Koniugacja prasłowiańska a polska - Notatki - Gramatyka historyczna, Notatki'z Gramatyka historyczna. University of Warsaw
Warsawa
Warsawa1 March 2013

Koniugacja prasłowiańska a polska - Notatki - Gramatyka historyczna, Notatki'z Gramatyka historyczna. University of Warsaw

PDF (368.2 KB)
10 strona
3Liczba pobrań
1000+Liczba odwiedzin
Opis
Notatki opisujące koniugację prasłowiańską i polską; przykłady.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 10
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

KONIUGACJA

I. Wstęp do fleksji czasownika

Podstawą koniugacji polskiej – kon. psł.

Kategorie czasownika w psł.

W języku psł. czasownik miał:

 3 osoby,

 3 liczby (pojedyncza, podwójna, mnoga),

 rozbudowany system czasów (czas ter., czas przyszły,

imperfectum – przeszły niedokonany, aoryst – przeszły

dokonany, czas przeszły złożony, czas zaprzeszły),

 tryby (oznajmujący, rozkazujący i warunkowy, inaczej

przypuszczający),

 strony (czynna, bierna).

Czasowniki psł. wyrażały też aspekt – niedokonany lub

dokonany.

Fleksja werbalna – głównie tendencja do uproszczeń, która

przejawiła się w:

a) scaleniu się dwóch psł. typów koniugacyjnych (i

częściowo trzeciego) w jedną koniugację stp.;

b) powstaniu polskiej koniugacji –am, -asz, -em, -esz (z

dwóch typów psł.);

c) zaniku czasów przeszłych prostych (dawny czas

złożony ewoluował, dając dzisiejszy czas przeszły);

d) uproszczeniach w obrębie imiesłowów i zaniku

niektórych imiesłowów;

docsity.com

e) zaniku liczby podwójnej.

Ukształtowanie się polskiej koniugacji – okres stp., na

przełomie XV / XVI w. już ukształtowany polski system

koniugacyjny.

Okres śrpol. i nwpol. – zmiany znaczące, ale nie podstawowe,

m.in.: zmiany przynależności koniugacyjnej niektórych

czasowników, zmiany postaci morfologicznych tematów

czasownikowych, procesy rozwojowe dotyczące kategorii (tu

zwłaszcza wpływ kategorii męskoosobowości) i form

fleksyjnych.

II. PODSTAWA PRASŁOWIAŃSKA

Każdy psł. czasownik miał dwa tematy (oparcie koniugacji na 2

tematach – już w epoce bałto-słowiańskiej):

a) temat I (temat czasu ter.) – podstawą czasu ter., trybu

rozk., 2 im. czasu ter.; ustalany na podstawie 2 os. lp. cz.

ter., por. *nese-šь, *xvali-šь, *piše-šь, *bere-šь, *peče-

šь; *može-šь, *bije-šь, *dvigne-šь;

b) temat II (temat bezokolicznika, inaczej: czasu przesz.) –

podstawą form czasu przesz., tr. warunkowego, 3

im.czasu przesz., ustalany na podstawie formy bezok.

przez odcięcie sufiksu –ti, por. *nes-ti, *xvali-ti, *pisa-ti,

*bьra-ti, *pek-ti, *mog-ti, *bi-ti, *dvignǫ-ti.

docsity.com

Tematy I i II mogły być różne (*nese-, ale: *nes-; lub

tożsame: *xvali-). Oboczności tematyczne – wynik procesów

fonetycznych, np. I palatalizacji, por. *peče-, *može-, ale:

*pek-, *mog-; jotacyzacji, np. *piše-, ale: *pisa-.

Podział na koniugacje w języku psł.

Pierwotna budowa trójdzielna: rdzeń (morfem rdzenny,

leksykalny) + przyrostek tematotwórczy (tematyczny) +

końcówka fleksyjna > następnie budowa dwudzielna:

morfem leksykalny + końcówka fleksyjna

Rdzeń + przyrostek tematotwórczy (tematyczny) = temat

(temat I – temat czasu ter., temat II – temat

bezokolicznika)

por. *nes-e-šь

rdzeń morfem końcówka

tematyczny fleksyjna

temat I

*xval-i-šь

rdzeń morfem

końcówka tematyczny fleksyjna

docsity.com

temat I

*nes-ti

temat II = rdzeń końcówka

bezokolicznika

*bьr-a-ti

rdzeń morfem tem.

końcówka bezokolicznika

temat II

Ważny – przyrostek tematotwórczy (tematyczny)

Przyrostek tematyczny w formach czasu ter. był zróżnicowany,

w 2 wariantach (formach obocznych), np. –e-/-o-; -ne-/-no.

Wariant –e- widać m.in. w 2 os. lp. czasu ter.: *nes-e-šь

(dobrze widoczny); wariant –o- słabo widoczny, zatarły go

procesy fonetyczne, por. np. w 1 os. lp. czasu ter.: *nes-ǫ <

*nes-o-m (czyli wczesnopsł. *–om > *ǫ zgodnie z prawem

sylaby otwartej).

Różne podziały na koniugacje psł.

docsity.com

Dwie najszerzej znane klasyfikacje:

a) Augusta Leskiena (stosowana często w opisie scs.,

także w opisie historii różnych języków słowiańskich)

– 5 podstawowych koniugacji (w ich obrębie nieliczne

klasy koniugacyjne)

b) Tadeusza Lehra-Spławińskiego (trzy podstawowe

koniugacje, bardzo wiele klas koniugacyjnych w ich

obrębie).

Tzw. podział Leskienowski (slawisty Augusta Leskiena) Zasada podziału na 5 koniugacji – temat I (czasu ter.),

precyzyjniej zakończenie tematu I, czyli przyrostek

tematotwórczy (tematyczny)

Kryterium podziału na klasy w obrębie koniugacji – temat II

(bezokolicznika).

Ważny jest podział na 5 podstawowych koniugacji,

natomiast niekonieczne jest opanowanie wiadomości na temat

zróżnicowania w obrębie tych 5 koniugacji (podział na klasy

został pokazany tu po to, żeby wyraźnie pokazać temat I i II i

różnice między nimi).

I KONIUGACJA

Temat I z morfemem –e- / -o-

*nesǫ, *nesešь 1. klasa: temat II = rdzeń: *nes-ti

docsity.com

*berǫ, *berešь 2. klasa: temat II z przyrostkiem

tematycznym –a-: *bьr-a-ti

II KONIUGACJA

Temat I z morfemem –ne- / -no-

*dvignǫ, *dvignešь klasa: temat II z przyrostkiem

tematycznym -nǫ-: *dvignǫti

III KONIUGACJA

Temat I z morfemem –je- / -jo-

*meljǫ, *melješь 1. klasa: temat II = rdzeń: *mleti (<*melti

– metateza)

*pišǫ, *pišešь 2. klasa: temat II z przyrostkiem

tematycznym –a-: *pis-a-ti

Uwaga!

W j. pol.: *sj > sz (stąd: psł. * pišǫ > pol. piszę); *lj > l (stąd:

psł. *meljǫ > pol. mielę).

docsity.com

IV KONIUGACJA

Temat I z morfemem –i-

*xvaljǫ, *xvališь 1. klasa: temat II z przyrostkiem

tematycznym –i-: *xval-i-ti

*sedjǫ, *sědišь 2. klasa: temat II z przyrostkiem

tematycznym -ě-: *sěd-ě-ti

Uwaga!

W j. pol.: *dj > dz (stąd: psł. *sedjǫ > pol. siedzę); *lj > l

(stąd: psł. *xvaljǫ > pol. chwalę).

V KONIUGACJA

tzw. atematyczna, tzn. bez charakterystycznego przyrostkiem

tematycznego (tematotwórczego)

Temat I = rdzeń

Należały do niej tylko 4 czasowniki:

Formy 1 i 2 os. lp. cz. ter. Bezokoliczniki

*jesmь, *jesi (<*jes-si) *byti

*jamь, *jasi (<*jěd-si) *jasti

*damь, *dasi (< *dad-si) *dati

docsity.com

*věmь, *věsi (< **věd-si) *věděti

Uwagi praktyczne!

Rozróżnianie I i III koniugacji może okazać się trudne w wyniku

procesów fonetycznych, które zaszły w formach obu koniugacji.

Na skutek palatalizacji I i jotacyzacji często formy 2 os. lp.

czasu ter. obu kon. mają podobną postać, por.

I kon. *pekǫ, *peč-e-šь (palatalizacja I k > č);

III kon. *pišǫ, *piš-e-šь (jotacyzacja sj > š).

Rozpoznajemy wówczas koniugację po formie 1 os. lp. czasu

ter.; jeśli przed wygłosowym -ǫ występuje spółgł. twarda (np.

k), to jest to czasownik kon. I, jeśli natomiast spółgł. miękka

(dziś miękka lub stwardniała) to jest to czas. kon. III (miękka

spółgł. powstała w wyniku jotacyzacji, por. *piš-e-šь < *pis-je-

šь).

Współcześnie także zachowany podział na dwa tematy,

por.

piszę, piszesz, ale: pisał, pisać

każę, każesz, ale: kazał, kazać (psł. *kazjǫ, *kazješь , *kazati)

płaczę, płaczesz, ale: płakać (psł. *plakjǫ, *plakješь, *plakati)

III. ZMIANY NA GRUNCIE POLSKIM. KONIUGACJE POLSKIE

docsity.com

Kryterium podziału na koniugacje – na ogół końcówka 1 i 2 os.

lp. czasu ter.

I. –ę, -esz niosę, niesiesz, piszę, piszesz,

dźwignę, dźwigniesz, grzeję, grzejesz

II. –ę, -isz chwalę, chwalisz, siedzę, siedzisz

III. –(a/e)m, –(a/e)sz czytam, czytasz, gram, grasz;

umiem, umiesz

Współcześnie różne podziały na typy koniugacyjne (zob. np. J.

Tokarski)

Koniugacja I – psł. czas. kon. –e-/-o-; -ne-/no-; część

czasowników dawnej kon. –je-/-jo-

Koniugacja II – psł. czas. kon. –i-

Koniugacja III – psł. czas. kon. V atematycznej, część

czasowników dawnej kon. –je-/-jo-

Powstanie polskiej koniugacji –am, -asz, -em, -esz (typ znam,

znasz, umiem, umiesz) – przyczyny:

1) Kontrakcja w stp.

psł. *znajǫ > stp. znaję > znā (długa sam. jako wynik

kontrakcji)> śrpol. znåm (sam. ścieśniona å powstała po

zaniku iloczasu z długiego ā > nwpol. znam

psł. *znaješь > stp. znajesz > znāsz > śrpol. znåsz >

nwpol. znasz

docsity.com

psł. *umejǫ > stp. umieję > umiē > śrpol. umiėm > nwpol.

umiem

psł. *umeješь > stp. umiejesz > umiē > śrpol. umiėsz >

nwpol. umiesz

Brak kontrakcji tylko w 3 os. lmn. czasu ter., por. znają,

umieją (z jotą), choć też szerzą się formy ściągnięte,

uznawane za błędne, np. umią, rozumią.

W wielu gwarach (głównie Polski północnej, wlkp., płn.maz.)

do dziś formy nieściągnięte, np. bojał się, stojał, graje,

znaje.

2) Analogia do form czasowników kon. V atematycznej

(znam na wzór dam);

3) Potrzeba odpodobnienia form 1 i 3 os. lp. (po kontrakcji

znā to formy 1 i 3 os. – tożsame).

Chronologia procesu – XIV-XV w.

Formy nieściągnięte czasowników liczne jeszcze w zabytkach

stp., por.

podnaszaję, śćwirdzaję, przyznawaję się, wylewaję,

powiedaję, przysięgajęć wam przeze cesarskie zdrowie itp.

Obok nich już w najstarszych zabytkach formy nowe, por.

powiadam, polecam, wysłuszam, pożegnam.

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome