Fleksja - Notatki - Gramatyka opisowa - Część 2, Notatki'z Język Angielski. University of Warsaw
Warsawa
Warsawa1 March 2013

Fleksja - Notatki - Gramatyka opisowa - Część 2, Notatki'z Język Angielski. University of Warsaw

PDF (335 KB)
7 strona
7Liczba pobrań
1000+Liczba odwiedzin
Opis
Fleksja to dział morfologii opisujący budowę i funkcję wyrazów tekstowych reprezentujących określone leksemy
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 7
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 7 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 7 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 7 pages
Pobierz dokument
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 7 pages
Pobierz dokument

8

Temat fleksyjny czasu przeszłego składa się z rdzenia lub z rdzenia połączonego z

przedrostkiem oraz z flektywów:

a) przyrostka tematu czasu przeszłego b) przyrostka czasu przeszłego ł:l c) przyrostka rodzajowego: r.m. –ø-, r.ż. –a-, r.n. –o-, r.m.os. –i-,

r.niem.os. –y-

Formy czasu przyszłego: Formy cz. przysz. czasowników niedokonanych składają się z form

odmiany czasownika BYĆ w czasie przyszłym połączonych z 3 os. czasu przeszłego lub

bezokolicznikiem odmienianego czasownika (będę pisał). Są to formy złożone czasu

przyszłego.

Czasowniki dokonane nie tworzą złożonych form czasy przyszłego. Funkcje czasu przyszłego

tych czasowników pełnią ich formy czasu teraźniejszego (napiszę). Są to formy proste.

Formy tzw. czasu zaprzeszłego: mają znaczenie czasu przeszłego i są niekiedy używane

jako jego stylistyczne warianty. Składają się z form czasu przeszłego odmienianego

czasownika połączonych z 3 os. czasu przeszłego czasownika BYĆ w odpowiednim rodzaju:

męskim, żeńskim, nijakim, męskoosobowym lub niemęskoosobowym (czytałem był).

Formy trybu rozkazującego: Formy trybu rozkazującego składają się z podstawowego

tematu czasu teraźniejszego oraz końcówek osobowych. Dobór jednej z końcówek

równoległych jest uzależniony od postaci wygłosu tematu (z tem. zakończonym jedną

spółgłoską łączą się końcówki –ø, -my, -cie; z tem. zakończonym zbitką spółgłoskową łączą

cię końcówki –ij, -ijmy, -ijcie)

Formy trybu przypuszczającego:

 potencjalnego – są syntetyczne (niezłożone). Składają się z tematu fleksyjnego i końcówek osobowych czasu przeszłego rodzaju żeńskiego w lp. Temat fleksyjny trybu

przypuszczającego składa się z tematu fleksyjnego czasu przeszłego i przyrostka –by-

(napisałbym)

 nierzeczywistego – są analityczne (złożone). Składają się z osobowych form trybu przypuszczającego czasownika BYĆ oraz tematu fleksyjnego czasu przeszłego

odmienianego czasownika (byłbym napisał)

Imiesłów przymiotnikowy czynny: temat fleksyjny składa się z formotwórczego tematu

czasu teraźniejszego czasownika niedokonanego i przyrostka –ąc- (czytając). Imiesłów ten

odmienia się przez przypadki, liczby i rodzaje tak jak przymiotniki miękkotematowe.

Imiesłów przymiotnikowy bierny: temat fleksyjny składa się z formotwórczego tematu

czasu przeszłego lub teraźniejszego czasowników niedokonanych i dokonanych oraz

przyrostków;

docsity.com

9

 od tematu czasu przeszłego tworzy się ten imiesłów za pomocą przyrostków –n- lub –t- a) przyrostek –n- dodaje się do tematów zakończonych na –a (czytany) b) przyrostek –t- dodaje się do tematów zakończonych na -i, -u, -y, -r, -e

(ę), -en (bity)

 od tematu czasu teraźniejszego tworzy się ten imiesłów za pomocą przyrostków –on-, - ęt- wówczas, gdy temat czasu przeszłego kończy się na –i nie należące do rdzenia

(będące przyrostkiem tematu czasu przeszłego) lub na spółgłoskę

a) przyrostek –on- dodaje się do tematów czasu teraźniejszego z przyrostkiem –ø- zakończonych na spółgłoskę (bawj-ø-ą)

b) przyrostek –ęt- dodaje się do tematów z przyrostkiem tematu czasu teraźniejszego –n- (pchn-ą, pchni-ęt-y). Od niektórych czasowników o

temacie z przyrostkiem –n- można tworzyć ten imiesłów za pomocą

przyrostka –et- lub –on- (dźwigni-ęt-y, dźwigni-on-y).

Imiesłów ten odmienia się przez przypadki, liczby i rodzaje tak jak przymiotniki

twardotematowe.

Imiesłów przysłówkowy współczesny: tworzy się od tematu czasu teraźniejszego

czasowników niedokonanych za pomocą przyrostka –ąc. Jest nieodmienny. Oznacza

czynność odbywającą się równocześnie (współcześnie) z inną czynnością wyrażoną osobową

formą czasownika.

Imiesłów przysłówkowy uprzedni: tworzy się od tematu czasu przeszłego czasowników

dokonanych za pomocą przyrosktów –wszy, -łszy.

a) przyrostek –wszy dodaje się do tematów zakończonych na samogłoskę b) przyrostek –łszy dodaje się do tematów zakończonych na spółgłoskę

Imiesłów przysłówkowy uprzedni oznacza czynność, która odbyła się wcześniej od innej

czynności wyrażonej osobową formą czasownika.

Formy strony biernej: składają się z imiesłowy biernego odymianego czasownika oraz z

osobowych form słów posiłkowych BYĆ, ZOSTAĆ. formy słów posiłkowych wskazują czas,

osobę, liczbę (czas przeszły też rodzaj), a formy imiesłowów – rodzaj i liczbę. (czas

zaprzeszły: byłabym była chwalona)

Bezokolicznik: jest nieodmienną formą czasownika, która oznacza proces nie wskazując, kto

go wykonuje, ani w jakim czasie. Składa się z tematu czasu przeszłego oraz z przyrostków –ć

lub –ø

a) przyrostek –ć dodaje się: do tematu czasu przeszłego zakończonego na samogłoskę oraz spółgłoskę inną –k, -g lub do tematu bezokoliczniku

czasownika typu drzeć, mieć, trzeć

b) przyrostek –ø dodaje się do tematu czsau przeszłego zakończonych na –k, -g

Nieosobowe formy czasownika: dano, napisano, otrzymano – tworzą się od tematu czasu

przeszłego lub teraźniejszego czasowników dokonanych i niedokonanych za pomocą

przyrostków –ono, -no, to,

-ento. Zasady doboru są takie same jak przy imiesłowie przymiotnikowym biernym.

Formy afleksyjne czasownika i czasowniki afleksyjne: bezokolicznik i imiesłów

przysłówkowy; nieosobowe (trzeba, można) i osobowe – najczęściej onomatopeje (ciach,

smyk)

PRZYMIOTNIK

Charakterystyka przymiotnika: obejmuje klasę leksemów o prymarnej funkcji składniowej

przydawki, oznaczających cechy i właściwości określanych rzeczowników i odmieniających

się przez przypadki, liczby oraz rodzaje. Sekundarnie przymiotnik może pełnić funkcję:

docsity.com

10

 orzecznika (Marek jest wysoki)

 podmiotu (bogaty biednego nie zrozumie)

 dopełnienia (wiódł ślepy kulawego) Wyjątek: przymiotniki nieodmienne: bordo, brąz, mini

Podział pod względem znaczeniowym:

 przymiotnik jakościowy: oznacza cechy i właściwości przedmiotów przysługujące im z natury. Są to przymiotniki prymarne.

 przymiotnik relacyjny: oznacza cechy i właściwości przedmiotów ze względu na ich stosunek (relację) do innych przedmiotów, czynności lub stanów (brodaty człowiek =

człowiek z brodą). Są one derywowane od odpowiednich rzeczowników lub

czasowników.

Kategoria rodzaju przymiotnika: rodzaj gramatyczny jest kategorią fleksyjną. Przymiotnik

odmienia się przez cztery rodzaje w lp. i przez dwa w l.mn.

Kategoria stopnia: stopień jest kategorią fleksyjną syntaktycznie niezależną przymiotnik i

przysłówka, która oznacza różne stopnie natężenia właściwości i cech wyrażanych przez

przymiotnik lub przysłówek. Stopniowaniu ulegają wyłącznie przymiotniki i przysłówki

jakościowe. Decyduje kryterium historyczne.

 stopień równy: nienacechowane określenie właściwości lub cechy

 stopień wyższy: cecha występuje w większym w stosunku do równego stopniu natężenia

 stopień najwyższy: największe (w stosunku do stopnia równego i wyższego) natężenie cechy w występującej w określanym przedmiocie.

Formalnymi wykładnikami form stopniowania regularnego (prostego) są flektywy:

a) przyrostek tematu stopnia wyższego –sz-: dodaje się do tematów zakończonych jedną spółgłoską, -ejsz-: do tematów zakończonych

na dwie lub więcej spółgłosek.

Przymiotniki o tematach zakończonych na –k, -ek, -ok. tworzą

formy stopnia wyższego od tematu skróconego o –k, -ek, -ok

b) przedrostek stopnia najwyższego naj- Stopniowanie regularne i supletywne jest stopniowaniem względnym – względem innego

przedmiotu.

Stopniowanie bezwzględne: tworzenie za pomocą morfemów słowotwórczych nowych

leksemów przymiotnikowych, które oznaczają większe lub mniejsze natężenie jakiejś cechy

niezależnie od występowania jej w innych przedmiotach (białawy)

Stopniowanie opisowe (analityczne):

 stopień wyższy: połączenie formy stopnia równego z przysłówkiem BARDZO lub MAŁO w stopniu wyższym

 stopień najwyższy: połączenie formy stopnia równego z przysłówkiem BARDZO lub MAŁO w stopniu najwyższym.

Stopniowanie nieregularne (supletywne): tylko w przypadku przymiotników typu dobry,

zły, mały, duży.

Podział przymiotników relacyjnych ze względu na formy stopniowania:

 przymiotniki oznaczające materia, z jakiego są zrobione określane przedmioty nie stopniują się, wyjątkiem jest ich użycie w znaczeniu przenośnym.

 grupa przymiotników typu barczysty, gliniasty, rycerski i in. ulegają stopniowaniu opisowemu.

 niektóre przymiotniki relacyjne (rozumny, serdeczny) mają formy stopniowania prostego i opisowego)

docsity.com

11

O tym, jakie formy stopniowania mają przymiotniki inne niż wymienione w grupie pierwszej

decyduje zwyczaj językowy.

Podział czasowników ze względu na wygłos tematu:

 twardotematowe: z końcówką M. lp. r. m. (męskożywotny i męskonieżywotny) –y (:-i)

 miękkotematowe z końcówką M lp. r. m. –i (:-y)

LICZEBNIK

Charakterystyka liczebnika: obejmuje klasę leksemów o prymarnej funkcji składniowej

przydawki, oznaczających liczbę lub kolejność przedmiotów i odmieniających się przez

przypadki oraz rodzaje. Nieodmienne liczebniki: niektóre ułamkowe (półtora)

Podział liczebników ze względu na znaczenie:

 ilościowe – oznaczają ilość przedmiotów a) główne: określają ilość przedmiotów w liczbach całkowitych b) zbiorowe: określają ilość przedmiotów w liczbach całkowitych, ale

łączą się z rzeczownikami oznaczającymi osoby różnej płci (dwoje),

oznaczającymi osoby niedorosłe (pięcioro), pluralia tantum,

występującymi w parach, związki frazeologiczne (na dwoje babka

wróżyła). Liczebniki zbiorowe zanikają.

c) ułamkowe: oznaczające ilość przedmiotów w liczbach niecałkowitych

d) wielokrotne: wskazujące ile razy występuje lub powtarza się jakaś cecha w określonym przedmiocie (wielokrotne)

e) wielorakie: oznaczające liczbę odmian lub gatunków określanych przedmiotów (dwojaki)

f) mnożne: wskazujące na ilość jednorodnych części składowych określanego przedmiotu (podwójne)

 porządkowe – oznaczają kolejność następujących po sobie przedmiotów

 określone – ściśle oznaczają liczbę lub kolejność przedmiotów

 nieokreślone – określają ilość przedmiotów ogólnikowo Podział liczebników ze względu na ich sposób łączenia się z rzeczownikami:

 liczebnik główny: pozostaje w stosunku wzajemnej zależności z określanym rzeczownikiem (wymaga l.mn. i D, a rzeczownik wymaga r. m.os. lub niem.os.)

 liczebnik zbiorowy i ułamkowy: wymaga użycia rzeczownika w formie dopełniacza , l.mn. liczebnik zbiorowy, lp. liczebnik ułamkowy

 liczebnik porządkowy: uzgadnia formy z określanym rzeczownikiem w przypadku, liczbie i rodzaju.

Odmiana liczebników: występowanie fleksji wewnętrznej i zewnętrznej (dwadzieścia,

dwudziestu) świadczy o tym, że były one zrostami. Wszystkie liczebniki (poza jeden)

występują w liczbie mnogiej. W liczebnikach zbiorowych odmieniamy wszystkie człony, w

porządkowych tylko dwa ostatnie.

ZAIMEK

Charakterystyka zaimka: obejmuje klasę leksemów o prymarnej funkcji składniowej

podmiotu, wskazujących (ale nie oznaczających) na przedmioty i odmieniających się przez

przypadki (ale nie przez rodzaje i liczby). Wyjątek: on, ów, ten, tamten – odmieniają się przez

przypadki, liczby i rodzaje. Zaimek nie ma wzorca paradygmatycznego.

Podział zaimków ze względu na znaczenie:

docsity.com

12

 osobowe: wskazujące na uczestników aktu mowy oraz na przedmioty będące jego treścią (ja, on, wy)

 zwrotny: wskazuje na dopełnienie równe podmiotowi, a więc na obiekt aktu mowy równy nadawcy (się, siebie)

 pytajno-względne: będące językowym środkiem wyrażania niewiedzy nadawcy na temat obiektu mowy, wprowadzają pytania o przedmioty oraz pełnią funkcję spójników

w wypowiedzeniach podrzędnie złożonych (kto, co)

 nieokreślone: wskazujące ogólnikowo na obiekt aktu mowy, nie identyfikując go (ktoś, ktokolwiek, coś, cokolwiek)

 przeczące: wskazujące na nieistnienie osoby lub innego obiektu (nikt, nic)

 wskazujące (deiktyczne, demonstratywne): podobnie jak zaimek osobowy trzeciej osoby wskazują na dowolny przedmiot nie będący nadawcą ani odbiorcą (ten, tamten,

ów)

 dzierżawcze: wskazują na przynależność określonego przez nie przedmiotu do danej osoby (mój, swój)

Podział zaimków ze względu na funkcje (tradycyjne):

 rzeczowne: ja, ty, nikt

 przymiotne: mój, nasz, taki

 liczebne: tyle, ile

 przysłowne: taki, tu, tam, jak

 czynnościowe: tentego, przetego Podział zaimków pod względem znaczeniowym (tradycyjnie):

 osobowe

 zwrotny

 pytajno-względne

 dzierżawcze

 wskazujące

 nieokreślone

 określające (uogólniające): wskazują na – kompletność zbioru (każdy, wszelki), całkowity brak przedmiotu (nikt, niczyj, żaden), identyczność lub brak identyczności

obiektów (ten sam, inny)

Odmiana zaimków: występowanie tematów supletywnych (fleksja w postaci albo

syngularnej albo pluratywnej) . Typ odmian zależy od rodzaju zaimka. Występują formy

pełne (jego) i enklityczne (go) – tylko po czasownikach.

Kontaminacja: zlanie się w przypadkach zależnych (wszystkie oprócz mianownika i

wołacza) dwóch różnych zaimków.

NIEODMIENNE CZĘŚCI MOWY

Przysłówek: obejmuje klasę leksemów nieodmiennych o prymarnej okolicznika,

oznaczających właściwości procesów oraz cech i okoliczności, w jakich przebiegają procesy.

Jest przede wszystkim określeniem czasownika, z którym pozostaje w związku

przynależności jako okolicznik. Może być też określenie przymiotnika, rzeczownika

oznaczającego czynność, lub innego przysłówka.

Podział przysłówków ze względu na budowę (pochodzenie):

 pierwotne (prymarne): bardzo, dziś, jutro

 pochodne (sekundarne): tworzone od przymiotników za pomocą przyrostków lub morfemów nieciągłych oraz od rzeczowników.

a) za pomocą przyrostka –o tworzy się przysłówki od przymiotników miękkotematowych i twardotematowychzakończonych na –p, -b, -

docsity.com

13

s, -d,

-k, -g, -ch

b) za pomocą przyrostka –e tworzy się przysłówki od pozostałych przymiotników twardotematowych nie zakończonych na –ski, -cki

(wyjątki: ciemny-ciemno, wesoły-wesoło itd.)

c) za pomocą morfemu nieciągłego po…-u, z…-a tworzy się przysłówki od przymiotników o temacie zakończonym na –ski, -cki.

d) przysłówki odrzeczownikowe równają się formie N lp. podstawowego rzeczownika (dół-dołem, ranek-rankiem)

Przysłówki utworzone od przymiotników jakościowych za pomocą przyrostków –o, -e ulegają

stopniowaniu podobnie jak odpowiednie przymiotniki.

Przyimek: obejmuje klasę leksemów nieodmiennych o funkcji składniowej polegającej na

wskazywaniu syntaktycznych stosunków niewspółrzędnych (przestrzennych, czasowych,

przyczynowych itd.) między składnikami wypowiedzenia.

Podział przyimków ze względu na budowę:

pierwotne: są jednosylabowe lub równają się pojedynczym fonemom (bez, dla, o, z)

wtórne: stanowią połączenia pierwotnych (ponad, poprzez, zza)

Spójnik: obejmuje klasę leksemów nieodmiennych o prymarnej funkcji składniowej

wskaźnika zespolenia. Oznaczają stosunki między wyrazami i wypowiedzeniami oraz

niewspółrzędne między wypowiedzeniami.

Podział spójników ze względu na znaczenie:

 współrzędności (parataktyczne): a) łączne: a, oraz, ani, też, tudzież, zarazem b) rozłączne: lub, albo, bądź, czy c) wynikowe: zatem, toteż, dlatego, przeto, stąd, i d) przeciwstawne: a, ale, atoli, jednak, wszakże, tymczasem, raczej e) włączne: czyli, inaczej, to znaczy, słowem

 podrzędności (hipotaktyczne): aby, ażeby, bowiem, iżby, jakkolwiek, skoro, to, że Modulant: obejmuje klasę leksemów nieodmiennych o prymarnej funkcji syntaktycznej

polegającej na modyfikowaniu treści wypowiedzeń lub ich składników poprzez wskazywanie

na sytuację, postawę modalną nadawcy, emocje.

Podział modulantów ze względu na znaczenie:

 sytuujące: zaznaczają sytuację towarzyszących im wyrazów przynosząc dodatkowe informacje (tylko, także, jeszcze, już, dopiero)

 waloryzujące: charakteryzują stosunek treści wypowiedzi do rzeczywistości (tak, nie, owszem, istotnie)

 modalne: sygnalizują postawę nadawcy wobec treści komunikatu, wyrażając przekonanie, przypuszczenie, pewność, wątpliwość, pytanie, życzenie. Należą do nich:

a) osądzające: na pewno, może, prawdopodobnie, niechybnie b) pytające: czyżby, rzeczywiście, no c) życzące: niechby, oby, bodaj

afektujące: dynamizują treść wypowiedzenia pod względem emocjonalnym (raczej, nawet,

no, aż)

wprowadzające: wprowadzają jakiś składnik wypowiedzenia, uzasadniają go lub

interpretują w inny sposób (na przykład, ewentualnie, mianowicie)

Wykrzyknik: obejmuje klasę leksemów nieodmiennych o prymarnej funkcji wypowiedzenia

występującego przy innym wypowiedzeniu, pełniących funkcję ekspresywną poprzez

wyrażanie stanów uczuciowych.

Podział wykrzykników ze względu na genezę:

 pierwotne (prymarne): ach! och! niestety!

docsity.com

14

 wtórne (sekundarne): do diabła! boże! zgroza! Nakaźnik: obejmuje klasę leksemów nieodmiennych o prymarnej funkcji wypowiedzenia

przy innym wypowiedzeniu, pełniących funkcję impresywną poprzez wyrażanie pobudek i

apel. Dzielą się na:

 pierwotne (prymarne): hallo! hej! hola! nuże!

 wtórne (sekundarne): dalej! naprzód! stop!

Kryteria doboru końcówek fleksyjnych (repartycji):

 fonologiczne: jakość tematu (temat zakończony na spółgłoskę twardą lub miękką)

 historyczne (uzualne, zwyczajowe): tradycja

 semantyczne (znaczeniowe): znaczenie wyrazu (dotyczy głównie B)

 genetyczne: pochodzenie

 morfologiczne: budowa fleksyjna (sufiks) decyduje o doborze końcówki

 stylistyczne: np. profesor-owie – zazwyczaj M. l.mn. r. m.os. Aglutynacja: końcówka spełnia tylko jedną funkcję.

Synkretyzm form: zgodność końcówek fleksyjnych w kilku przypadkach.

Supletywizm: tworzenie formy fleksyjnej od innego tematu.

Kategorie fleksyjne: zmienia się końcówka i rodzaj

Kategorie selektywne: rzeczownik ma rodzaj, warunkuje rodzaj przymiotnika, ale sam nie

się nie odmienia.

Mocja: odmiana przez rodzaje.

Fleksja zewnętrzna (końcówkowa): temat + końcówka fleksyjna. temat: w rzeczownikach

Fleksja wewnętrzna: końcówka + alternacja morfonologiczna (wymiana)

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
3 shown on 7 pages
Pobierz dokument