. W 1993 roku Światowa Organizacja Turystyki rozróżnia dwie kategorie podróżnych: odwiedzających i innych podróżnych. Odwiedzający to osoba podróżująca do miejscowości znajdującej się poza jej codziennym otoczeniem na czas nie dłuższy niż 12 miesięcy, jeżeli podstawowym celem podróży nie jest podjęcie działalności zarobkowej wynagradzanej w odwiedzanej miejscowości. Odwiedzających od innych podróżnych odróżniają trzy kryteria: podróż powinna się odbywać do miejscowości znajdującej się poza codziennym otoczeniem danej osoby; pozwala to wyłączyć mniej lub bardziej regularne podróże między miejscem nauki lub pracy a domem rodzinnym; długość pobytu w odwiedzanej miejscowości nie powinna przekraczać 12 kolejnych miesięcy; głównym celem wizyty nie może być działalność zarobkowa wynagradzana w odwiedzanej miejscowości; w ten sposób wyklucza się emigrację ludności związaną z pracą. Światowa Organizacja Turystyki dzieli odwiedzających na: odwiedzających międzynarodowych, obejmujących turystów, tj. osoby, które zatrzymują się co najmniej na jedna noc, oraz odwiedzających jednodniowych, tj. osoby nie korzystające z zakwaterowania w odwiedzanym miejscu; odwiedzających krajowych, obejmujących turystów, tj. odwiedzających, którzy zatrzymują się co najmniej na jedną noc, oraz odwiedzających jednodniowych, którzy nie korzystają z zakwaterowania w odwiedzanej miejscowości. Główne grupy celów turystycznychwypoczynek, rekreacja, wakacje (grupa ta obejmuje: zwiedzanie, zakupy, uczestnictwo w imprezach sportowych i kulturalnych, rekreację, rozrywki kulturalne, uprawianie sportu amatorskiego, wędrówki piesze i wspinaczki, wypoczynek na plaży, rejsy wycieczkowe, hazard, wypoczynek i rekreację dla żołnierzy, obozy letnie, podróże poślubne itp.);odwiedziny u krewnych i znajomych (obejmują one: odwiedzanie krewnych lub znajomych, wyjazdy na urlop do domu, uczestnictwo w pogrzebach, opiekę nad niepełnosprawnymi); sprawy zawodowe, interesy (można tu wymienić: wizytacje, podróże handlowe do innych przedsiębiorstw, uczestnictwo w kongresach, konferencjach, targach, wystawach, misje rządowe, występy na koncertach, podróże związane z zawodowym uprawianiem sportu, kursy językowe itp.);

cele zdrowotne (chodzi tu o pobyt w uzdrowiskach i sanatoriach, wczasy odchudzające, terapie morską i inne kuracje);cele religijne, pielgrzymki;inne (na przykład: podróże załóg statków i samolotów pasażerskich, tranzyt). Turystą kwalifikowanym jest osoba trwale zainteresowana turystyką, uprawiająca ze znawstwem i zamiłowaniem wybrane jej dyscypliny, przestrzegająca społecznych norm zachowania się na szlaku i w obiektach turystycznych, doskonaląca swoją sprawność i wydolność fizyczną oraz łącząca turystyczną aktywność fizyczną z wszechstronnym poznaniem własnego regionu, kraju. Taką sylwetkę turysty proponuje PTTK. Turystą aktywnym jest osoba, która udaje się poza miejsce zamieszkania dla podjęcia rekreacji ruchowej w wybranych dyscyplinach turystycznych lub sportowych. Działalność może przybrać też postać zajęć hobbystycznych ukierunkowanych na rozwój sprawności fizycznej i intelektualnej. TURYSTYKA ZRÓWNOWAŻONA ATRAKCYJNOŚĆ TURYSTYCZNA WALORY TURYSTYCZNE DOSTĘPNOŚĆ KOMUNIKACYJNA ZAGOSPODAROWANIE TURYSTYCZNE

/Podział ze względu na genezę/ WALORY NATURALNE /przyrodnicze/ WALORY ANTROPOGENICZNE /kulturowe/ /Podział ze względu na spełniane funkcje/ WALORY WYPOCZYNKOWEWALORY SPECJALISTYCZNEWALORY KRAJOZNAWCZE

DOSTĘPNOŚĆ KOMUNIKACYJNA: ZewnętrznaWewnętrzna

ZAGOSPODAROWANIE TURYSTYCZNE 1. Przystosowanie walorów turystycznych do potrzeb ruchu turystycznego.2. Zapewnienie możliwości dojazdu.3. Zapewnienie niezbędnych warunków egzystencji. Walory turystyczne są to specyficzne cechy i elementy środowiska geograficznego lub specyficzne przejawy działalności człowieka mogące być przedmiotem zainteresowania turystów. Walorem turystycznym mogą być np: krajobraz, klimat, dobre warunki dla uprawiania narciarstwa, zabytki architektury, ale również cisza, spokój, uprzejmość mieszkańców, możliwość rozrywki, itp. Walory wypoczynkowe - stanowiące podstawę rozwoju funkcji wypoczynkowych, pozostające w ścisłej zależności od warunków środowiska geograficznego. Służą one regeneracji sił fizycznych i psychicznych. Są to tereny ciekawe krajobrazowo, o niskim stopniu urbanizacji, dobrym klimacie, zapewniające łatwy kontakt z wodą i lasami. Walory krajoznawcze - będące przedmiotem zainteresowań poznawczych. Są one związane zarówno ze środowiskiem geograficznym jak i z działalnością człowieka. Za walor krajoznawczy uważa się obiekt materialny lub przejaw kultury duchowej stanowiący przedmiot zainteresowania turystów. Podstawowym warunkiem uznania danego obiektu lub zjawiska za walor, poza faktem budzenia zainteresowania turystów jest jego czytelność w terenie, pozwalająca na odbiór zmysłowy.

WALORY KRAJOZNAWCZE: 1. Walory krajoznawcze środowiska naturalnego2. Walory krajoznawcze dóbr kultury3. Walory tradycyjnej kultury ludowej4. Walory krajoznawcze pamiątek historii5. Walory krajoznawcze współczesnych osiągnięć Walory specjalistyczne - wiążące się z cechami elementów środowiska przyrodniczego, i umożliwiające uprawianie różnych form turystyki kwalifikowanej oraz innych wyspecjalizowanych rodzajów turystyki (myśliwska, wędkarska, uzdrowiskowa). Walory te wiążą się również z cechami elementów środowiska przyrodniczego. TURYSTYKA ZRÓWNOWAŻONA WPROWADZENIE Turystyka odgrywa we współczesnym świecie ważną rolę w rozwoju znaczącej liczby regionów. Potrzeba podnoszenia atrakcyjności turystycznej regionów stanowi bodziec dla coraz większej liczby miejscowości docelowych, a także stron zainteresowanych, skłaniając je do dążenia w stronę bardziej zrównoważonych oraz przyjaznych dla środowiska praktyk i polityk. Mimo wciąż wzrastającego znaczenia turystyki na całym świecie powszechnie uznaje się, że może stać się ona wkrótce ofiarą własnego sukcesu, jeśli nie będzie rozwijać się w sposób zrównoważony. Zasoby środowiska przyrodniczego, nieodnawialne dziedzictwo kulturowe, lub nawet funkcjonowanie obszarów miejskich może być zagrożone poprzez niekontrolowany rozwój turystyki. EKOROZWÓJ Zagadnienie turystyki zrównoważonej związane jest i bezpośrednio nawiązuje do koncepcji rozwoju zrównoważonego, inaczej zwanego również ekorozwojem. EKOROZWÓJ Pojęcie rozwoju zrównoważonego wprowadzono w 1972 r. podczas Konferencji ONZ w Sztokholmie, natomiast dokładniejszego sprecyzowania zasad i koncepcji ekorozwoju dokonała w 1987 r. Światowa Komisja Środowiska i Rozwoju (The Word Commission on Environment and Development). Przyjęto wtedy, iż rozwój zrównoważony oznacza: •trwałość ekologiczną, •rozwój ekonomiczny i gospodarczy oraz •sprawiedliwość społeczną między pokoleniami. POLSKA LITERATURA W polskiej literaturze przedmiotu występuje wiele określeń związanych z turystyką przeciwstawną turystyce masowej m.in.:

• zielona – akcentująca przyrodę, • odpowiedzialna, • przyjazna środowisku, • agroturystyka, • alternatywna, • ekoturystyka, • zrównoważona.

POJĘCIE Zgodnie z definicją Federacji Parków Narodowych i Rezerwatów Przyrody Europy (EFNNP) za turystykę zrównoważoną należy uważać każdą formę rozwoju ruchu turystycznego, aktywności turystycznej oraz zarządzania, która podtrzymuje ekologiczną, społeczną, a także ekonomiczną integralność terenów oraz zachowuje w niezmienionym stanie zasoby naturalne i kulturowe tych obszarów dla przyszłych pokoleń.

Podstawę turystyki zrównoważonej stanowi osiągnięcie równowagi oraz harmonii między trzema głównymi czynnikami: • e k o l o g i c z n y m i • s p o ł e c z n y m i • e k o n o m i c z n y m i

a więc między potrzebami i oczekiwaniami turystów, społeczności lokalnych i potrzebami środowiska przyrodniczego. RIO DE JANEIRO (1992) Pierwsze działania w zakresie turystyki zrównoważonej na forum globalnym zaczęto obserwować od czasu Konferencji w Rio de Janeiro w 1992 r., która była największą konferencją w dziejach ludzkości. Wzięli w niej udział przedstawiciele praktycznie wszystkich państw świata oraz podpisali Deklarację z Rio, zobowiązując się tym samym do wdrażania zasad rozwoju zrównoważonego. RIO DE JANEIRO (1992) Na konferencji w Rio przyjęto następujące dokumenty: •Deklaracja z Rio, •Globalny program działań – Agenda 21, •Ramowa konwencja w sprawie zmian klimatu, •Konwencja o różnorodności biologicznej, •zasady w sprawie lasów. RIO DE JANEIRO (1992) Wszystkie powyższe dokumenty uznały turystykę jako gałąź przemysłu dysponującą znacznym potencjałem do wprowadzania w nim zasad zrównoważonego rozwoju. Zaznaczono również, iż turystyka stwarzając bodźce ekonomiczne do ochrony zasobów naturalnych i kulturowych może przyczyniać się w znacznym stopniu do uzdrawiania i poprawy życia na Ziemi. SOFIA (1995) Konferencja Ministrów Ochrony Środowiska nt. „Środowisko dla Europy”, Sofia 1995 r. Rada Europy przyjęła „Paneuropejską strategię ochrony różnorodności biologicznej i krajobrazowej na lata 1996-2000”, gdzie w Priorytecie Działań II sformułowano strategiczne cele dla proekologicznej polityki turystycznej. AGENDA 21 DLA TURYSTYKI Przyjęcie ogólnych zasad zrównoważonego rozwoju turystyki w 1995r. - Światowa Rada Podróży i Turystyki (WTTC) oraz Światowa Organizację Turystyki (UNWTO) przy współpracy z Radą Ziemi, pod nazwą „Agenda 21 dla Podróży i Gospodarki Turystycznej”. AGENDA 21 DLA TURYSTYKI Zrównoważony rozwój turystyki zdefiniowano jako rozwój pozwalający na zrealizowanie potrzeb współczesnych turystów i regionów turystycznych, a jednocześnie chroniący i wzmacniający możliwości przyszłych konsumentów i producentów. AGENDA 21 DLA TURYSTYKI Założono w ten sposób, że zrównoważony rozwój turystyki opiera się na systemie zarządzania pozwalającym na zaspakajanie potrzeb gospodarczych, społecznych oraz estetycznych przy utrzymaniu i zachowaniu podstawowych funkcji ekosystemów, różnorodności biologicznej, tożsamości kulturowej i systemów, które warunkują życie. AGENDA 21 DLA TURYSTYKI Jednocześnie należy zwrócić uwagę na to, iż „Agenda 21 dla Podróży i Gospodarki Turystycznej” była pierwszym tego rodzaju dokumentem, który sformułował i przedstawił zasady zrównoważonej turystyki od strony biznesowej, a nie jak czyniono to do tej pory od strony ochrony środowiska przyrodniczego.

BERLIN (1997) Konferencja Ministrów Ochrony Środowiska pt. „Różnorodność biologiczna i zrównoważona turystyka”, Berlin 1997 r. Ustanowienie i podpisanie tzw. Deklaracji Berlińskiej, w której kraje europejskie, również i Polska, zobowiązały się do wprowadzania do polityki krajowej każdego z państw zasad turystyki przyjaznej środowisku czyli turystyki zrównoważonej. BERLIN (1997) Deklaracja Berlińska, przedstawiła wymogi jakie dla branży turystycznej wynikają z zapisów Konwencji o różnorodności biologicznej oraz formy turystyki, które mieszczą się w ramach określonych dla zrównoważonej turystyki. Preferowanymi formami wg Deklaracji są różne formy ekoturystyki, a szczególnie turystyki przyrodniczej oraz agroturystyki, która uwzględnia i wykorzystuje w swoim rozwoju uwarunkowania środowiskowe. QUEBEC (2002) Światowy Szczyt Ekoturystyki w Quebecu w 2002 r. - Deklaracja Ekoturystyczna, która określiła cechy odróżniające ekoturystykę od turystyki zrównoważonej. ZASADY TURYSTYKI ZRÓWNOWAŻONEJ Wśród głównych celów mających zbliżyć gospodarkę turystyczną do zasad rozwoju zrównoważonego należą m.in.: • turystyka powinna propagować produktywny i zdrowy styl życia w harmonii z przyrodą, zbliżać do siebie ludzi, kreować tolerancję i otwartość, •rozwój turystyki powinien przyczyniać się do zachowania w jak najbardziej naturalnym stanie zasobów przyrody a także ochrony kultury społeczności lokalnych,

•ochrona środowiska naturalnego powinna być integralną częścią rozwoju turystyki,

•turystyka powinna w jak najmniejszym stopniu korzystać i konsumować nieodnawialne zasoby, •działalność usługowa w sektorze turystyki powinna dążyć do zmniejszania ilości odpadów, oszczędności wody i energii, eliminować i wycofywać z użycia substancje zagrażające środowisku,

•branża turystyczna powinna respektować międzynarodowe prawo, umowy i przepisy prawne dotyczące ochrony środowiska,

•ludność miejscowa powinna brać czynny udział w rozwoju turystki w poszczególnych regionach, natomiast rozwój turystyki powinien dostarczać i kreować nowe źródła dochodów finansowych tejże ludności,

•turystyka powinna być planowana na szczeblu lokalnym z uczestnictwem zainteresowanych społeczności lokalnych,

•działalność w turystyce powinna także inspirować klientów, społeczności lokalne i pracowników branży turystycznej do zachowań i działań proekologicznych,

•turystyka powinna bazować na zrównoważonych wzorach produkcji i konsumpcji,

•wszystkie państwa powinny propagować politykę otwartego systemu rynkowego w turystyce oraz swobodną wymianę usług turystycznych zgodną z zasadami ekorozwoju.

KORZYŚCI Z TUR. ZROWNOWAŻONEJ Wynikające z ochrony środowiska naturalnego:

•zwiększenie wśród społeczeństw i społeczności lokalnych świadomości ekologicznej,

•polityczne poparcie, które może dostarczyć funduszy oraz pomóc w wyznaczaniu nowych obszarów chronionych,

•dodatkowe fundusze na ochronę przyrody płynące z sektora turystyki. KORZYŚCI Dla branży turystycznej: •rozwój nowych produktów turystycznych o wysokiej jakości, przyjaznych środowisku, • poprawa na rynku wizerunku firm, które stosują się do zasad turystyki zrównoważonej, •zwiększanie świadomości turystów w sprawach ochrony środowiska oraz kulturowych i społecznych wartości, •zainteresowanie klientów szukających możliwości wyjazdu na przyjazne środowisku wakacje. KORZYŚCI Dla społeczności lokalnych: •poprawa standardu życia i wysokości dochodów, • rewitalizacja, ożywienie lokalnej kultury, zwyczajów, tradycyjnego rzemiosła, •poprawa ogólnej sytuacji ekonomicznej, •zanikanie lub stabilizacja emigracji miejscowej ludności, •zwiększenie świadomości ekologicznej społeczności lokalnych oraz wzrost zainteresowania lokalnymi kulturowymi wartościami, •promocja harmonii pomiędzy ludźmi z różnych środowisk i narodowości. Turystyka zrównoważona, biorąc pod uwagę stale wzrastający ruch turystyczny, zapotrzebowanie na usługi turystyczne oraz nowe, związane bliżej ze środowiskiem przyrodniczym formy turystyki, tworzy ramy do rozwoju turystyki jak najbardziej przyjaznego środowisku naturalnemu oraz uwzględniającego warunki i potrzeby rozwoju ekonomicznego oraz społecznego. We współczesnym świecie potrzeba działań w dziedzinie zrównoważonego rozwoju turystyki staje się wymogiem, do którego należy się dostosować jeśli chcemy dalej korzystać z jak najlepiej zachowanego środowiska i dać taką samą szansę przyszłym pokoleniom. Krajoznawstwo i turystyka w szkole stanowi wstępny etap przygotowania młodego człowieka do uprawiania turystyki; •posiada niekwestionowane wartości dydaktyczno-wychowawcze oraz estetyczne, zdrowotne, resocjalizacyjne i hedonistyczne; •służy poszerzaniu wiedzy zdobywanej w czasie zajęć lekcyjnych, rozwijaniu aktywności poznawczej oraz zainteresowań różnymi dziedzinami życia; •kontynuuje proces wychowania i kształcenia w warunkach plenerowych. Krajoznawstwo i turystyka w szkole Działalność krajoznawczo-turystyczna w szkołach i innych placówkach oświatowo- wychowawczych była i jest regulowana zarządzeniami i przepisami wydawanymi przez resort oświaty (edukacji); •W okresie transformacji ustrojowej obowiązywało Zarządzenie nr 5 Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 12 maja 1983 r. w sprawie szkolnego ruchu krajoznawczo-turystycznego. Krajoznawstwo i turystyka w szkole

Szkoły obowiązane były rozwijać działalność krajoznawczo-turystyczną służącą wzbogacaniu procesu dydaktyczno-wychowawczego, poprawie zdrowia oraz kształtowaniu kultury wypoczynku dzieci i młodzieży. Krajoznawstwo i turystyka w szkole Organizacja szkolnych wycieczek i inne formy działalności krajoznawczo-turystycznej należała do dyrektorów szkół i innych placówek oświatowych, inspektorów oświaty i wychowania. Krajoznawstwo i turystyka w szkole działalność krajoznawczo-turystyczna w szkole była realizowana przez Szkolne Koła Krajoznawczo-Turystyczne (SKKT) - utworzone jako koła zainteresowań w ramach zajęć pozalekcyjnych w szkołach i innych placówkach oświatowo-wychowawczych; •działalność krajoznawczo-turystyczną mógł prowadzić samorząd uczniowski, PTTK, ZSMP, ZHP, ZMW, LZS oraz inne organizacje dziecięce działające na terenie szkoły – w ramach własnych programów pracy i właściwych dla siebie struktur organizacyjnych Krajoznawstwo i turystyka w szkole Programy nauczania obowiązujące na początku lat 90 XX. dla szkół podstawowych jak i ponadpodstawowych przewidywały wiele godzin na działalność krajoznawczo-turystyczną na lekcjach i poza lekcjami oraz organizację wycieczek jedno lub wielodniowych, które umożliwiały poznanie własnego regionu i kraju. Krajoznawstwo i turystyka w szkole Propagowano zdobywanie odznak Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego dla dzieci i młodzieży: Siedmiomilowe Buty, Młodzieżowej Odznaki Krajoznawczej, pierwszych stopni odznak turystyki kwalifikowanej oraz turystycznych sprawności harcerskich. Krajoznawstwo i turystyka w szkole

•Dzieci i młodzież uczestniczyły w koloniach letnich, obozach harcerskich, obozach wędrownych, zimowiskach i imprezach sobotnio-niedzielnych. Krajoznawstwo i turystyka w szkole •Nastąpiło ożywienie ruchu krajoznawczo-turystycznego; •do rozwoju szkolnego ruchu krajoznawczo-turystycznego m.in..przyczyniła się tania baza noclegowa szkolnych schronisk młodzieżowych administrowanych i nadzorowanych przez władze oświatowe, a programowo organizowanych przez Polskie Towarzystwo Schronisk Młodzieżowych. Krajoznawstwo i turystyka w szkole •największymi osiągnięciami we współdziałaniu ze szkolnym ruchem krajoznawczo-turystycznym odznaczały się Polskie Towarzystwo Schronisk Młodzieżowych oraz Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze; •do najciekawszych inicjatyw programowych zaliczały się m.in. ogólnopolskie młodzieżowe turnieje krajoznawczo-turystyczne, a także popisy krasomówcze w Golubiu-Dobrzyniu. W 1997 r. Minister Edukacji Narodowej na podstawie art. 22 ust. 2 pkt. 12 Ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty wydał Zarządzenie nr 18 z dnia 29 września 1997 r. w sprawie zasad i warunków organizowania przez szkoły i placówki publiczne krajoznawstwa i turystyki. W stosunku Zarządzenia z 1983 r. rola szkoły w rozwoju krajoznawstwa i turystyki została znacznie pomniejszona; np. w oparciu o zapisy nowego Zarządzenia - przedszkola, szkoły i placówki publiczne mogły (ale nie były zobowiązane) rozwijać działalności krajoznawczo-turystycznej, służącej wzbogacaniu procesu dydaktyczno-wychowawczego, organizować i prowadzić różnorodne formy działalności w zakresie krajoznawstwa i turystyki. W prowadzeniu działalności krajoznawczej szkoły mogły współdziałać ze stowarzyszeniami i innymi organizacjami, których przedmiotem działalności statutowej było krajoznawstwo i turystyka.

Zgodnie z zapisami ww. Zarządzenia, prowadzona działalność w ramach zajęć lekcyjnych i pozalekcyjnych służyła: •poznawaniu ojczystego kraju, upowszechnianiu zasad ochrony środowiska naturalnego, •upowszechnianiu form aktywnego wypoczynku •wspomagała rodzinę i szkołę w procesie wychowania, •przeciwdziałała patologii społecznej. Programy nauczania zatwierdzone do użytku szkolnego przez Ministerstwo Edukacji Narodowej w dniu 29 kwietnia 1997 r., z zakresu geografii szkoły podstawowej oraz ponadpodstawowej przewidywały organizację wycieczek geograficzno-krajoznawczych i zajęć terenowych. Szczególną rolę wśród metod dydaktycznych odgrywały badania terenowe. W badaniach było miejsce na szeroką współpracę międzyprzedmiotową. Przedmiotem regulacji prawnych resortu oświaty (edukacji) w ramach krajoznawstwa i turystyki była nie tylko organizacja wycieczek i imprez w czasie roku szkolnego, ale także organizacja wypoczynku dzieci i młodzieży . Minister Edukacji Narodowej w oparciu o ustawę o systemie oświaty wydał Rozporządzenie z dnia 8 lipca 1993 r. w sprawie rodzajów, organizacji i zasad działania publicznych placówek wypoczynku dla dzieci i młodzieży szkolnej . Placówki wypoczynku dzieci i młodzieży szkolnej tworzyły warunki do wypoczynku i poprawy stanu zdrowia uczestników oraz zapewnienia im opieki wychowawczej w okresie ferii letnich i zimowych. W 1997 r. powyższe Rozporządzenie (regulujące jedynie organizację wypoczynku w placówkach publicznych) zostało zastąpione Rozporządzeniem z dnia 21 stycznia 1997 r. w sprawie warunków, jakie muszą spełniać organizatorzy wypoczynku dla dzieci i młodzieży szkolnej, a także zasad jego organizowania i nadzorowania. Nowy akt prawny rozszerzał grupę organizatorów wypoczynku. Należały do nich: •szkoły i placówki, •osoby prawne i fizyczne, •jednostki organizacyjne nie posiadające osobowości prawnej. . Wypoczynek organizowano w formie wyjazdowej (kolonie, obozy zimowiska) oraz wypoczynku w miejscu zamieszkania (półkolonie, wczasy w mieście). Reforma systemu oświaty, wprowadzona w 1999 r., spowodowała nowelizację dotychczasowych rozporządzeń resortu oświaty (edukacji), w tym również rozporządzenia dotyczącego działalności krajoznawczo-turystycznej w placówkach oświatowo- wychowawczych. W 2001 r. zostało opublikowano Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 8 listopada 2001 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania przez publiczne przedszkola, szkoły i placówki krajoznawstwa i turystyki.

W programach nauczania opracowanych po 1999r. brak było jasno sprecyzowanego obowiązku realizowania lekcji w terenie i obowiązku organizacji wycieczek. Tylko niektóre programy przewidywały lekcje: •w muzeach i bibliotekach, •pracę w terenie, •pracę w kole geograficznym i krajoznawczo-turystycznym,

•wycieczkę tematyczną lub kompleksową w regionie.

Reforma systemu oświaty wprowadziła począwszy od II etapu nauczania międzyprzedmiotowe ścieżki edukacyjne pod nazwą edukacja regionalna – dziedzictwo kulturowe w regionie, wprowadzające ucznia w problematykę jego własnego środowiska Podsumowanie Programy nauczania po 1999 r. w małym stopniu zawierały treści w zakresie realizacji wycieczek w terenie. Jednocześnie obserwuje się małe zainteresowanie rozwojem krajoznawstwa w szkołach wśród nauczycieli (z zawodu odeszła stara kadra nauczycieli, w dużej części z zamiłowania uprawiająca krajoznawstwo) i dyrektorów szkół. Przyczyn tych zjawisk należało dopatrywać się : •w braku środków finansowych przeznaczonych na wynagrodzenia dla nauczycieli prowadzących zajęcia pozalekcyjne, •W braku stosownych opracowań obejmujących w sposób całościowy i usystematyzowany metodykę prac krajoznawczo-turystycznych wśród dzieci i młodzieży szkolnej, •znikomym upowszechnianiu dobrych przykładów pracy pedagogicznej prowadzonej w formie zajęć krajoznawczo-turystycznych w szkole, na wycieczkach, koloniach, obozach wędrownych, w schroniskach młodzieżowych. Wg niektórych opinii w zreformowanej szkole wręcz zapomniano o edukacji przez krajoznawstwo i turystykę. Nowym zjawiskiem stała się organizacja wyjazdów w czasie roku szkolnego połączona z nauką, tzw. zielone szkoły lub białe szkoły (w zimie). W czasie tych wyjazdów młodzież miała możliwość: •poznania nowego regionu, •kontynuowania nauki w warunkach niezdegradowanego środowiska naturalnego, •uprawiania rekreacji ruchowej oraz integracji w otoczeniu poza miejscem zamieszkania i szkołą. Od 1990 r. z uwagi na trudną sytuację bytową, obserwowało się zahamowanie rozwoju uczestnictwa dzieci oraz młodzieży w wycieczkach i innych imprezach turystycznych, jak też zmniejszenie się wyjazdów wakacyjnych. Wycofanie się państwa z wielu dotychczasowych działań w zakresie poczynań edukacyjnych w sferze czasu wolnego spowodowało zagrożenie dla rozwoju turystyki szkolnej, jak również dla rozwoju działalności organizacji społecznych, w tym młodzieżowych Pod koniec lat 90. XX w. resort turystyki podjął się działań koordynacyjnych dla upowszechniania turystyki i wypoczynku wśród dzieci i młodzieży. Rada Ministrów zatwierdziła Międzyresortowy program rozwoju turystyki i wypoczynku dzieci i młodzieży na lata 2001–2006.

Podstawowym założeniem tego programu był fakt, że rozwój turystyki i wypoczynku dzieci i młodzieży stał się obowiązkiem państwa. Zadanie o tak ważnej randze społecznej, zdrowotnej i edukacyjnej wprowadzono do polityki społecznej państwa, zapewniając stosowne środki finansowe na jego realizację w budżecie kraju (w podziale na właściwe resorty), a także w budżetach samorządowych (np. dotacje edukacyjne). Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu wspierało m.in. różne formy turystyki szkolnej, w tym imprezy krajoznawczo-turystyczne oraz rozwijało współpracę z PTSM, PTTK, LZS, Katolickim Stowarzyszeniem Opieki nad Rodziną, Katolickimi Organizacjami Caritas, Ligą Morską i Rzeczną w Gdańsku, a także stowarzyszeniami kultury fizycznej. Zdaniem autora aby turystyka i krajoznawstwo w szkole mogło mieć zasadniczy wpływ na wychowanie i kształtowanie postaw dzieci i młodzieży muszą być spełnione jednocześnie minimum trzy podstawowe warunki: • Przepisy prawne nakierowane na rozwój tej

formy działalności w szkołach, • Zapewnione środki finansowe na ich realizację, • Zaangażowana kadra nauczycieli chcąca poświęcić swój czas na realizację tych zadań.

TURYSTYKA W POLSCE po okresie transformacji ustrojowej w 1989 roku Rozwój turystyki w Polsce w drugiej połowie XX i początku XXI wieku był uzależniony od polityki państwa, organizacji, infrastruktury, ale bez wątpienia najsilniej od warunków ekonomiczno- społecznych. Symbolem przełomu politycznego, społecznego i gospodarczego był 1989 rok. Powstało demokratyczne państwo prawa oraz wprowadzono wolnorynkową gospodarkę, zorientowaną na klienta. Turystyka, jako jeden z ważniejszych działów gospodarki została poddana głębokim przemianom, co znalazło wyraz w jej organizacji zarówno na szczeblu centralnej administracji rządowej jak również rządowej administracji terenowej oraz samorządu terenowego i gospodarczego. W latach 1989-90 problematyką turystyki na szczeblu centralnym zajmowały się dwa organy administracji państwowej (oba organy powołane zostały w 1987 r.), co wiązało się z istnieniem podziału turystyki na socjalną i komercyjną, tj.: Urząd Ministra Rynku Wewnętrznego do zadań którego należała realizacja usług turystycznych i gastronomicznych przez przedsiębiorstwa prowadzące komercyjną działalność turystyczną. Urząd ten był organem założycielskim turystycznych przedsiębiorstw państwowych Komitet do Spraw Młodzieży i Kultury Fizycznej, do zadań którego należała polityka państwa w zakresie opracowywania programów rozwoju, ustalania zasad organizacji, upowszechniania i koordynowania działalności dotyczącej turystyki socjalnej, społecznego ruchu turystycznego i turystyki kwalifikowanej jak również bazy materialnej kultury fizycznej i wypoczynku. Pod koniec lat osiemdziesiątych i na początku dziewięćdziesiątych XX w. w turystyce krajowej nadal dominowała turystyka socjalna.

W 1991 r. rozpoczął działalność Urząd Kultury Fizycznej i Turystyki (UKFiT), co zapoczątkowało przeprowadzenie reform organów centralnych i konieczność rozwiązywania kluczowych problemów gospodarki turystycznej w jej przechodzeniu na system rynkowy. Urząd Kultury Fizycznej i Turystyki utworzony został na mocy Ustawy z dnia 25 stycznia 1991 r. o utworzeniu Urzędu Kultury Fizycznej I Turystyki (Dz.U. Nr 16 poz. 74 i z 1997 r. Nr 141, poz. 943) Funkcję centralnego organu administracji państwowej - odpowiedzialnego za realizację polityki państwa w zakresie turystyki i wypoczynku przejął Prezes Urzędu Kultury Fizycznej i Turystyki (UKFiT) do kompetencji którego należały zarówno zadania o charakterze strategiczno-politycznym jak i operacyjnym, W strategii rozwoju turystyki zaczął dominować cel ekonomiczny. Rola turystyki sprowadzała się do współdziałania w osiąganiu wzrostu gospodarczego kraju, stabilizacji i ograniczenia bezrobociu. Przyjęto zasadę swobody ruchu turystycznego krajowego i zagranicznego. Na kierunek transformacji turystyki miał wpływ rozpoczęty proces stowarzyszenia z Unią Europejską. Podstawą wzajemnych stosunków stanowił Układ Europejski zawarty w 1991 r., a ustanawiający stowarzyszenie między Polską a Wspólnotą Europejską. Układ ustalał najważniejsze zadania i działania polskiej administracji rządowej w zakresie turystyki i wyznaczał kierunki polityki resortu.

• Opracowano program pomocy dla Polski PHARE , który w turystyce był realizowany w ramach subprogramu Tourin.

• Subprogramy:  TOURIN I (lata 1992-1996) – 4,5 mln ECU  TOURIN II (lata 1995-1997) – 8,0 mln ECU  TOURIN III (lata 1998-1999) – 6,0 mln ECU

• W oparciu o wspomniane programy pomocowe polska gospodarka turystyczna uzyskała

wsparcie w wymiarze naukowym oraz rzeczowym np. budowy i modernizacji obiektów turystycznych.

• Postępowała harmonizacja prawa polskiego z zakresu turystyki z prawem Unii Europejskiej w wyniku wdrażania standardów stosowanych w państwach unii europejskiej

• Znaczącym wydarzeniem w zakresie prawa turystycznego było uchwalenie w 1997 r.

Ustawy o usługach turystycznych. • Ustawa stanowiła akt prawny porządkujący i regulujący rynek usług turystyczny. • Celem nadrzędnym była ochrona interesów konsumentów tych usług oraz określenie

zasad prowadzenia działalności gospodarczej w sferze usług turystycznych. Rządowa administracja terenowa W latach 1989-90 terenowymi organami administracji rządowej byli: wojewodowie, prezydenci miast i naczelnicy gmin Przeprowadzona w 1990 r. reforma terenowych organów rządowej administracji ogólnej wprowadziła zmiany w organizacji administracji terenowej, określiła strukturę, funkcje i zadania terenowych organów administracji rządowej. Zgodnie z przyjętymi w niej zapisami zadania w terenie wykonywali: Podstawa prawna: Ustawa z dnia 22 marca 1990 r. o terenowych organach rządowej administracji ogólnej (Dz.U. nr 21, poz. 123)

•wojewodowie i podporządkowane im organy – jako organy administracji ogólnej, •terenowe organy administracji podporządkowane bezpośrednio ministrom – jako organy administracji specjalnej,

•organy gmin działające w ramach zadań zleconych. Podstawa prawna: Ustawa z dnia 22 marca 1990 r. o terenowych organach rządowej administracji ogólnej (Dz.U. nr 21, poz. 123) Wojewoda współdziałał też z sejmikiem samorządowym w sprawach rozwoju społeczno-gospodarczego i przestrzennego zagospodarowania województwa, ochrony środowiska, zaspakajania zbiorowych potrzeb społecznych (art.17 ww. Ustawy).

•Aparatem pomocniczym wojewody był urząd wojewódzki. •W zadaniach wojewodów pozostały zadania i kompetencje należące przed 1990 r. do wojewódzkich rad narodowych oraz terenowych organów administracji państwowej stopnia wojewódzkiego, jeżeli nie zostały one przekazane na mocy odrębnych ustaw organom samorządu terytorialnego. Podstawa prawna: Art.53 Ustawy z dnia 22 marca 1990 r. o terenowych organach rządowej administracji ogólnej (Dz.U. nr 21, poz 123) W kolejnych latach akty prawne zwiększały krąg urzędów, które wykonywały zadania na rzecz administracji rządowej. Zgodnie z zapisami Ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy o terenowych organach rządowej administracji ogólnej zadania administracji rządowej w terenie pełnili: Podstawa prawna: Ustawa z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy o terenowych organach rządowej administracji ogólnej. (Dz.U. nr poz. 498) •wojewodowie i podporządkowane im organy jako organy administracji ogólnej, •kierownicy służb i inspekcji oraz innych wojewódzkich jednostek organizacyjnych wykonujących, z upoważnienia wojewody, zadania i kompetencje określone w ustawach szczególnych, •terenowe organy administracji podporządkowane bezpośrednio ministrom jako organy administracji specjalnej, •organy gminy oraz organy związków komunalnych (międzygminnych), jeżeli ustawy tak stanowią lub jeżeli wykonywanie zadań administracji rządowej wynika z zawartego porozumienia z organami administracji rządowej. •Do kompetencji wojewody należały wszystkie sprawy z zakresu administracji rządowej, nie zastrzeżone dla innych organów administracji państwowej. •W zakresie turystyki wojewoda posiadał uprawnienia do wydawania paszportów i wiz, prowadzenia rejestru zaproszeń. •Wojewodowie realizowali powierzone zadania przy pomocy urzędów wojewódzkich, w ramach których funkcjonowały wydziały najczęściej związane ze sprawami kultury, sportu oraz spraw społecznych, co sprawiało, iż bardziej rozwój turystyki był związany z jej socjalną stroną a nie funkcjami gospodarczymi.

Wojewodom w dziedzinie turystyki powierzono w większości zadania z zakresu jej socjalnej strony tj.: •analizowanie i ocenianie realizacji zaspokajania potrzeb społecznych w zakresie turystyki i wypoczynku w województwie, •upowszechnianie turystyki, •koordynowanie działań jednostek organizacyjnych turystyki wypoczynku w realizacji zadań o charakterze wojewódzkim i makroregionalnym, •koordynowanie działań jednostek turystyki wypoczynku w zakresie realizacji zadań promocji turystyki, •kategoryzacja ogólnodostępnej turystycznej bazy noclegowej w województwie, •współdziałanie z zainteresowanymi jednostkami w zakresie funkcjonowania wojewódzkiej informacji turystycznej, działalności wydawniczej i promocyjnej, •ustalanie zadań jednostkom turystyki wraz z zabezpieczaniem środków finansowych (dotyczy zadań zleconych), •współpraca z krajowymi i zagranicznymi jednostkami organizacjami turystycznymi w zakresie realizacji zadań statutowych. Wojewodowie z inicjatywy Urzędu Kultury Fizycznej i Turystyki podpisali międzywojewódzkie porozumienia w sprawie wspólnego rozwoju i promocji turystyki, co dało podstawę utworzenia tzw. makroregionów mających charakter operacyjno – funkcjonalny. Makroregiony grupowały po kilka województw powiązanych ze sobą przeszłością historyczną i podobnymi warunkami środowiska przyrodniczego. Programy rozwoju turystyki w poszczególnych makroregionach były w zgodności z zasadami polityki regionalnej kraju. Powstały następujące makroregiony: Dolny Śląsk i Ziemia Opolska, który obejmował województwa: jeleniogórskie, legnickie, opolskie, wałbrzyskie i wrocławskie. Koordynację działań prowadził Wydział Kultury i Sportu Urzędu Wojewódzkiego we Wrocławiu. •Małopolska Zachodnia który obejmował województwa: bielskie, częstochowskie, krakowskie, nowosądeckie i tarnowskie. Koordynację działań prowadził Wydział Spraw Społecznych Urzędu Wojewódzkiego w Krakowie. •Bałtyk i Pomorze który obejmował województwa: bydgoskie, elbląskie, gdańskie, koszalińskie, słupskie, toruńskie. Koordynację działań prowadził Wydział Kultury, Nauki i Sportu Urzędu Wojewódzkiego w Gdańsku. •Mazowsze który obejmował województwa: ciechanowskie, ostrołęckie, płockie, radomskie, siedleckie i warszawskie. Koordynację działań prowadził Wydział Sportu i Turystyki Urzędu Wojewódzkiego w Warszawie. •Wielkopolska i Ziemia Lubuska który obejmował województwa: gorzowskie, kaliskie, konińskie, leszczyńskie, poznańskie, zielonogórskie. Koordynację działań prowadził Wydział Kultury Fizycznej i Turystyki Urzędu Wojewódzkiego w Poznaniu. •Region Świętokrzysko-Lubelski który obejmował województwa: bialskopodlaskie, chełmskie, kieleckie, lubelskie, tarnobrzeskie i zamojskie. Koordynację działań prowadził Wydział Spraw Obywatelskich Urzędu Wojewódzkiego w Kielcach •Suwalsko-Mazurski który obejmował województwa: białostockie, łomżyńskie, olsztyńskie i suwalskie. Koordynację działań prowadził Wydział Kultury, Turystyki i Sportu Urzędu Wojewódzkiego w Olsztynie. •Małopolska Wschodnia który obejmował województwa: krośnieńskie, przemyskie i rzeszowskie. Koordynację działań prowadził Wydział Spraw Społecznych i Obywatelskich Urzędu Wojewódzkiego w Krośnie. •Makroregion Środkowy który obejmował województwa: łódzkie, płockie, piotrkowskie i sieradzkie. Koordynację działań prowadził Wydział Kultury Fizycznej i Turystyki Urzędu Wojewódzkiego w Łodzi. •W ramach kontraktu regionalnego województwa katowickiego będącym programem rządowym pomocy dla Górnego Śląska utworzono oddzielny makroregion Katowice obejmujący teren województwa katowickiego.

Kompetencje wojewody zostały rozszerzone od 1 stycznia 1998 r. o zadania wynikające z Ustawy o usługach turystycznych, do których zaliczały się: •wydawanie decyzji administracyjnych, na podstawie których osoby fizyczne oraz jednostki organizacyjne mogły prowadzić szkolenia na przewodnika turystycznego i pilota wycieczek (art. 24 ust.1), •powoływanie komisji egzaminacyjnej przeprowadzającej egzaminy na przewodników turystycznych i pilotów wycieczek (art. 25 ust.1), •wydawanie decyzji administracyjnych o odmowie dopuszczenia do egzaminu osoby, która nie spełnia warunków koniecznych do uzyskania uprawnień przewodnika turystycznego lub pilota wycieczek (art. 25 ust.3), •przyznawanie w drodze decyzji administracyjnej uprawnień przewodnika turystycznego i pilota wycieczek, co również dotyczyło zawieszenia cofnięcia tych uprawnień oraz odmowy ich przyznania (art. 28 ust.1), •prowadzenie ewidencji nadanych uprawnień przewodnikom turystycznym pilotom wycieczek (art. 28 ust.2), •kontrola osób wykonujących zadania przewodnika turystycznego lub pilota wycieczek w zakresie posiadanych przez te osoby uprawnień oraz poprawności wykonywania zadań (art. 29 ust.1-3), •przekazywanie wyników kontroli osób wykonujących zadania przewodnika turystycznego lub pilota wycieczek wojewodzie, który nadał tym osobom uprawnienia, a w sprawach dotyczących organizatora turystyki wprost Prezesowi Urzędu Kultury Fizycznej i Turystyki (art. 29 ust.5), •powoływanie komisji egzaminacyjnych języków obcych dla przewodników turystycznych i pilotów wycieczek, spośród osób znajdujących się na liście Prezesa Urzędu Kultury Fizycznej i Turystyki, ogłaszanej w formie obwieszczenia w Dzienniku Urzędowym Urzędu Kultury Fizycznej Turystyki (art. 32 ust.3), •kategoryzacja obiektów hotelarskich i prowadzenie ich ewidencji (art. 38 ust.1), •dokonywanie zmian rodzaju lub kategorii obiektów oraz uchylanie decyzji zaszeregowaniu obiektu do określonego rodzaju (art. 41 ust.1), •wstrzymywanie świadczenia usług hotelarskich w przypadku stwierdzenia uchybień do czasu ich usunięcia (art. 41 ust.2). Podstawa prawna: Ustawa z dnia 29 sierpnia1997 r. o usługach turystycznych (Dz.U. nr 133 poz.884) Szeroki zakres uprawnień wojewodów, systematycznie powiększany przez kolejno uchwalane ustawy, umożliwiał im skuteczne oddziaływanie na tworzenie warunków, sprzyjających rozwojowi turystyki oraz oddziaływanie na poprawę konkurencyjności oferowanych produktów. Bardzo istotnym zadaniem było również podejmowanie działań interwencyjnych na rzecz ochrony praw klienta, w tym uruchamianie środków gwarancji bankowych i ubezpieczeniowych oraz umów ubezpieczeniowych organizatorów i pośredników turystycznych na pokrycie kosztów powrotu klienta do kraju. Jak wynika z ustawy o terenowych organach administracji rządowej oraz zapisów Ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym najniższy szczebel w strukturze administracji rządowej zajmowały gminy. Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym stanowi, iż organy gminy pełnią dwie funkcje:

•samorządu terytorialnego, •administracji rządowej.

W ramach zadań zleconych przez administrację rządową gmina prowadziła m.in. Rejestr podmiotów podejmujących działalność gospodarczą. Od 1 stycznia 1998 r. gminy uzyskały uprawnienia w stosunku do gestorów bazy noclegowej na mocy Ustawy o usługach turystycznych: •prowadzenie ewidencji pól biwakowych oraz kwater prywatnych (art.38 ust.2 i 3), •prawo kontrolowania obiektów hotelarskich i innych obiektów, w których są świadczone usługi hotelarskie oraz zawiadamianie organów prowadzących ewidencję obiektów hotelarskich o stwierdzonych w czasie kontroli uchybieniach (art.40 ust.3), •wydawanie nakazu wstrzymania świadczenia usług do czasu usunięcia uchybień w obiektach hotelarskich, na polach biwakowych i w kwaterach prywatnych (art.41ust.2). Przedstawiony model zarządzania turystyką na szczeblu rządowej administracji terenowej był modelem przejściowym. •Od dnia 1 stycznia 1999 r. obowiązywał w Polsce trójstopniowy podział terytorialny państwa, którego jednostkami były gminy, powiaty i województwa. •W wyniku reformy terytorialnej kraju zmniejszeniu uległa liczba województw oraz utworzone zostały powiaty, co przyczyniło się do nowego podziału kompetencyjnego tych organów. Podstawa prawna: Ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa (Dz. U. nr 96 poz. 603) Zgodnie z ustawą z dnia 5 czerwca 1998 r. O administracji rządowej w województwie zadania z zakresu administracji rządowej wykonywali: •wojewoda; •działający pod zwierzchnictwem wojewody kierownicy zespolonych służb, inspekcji i straży, wykonujący zadania o kompetencje określone w ustawach; •organy samorządu terytorialnego, jeżeli wykonywanie zadań administracji rządowej wynika z ustawy lub z zawartego porozumienia; •działający pod zwierzchnictwem starosty kierownicy powiatowych służb, inspekcji i straży, wykonujący zadania i kompetencje określone w ustawach; •organy innych samorządów, jeżeli wykonywanie zadań administracji rządowej następuje na podstawie ustawy lub porozumienia. Podstawa prawna: Ustawa z dnia 5 czerwca 1998 r. o administracji rządowej w województwie (Dz. U. nr 91, poz. 577) Wojewodowie realizowali powierzone zadania przy pomocy urzędów wojewódzkich w których były powołane wydziały zajmujące się m. in. kierowaniem turystyką.

•Były to zwykle wydziały rozwoju regionalnego. •Ponadto pamiętać należy, iż utrzymane były kompetencje wojewody wynikające z ustawy o usługach turystycznych. Reforma terytorialna kraju nie wprowadziła zasadniczych zmian w zakresie kompetencji rządowej administracji terenowej na poziomie gmin. Wojewodowie zyskali większe uprawnienia kontrolne i nadzorcze oraz organizacyjne w stosunku do całej administracji rządowej w województwie oraz nadzór nad działalnością samorządu terytorialnego. Zarządzanie na szczeblu samorządu terytorialnego Samorząd terytorialny w takim rozumieniu jakie występuje we współczesnych państwach wprowadziła Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym.

Wprowadzona zmiana polegała na przebudowie zasad zarządzania. Do ustawowo wskazanych zadań gmin zaliczało się (art. 7 ust. 1 i 2): •ład przestrzenny i gospodarka terenami, •ochrona środowiska, sprawy dróg, mostów i organizacji ruchu drogowego, •zaopatrzenie w wodę i kanalizacje, •utrzymanie czystości i wysypisk komunalnych, •transport publiczny, •oświata, kultura i rekreacja, •służby zdrowia i opieka społeczna, •zaopatrzenie w energię elektryczną i cieplną, •porządek publiczny i ochrona przeciwpożarowa. Ustawa nie wymieniała prowadzenia przez gminę bezpośredniej działalności w dziedzinie turystyki. Do zadań gminy należały zagadnienia infrastruktury turystycznej, bezpieczeństwa i walorów turystycznych, które mają ważne znaczenie zarówno do tworzenia warunków sprzyjających rozwojowi turystyki, jak i dla jakości a tym samym konkurencyjności oferowanych produktów, dlatego należy uznać, że gminy odgrywają podstawową rolę w realizacji ww. celów. W nowelizacji powyższej ustawy rozszerzone zostały zadania własne gminy m.in. o zaspokojenie zbiorowych potrzeb wspólnoty w zakresie dotyczącym kultury fizycznej i turystyki, w tym terenów rekreacyjnych i urządzeń sportowych. Ponadto gmina miała za zadanie prowadzenie własnej promocji jak również współpracy ze społecznościami lokalnymi i regionalnymi innych państw. Powyższe zapisy stworzyły więc możliwość prowadzenia bezpośredniej działalności w dziedzinie turystyki na terenie gminy w celu zaspokojenia potrzeb wspólnoty. Podstawowym źródłem prawa o samorządzie terytorialnym stała się Konstytucja Rzeczypospolitej Polski z dnia 2 kwietnia 1997 r. Artykuł 15 Konstytucji zapewniał i zapewnia decentralizację władzy publicznej, jednocześnie podkreślając, iż zasadniczy podział terytorialny państwa uwzględnia więzi społeczne, gospodarcze lub kulturowe. Samorząd terytorialny z istoty swej jest ucieleśnieniem idei demokracji, a także szeroko pojętej decentralizacji systemu kierowania państwem. Stwarzał on płaszczyznę, na której poszczególne miasta czy gminy zostają upodmiotowione, a tym samym wyposażone w szeroki zakres prawno-organizacyjnej, a także gospodarczej samodzielności. Główne uregulowania dotyczące statusu jednostek samorządu terytorialnego zawarte były w ustawie z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym (później o samorządzie gminnym), oraz w dwóch odrębnych ustawach z dnia 5 czerwca 1998 r. tj. •o samorządzie powiatowym, •o samorządzie województwa Powyższe ustawy są zgodne z ratyfikowaną przez Polskę - Europejską Kartą Samorządu Lokalnego oraz Europejską Kartą Samorządu Regionalnego.

Europejska Karta Samorządu Lokalnego (terytorialnego) została sporządzona w Strasburgu dnia 15 października 1985 r. a ogłoszona w Dz. U. z dnia 1994 r. nr 124, poz.607. W ustawie o samorządzie wojewódzkim sprecyzowano, że jest on odpowiedzialny za prowadzenie polityki regionalnej oraz formułowanie strategii wszechstronnego i zrównoważonego rozwoju regionu. Do zadań własnych zaliczono sprawy kultury fizycznej i turystyki W ustawie o samorządzie powiatowym zapisano, iż do kompetencji powiatu należały zadania publiczne o charakterze ponadgminnym, w tym m. in. zadania z zakresu kultury fizycznej i turystyki oraz promocji powiatu. Samorząd powiatu posiadał zatem wyraźne, ustawowe umocowanie do prowadzenia w dziedzinie turystyki tych wszystkich działań, które nie zostały zastrzeżone do kompetencji innych organów. Ponadto do zadań powiatu należały działalności nie wpływające bezpośrednio na rozwój turystyki, chociaż niektóre zadania były ściśle z nią związane np:

•rozwój transportu zbiorowego i dróg publicznych, •upowszechnianie kultury oraz ochrony zabytków i opieki nad zabytkami, •ochrona środowiska i przyrody, •zapewnianie porządku i bezpieczeństwa turystom. Z przedstawionej charakterystyki wynika, że przemiany instytucjonalne w zarządzaniu turystyką przebiegały w kierunku decentralizacji uprawnień, co w efekcie doprowadziło do zwiększenia kompetencji, a tym samym roli jednostek samorządu terytorialnego. Samorząd gospodarczy w turystyce Środowisko biznesu turystycznego wykorzystało wszystkie możliwości nowego, rodzącego się systemu społeczno-gospodarczego. Obok istniejących w okresie gospodarki centralnie planowanej kilkunastu dużych przedsiębiorstw turystycznych: państwowych, spółdzielczych, organizacji społecznych i młodzieżowych powstało po 1989 roku kilka tysięcy prywatnych podmiotów turystycznych (biura podróży, hotele, zajazdy, ośrodki rekreacyjne i inne). Do dynamicznego rozwoju podmiotów gospodarczych w branży turystyki przyczyniła się Ustawa z dnia 23 grudnia 1988 r. O działalności gospodarczej opublikowana w Dz. U. nr 41 poz. 324 z dnia 28 grudnia 1988 r. a w szczególności Art. 9 tej ustawy zezwalający praktycznie na prowadzenie bez i uzyskiwania dodatkowych zezwoleń różnych form działalności gospodarczej. Ustawa ta uprościła tryb rejestracji podmiotów gospodarczych oraz w art. 11 ograniczyła uzyskiwanie koncesji wyłącznie do najbardziej strategicznych dla Państwa Polskiego dziedzin gospodarki. Zachodzące zmiany miały charakter żywiołowy ale też zrodziły szereg zjawisk negatywnych. Dotyczyło to przede wszystkim zasad powstawania biur podróży, które nie musiały uzyskiwać koncesji ani nawet zezwolenia, co niejednokrotnie umożliwiało obsługę ruchu turystycznego w sposób niesolidny, wręcz nieuczciwy. Konieczność przeciwdziałania tym zjawiskom i obrona dobrego imienia firm świadczących usługi na wysokim poziomie była niewątpliwie jedną z istotnych przesłanek powstania izb turystycznych.

Organizacja izb turystycznych stała się możliwa po wprowadzeniu ustawy o izbach gospodarczych. Podstawa prawna: Ustawa o izbach gospodarczych z dnia 30 maja 1989 roku Dz.U., nr 35, z dnia 8 czerwca 1989 r., poz. 195. Rozwój izb turystycznych po 1990 r. nastąpił w wyniku realizacji dwóch równoległych koncepcji funkcjonowania samorządu gospodarczego w turystyce: Pierwsza z nich zakładała powstanie dużej organizacji o zasięgu ogólnopolskim, posiadającej rozbudowaną sieć jednostek terenowych, potrafiąca skutecznie bronić branży turystycznej czego przykładem jest: Polska Izba Turystyki (organizacja szczebla centralnego), która posiada sieć oddziałów terenowych; Izba Gospodarcza „Uzdrowiska Polskie”, Druga zakładała, że podstawowymi jednostkami samorządu będzie sieć regionalnych izb turystycznych, których działania koncentrować się będą na problemach lokalnych czego przykładem były regionalne izby turystyczne. Izby te były zrzeszone w federacji reprezentującej interesy całej branży ( Polskiej Federacji Izb Turystycznych) W dniu 13 stycznia 1990 roku zarejestrowana została w warszawskim sądzie Polska Izba Turystyki (PIT). Jej założycielami było 50 podmiotów które dysponowały największym potencjałem gospodarczym. Rozpoczęło się budowanie od podstaw samorządu branży turystycznej, uwzględniając istniejące warunki polityczno-gospodarcze. Polska Izba Turystyki została przyjęta w poczet międzynarodowych organizacji turystycznych, w ramach statusu, organizacji tzw. „narodowej”. W pierwszym okresie działalności organizacji (przed uchwaleniem Ustawy o usługach turystycznych) Polska Izba Turystyki postawiła sobie za cel m.in.:

• reprezentowanie interesów gospodarczych swoich członków, • działalność na rzecz rozwoju gospodarki turystycznej, • podnoszenie poziomu i kultury obsługi turystów, • kształcenie i upowszechnianie zasad etyki w działalności gospodarczej.

Polska Izba Turystyki brała aktywny udział w procesie dostosowywania do standardów europejskich tych przepisów prawa polskiego, które wiązały się bezpośrednio z usługami turystycznymi oraz miała istotny wpływ na kształt:

Ustawy o usługach turystycznych, Ustawy o podatku od towarów i usług oraz podatku akcyzowym, która zdaniem Polskiej

Izby Turystyki dyskryminowała biura podróży działające na polskim rynku. W 1999 r. rozdzieleniu uległy dwa sektory gospodarki podlegle dotychczas Urzędowi Kultury Fizycznej i Turystyki. Zadania państwa związane z kulturą fizyczną i sportem zostały w gestii Ministerstwa Edukacji Narodowej, natomiast turystyka została przekazana do Ministerstwa Transportu i Gospodarki Morskiej, a następnie od czerwcu 2000 roku do Ministerstwa Gospodarki. Od 2007r. jest w Ministerstwie Sportu i Turystyki

Wzorem krajów europejskich o rozwiniętej gospodarce turystycznej dążono do utworzenia dwóch rodzajów organizacji tj:

Narodowej Administracji Turystycznej (ang. National Tourism Administration – NTA), której funkcje pełnią konstytucyjne organy władzy państwowej (właściwi ministrowie)

Narodowej Organizacji Turystycznej (ang. National Tourism Organisation NTO), której zadaniem jest bezpośrednie wsparcie krajowego sektora turystycznego poprzez szeroko prowadzoną działalność marketingową i promocyjną.

W styczniu 2000 r. powołano Narodową Organizację Turystyczną pod nazwą Polska Organizacja Turystyczna (POT) z siedzibą w Warszawie tj. wyspecjalizowaną jednostkę odpowiedzialną za sprawy promocji Polski w dziedzinie turystyki w kraju i za granicą Organizacja ta stworzyła warunki współpracy organów administracji rządowej, samorządu terytorialnego i organizacji zrzeszających przedsiębiorców z dziedziny turystyki, w tym samorządu gospodarczego i zawodowego, oraz stowarzyszeń działających w tej dziedzinie. Od tego momentu zostały wprowadzone istotne zmiany do obowiązującego w Polsce modelu zarządzania turystyką na szczeblu centralnym. Podstawa prawna:. Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r., o Polskiej Organizacji Turystycznej (Dz.U. z dnia 23 lipca 1999 r. nr 62.poz. 689 z późn. zm.) Polegały one na tym, że naczelny organ administracji państwowej do spraw turystyki jest odpowiedzialny za kształtowanie ogólnej strategii gospodarczej Państwa w sferze turystyki, natomiast za promocję turystyczną Polski w kraju i za granicą odpowiada Polska Organizacja Turystyczna.

• Powstaniu Polskiej Organizacji Turystycznej towarzyszyło powołanie regionalnych (ROT) i lokalnych (LOK).

• Na wzór państw Unii Europejskiej tworzony był trójstopniowy system promocji • Regionalne i Lokalne Organizacje Turystyczne są organizacjami współpracy jednostek

samorządu terytorialnego i lokalnej branży turystycznej. • Tworzone były w celu zapewnienia profesjonalnej promocji turystycznej regionu (ROT) lub

rozwoju i promocji lokalnych atrakcji turystycznych (LOT) oraz lepszego wykorzystania środków promocyjnych

• Po 1989 r. nastąpiły wielkie zmiany na rynku turystycznym. Zmianom podlegały struktury organizacyjne, prawodawstwo, powstawały biura podróży, nowe hotele i nowe firmy przewozowe.

• Zmiany wymagały dostosowania liczby i profesjonalnie przygotowanych kadr do pracy w nowej rzeczywistości.

• Znaczącą część kadr działającą w turystyce stanowiła społeczna kadra przodowników i instruktorów poszczególnych dyscyplin turystyki kwalifikowanej.

• W okresie po 1989 r. ten rodzaj kadry uległ znacznemu uszczupleniu (spadek powyżej 50%) we wszystkich rodzajach turystyki, co było skutkiem ograniczonej działalności pozarządowych organizacji społecznych.

• W okresie 1989 – 2000 nastąpił sukcesywny wzrost kadry zawodowej zatrudnionej w biurach podróży, bazie noclegowej i gastronomicznej. Po tym czasie nastąpiła stabilizacja wielkości kadry.

• W biurach podróży kadra wynosiła na poziomie 18 tysięcy osób • W bazie noclegowej i gastronomii na poziomie 218 tysięcy osób • Proces urynkowienia gospodarki wymusił dostosowanie kwalifikacji zawodowych kadr do

nowych warunków, co spowodowało wzrost zapotrzebowania na uzupełnienie wykształcenia.

• Na początku lat 90 XX w. Tylko nieliczne uczelnie prowadziły zawodowe studia z zakresu turystyki i hotelarstwa.

• W omawianym okresie nastąpiła eksplozja edukacyjna zarówno na poziomie ponadpodstawowym, jak i wyższym m.in. dzięki pojawieniu się prywatnego szkolnictwa.

• Nowe prawodawstwo z zakresu nauczania wyższego umożliwiło powstanie wyższych szkół zawodowych kształcących na potrzeby turystyki.

Wyższe szkoły turystyczno-hotelarskie w latach 1992-2004BAZA MATERIALNA TURYSTYKI  Przemiany w strukturze własnościowej,

ilościowej i jakościowej bazy noclegowej.

 Duże zasoby bazy socjalnej z lat

osiemdziesiątych XX w.  Bankructwo gestorów bazy i sprzedaż

obiektów.  Restrukturyzacja bazy noclegowej od modelu turystyki socjalnej do modelu gospodarki

komercyjnej. Liczba obiektów bazy noclegowej w latach 1989-2007

• 1989 r. - 9 734 • 1995 r. - 9 345 • 2000 r. - 8 626 • 2004 r. - 6 972 • 2007 r. - 6 718

Liczba obiektów hotelowych, domów wycieczkowych i ośrodków wczasowych w latach 1989- 2004

Liczba hoteli w latach 1989-2007

• 1989 r. - 480 • 1995 r. - 668 • 2000 r. - 924 • 2004 r. - 1202 • 2007 r. - 1370

Liczba ośrodków wczasowych w latach 1989-2007

• 1989 r. - 4 477 • 1995 r. - 3 124 • 2000 r. - 2 079 • 2004 r. - 1 510 • 2007 r. - 1 298

0

500

1000

1500

2000

2500

3000

3500

4000

4500

5000

19 89

19 90

19 91

19 92

19 93

19 94

19 95

19 96

19 97

19 98

19 99

20 00

20 01

20 02

20 03

20 04

Lata

Li cz

ba o

bi ek

tó w

Hotele Domy wycieczkowe Ośrodki wczasowe

0

20

40

60

80

100

120

lic zb

a sz

kó ł w

yż sz

yc h

lata

liczba szkół 9 10 15 29 33 87 104

1992 1994 1996 1998 2000 2002 2004

Biura podróży

• Na początku lat 90.XX w. biura podróży można podzielić na 4 charakterystyczne grupy: • Monopolistyczne stare biura, które funkcjonowały w latach wcześniejszych jako

przedsiębiorstwa państwowe, spółdzielnie lub jako działalność organizacji społecznych, w okresie transformacji uzyskały nową formę prawną, działały w oparciu o dotychczasową markę, kapitał rzeczowy i ludzki np. PBP”Orbis”.

• Polskie biura tworzące wielofunkcyjne przedsiębiorstwa - działalność turystyczna, eksploatacja obiektów bazy hotelarskiej i transportowej, wywodziły się z terenowych, państwowych przedsiębiorstw turystycznych np. „Mazur Tourist” Olsztyn.

• Prywatne biura powstałe po 1981 r. i na początku lat 90. w nowej sytuacji ustrojowo- ekonomicznej, w większości touroperatorzy np. Triada, Eurotur Biuro Podróży.

• Małe firmy, powstałe w latach 90. XX w., większość biur wykazywała bardzo szeroki zakres działalności m.in. organizację imprez turystycznych , sprzedaż krajowych i zagranicznych biletów kolejowych, autobusowych, promowych i lotniczych, organizacje narad, seminariów.

• Po 1989 r. na rynku krajowym funkcjonowało ponad trzy tysiące biur podróży. • Zaczęli działalność zagraniczni touroperatorzy. • Biura podzieliły się na organizatorów, pośredników i agentów turystycznych. • Biura krajowe , które nie potrafiły sprostać konkurencji ograniczyły swoją działalność do

roli agentów turystycznych w tym również agentów zagranicznych touroperatorów.

• Od 1990 r. z uwagi na trudną sytuację bytową, obserwowało się zahamowanie rozwoju uczestnictwa dzieci oraz młodzieży w wycieczkach i innych imprezach turystycznych, jak też zmniejszenie się wyjazdów wakacyjnych.

Wycofanie się państwa z wielu dotychczasowych działań w zakresie poczynań edukacyjnych w sferze czasu wolnego spowodowało zagrożenie dla rozwoju turystyki szkolnej, jak również dla rozwoju działalności organizacji społecznych, w tym młodzieżowych Pod koniec lat 90. XX w. resort turystyki podjął się działań koordynacyjnych dla upowszechniania turystyki i wypoczynku wśród dzieci i młodzieży. Rada Ministrów zatwierdziła Międzyresortowy program rozwoju turystyki i wypoczynku dzieci i młodzieży na lata 2001–2006. Podstawowym założeniem tego programu był fakt, że rozwój turystyki i wypoczynku dzieci i młodzieży stał się obowiązkiem państwa. Zadanie o tak ważnej randze społecznej, zdrowotnej i edukacyjnej wprowadzono do polityki społecznej państwa, zapewniając stosowne środki finansowe na jego realizację w budżecie kraju (w podziale na właściwe resorty), a także w budżetach samorządowych (np. dotacje edukacyjne).

• Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu wspierało m.in. różne formy turystyki szkolnej, w tym imprezy krajoznawczo-turystyczne oraz rozwijało współpracę z PTSM, PTTK, LZS, Katolickim Stowarzyszeniem Opieki nad Rodziną, Katolickimi Organizacjami Caritas, Ligą Morską i Rzeczną w Gdańsku, a także stowarzyszeniami kultury fizycznej.

• Po 1989 r. ograniczone możliwości finansowe państwa i samorządów spowodowały, że działalność programowa organizacji społecznych, w tym młodzieżowych, nie mogła być wystarczająco dofinansowywana, co przyczyniło się do jej znacznego zmniejszenia.

• W okresie po transformacji kontynuowały działalność organizacje społeczne, w tym młodzieżowe.

• Charakteryzowała je przebudowa struktur organizacyjnych na bardziej oszczędne i przystosowane do nowej rzeczywistości

• Do największej organizacji młodzieżowej należał Związek Harcerstwa Polskiego.

• W latach po transformacji ustrojowej do nadrzędnych zasad organizacji była troska o zachowanie apolitycznego, a przede wszystkim apartyjnego charakteru związku oraz zerwanie z laicyzmem.

• Na początku lat 90. XX w. miały miejsce zmiany w strukturze organizacyjnej Związku polegające na ich zmniejszeniu.

• Nastąpił prawie 10-krotny spadek liczebności organizacja natomiast liczba kolonii, obozów oraz liczba ich uczestników zmniejszyła się o połowę w stosunku do 1991 r.

• Zmniejszono ilość akcji ogólnopolskich tzw. alertów na rzecz inicjatyw lokalnych jednostek hufców o chorągwi.

• W 1989 r. z półkonspiracyjnego, działającego w łonie ZHP – Ruchu Harcerstwa

Rzeczpospolitej powstał Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej odwołujący się do zasad etyki chrześcijaństwa i tradycji narodowej. Polskie Towarzystwo Schronisk Młodzieżowych

• Trasy typowe PTSM – obozy wędrowne, • Prowadzenie schronisk młodzieżowych.

Liczba tras i obozów zmniejszyła się kilkakrotnie • Liczba członków, podstawowych ogniw Towarzystwa i liczba schronisk młodzieżowych

wykazała również tendencje malejące.

Działalność statutowo – programowa PTTK po 1989 roku W okresie przed 1989 rokiem zasadą polityki społecznej była dążność do stworzenia korzystnych warunków poznania własnego kraju szerokim rzeszom społeczeństwa. Głównym i najbardziej wszechstronnym społecznym organizatorem turystyki, a zwłaszcza turystyki kwalifikowanej (zwanej w niektórych ośrodkach akademickich turystyką usportowioną) w Polsce było Polskie Towarzystwo Turystyczno – Krajoznawcze powstałe w 1950 z połączenia Towarzystwa Tatrzańskiego (Towarzystwo to już w XIX wieku było organizatorem wędrówek po górach) oraz Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (działającego na początku XX wieku i organizującego imprezy turystyki pieszej, kolarskiej i wodnej).W okresie po II wojnie światowej władze partyjne oceniały negatywnie działalność PTT i PTK zarzucając tym organizacjom, że skupiają one w swych szeregach przeważnie inteligencję oraz drobnomieszczaństwo i do tych kręgów głównie zawężają swą działalność, nie potrafią przełamać złych mieszczańskich tradycji i powiązać się z klasą pracującą. Uznano, że utworzenie jednej organizacji turystycznej powstałej z połączenia PTT, PTK oraz towarzystw miłośników miejscowości i regionów wpłynie na uzdrowienie istniejącej sytuacji. Zostały nakreślone zasadnicze kierunki działalności nowego towarzystwa, przy czym władze partyjne zapewniły sobie decyzje w zasadniczych sprawach kadrowych, zarówno w odniesieniu do pracowników etatowych jak i działaczy społecznych. Istotnym było, iż oba towarzystwa posiadały rozbudowane struktury organizacyjne i dużą liczbę członków.

W 1950 r. tj. w momencie połączenia się PTT liczyło 11,7 tys. członków oraz 31 Oddziałów, natomiast PTK posiadało 7,4 tys. członków, 90 Oddziałów oraz 600 Kół Krajoznawczych Młodzieży Szkolnej PTK zrzeszających 32tys. młodzieży. Po powstaniu PTTK (w dniu 17 grudnia 1950 roku) liczyło 19,1 tys. członków i 121 Oddziałów oraz koła w szkołach. Statut PTTK uchwalony przez Walny Zjazd Zjednoczeniowy 17 grudnia 1950 roku w następujący sposób określał cele nowego Towarzystwa: „Polskie Towarzystwo Turystyczno – Krajoznawcze jest społeczną organizacją masową, demokratyczną, która uznaje turystykę i krajoznawstwo za jeden z ważnych elementów wychowania socjalistycznego, budzenia patriotyzmu i umiłowania Ludowej Ojczyzny, a także za środek czynnego wypoczynku, radości i rozrywki dla mas pracujących”. Jak wynika z przytoczonych powyżej celów, Towarzystwo, w przeciwieństwie do swych poprzedników PTT i PTK, już w samym założeniu miało mieć charakter masowy i być organizatorem wypoczynku oraz rozrywki dla „mas pracujących”. Podkreśla się tu także elementy wychowawcze i patriotyczne, które były kontynuacją kierunków działalności poprzednich Towarzystw.Przemiany zachodzące w Polsce po 1989r. w sferze politycznej, społecznej i gospodarczej spowodowały istotne zmiany w potencjale organizacyjnym i zakresie działalności PTTK. Do 1989 r. w strukturze organizacyjnej Towarzystwo posiadało okręgi (oddziały wojewódzkie), 573 oddziały oraz 12 171 kół.Od 1991 r. rozpoczął się okres przekształceń struktur organizacyjno-programowych Towarzystwa wynikających z uchwalonego przez XII Zjazd Krajowy PTTK nowego Statutu PTTK (zarejestrowanego w dniu 19 września 1990 r.).Do najważniejszych zmian w oparciu o zapisy statutu należało postanowienia o: >>>konieczności uzyskania przez wszystkie oddziały osobowości prawnej (art.6 ust. 2 Statutu); oddziały, które nie występowały o uzyskanie osobowości prawnej uchwałą nr 84/91 Prezydium Zarządu Głównego PTTK musiały ulec likwidacji. >>>Do końca października 1991 r. z rejestru Zarządu Głównego PTTK skreślono 118 oddziałów (równolegle z likwidacją powstało kilka nowych oddziałów PTTK). >>>likwidacji zarządów wojewódzkich PTTK i ich biur w okresie 3 miesięcy od wejścia w życie Statutu. Dorobek programowy i materialny oraz działacze w okresie przejściowym zostali przeniesieni do nowo powstałych Regionalnych Ośrodków Programowych (art.51 Statutu), a następnie po ich likwidacji do Oddziałów PTTK. >>>W wyniku likwidacji struktur wojewódzkich rozwiązanych zostało około 600 komisji działających przy Zarządach Wojewódzkich PTTK.Władzę naczelną PTTK stanowiły: ***Walny Zjazd (najwyższa władza PTTK, może być zwyczajny i nadzwyczajny), ***Zarząd Główny (ZG kierował całokształtem działalności PTTK w okresie między Walnymi Zjazdami), ***Główna Komisja Rewizyjna (organ kontrolujący działalność PTTK) oraz ***Główny Sąd Koleżeński. Fachowymi organami Zarządu Głównego były komisje, rady i zespoły. Zgodnie ze statutem komisji stałych było 15. Powoływane były także inne komisje, rady i zespoły. Jak wynika z przedstawionych danych stan organizacyjny Towarzystwa ulegał dużemu uszczupleniu.

Szczególnie duży spadek nastąpił w pierwszych trzech latach 1989,1990 i 1991 przemian gospodarczych. Ważnym elementem tego spadku było likwidowanieoddziałów zakładowych, co wiązało się najczęściej z bardzo trudną sytuacją ekonomiczną, przekształceniami własnościowymi i upadłością zakładów pracy, które w przeszłości przekazywały część środków finansowych z funduszów socjalnych na działalność turystyczno-krajoznawczą. Od 1992 r. spadek był systematyczny jednak nie tak gwałtowny jak w pierwszych latach przemian. Oddziały wskazywały, że malejąca liczba członków wynikała z powodu zubożenia społeczeństwa, wysokiego bezrobocia, reformy oświaty, zbyt wysokiej składki członkowskiej PTTK, mimo iż składka w kolejnych latach wzrastała jedynie o wskaźnik inflacji. W 2001 r. ZG PTTK przyznał prawo do ulgowej składki członkowskiej bezrobotnym członkom zwyczajnym PTTK. Działalność programowa Towarzystwa po 1989 r. uwarunkowana była szybkim tempem zmian w państwie. Hiperinflacja w 1989 r. spowodowała niespotykany dotąd wzrost kosztów utrzymania nadmiernie rozbudowanej etatowo i zbiurokratyzowanej struktury organizacyjnej. Polityka stabilizacyjna rządu w latach 1990-1992 wpłynęła na drastyczne obniżenie dotacji państwowych dla działalności społecznej oraz odebrała Towarzystwu uprzywilejowaną pozycję w zakresie korzystania z ulg i zwolnień podatkowych, które były wcześniej przyznane. Jednocześnie działalność gospodarcza PTTK stała się mniej rentowna, co wpłynęło na zmniejszenie środków finansowych przeznaczonych na cele statutowe. Z tego względu zakres działalności programowej Zarządu Głównego, Prezydium i komisji Zarządu Głównego wiodący do czasów przemian musiał ulec ograniczeniu. Działalność programowa ZG PTTK skupiała się na utrzymaniu: Centralnej Biblioteki PTTK im. Kazimierza Kulwiecia w Warszawie, która w 1991 r. została przeniesiona do nowej siedziby. Centralnej Biblioteki Górskiej w Krakowie, której zbiory w latach 1991-92 zostały również przeniesione do nowej siedziby. Centrum Fotografii Krajoznawczej w Łodzi, które zostało powołane decyzją Zarządu Głównego PTTK w 1988 r. z zadaniem chronienia dorobku przeszłości, utrwalonego w zapisie fotograficznym, publikacjach i innych dokumentach związanych z fotografią. Centralnego Ośrodka Turystyki Górskiej PTTK (COTG) w Krakowie (idea powstania ośrodka powstała w 1968 r., ale dopiero w 1992 r. dokonano otwarcia budynku (po remoncie) będącego siedzibą Ośrodka. COTG realizował zadania programowe określone hasłem „wszystko o górach – wszystko dla gór”. Działalności wydawniczej. Najważniejszym wydawnictwem pełniącym rolę informatora pomiędzy Zarządem Głównym PTTK, oddziałami i działaczami Towarzystwa spełniał biuletyn „Informacje ZG PTTK” ukazujący się co dwa miesiące. Pełnił on rolę dziennika urzędowego ZG PTTK, a zarazem wewnętrznego czasopisma tej organizacji. W 1991 r. z powodu braku środków finansowych zaprzestano wydawania miesięcznika „Gościniec” i rocznika „Ziemia”.

Wznowienie rocznika „Ziemia” nastąpiło w 1998 r. dzięki środkom Generalnego Konserwatora Zabytków, natomiast „Gościec PTTK” zaczął ukazywać się jako kwartalnik od 2001 r. Dużym nakładem sił i starań był wydawany w badanym okresie przy pomocy finansowej najpierw Urzędu Kultury Fizycznej i Turystyki, a następnie Ministerstwa Gospodarki rocznik „Wierchy”, wydawnictwa periodyczne: „Jantarowe Szlaki”, „Barbakan Warszawski”, „Na sieradzkich Szlakach” oraz „Jaćwierz”, „Gazeta Górska”, „Na Szlaku”, „Wędrownik”. Sukcesem było wydanie albumu „Polska Fotografia Krajoznawcza” ukazującego wartości zbiorów Centrum Fotografii Krajoznawczej PTTK Łódź. Wydawnictwo PTTK „Kraj” zostało postawione w lipcu 1992 r. w stan likwidacji. Jednocześnie poszukiwano kapitału obcego w celu utworzenia spółki PTTK prowadzącej działalność wydawniczą. Od 1996 r. wydawnictwo w formie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością wznowiło działalność wydawniczą. Po uzyskaniu osobowości prawnej przez oddziały oraz likwidacji Zarządów Wojewódzkich, a później Regionalnych Ośrodków Programowych, znaczna część pracy programowej ZG PTTK została przejęta przez oddziały. Pod koniec 1990 r. działało 37 Regionalnych Pracowni Krajoznawczych prowadzonych przez ZG PTTK, a w 2004 r. występowały one przy 26 oddziałach oraz przy Centrum Fotografii Krajoznawczej w Łodzi. Zbiory poszczególnych pracowni to od 1,5- 2 tys. woluminów, czasopisma, mapy, fotografie, przeźrocza, kasety video, opracowania krajoznawcze, dokumenty historyczne. Były to unikatowe zbiory dotyczące regionu, w większości dostępne tylko w tych pracowniach. Do jednych z podstawowych zadań Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego należało wytyczanie, znakowanie i odnawianie znakowania na szlakach turystycznych. Na początku lat dziewięćdziesiątych opiekę i merytoryczny nadzór nad pracami znakarskimi prowadziły komisje: Turystyki Górskiej, Narciarskiej i Pieszej ZG PTTK. Zarząd Główny gwarantował oddziałom PTTK środki na znakowanie szlaków turystycznych. W 1989 r. było 36 739 km znakowanych szlaków, w tym 9 341,1 km szlaków górskich, 28 805,6 km nizinnych i 371,8 km narciarskich. W następnych latach wytyczano szlaki rowerowe (nadzór Komisji Turystyki Kolarskiej), kajakowe (Komisja Turystyki Kajakowej) i górskie jeździeckie (Komisja Górskiej Turystyki Jeździeckiej). W 2004 r. długość znakowanych szlaków wzrosła do 61 031 km, z tego najdłuższe znakowane szlaki przypadały na szlaki rowerowe 11 428,9 km, górskie 11 119,4 km, nizinne 33 582 km. Szlaki narciarskie liczyły 495,3 km. Bezpośrednie prace na szlakach wykonywała kadra znakarzy zgrupowana w około 90 Oddziałach położonych na terenie całej Polski. Kadrę programową PTTK stanowili: - organizatorzy turystyki, - przodownicy turystyki kwalifikowanej: pieszej, górskiej, narciarskiej, motorowej, żeglarskiej, kajakowej, kolarskiej, imprez na orientację, - instruktorzy: krajoznawstwa, przewodnictwa, ochrony przyrody, ochrony zabytków, nurkowania

swobodnego, żeglarstwa, fotografii krajoznawczej, - strażnicy ochrony przyrody, - społeczni opiekunowie przyrody, - społeczni opiekunowie zabytków, - służba kultury szlaków, - znakarze, - przewodnicy.

W środowisku młodzieży szkolnej kadrę PTTK stanowili opiekunowie Szkolnych Kół Krajoznawczo - Turystycznych. Jednak liczebność posiadanych uprawnień w badanym okresie uległa poważnemu zmniejszeniu i tak: w 1988 r. kadra programowa posiadała 117 781 uprawnień, natomiast w 2004 r. liczba ta zmalała do 35 677 uprawnień. W 1989 r. działało w Towarzystwie 2 768 komisji, przy czym najliczniejszymi (również w tym czasie istniejącymi przy zarządach wojewódzkich) były komisje: > turystyki pieszej (347), > krajoznawczej (281), > górskiej (272), > ochrony przyrody (255), > Rady programowe ds. młodzieży szkolnej (238),

> opieki nad zabytkami (200), > turystyki kolarskiej (187), > turystyki kajakowej(130), > turystyki narciarskiej (125), > turystyki motorowej(74), > imprez na orientację (65).

Analiza liczby komisji w latach 1989-2007 wykazała tendencje spadkowe. Tylko w przypadku komisji przewodnickich zaobserwowano trend odwrotny tj. wzrost liczby komisji z 45 do 95 w latach 1989 – 1998, a następnie ich spadek do 71. PTTK odgrywało w dalszym ciągu wiodącą rolę w kraju w zakresie organizacji imprez turystyki kwalifikowanej. Rokrocznie najwięcej odbywało się imprez turystyki pieszej nizinnej, gdyż ten rodzaj turystyki można było uprawiać bez posiadania określonych umiejętności, jak również była to dyscyplina dostępna pod względem finansowym dla najszerszych rzesz turystów. O popularności imprez turystyki pieszej nizinnej świadczył fakt, iż w latach 1991-2004 liczba uczestników utrzymywała się na tym samym poziomie (najniższa w 1993 r. – 271,5 tys. osób) i wynosiła około 300 tysięcy osób pomimo spadku liczby organizowanych imprez (w 2004 r. w stosunku do 1991 r. spadek liczby imprez o ok. 30%), co świadczyło o dużym zapotrzebowaniu na uczestnictwo w tego rodzaju imprezach. W PTTK wprowadzony został system odznak turystyki kwalifikowanej, jako jeden z bardzo istotnych elementów uatrakcyjniających uprawianie tej turystyki, a także stanowiących dowód umiejętności i doświadczenia turystycznego jej posiadacza. W każdej dziedzinie turystyki kwalifikowanej liczba uzyskiwanych odznak wielokrotnie zmniejszyła się. Największy spadek miał miejsce w uzyskiwaniu młodzieżowej i górskiej odznaki turystycznej. W 1989 r. młodzież uczestnicząca w imprezach turystyki kwalifikowanej zdobyła ponad 8 tysięcy młodzieżowych odznak krajoznawczych. W 2004 r. młodzież zdobyła 1049 odznak, co stanowiło 12,7% stanu z 1989 r. Ważną dziedzinę działalności PTTK w analizowanych latach stanowiła turystyka i krajoznawstwo w środowisku młodzieży szkolnej. Poza działaniami SKK PTTK organizowane były jednak imprezy posiadające dużą tradycję w środowisku młodzieży: - Ogólnopolskie Młodzieżowe Turnieje Turystyczno- Krajoznawcze, - Ogólnopolski Turniej Turystyczno- Krajoznawczy Drużyn SKKT PTTK z Domów Dziecka,

- Ogólnopolski Konkurs Krasomówczy Młodzieży Szkół Podstawowych, - Popisy Krasomówcze Młodzieży Szkół Średnich w Golubiu- Dobrzyniu.

Ponadto od 1991 r. odbywał się ogólnopolski Młodzieżowy Konkurs Krajoznawczy „Poznajemy Ojcowiznę”, w którym uczestniczyło w każdym roku 7-8 tysięcy osób. Na rozwijanie działalności programowej Towarzystwa wpływało wiele czynników zewnętrznych i wewnętrznych. Do czynników negatywnie wpływających na tą działalność zaliczamy przede wszystkim systematyczne zmniejszanie się wielkości środków finansowych z budżetu Państwa na dofinansowanie przedsięwzięć programowych. Ponadto działalności programowej szkodziła niestabilność otoczenia prawnego organizacji pozarządowych. Nie została uregulowana sprawa formalnego statusu kadry programowej i funkcjonowania szlaków turystycznych. Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze po 1989 roku z trudem dostosowywało swoją działalności do wyzwań gospodarki rynkowej. Utrata źródeł finansowania poprzez likwidację działalności gospodarczej zarówno centralnej (przy Zarządzie Głównym PTTK), jak też Oddziałów ograniczyła finansowanie działalności statutowo-programowej Towarzystwa. Jednocześnie na rynek weszło wiele prywatnych podmiotów gospodarczych oferujących podobne usługi turystyczne. Wobec braku możliwości dofinansowywania działalności statutowo-programowej Towarzystwo przestało być tanim i atrakcyjnym, co jest ważne zwłaszcza dla młodzieży, organizatorem turystyki. Osoby młode zwłaszcza wykształcone i samodzielne finansowo, mając do dyspozycji wybór ofert wielu organizatorów oraz upowszechniający się konsumpcyjny tryb życia uprawiają turystykę w małych gronach znajomych, nie odczuwając zapotrzebowania na realizowanie się w działalności społecznej, z której poza ewentualną satysfakcją nie wynikają praktycznie żadne profity. Spowodowało to spadek liczby członków, organizowanych imprez i ich uczestników. Do pozytywów zaliczyć należy systematyczne poszerzanie współdziałania z administracją rządową i samorządową w zakresie szkolenia kadry oraz uzyskiwania środków z Unii Europejskiej. W ostatnich latach zostało przeprowadzonych kilka kampanii i akcji wspólnych dla całego Towarzystwa, co sprzyjało umocnieniu tożsamości i więzi pomiędzy ogniwami Towarzystwa. Jednak oceniając działalność Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczegow latach 1989- 2004 nie można nie docenić jego wielu cennych osiągnięć i faktu, iż było nadal kontynuatorem dotychczasowych tradycji w zakresie rozwoju turystyki i krajoznawstwa. Ruch turystyczny Zasadniczy wpływ na rozwój zagranicznego ruchu turystycznego w latach 90. XX w. miały czynniki wewnętrzne:

•wprowadzenie wymienialności złotego, •zniesienie obowiązkowej wymiany dewiz przez osoby przyjeżdżające do Polski, •przejście na rozliczenia wolnodewizowe z krajami byłego bloku Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (zwłaszcza w transporcie pasażerskim),

• nowa polityka paszportowa, zniesienie wiz przez kolejne kraje, • ujednolicenie cen hotelowych dla gości krajowych i zagranicznych, • jak również czynniki zewnętrzne, takie jak: • zjednoczenie Niemiec, • liberalizacja podróży w krajach byłego ZSRR, • postrzeganie Polski jako kraju z problemami politycznymi i społecznymi, nie zaś miejsca,

gdzie można wypocząć.

W latach 1989–1991 nastąpiła liberalizacja przepisów prawnych dotyczących przekraczania granicy polskiej. Dotyczyło to przede wszystkim zniesienia obowiązku posiadania wiz dla obywateli większości krajów europejskich, obowiązku wymiany dewiz, nowej polityki paszportowej oraz ujednolicenia cen hotelowych dla gości krajowych i zagranicznych.

• Do 1993 r. Polska zawarła umowy o ruchu bezwizowym z 40 państwami oraz krajami byłego ZSRR, do 1999 r. – umowy z prawie wszystkimi krajami europejskimi.

• Do umów zawartych na początku lat 90. XX w. należały umowy z Andorą, Austrią, Belgią, Czechami, Danią, Finlandią, Francją, Holandią, Lichtensteinem, Luksemburgiem, Maltą, Monako, Norwegią, RFN, Słowacją, Szwajcarią, Szwecją, Węgrami, Włochami i Wielką Brytanią

Do końca 2004 r. umowy takie wiązały Polskę z prawie wszystkimi krajami europejskimi i licznymi krajami pozaeuropejskimi Od momentu przystąpienia do Unii Europejskiej, tj. od 1 maja 2004 r., wobec obywateli polskich został całkowicie zniesiony obowiązek posiadania wiz przy wjeździe do krajów Unii Europejskiej i Europejskiego Obszaru Gospodarczego (Islandia, Lichtenstein, Norwegia), niezależnie od celu i trwania pobytu. W 2004 r. Polska miała zawarte umowy o ruchu bezwizowym z ok. 100 krajami. Z trzema krajami umowy te zawarto jednostronnie, tj. Australią, Kanadą i Stanami Zjednoczonymi Ameryki. System wewnętrznej wymienialności złotego spowodował możliwość swobodnego nabywania dewiz przez osoby krajowe na wyjazdy zagraniczne i regulowanie zobowiązań wobec podmiotów zagranicznych, co ułatwiało współpracę z zagranicznymi touroperatorami i agentami turystycznymi.

• Ponadto w 1990 roku uchwalona została ustawa o paszportach, w oparciu o którą każdy obywatel polski zyskał prawo do otrzymania paszportu i przekraczania z nim granicy państwa.

• Z dniem wejścia ww. ustawy zlikwidowano wydziały paszportów funkcjonujące przy

Komendach Wojewódzkich Policji.

• zmiany zasad formalno-prawnych, w oparciu o które odbywały się podróże turystyczne Polaków, jak również zmiana sytuacji ekonomicznej wpłynęły na zmiany konsumpcji turystycznej.

• Jedną z najkorzystniejszych zmian polskiego modelu konsumpcji turystycznej wydaje się odejście od tak popularnego w poprzednich dekadach łączenia wyjazdu turystycznego z biznesem, polegającego na uprawianiu drobnego handlu lub spekulacjach walutowych.

• W pierwszej połowie lat 90. XX w. w żadnym roku wskaźnik uczestnictwa mieszkańców Polski w wyjazdach turystycznych nie osiągnął 55%, natomiast w każdym następnym roku był większy, a w latach 1997 i 1999 wynosił już 63%. Rekordowy pod tym względem był 1999 rok.

• W wyjazdach połączonych co najmniej z jednym noclegiem poza miejscem zamieszkania uczestniczyło wtedy 19,5 mln osób w wieku 15 i więcej lat.

• Od 2000 r. uczestnictwo spadało, aby w 2007 r. osiągnąć poziom zaledwie 47%. Podstawową przyczyną malejącej aktywności turystycznej była pogarszająca się sytuacja materialna dużej części Polaków.

• Dla dużej części społeczeństwa polskiego problemem nadal było zaspokajanie potrzeb pierwszego rzędu.

• Mimo postępu cywilizacyjnego potrzeby turystyczne dla wielu stanowiły potrzeby wyższego rzędu, których zaspokojenie leżało wyłącznie w sferze marzeń, a turystyka była luksusem, na który nie mogli sobie pozwolić.

Zagraniczne podróże mieszkańców Polski w latach 1989–2007 (w mln podróży) – liczba przekroczeń granicy

1989 19,3

1995 36,4

2000 56,7

2004 37,2

2005 40,8

2006 44,7

2007 47,6

Przyjazdy do Polski turystów zagranicznych w latach 1989- 2007 RokPrzyjazdy w mln osób

1989 8,2

1995 82,2

1999 88,6

2000 84,5

2005 64,6

2006 65,1

2007 66,2

• Zagraniczne przyjazdy do Polski generowane były głównie przez kraje sąsiedzkie,

w tym przede wszystkim przez Niemcy (ok. 60% ogółu przyjazdów). • Na drugim miejscu znajdowały się przyjazdy południowych sąsiadów (w latach 1989–1992

z Czechosłowacji), a od 1993 r. po podziale tych krajów z Czech i Słowacji oraz mieszkańców byłego ZSRR.

• W grudniu 1991 r. w Wiskułach Rosja podpisała z Ukrainą i Białorusią układ o utworzeniu Wspólnoty Niepodległych Państw. W dniu 26. XII.1991 na konferencji w Ałma Acie nastąpiło formalne rozwiązanie ZSRR powstała nowa struktura Wspólnota Niepodległych Państw.

• W 1989 r. na ogólną liczbę przyjeżdżających cudzoziemców w wysokości 8,2 mln osób z

Niemiec przyjechało 1,8 mln osób natomiast w 2007 r. wielkości te kształtują się odpowiednio 66,2 mln osób, które przyjechały do Polski w tym 38,1 mln osób pochodziło z Niemiec.

• Od 1993 r. na czołowych miejscach znajdowały się Czechy, Ukraina, Słowacja, Białoruś, Rosja, Litwa oraz Łotwa.

• Za pozytywne zjawisko należało uznać wzrastający udział przyjazdów z Austrii, USA, Holandii, Wielkiej Brytanii, Szwecji oraz Węgier.

• W 1997 r. nastąpił spadek przyjazdów z Czech i Słowacji, co spowodowane było ograniczeniem ruchu przygranicznego w związku z powodzią, jaka miała miejsce na terenach południowo-zachodniej Polski

Od 1998 roku nastąpił spadek liczby przyjazdów z krajów b. ZSRR (głównie z Ukrainy i Białorusi), co spowodowane było głównie problemami gospodarczymi tych krajów

• spadek przyjeżdżających z krajów b. ZSRR wynikał z dwustronnych utrudnień ruchu turystycznego pomiędzy Polską a Białorusią, Ukrainą i Rosją.

• Przyjazdy miały charakter tzw. „turystyki w interesach” i tym należało tłumaczyć zmniejszenie się w tym okresie o ponad 70% liczby turystów z Rosji, o prawie 50% z Ukrainy i 33% z Białorusi.

Jednocześnie po 1999 r. nastąpiło zmniejszenie się przyjazdów turystów pochodzących z krajów zachodnioeuropejskich, co wynikało m.in. ze spadku zainteresowania Polską jako byłym krajem „zza żelaznej kurtyny”, zbyt wysokimi cenami za usługi turystyczne w stosunku do ich poziomu oraz w medialnych opiniach znacznym stopniem zagrożeń kryminalnych. Przyjazdy cudzoziemców do Polski w latach 1989 – 2004 w tys. osób Wzrost wyjazdów Polaków za granicę nastąpił dzięki wprowadzeniu ułatwień wizowych, granicznych i celno-dewizowych. Zagraniczne wyjazdy mieszkańców Polski w latach 1989- 2004

0

10000

20000

30000

40000

50000

60000

70000

80000

90000

100000

1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004

rok

lic zb

a pr

zy ja

zd ów

w ty

s.

0

10

20

30

40

50

60

m ln

. o s

mln. osób 19,3 22,1 20,8 29,3 31,4 34,3 36,4 44,7 48,6 49,3 55,1 56,7 53,1 45,0 38,7 37,2

1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome