Konkurencja monopolistyczna - Notatki - Ekonomia - Część 2, Notatki'z Ekonomia. Cracow University of Economics
Misio_88
Misio_887 March 2013

Konkurencja monopolistyczna - Notatki - Ekonomia - Część 2, Notatki'z Ekonomia. Cracow University of Economics

PDF (438.9 KB)
7 strona
2Liczba pobrań
1000+Liczba odwiedzin
Opis
Notatki omawiające stwierdzenia z zakresu ekonomii: modele Bertranda, Edgewortha, Sweezy'ego, Stackelberga
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 7
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

8

Rys. Krzywe reakcji i równowaga duopolu w modelu Cournota

Cournot wykazał też, że jego duopoliści (producenci wody mineralnej) ostatecznie zakończą

procesy dostosowawcze przy cenie wody mineralnej jednakowej dla obu (jest to cena CE), niższej niż

byłoby to w przypadku pełnego monopolu, ale wyższej niż w przypadku doskonałej konkurencji. Zgodnie

z tym rozumowaniem, pełny monopol oznacza najmniejszą produkcję przy najwyższej cenie, doskonała

konkurencja – największą produkcję przy najniższej cenie, a przypadek duopolu mieści się gdzieś między

tymi skrajnościami.

Krytyka modelu Cournota spowodowała z czasem odrzucenie założenia, że żadne z

przedsiębiorstw nie weryfikuje ex ante reakcji drugiego i wynikającej stąd sugestii o symetryczności

intencji i polityki obu stron.

Inne modele oligopolu

Model Bertranda

Krytykując model Cournota, J. Bertrand doszedł do wniosku, że to raczej sprzedawcy (a nie

nabywcy, jak to jest w modelu Cournota) ustalają cenę i że każdy ze sprzedawców wyznacza swoją cenę

zakładając, iż stała będzie nie wielkość produkcji wytwarzana przez rywala, lecz wyznaczona przez niego

cena. Zmienną decyzyjną w modelu Bertranda jest więc nie ilość produktu, lecz jego cena. Każdy z

duopolistów gotów jest dostarczyć po ustalonej przez siebie cenie każdą ilość produktu.

Model Edgewortha

F. Edgeworth poszedł o krok dalej wprowadzając element niepewności do wzajemnych reakcji

firm i doszedł do wniosku, że w takich warunkach ostateczne rozwiązanie jest nieoznaczone, tzn. nie ma

stabilnej równowagi. Wniosek ten wynika głównie z ważnego dodatkowego założenia Edgewortha, że

docsity.com

9

żadna firma nie jest w stanie sama zaspokoić całego popytu, nawet dwie firmy razem nie zaspokoją

popytu rynkowego. W modelu Edgewortha dostosowania nie kończą się, jak w modelu Cournota, gdy

dwie firmy mają równy udział w rynku.

Modele Cournota, Bertranda i Edgewortha krytykowane są często za przyjmowanie

nierealistycznego założenia o braku reakcji konkurenta.

Model Chamberlina

Wychodząc od modelu podobnego do modelu Cournota, E. Chamberlin odrzucił wspomniane

wyżej założenie o zerowej przypuszczalnej reakcji drugiej firmy. Założył, że wszyscy uczestnicy

oligopolistycznego rynku wiedzą, iż każdy ich ruch wywoła odpowiednią reakcję pozostałych, a w tej

sytuacji najbardziej sensownym rozwiązaniem jest porozumienie między nimi. Jeśli dwie oligopoli-

styczne firmy, działające na tym samym rynku, dysponują jednakową siłą, produkując po tych samych

kosztach, to z ich punktu widzenia najsensowniej będzie podzielić rynek (a także zyski) po równo między

siebie. Ich łączne zyski będą takie same jak poprzednio monopolu, a cena pobierana za produkt będzie

identyczna. Rozwiązanie to będzie stabilne, gdyż zmiana ceny pogorszyłaby wyniki obu firm.

Rozwiązanie to będzie jednak niezbyt korzystne dla konsumentów, gdyż — w porównaniu z modelem

Cournota — cena będzie wyższa, a produkcja mniejsza.

Model Sweezy'ego – złamana krzywa popytu

P. Sweezy uzasadniał dość dużą stabilność cen na rynku oligopolistycznym tzw. złamaną krzywą

popytu (kinked demand curve). Założył najpierw, że oligopoliści traktują swoje funkcje popytu jako

bardzo elastyczne, co wyklucza podwyżki cen jako sposób zwiększenia przez nich swojego udziału w

rynku. Również obniżki cen nie są, według niego, dobrym sposobem, gdyż jeśli jeden z oligopolistów

obniży cenę, to niemal natychmiast to samo zrobią inni. W rezultacie zamiast wzrostu sprzedaży może

nastąpić nawet jej spadek. Uwzględniając najbardziej prawdopodobną reakcję rywali, oligopolista musi

więc brać pod uwagę jak gdyby dwie odrębne funkcje popytu: jedną, wysoce elastyczną, dla podwyżek

cen, a drugą, wysoce nieelastyczną, dla obniżek cen. Graficznym wyrazem tych funkcji są na poniższym

rysunku dwie krzywe: krzywa AB dla podwyżki ceny i krzywa CDdla obniżki ceny, które przecinają się

w punkcie E.Pogrubiony odcinek AEpierwszej krzywej i pogrubiony odcinek ED drugiej krzywej dają

złamaną krzywą popytu AED.

Punktowi E odpowiada cena CE i wielkość produkcji QE, przy której oligopolistyczna firma

maksymalizuje zysk. Krzywa popytu (która jest również krzywą utargu przeciętnego tej firmy) jest

nieciągła, w rezultacie odpowiadająca jej krzywa utargu krańcowego również będzie nieciągła.

Krzywej AB odpowiada krzywa Uk1, a krzywej CD krzywa Uk2. Odcinkowi AE krzywej popytu (utargu

przeciętnego) AB odpowiada odcinek AF krzywej utargu krańcowego Uk1, a odcinkowi ED krzywej

popytu CD odpowiada odcinek GH krzywej utargu krańcowego Uk2. Tak więc krzywa utargu

krańcowego oligopolisty składa się z dwóch rozłączonych segmentów AF i GH.

docsity.com

10

Załamanie krzywej popytu (utargu przeciętnego) i nieciągłość krzywej utargu krańcowego

sprawiają, że cena, przy której przedsiębiorstwo maksymalizuje zysk, pozostaje stała. W granicach

nieciągłego odcinka krzywej utargu krańcowego AF...GH firma nie reaguje na wzrost kosztów

krańcowych. Na rys. poniżej mamy dwie krzywe kosztów krańcowych: Kk1 i Kk2, przecinające krzywą

utargu krańcowego AF...GH w nieciągłym jej odcinku. W obydwu przypadkach warunek maksymalizacji

zysku (Kk = Uk) jest spełniony przy produkcji QE, której odpowiada cena CE. Tak więc zmiany kosztów

krańcowych nie wpływają na wielkość produkcji i na cenę równowagi firmy. To wyjaśnia, dlaczego

maksymalizujące zysk firmy oligopolistyczne mogą nie zmieniać cen mimo zmian w kosztach produkcji.

Złamana krzywa popytu i równowaga oligopolu w modelu Sweezy’ego

Model Stackelberga

W modelu, którego autorem jest H. Stackelberg, oligopolistyczna firma wybiera czy chce być

przywódcą (liderem) cenowym (price leader), czy firmą podążającą za nim (follower). Trwała

równowaga oligopolu będzie niemożliwa - według Stackelberga - wtedy, gdy obie firmy zechcą być

przywódcami (liderami). Przywódcą cenowym teoretycznie może być firma największa w danej gałęzi

produkcji (mamy wtedy przywództwo firmy dominującej), firma najbardziej efektywna, tzn. mająca

najniższe koszty (przywództwo firmy efektywnej), a nawet firma, która po prostu ma najlepsze

wyczucie sytuacji rynkowej i potrafi najlepiej przewidzieć życzenia większości firm (tzw. przywództwo

barometryczne).

docsity.com

11

Formy monopolizacji

Ustawodawstwo antymonopolowe

Przedsiębiorstwa mogą osiągać pozycję monopolistyczną przez stopniowy rozwój, powiększanie

się i umacnianie swojej pozycji rynkowej. Jest to proces bardzo długotrwały i kosztowny, wymagający

dużych nakładów inwestycyjnych. Znacznie prostszą i częściej stosowaną metodą osiągania pozycji

monopolistycznej są fuzje, czyli łączenie się różnych przedsiębiorstw. Fuzje mogą mieć charakter

krótkotrwały, przejściowy lub też mogą prowadzić do trwałych zmian w strukturach organizacyjnych i

własnościowych łączących się przedsiębiorstw. Biorąc pod uwagę cele i formy łączenia się

przedsiębiorstw można wyodrębnić następujące formy monopolizacji: pool, kartel, syndykat, trust,

koncern, konglomerat i holding.

Pool (ring) jest luźnym porozumieniem zawieranym w celu realizacji konkretnych przedsięwzięć,

takich jak prowadzenie wspólnej polityki cenowej, określenie rynków zbytu lub tworzenie wspólnych

funduszy, np. do prowadzenia gry na giełdzie. Porozumienie to ma najczęściej charakter doraźny. Jest

dosyć często zawierane w okresie złej koniunktury, a rozwiązywane, gdy pojawiają się oznaki ożywienia

w gospodarce.

Kartel, podobnie jak pool, powstaje w celu ograniczenia konkurencji między przedsiębiorstwami

należącymi do branży. Porozumienia przedsiębiorstw wytwarzających określony produkt z reguły

dotyczą poziomu cen, rozmiarów produkcji i rynków zbytu. Ograniczając produkcję kartel sztucznie

winduje cenę, co umożliwia maksymalizację zysku. Zysk monopolowy z reguły dzieli się między

uczestników kartelu proporcjonalnie do ustalonych kontyngentów produkcji. Prowadzi to do ostrej walki

o limity produkcji, skłania do nieprzestrzegania przyjętych umów, częstych zmian układu sił wewnątrz

kartelu oraz narastania konfliktów kończących się często rozwiązaniem kartelu. Kartel jest więc

zazwyczaj porozumieniem monopolistycznym o krótkotrwałym charakterze.

Syndykat jest organizacją przedsiębiorstw zbliżoną do kartelu, powoływaną w tym samym celu.

Główna różnica polega na tym, że powstaje wspólne biuro handlowe zrzeszonych firm, które w ich

interesie prowadzi politykę cen i zajmuje się zbytem towarów. Zadaniem syndykatu jest również

określenie globalnych rozmiarów produkcji oraz wyznaczenie limitów produkcji dla firm wchodzących w

jego skład. Syndykat, podobnie jak pool i kartel, jest związkiem samodzielnych przedsiębiorstw. W

przypadku konfliktów i nieporozumień łatwo może być rozwiązany.

Trust różni się od wymienionych wyżej porozumień monopolistycznych tym, że zrzeszone w nim

przedsiębiorstwa tracą osobowość prawną i niezależność ekonomiczną. Trust powstaje najczęściej w

drodze łączenia przez przedsiębiorstwa swoich kapitałów i poddania się wspólnemu kierownictwu lub

opanowania jednego przedsiębiorstwa przez inne, np. przez wykup jego akcji. Trustem zarządza rada

wykonawcza, która posiadane przez firmy akcje lub udziały zastępuje zaświadczeniami trustowymi,

przydzielając je proporcjonalnie do posiadanych uprzednio akcji (udziałów). Zyski przedsiębiorstw

docsity.com

12

wchodzących w skład trustu płyną do wspólnej kasy, a następnie są dzielone proporcjonalnie do posia-

danych przez nie udziałów w truście.

Koncern jest związkiem przedsiębiorstw mających osobowość prawną, działających pod

wspólnym zarządem jako całość gospodarcza, należąca do jednego właściciela. Silne, dominujące

przedsiębiorstwo przez wykup akcji innych przedsiębiorstw, w drodze fuzji organizacyjnych lub w inny

sposób uzyskuje kontrolę nad pozostałymi przedsiębiorstwami. Formalnie prowadzą one nadal

samodzielną działalność gospodarczą. Jest ona jednak silnie podporządkowana interesom centrali, która

określa długookresową strategię rozwoju, politykę i rynki zbytu. Wszelkie formy konkurencji między

tymi przedsiębiorstwami podlegają likwidacji. Koncerny mogą rozwijać się w oparciu o powiązania

pionowe (obejmujące przedsiębiorstwa z pokrewnych lub uzupełniających się gałęzi przemysłu, np. w

skład koncernu samochodowego wchodzą przedsiębiorstwa metalurgiczne, chemiczne, elektryczne) lub

powiązania poziome (obejmujące firmy tej samej branży).

Konglomerat jest szczególnym typem porozumienia monopolistycznego, które pod jednym

kierownictwem skupia, obok podstawowej działalności produkcyjnej, także inne nie związane z nią

formy aktywności gospodarczej (produkcyjnej, handlowej lub usługowej). Konglomeraty zaczęły

rozwijać się po drugiej wojnie światowej w wyniku ekspansji dużych koncernów. Zaczęły one poszuki-

wać możliwości lokowania kapitału poza podstawową sferą działalności. Motywem powstawania

konglomeratów jest m.in. chęć rozłożenia ryzyka i zabezpieczenie się przed oskarżeniem o praktyki

monopolistyczne.

Holding jest zwykle spółką akcyjną, która posiada akcje różnych przedsiębiorstw, najczęściej

należących do jednej gałęzi przemysłu, w ilościach zapewniających jej sprawowanie kontroli nad ich

działalnością. Zazwyczaj holding powstaje w wyniku wymiany akcji przedsiębiorstwa na akcje holdingu

lub przez rynkowy wykup akcji przedsiębiorstwa. Tworzeniem holdingów zainteresowane są często

wielkie przedsiębiorstwa lub banki, które chcą uzyskać kontrolę nad powiązanymi z nimi w jakiś sposób

firmami.

Struktury monopolistyczne utrwalają się we współczesnej gospodarce rynkowej z powodu

korzyści, jakie dzięki temu mogą uzyskać przedsiębiorstwa. Wymienić należy przede wszystkim:

1) korzyści skali uzyskiwane dzięki koncentracji produkcji,

2) możliwość osiągnięcia zysku monopolistycznego (przez ograniczenie produkcji i podnoszenie

cen) wyższego niż możliwy do uzyskania w warunkach konkurencji doskonałej,

3) możliwość obniżki kosztów dzięki nakładom na prace badawczo-rozwojowe oraz inwestycje

(wysokie zyski osiągane przez monopole zapewniają środki na te cele).

Równocześnie jednak społeczna szkodliwość monopolizacji gospodarki jest oczywista i nie

podlega dyskusji. Praktyki monopolistyczne uderzają przede wszystkim w konsumenta - źródłem

zysku monopolistycznego jest cena wyższa niż w warunkach konkurencji. Ograniczanie popytu przez

monopol prowadzi do niepełnego wykorzystania mocy produkcyjnych w gospodarce, a co za tym idzie do

docsity.com

13

trwałego bezrobocia. Stabilizacja rynkowa i brak konkurencji cenowej stępiają też działania

proefektywnościowe monopolistów; nie muszą oni za wszelką cenę obniżać kosztów produkcji oraz

wprowadzać postępu technicznego w postaci lepszych i całkowicie nowych metod produkcji oraz

lepszych i nowych produktów. Co prawda konkurencja niecenowa sprawia, że monopole i oligopole

wprowadzają szereg innowacji (co jest korzystne dla społeczeństwa), ale mogłyby one być znacznie

większe, gdyby działał skutecznie przymus konkurencji cenowej. Należy też pamiętać, że koszty reklamy

związane z konkurencją niecenową w ostatecznym rozrachunku płaci konsument. Następnymi, poza

konsumentami, „ofiarami” praktyk monopolistycznych są małe firmy, które nie mając szans prowadzenia

walki z poważnym rywalem, upadają lub wegetują na krawędzi bankructwa.

Niektórym ze wspomnianych tu zagrożeń próbują przeciwdziałać istniejące współcześnie w

krajach rozwiniętych organizacje konsumenckie i inne instytucje. Istotną rolę w zwalczaniu praktyk

monopolistycznych odgrywa państwo, które od dłuższego czasu podejmuje różne działania na rzecz

ochrony rynku i konkurencji. Służy temu głównie ustawodawstwo antymonopolowe, mające już dość

długą tradycję. Do najlepszych zalicza się ustawodawstwo amerykańskie. Pierwsze regulacje prawne

pojawiły się w Stanach Zjednoczonych w 1890 r. Dzięki inicjatywie senatora Shermana wprowadzono

ustawę antymonopolową (Sherman Act), zakazującą tworzenia porozumień i związków

monopolistycznych mających na celu ograniczanie swobody handlu. Kolejnym ważnym etapem była

ustawa z 1914 r. (Clayton Act) uściślająca definicję monopolu i niedozwolonych praktyk

monopolistycznych, m.in. takich jak: dyskryminacja cenowa (czyli sprzedaż tych samych produktów po

różnych cenach), niektóre fuzje spółek, powiązania personalne między członkami zarządów i rad

nadzorczych firm konkurujących ze sobą itp. W krajach Europy Zachodniej główne prace nad

antymonopolowymi uregulowaniami prawnymi przypadają na lata 1950-1970.

W Polsce Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK) powstał w 1990 r. jako Urząd

Antymonopolowy. Po przełomie politycznym w roku 1989, kiedy gospodarka oparta została na

mechanizmach wolnego rynku, 24 lutego 1990 r. uchwalono ustawę o przeciwdziałaniu praktykom

monopolistycznym. Stanowiła ona ważny element programu reformy rynkowej. Struktura gospodarki,

odziedziczona po systemie centralnego planowania, charakteryzowała się bowiem wysokim poziomem

monopolizacji, co mogło w istotny sposób ograniczyć powodzenie transformacji gospodarczej. W tej

sytuacji szczególne znaczenie miało promowanie konkurencji i przeciwdziałanie antyrynkowym

zachowaniom monopolistów. Stąd też na mocy ustawy powołano Urząd Antymonopolowy (UA), który

rozpoczął działanie w maju po uchwaleniu statutu przez Radę Ministrów. W tym roku również zaczęły

funkcjonować jego pierwsze delegatury.

Zgodnie z ustawą o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym z 24 lutego 1990 r. Urząd

Ochrony Konkurencji i Konsumentów ma prawo do ingerencji w przypadkach jawnego stosowania

praktyk monopolistycznych, a więc m.in. wówczas, gdy:

docsity.com

14

- podmioty gospodarcze wykorzystując swoją pozycję narzucają niekorzystne warunki umów

(przynoszące monopolistom nieuzasadnione korzyści lub zmuszające do świadczeń nie związanych z

umową);

- konkurenci porozumiewają się w celu ustalenia cen sprzedaży produktów, podziału rynku,

ograniczenia produkcji lub eliminowania z rynku firm nie będących członkami prozumienia;

- firmy łączą się (w drodze nabycia akcji lub majątku) w celu istotnego ograniczenia konkurencji;

- występuje zjawisko łączenia stanowisk i funkcji dyrektora, członka zarządu, rady nadzorczej,

komisji rewizyjnej w konkurujących ze sobą podmiotach, z których co najmniej jeden ma ponad 10%

udziału w rynku;

- firmy posiadające pozycję monopolistyczną ograniczają produkcję lub też wstrzymują sprzedaż

w celu podnoszenia cen albo ustalają nadmiernie wygórowane ceny.

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów stosuje różne sankcje wobec podmiotów wykorzy-

stujących swoją monopolistyczną pozycję. Mogą to być nakazy zaniechania praktyk monopolistycznych,

unieważnienie umów nie respektujących wymogów ustawy antymonopolowej, nakaz obniżenia cen,

nałożenie kary pieniężnej itp.

Ważnym zadaniem Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów jest też tworzenie warunków

sprzyjających wzrostowi konkurencyjności przez usuwanie lub łagodzenie barier wejścia na rynek

nowych podmiotów krajowych i zagranicznych, promowanie małych i średnich przedsiębiorstw, a także

obronę przedsiębiorstw przed tego rodzaju działaniami centralnych lub lokalnych władz

administracyjnych, których efektem jest ograniczenie konkurencji w danej dziedzinie.

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome