Deficyt budżetowy i dług publiczny - Notatki - Ekonomia, Notatki'z Ekonomia
Konrad_88
Konrad_883 June 2013

Deficyt budżetowy i dług publiczny - Notatki - Ekonomia, Notatki'z Ekonomia

PDF (421.0 KB)
23 strony
445Liczba odwiedzin
Opis
Ekonomia: notatki z zakresu mikro e makroekonomii opisujące deficyt budżetowy i dług publiczny.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 23
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Deficyt budżetowy i dług publiczny w Polsce

1. Cel i tematyka pracy.

Celem mojej pracy jest ukazanie kształtowania się deficytu budżetowego i

długu publicznego w Polsce, ich źródeł, ekonomicznych konsekwencji i sposobów

finansowania. Dla łatwiejszego zrozumienia charakteru tych zjawisk w warunkach

polskich, przedstawiam najpierw zagadnienia teoretyczne. W pracy umieściłam

też dla porównania, dane dotyczące deficytu i długu w innych państwach.

2. Pojęcie deficytu budżetowego

Deficyt budżetowy występuje wówczas, gdy dochody są niższe od wydatków. Stał

się on w ostatnich latach częścią polskiej rzeczywistości i nic nie wskazuje na to, aby w

najbliższym czasie został zlikwidowany. Powody występowania deficytu budżetowego mogą

być różnorakie. Można go m.in wiązać z niekorzystną wewnętrzną sytuacją gospodarczą lub

też z deficytem w obrotach płatniczych z zagranicą. W szczególnych okolicznościach deficyt

budżetowy może być okresowo świadomie wykorzystywany przez rząd do realizacji

określonej polityki gospodarczej.1

Deficyt budżetowy dotyczy jednego roku fiskalnego ( najczęściej

kalendarzowego), na koniec którego powiększa on dług publiczny. Nie jest on jednak

tylko rachunkowym wynikiem działalności państwa w sektorze finansów publicznych.

To pojęcie ma także treść ekonomiczną, jakkolwiek trudną w interpretacji z powodu

krótkiego okresu, na jaki jest ustalany, wpływu faz cyklu koniunkturalnego na

dochody i wydatki, powiązania z polityką monetarną państwa.

Jedna z głównych idei keynesowskich podstaw interwencjonizmu państwowego

opierała się na założeniu, że budżet państwa nie musi być zrównoważony, umożliwia

to bowiem prowadzenie aktywnej polityki antycyklicznej. W razie pogorszenia się

koniunktury gospodarczej, spadku produkcji i wzrostu bezrobocia państwo, zwiększając

wydatki budżetowe, może oddziaływać na wzrost popytu globalnego, redukcję skali

bezrobocia oraz wzrost produkcji. Natomiast w razie pojawienia się presji inflacyjnej, przy

wysokim poziomie wykorzystania mocy produkcyjnych, zmniejszając wydatki budżetowe

państwo może ograniczyć popyt globalny.2

1 Praca zb iorowa „Finanse Publiczne” Wyższa Szkoła Bankowości - TNOiK Toruń 2005 str.175

2 Redakcja Naukowa B. W iniarski „Polityka Gospodarcza” Wydawnictwo PWN Wars zawa 2000r

W latach siedemdziesiątych coraz większego znaczenia w teorii polityki

gospodarczej zaczęły nabierać neoklasyczne i liberalne nurty myśli ekonomicznej, które

kwestionowały istotne punkty teorii keynesowskiej. Krytyka objęła m.in. celowość i

praktyczną skuteczność wykorzystania deficytu budżetowego jako narzędzia polityki

stabilizacyjnej. Główny zarzut przedstawicieli tych nurtów polegał na tym, że jest to

polityka skierowana na usuwanie symptomów, a nie rzeczywistych przyczyn

kryzysowych zjawisk w gospodarce; przyczyną tą bowiem jest nie koniunkturalnie niski

popyt, lecz strukturalne osłabienie bodźców do inwestowania, związane z pogorszeniem

rentowności inwestycji i wzrostem ryzyka inwestycyjnego.

3. Rodzaje deficytu budżetowego.

Najczęściej wyróżnia się trzy rodzaje deficytu budżetowego :

deficyt rzeczywisty – jest faktyczną różnicą miedzy dochodami i wydatkami

w danym roku budżetowym,

deficyt strukturalny – jest wielkością hipotetyczną, założeniem ujemnego

salda gdy dochody i wydatki są realizowane przy pełnym wykorzystaniu zdolności

wytwórczych gospodarki,

deficyt cykliczny – jest rezultatem wpływu cyklicznego przebiegu procesów

gospodarczych na dochody i wydatki w warunkach niepełnego wykorzystania

zdolności wytwórczych.. Jest większy w okresie recesji gospodarczej, gdy dochód

narodowy spada, mniejszy w okresie ożywienia i wysokiej koniunktury. Deficyt

cykliczny zawsze różni się od rzeczywistego i strukturalnego.

Wyróżnia się też podział na :

deficyt pierwotny, wyjściowy, określany przez dochody i wydatki budżetu

państwa z pominięciem wszelkich odsetek,

deficyt konwencjonalny, oficjalny, powiększony o koszty obsługi długu

publicznego.

4. Źródła powstania deficytów.

str. 461

W ujęciu ściśle rachunkowym deficyt budżetu państwa i deficyt finansów publicznych

pojawia się w wyniku faktu, że organy państwa i samorządu terytorialnego (organy

publiczne) wydają więcej niż wynoszą ich dochody w danym okresie rozliczeniowym

(roku budżetowym). Abstrahując w tym miejscu od problemu: czy niezbędne wydatki

powinny wyznaczać wysokość podatków i innych dochodów publicznych, czy też to

poziom dochodów zwyczajnych powinien przesądzać o łącznych wydatkach

publicznych, warto odnotować, iż pojawienie się deficytu finansów publicznych może

być wynikiem następującego układu strumieni finansowych:

1) szybszego zwiększania wydatków (w związku ze wzrostem potrzeb) niż wynosi

dynamika dochodów w danym roku budżetowym,

2) spadku dochodów publicznych przy utrzymaniu poziomu wydatków,

3) zwiększenia wydatków przy jednoczesnym obniżaniu podatków (bądź innych danin

publicznych) np. w celu pobudzenia wzrostu.

Niedostosowanie poziomu dochodów i wydatków publicznych, znajdujące swe odbicie

w postaci układów strumieni pieniężnych wymienionych wyżej, może być spowodowane

przez procesy ekonomiczno-społeczne bądź działania władz państwowych obliczone na

realizację celów ważnych dla większości społeczeństwa. Do najważniejszych przyczyn

zaliczyć trzeba:

1) wahania koniunktury owocujące wahaniami (spadkiem) dochodów publicznych, do

których nie mogą być dostosowane - w krótkim czasie wydatki (problem zwłaszcza

wydatków „sztywnych"),

2) czynniki strukturalne powodujące zmniejszającą się wydajność podatków;) i

jednoczesny wzrost potrzeb społecznych (jak w początkowym okresie

przekształceń systemowych w Polsce),

3) decyzje polityczne wynikające z przyjętej koncepcji przyspieszania i stabilizowania

wzrostu (zastosowanie metod „keynsowskich"),

4) decyzje polityczne polegające na szybkim obejmowaniu nowych zadań do

sfinansowania (jak np. wprowadzenie tzw. czterech „wielkich reform" w Polsce w

1998 r.),

5) gwałtowne zwiększanie się wydatków bądź spadek dochodów (bądź jedno i drugie

jednocześnie) wywołane przez czynniki krótkotrwałe i niezależni-od człowieka (jak

katastrofalna powódź w Polsce w 1997 r.).3

Ekonomiści od dawna spierają się w kwestii: czy i w jakich okolicznościach

uzasadnione jest dokonywanie przez państwo wydatków większych niż wyznacza to

poziom zgromadzonych dochodów publicznych. Jest to jedna z najbardziej

kontrowersyjnych kwesti i teoretycznych, mająca zasadnicze znaczenie praktyczne.

Cześć autorów wskazuje, że mogąistnieć przesłanki obiektywne uzasadniające

powstanie deficytu finansów publicznych. Najważniejsze z nich to4:

1) potrzeba stabilizowania wzrostu gospodarczego,

2) dążenie do dostosowania ciężaru finansowania wydatków publicznych

ponoszonych przez kolejne generacje, do korzyści uzyskiwanych z tych

wydatków,

3) dążenie do ograniczenia negatywnych skutków nadzwyczajnych zdarzeń,

które owocują przejściowymi zmianami w poziomie dochodów publicznych i

(bądź) zapotrzebowaniem na środki publiczne.

5. Sposoby finansowania deficytu budżetowego.

W przypadku wystąpienia deficytu budżetowego zachodzi konieczność sfinansowania

części zadań, które nie znajdują pokrycia w dochodach własnych. Istnieją w tym

względzie dwie możliwości. Po pierwsze, można wykorzystać - jeśli się je posiada -

wcześniej zgromadzone rezerwy budżetowe, niewydatkowane w latach ubiegłych. Kwoty

pochodzące z nadwyżek minionych lat mają charakter bezzwrotny i dlatego korzystanie z

nich nie stwarza żadnych zobowiązań dłużniczych. Nadwyżki tego typu traktowane są jako

źródło finansowania, nie dochód budżetu, ponieważ w przeszłości były już dochodem - w

momencie, gdy je przejmowano w danym roku do budżetu.

Druga możliwość obejmuje kilka źródeł, takich jak: zaciągnięcie pożyczek krajowych

lub kredytów zagranicznych, lokaty funduszów celowych czy sprzedaż obligacji i bonów

skarbowych. Deficyt może być pokryty przychodami pochodzącymi z prywatyzacji

3 Praca zb iorowa pod red. J. Ostaszewskiego „ finanse” Difin sp z o.o. Warszawa 2007r. str.147 -148

4 Por. R. Skarżyski ,„Polityka budżetowa w krajach kapitalistycznych”, Instytut Finasów, Warszawa 1987,

str. 12

majątku Skarbu Państwa. Wymienione rodzaje źródeł różnią się od siebie i to często w

zasadniczy sposób.

Źródła finansowania deficytu budżetowego można podzielić na zagraniczne i krajowe,

a te ostatnie na bankowe i pozabankowe.

Bankowe źródła finansowania mają głównie formę kredytów bankowych, bonów

skarbowych, obligacji zakupywanych przez banki.

Formami pozabankowego finansowania deficytu są:

— bony skarbowe zakupywane przez różne podmioty gospodarcze, w tym przez

przedsiębiorstwa;

— obligacje Skarbu Państwa nabywane przez indywidualne osoby;

— lokaty funduszy celowych, takich jak Fundusz Ubezpieczeń Społecznych.5

6. Charakter deficytu budżetowego w Polsce.

W latach osiemdziesiątych deficyty budżetowe w Polsce były niewielkie.

Dużym obciążeniem państwa była konieczność dotowania cen urzędowych, które

były ustalane na poziomie poniżej kosztów produkcji, ale państwo osiągało

wysoką ściągalność należności podatkowych. Sytuacja uległa pogorszeniu w

1989 r. Obniżono obciążenia podatkowe – zmniejszyły się wpłaty do budżetu od

przedsiębiorstw uspołecznionych. Liberalizacja importu stworzyła duże

możliwości uchylania się od podatku obrotowego. W 1989 r. Deficyt wyniósł 4,3%

PKB ( rok wcześniej zaledwie 0,2% PKB ). W 1990 r. Nastąpiła poprawa z

powodu zmniejszenia dotacji do cen i zwiększenia zysków inflacyjnych

przedsiębiorstw, ale już w 1992 r. deficyt osiągnął 7% PKB.

Deficyt budżetowy w latach dziewięćdziesiątych ma charakter deficytu

transformacyjnego. Wśród jego przyczyn szczególną uwagę zwraca się na błędną

politykę gospodarczą, wyrażającą się w zbyt szybkiej liberalizacji obrotów

handlowych z zagranicą i nadmiernym otwarciu granic Polski dla towarów

zachodnich, w błędach w procesie prywatyzacji, zbyt wolnej restrukturyzacji

ważnych dziedzin gospodarki, ułomnej polityce wobec przedsiębiorstw

5 Praca zb iorowa „Finase publiczne”, Wyższa Szkoła Bankowa – TNOiK Toruń 2005, str.175-176

państwowych, nadmiernego obciążenia wydatków budżetu zasiłkami dla

bezrobotnych oraz dotacjami do funduszy emerytalnych6.

Wykres 1.

Porównanie salda całego sektora finansów publicznych z sektorem budżetu

państwa.

Źródło : W. Ziółkowska, Finanse Publiczne – Teoria i Zastosowanie, Poznań 2000,

Wydawnictwo Wyższej Szkoły Bankowej, str. 237.

Jeżeli chodzi o finansowanie deficytu budżetowego w Polsce, to w okresie

transformacji zmieniły się sposoby i źródła. W latach osiemdziesiątych był on

automatycznie pokrywany przez NBP. W latach 1991-1997 udział NBP w

finansowaniu deficytu się zmniejszał, zmieniały się też formy – udzielanie

bezpośredniego kredytu rządowi było zastępowane zakupem przez NBP bonów

skarbowych. W 1992 r. NBP finansował deficyt w ponad 80%, a w 1997 tylko w

ok. 20%. Od 1998 r. istnieje konstytucyjny zakaz finansowania deficytu przez

NBP. Powstanie dwuszczeblowego systemu bankowego, w tym niezależnych

banków komercyjnych, powstanie giełdy papierów wartościowych, sprzyjało

rozwojowi rynków finansowych, na którym pojawił się rząd jako pożyczkobiorca.

6 W. Zió łkowska, Finanse Publiczne – Teoria i Zastosowanie, Poznań 2000, Wydawnictwo Wyższej Szkoły

Bankowej, str. 234.

-14

-12

-10

-8

-6

-4

-2

0

Lata

S a ld

o w

% P

K B

saldo budżetu państwa po odjęciu z dochodów wpływów z prywatyzacji

saldo sektora finansów publicznych po odjęciu z dochodów wpływów z prywatyzacji

W 1992 r. państwo rozpoczęło emisję różnych papierów wartościowych, z

pomocą których zaciągano pożyczki w bankach i sektorze pozabankowym:

przedsiębiorstwach, gospodarstwach domowych, funduszach powierniczych,

towarzystwach ubezpieczeniowych. Papiery wartościowe nabywali także

inwestorzy zagraniczni, zwłaszcza w latach 1996-1998.

W przypadku finansowania przez banki komercyjne jak i sektor pozabankowy,

mówimy o zjawisku „zdrowego finansowania”, które ma charakter dezinflacyjny. 7

Podsumowując, po trudnym okresie 1991-1992, kiedy deficyt wymykał się

spod kontroli, państwo przejęło inicjatywę w zakresie kształtowania budżetu i

kontrolę nad deficytem, który zmalał w ujęciu bezwzględnym i w relacji do PKB.

Tabela 1.

Źródła finansowania deficytu budżetowego w Polsce w latach 1989-1998 (w mld zł )

Źródła

finansowania

1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998

NBP 0,4 - 1,9 4,7 2,5 3,1 -7,3 0,8 1,7 -

Banki komercyjne - - 0,2 1,8 2,7 2,2 8,8 2,7 1,6 0,7

Sektor

pozabankowy

- - -0,6 0,8 0,8 0,5 5,0 6,2 4,8 7,7

Nadwyżki z lat

ubiegłych

- - 0,1 - - - - - - -

Zagraniczne - - 0,4 -0,3 -0,6 -1,2 0,9 -0,6 -2,2 -0,7

Źródło : S. Owsiak, Finanse Publiczne - Teoria i Praktyka, Warszawa 2000, PWN,

str. 480.

8. Ekonomiczne konsekwencje deficytów budżetowych

Pomiędzy sferą realną i regulacyjną gospodarki a deficytem budżetowym

istnieje szereg zwrotnych powiązań. Przyczyny powstania, trwałość i sposoby

finansowania deficytu determinują procesy stabilizacji i wzrostu gospodarczego,

który z kolei prowadząc do wzrostu dochodów i ograniczenia wydatków

7 S. Owsiak, „Finanse Publiczne – Teoria i Praktyka”, Warszawa 2000, PWN, str. 481-482.

budżetowych oddziałuje na wysokość deficytu. Wielkość deficytu z jednej strony

jest miarą skuteczności polityki budżetowej, z drugiej zaś-instrumentem

determinującym jej efekty.

Zwolennicy zachowania równowagi dochodów i wydatków budżetu niezależnie od

rozwoju sytuacji w gospodarce i życiu społecznym zwracaj ą przede wszystkim uwagę

na negatywne skutki, jakie powoduje zaciąganie pożyczek publicznych.

Trzy z nich są najważniejsze. Są to:

1) przyspieszenie (bądź - pojawienie się) procesów inflacyjnych,

2) pojawienie się „efektu wypychania",

3) niebezpieczeństwo wpadnięcia w pułapkę zadłużenia.

Dwa pierwsze niekorzystne rezultaty deficytu finansów publicznych wskazywane są jako

te, które powodują osłabienie tempa wzrostu gospodarczego i prowadzą do deprecjacji

oszczędności.8

Zależność między deficytem a inflacją jest dwustronna. Inflacja wpływa na wzrost

wydatków budżetowych, jednocześnie też powoduje wzrost dochodów podatkowych.

Wynika to ze zjawiska zwanego bracket creep. Polega ono na tym, że na skutek

procesów inflacyjnych większa część dochodów podatników podlega opodatkowaniu

i trafiają oni do grup o wyższych dochodach - co skutkuje wyższymi wpływami z

podatków i przy niezmienionych wydatkach – zmniejsza wielkość deficytu.

Wielu ekonomistów uważa, że deficyt i jego sposoby finansowania są podstawową

przyczyną inflacji. Są też jednak zupełnie odmienne poglądy o całkowitej jego

neutralności wobec inflacji.

Nie można zakładać, że każdy deficyt wywołuje inflację. Jeśli rząd pożycza

pieniądze od przedsiębiorstw i gospodarstw domowych, może powstać przejściowy

efekt deflacyjny do momentu, kiedy pieniądze zostaną wydane z budżetu. Inflacja

poza negatywnymi skutkami może też poprawić stan finansów publicznych, gdy

dochody budżetu państwa opierają się na podatkach przychodowych. W przypadku

istnienia zjawisk inflacyjnych, zadłużone państwo uzyskuje premię inf lacyjną, stąd też

wartość nominalna i realna długu różni się istotnie. Analizując związek deficytu z

inflacją trzeba uwzględnić jego bezwzględna i relatywną wielkość i źródła pokrycia9.

8 Praca zb iorowa „Finase publiczne”, Wyższa Szkoła Bankowa – TNOiK Toruń 2005, str.150

9 S. Owsiak, „Finanse Publiczne – Teoria i Praktyka”, Warszawa 2000, PWN.

Finansowanie deficytów przez bank centralny prawie zawsze wywołuje inf lację z

powodu nadmiernego zwiększenia podaży pieniądza. Pozostałe dwa sposoby, tzn.

finansowanie przez emisję skarbowych papierów wartościowych nabywanych przez

podmioty niebankowe i finansowanie przez banki komercyjne większość

ekonomistów traktuje, jako nieinflacjogenne.

Efekt wypychania sprowadza się do ograniczenia możliwości wydatkowych w

sektorze prywatnym z powodu zwiększenia wydatków publicznych. Zwiększenie

wydatków i z nim związany wzrost deficytu budżetowego powoduje wzrost stóp

procentowych i wymusza ograniczenie konsumpcji i inwestycji w sektorze

prywatnym.

Deficyt budżetowy może przyczynić się do powstania także ujemnego salda na

rachunku obrotów bieżących jako bliźniaczego deficytu. Rosnący deficyt wpływa na

wzrost stopy procentowej, co z kolei prowadzi do umocnienia waluty krajowej, a w

konsekwencji do hamowania eksportu i pobudzania importu. To pogarsza saldo

obrotów handlowych. Napływ oszczędności zagranicznych osłabia działanie tego

efektu, zmniejsza bowiem wzrost stopy procentowej. Napływ kapitału z zagranicy

oznacza jednak nadwyżkę na rachunku kapitałowym, która może prowadzić do

deficytu na rachunku bieżącym.

Gwałtowny wzrost deficytu lub rynkowej stopy procentowej może spowodować

wystąpienie tzw. pułapki zadłużeniowej. Wzrost rynkowej s topy procentowej

przyczynia się do narastania długu publicznego ( rosną też stopy jego

oprocentowania) i zwiększenia się kosztów jego obsługi.

10. Pojęcie długu publicznego.

Wyrazem zadłużenia państwa jest dług publiczny, który powstaje z kumulacji deficytów

budżetowych w kolejnych latach. Deficyt budżetowy natomiast powstaje na skutek przewagi

wydatków państwa nad jego dochodami podatkowymi. Szczególnym dochodem niektórych

państw, pomniejszającym ich dług publiczny, jest przychód z prywatyzacji — sprzedaży

majątku państwowego. W szerokim znaczeniu dług publiczny uznawać możemy za dług

podatników, ponieważ podatki mogą być jedynym źródłem jego spłaty w przyszłości. O ile

niektóre państwa w nielicznych latach odnotowują nadwyżkę budżetową, o tyle jednak

znacznie liczniejsze były lata z deficytem budżetowym. Co doprowadziło do tego, że dług

publiczny jest permanentnym stanem wszystkich państw — do tego stopnia, że nie

istnieje w ekonomii termin „wierzytelność państwa", określający stan przeciwny do

zadłużenia państwa. Dług publiczny netto państwa może być liczony jako różnica

między długiem publicznym brutto i wartością majątku państwowego możliwego do

prywatyzacji. Ekonomia jednak i statystyki finansowe posługują się pojęciem długu

publicznego brutto.10

11. Przyczyny powstania długu publicznego.

W wielu krajach wysoko i średnio rozwiniętych, deficyt budżetowy i dług publiczny

utrzymują się przez dziesięciolecia, ponadto mamy do czynienia z narastaniem

zadłużenia w kolejnych okresach.

Do najważniejszych przyczyn powstawania długu publicznego należą:

 utrzymujący się deficyt budżetowy, który przekształca się w dług publiczny.

Deficyt dotyczy okresu jednego roku budżetowego, na koniec którego powiększa

on dług publiczny. Często powstaje on z konieczności obsługi tego długu

 wzmożone wydatki publiczne, zwłaszcza w okresie wojen, kryzysów

gospodarczych. Wojny wymagają ogromnych wydatków, których nie są w stanie

pokryć dochody zwyczajne, stąd też rządy są zmuszone do bezpośredniej emisji

pieniądza rządowego, ale to wywołuje inflację, albo do pożyczania od

społeczeństwa, podmiotów gospodarczych, rządów obcych państw. W czasie

kryzysów gospodarczych, spadają gwałtownie dochody państwa, ograniczone są

możliwości cięć w wydatkach, tak więc utrzymywanie równowagi budżetowej

odbiłoby się niekorzystnie na społeczeństwie.

 świadome utrzymywanie deficytu budżetowego i długu publicznego jako narzędzi

interwencjonizmu państwowego w ramach realizowanej doktryny ekonomicznej.

 osiąganie celów politycznych elity rządzącej, która przyjmuje tezę o neutralności

długu dla gospodarki i społeczeństwa

 wpadnięcie władz publicznych w pułapkę zadłużenia

Przychody budżetowe, których źródłem jest pożyczka, pociągają za sobą koszty, a więc i

dodatkowe rozchody budżetowe, bowiem każda pożyczka musi przynieść korzyści

10

M.Górski, „Rynkowy system finasowy” Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2007, str. 80-81

pożyczkodawcy. Jej zaciągnięcie oznacza zatem przesunięcie ciężaru podatkowego

na przyszłe lata, kiedy to trzeba dług spłacić. Zwróćmy przy tym uwagę, że koszty

pożyczki obciążają wszystkich podatników, natomiast bezpośrednie korzyści finansowe

odnoszą pożyczkodawcy (jeśli abstrahować od korzyści tych podmiotów i osób, które są

pośrednimi beneficjentami wydatków publicznych finansowanych ze źródeł

pożyczkowych). Stąd ważne jest, aby pożyczki publiczne były zaciągane nie na

sfinansowanie bieżących potrzeb budżetu, lecz na przedsięwzięcia długofalowe (inwestycje

w sferze wytwórczości, inwestycje w człowieka, w infrastrukturę sprzyjającą rozwojowi

gospodarki prywatnej). Celowe wręcz wydaje się wyodrębnienie z budżetu państwowego

dużych wieloletnich zadań infrastrukturalnych (dużych inwestycji), na których

finansowanie zaciągane byłyby pożyczki od różnych podmiotów gospodarczych, głównie

w formie emisji obligacji o celowym charakterze.11

12. Rodzaje długu publicznego.

W literaturze można spotkać wiele podziałów stosujących różne kryteria.

Jednym z nich jest kryterium dobrowolności, według którego wyróżnia się:

dług publiczny dobrowolny – pożyczanie pieniędzy władzom publicznym ma

charakter dobrowolny,

dług publiczny przymusowy – zaciąganie pożyczek ma charakter zbliżony do

podatków lub wręcz jest podatkiem.

W zasadzie element nakazu może wystąpić jedynie przy zaciąganiu kredytu

wewnętrznego. Nie może natomiast występować w stosunkach międzynarodowych.12

Przyjmując kryterium czasu wyróżnia się:

dług krótkoterminowy ( płynny )- służy zabezpieczaniu płynności finansowej

władz publicznych, jego zaciąganie może wynikać z przejściowych trudności

płatniczych, których powodem może być na przykład rozbieżność w czasie

między wpływami dochodowymi a bezwzględnie koniecznymi wydatkami, jest

zaciągany nie na konkretne cele, lecz w związku z równoważeniem budżetu w

ogóle. Operacje państwa na krótkoterminowym rynku pożyczkowym, związane

11

Praca zb iorowa pod red. J. Ostaszewskiego „ finanse” Difin sp z o.o. Warszawa 2007r. str.16 1 12

Praca zb iorowa Finase publiczne, Wyższa Szkoła Bankowa – TNOiK Toruń 2005, str.182

z regulowaniem dopływu pieniądza do gospodarki, określa się mianem operacji

otwartego rynku.

dług długoterminowy ( fundowany )- najczęściej wiąże się z zaciąganiem

pożyczek służących finansowaniu wydatków majątkowych, związanych

zwłaszcza z budową obiektów użyteczności publicznej. Powstały w związku z

tym majątek publiczny jest materialnym zabezpieczeniem pożyczek, może też

przynosić dochody będące źródłem spłaty.

Według kryterium redystrybucji dochodów istotny jest podział na:

dług publiczny krajowy ( wewnętrzny ), obejmujący w szczególności dług

jednostek sektora publicznego, banku centralnego, banków komercyjnych,

dług publiczny zagraniczny ( zewnętrzny ), w stosunku do

międzynarodowych instytucji finansowych, rządów zagranicznych,

zagranicznych banków komercyjnych.

globalny dług publiczny, obejmujący zadłużenie państwa, samorządów i

pozostałych związków publicznoprawnych

Ten podział pozwala określić faktyczne zapotrzebowanie władz na krajowe

środki finansowe oraz zorientować się, w jakim stopniu koszty obsługi długu są

dochodem podmiotów krajowych, a w jakim zagranicznych. Pożyczki od

zagranicznych podmiotów są korzystniejsze pod względem cenowym, ale spłata

długu krajowym podmiotom może sprzyjać wzrostowi gospodarczemu, gdyż

tworzy się popyt w gospodarce.

Z punktu widzenia rzeczywistego obciążenia gospodarki i społeczeństwa

długiem publicznym, wyróżnia się:

dług publiczny brutto – całkowita wielkość zadłużenia wobec podmiotów

krajowych i zagranicznych poza sektorem publicznym

dług publiczny netto - wielkość rzeczywistego zadłużenia po pomniejszeniu o

należności władz publicznych od innych podmiotów z tytułu udzielonych

pożyczek, zaległości podatkowych, opłat, ceł, dywidend itd.

Inny podział to:

dług produktywny, powiększający aktywa

dług martwy, będący zadłużeniem z tytułu emisji instrumentów tzw. aktywnych

(mających na celu pozyskiwanie środków na finansowanie deficytu budżetu

państwa, wykup papierów wartościowych itp.) oraz pasywnych (z tytułu

restrukturyzacji zadłużenia, przejęcia istniejących zobowiązań budżetu

państwa ).

Kolejny podział to podział na:

dług nominalny –jest to bieżąca wartość zobowiązań władz publicznych w

danym momencie, obejmuje świadczenie główne oraz kwotę przyrostu wartości

kapitału na skutek jego indeksacji lub kapitalizacji, tj. koszty należnych odsetek,

dyskonta, procent od kredytu itd.

dług realny – wartość długu przy uwzględnieniu procesów inflacyjnych, które

obniżają jego rzeczywistą wartość.

Kolejny możliwy podział długu publicznego to:

dług rzeczywisty – nominalne, wymagalne zobowiązania bilansowe

dług potencjalny – warunkowe pozabilansowe zobowiązanie władz

publicznych związane z udzielanymi przez nie poręczeniami i gwarancjami,

wymaganymi przez banki, instytucje finansowe, udzielające kredytów i pożyczek

polskim podmiotom gospodarczym

Ostatni z omawianych podziałów, według szczeb la władzy zaciągającej pożyczki:

dług centralny ( państwowy ) – dług Skarbu Państwa zaciągany przez rząd

dług lokalny ( samorządowy ) – znacznie niższy niż centralny, ale ważny dla

finansów publicznych m.in. ze względu na podział środków publicznych między

władze państwowe i samorządowe.

Podstawą do oceny stopnia obciążenia gospodarki jest globalny dług publiczny

obejmujący zarówno dług centralny jak i lokalny.

Zarówno dla wygody pożyczkodawców jak i państwa-pożyczkobiorcy najkorzystniejsza

sytuacja występuje wówczas, gdy każdy wierzyciel udziela pożyczki proporcjonalnie do jego

możliwości finansowych. Uważa się, te można to osiągnąć między innymi dzięki

świadomości społecznej, pozostawiając indywidualne określenie rozmiarów pożyczki

wierzycielom. Nie wydaje się jednak, aby stopień zainteresowania subskrypcją wśród

ludności był identyczny. Stąd też pełne zrealizowanie omawianego założenia jest niemożliwe

i w praktyce występują mniejsze lub większe odstępstwa od zasady proporcjonalności.

Można je częściowo wyeliminować lub ograniczyć dzięki technice zaciągania kredytu

wewnętrznego. I tak, przykładowo, przy zaciąganiu kredytu w formie pożyczek

obligacyjnych wartość poszczególnych odcinków jest różna. Mniej jest obligacji

opiewających na duże sumy, a dużo takich, które są dostępne dla ogółu.13

13. Finansowanie długu publicznego.

Obsługa długu publicznego oraz źródła finansowania deficytu budżetowego

powinny być ściśle reglamentowane przez prawo.

Podstawowe rodzaje instrumentów finansowania długu publicznego i deficytu

budżetowego można podzielić na:

o krajowe i zagraniczne

o w walutach wymienialnych i w złotych

o długoterminowe (pow. 5 lat ), średnioterminowe (1-5 lat ), krótkoterminowe (do

roku włącznie )

o adresowane do gospodarstw domowych i do podmiotów gospodarczych

o adresowane do podmiotów bankowych i pozabankowych

o instrumenty aktywne oraz pasywne

14. Ujęcie deficytu budżetowego i długu publicznego w aktach prawnych.

Traktat Ustanawiający Wspólnotę Europejską dopuszcza istnienie deficytu

budżetowego i długu publicznego dla państw wchodzących w skład Unii Europejskiej

w określonych limitach: dla deficytu - 3% dopuszczalnej wielkości PKB, dla długu –

60% PKB. Limity dotyczące długu publicznego włączono do obowiązującego prawa

polskiego – Konstytucji RP oraz ustawy o finansach publicznych z dnia 26.11.1998 r.

Polska obecnie spełnia to kryterium traktatu i jest w sytuacji korzystniejszej od wielu

państw w tym również zachodnich.

Konstytucja określa obowiązek ustawowy dla zaciągania pożyczek i udzielania

gwarancji i poręczeń przez państwo ( art. 216 ust. 4) oraz w zakresie zaciągania

długu wyłączną inicjatywę ustawodawczą dla Rady Ministrów ( art. 221). Ponadto

13

Praca zb iorowa Finase publiczne, Wyższa Szkoła Bankowa – TNOiK Toruń 2005, str.183

Konstytucja wprowadza zakaz zaciągania pożyczek lub udzielania gwarancji i

poręczeń finansowych, w następstwie których państwowy dług publiczny przekroczy

3/5 rocznego PKB ( art.216 ust.5), zakaz zwiększania wydatków lub ograniczania

dochodów planowanych przez Radę Ministrów, których skutkiem jest ustalenie przez

Sejm większego deficytu niż przewidywany w ustawie budżetowej, zakaz

finansowania deficytu przez NBP ( art. 220).

Ustawa o finansach publicznych rozróżnia dwa rodzaje długu publicznego:

 dług Skarbu Państwa, obejmujący nominalne zadłużenie Skarbu Państwa ( bez

sektora samorządowego )

 państwowy dług publiczny, obejmujący nominalne zadłużenie podmiotów

sektora publicznego z tytułów : wyemitowanych papierów wartościowych,

zaciągniętych kredytów lub pożyczek, przyjętych depozytów, wymagalnych

zobowiązań jednostek budżetowych, zobowiązań wynikających z udzielonych

poręczeń i gwarancji oraz z ustaw i orzeczeń sądu.

Kontrolę nad sektorem finansów publicznych w zakresie przestrzegania

dopuszczalnej wielkości długu publicznego sprawuje oraz strategię zarządzania

długiem ustala Minister Finansów. Opracowuje on trzyletnią strategię oddziaływania

na dług sektora finansów publicznych, która jest zatwierdzana przez Radę Ministrów i

przedkładana Sejmowi.

Gdy istnieje zagrożenie dla konstytucyjnie określonego limitu długu

publicznego, Rada Ministrów może podejmować różne działania, w zależności od

wysokości relacji kwoty długu powiększonej o wypłaty z tytułu poręczeń i gwarancji

do PKB (procedury ostrożnościowe i sanacyjne są zróżnicowane dla trzech

przedziałów: 50-55%, 55-60% i pow.60% dług/PKB)14.

Ustawa o finansach publicznych wprowadza dwa rodzaje deficytów:

 deficyt budżetowy, będący ujemną różnicą między dochodami a wydatkami

państwa czy jednostek samorządu terytorialnego

 deficyt sektora finansów publicznych jako ujemna różnica między dochodami

publicznymi powiększonymi o bezzwrotne środki ze źródeł zagranicznych, a

wydatkami publicznymi po wyeliminowaniu przepływów finansowych wewnątrz

sektora.

14

Dokładny opis w : W. Ziółkowska, op. cit., str. 244-245.

15. Dług publiczny w Polsce.

W okresie powojennym, państwo korzystało z wewnętrznych pożyczek

zaciąganych na cele odbudowy kraju ze zniszczeń wojennych. Były to głównie 4-

procentowe premiowe obligacje. Innymi źródłami finansowania w tym okresie był też

nieoprocentowany kredyt otwarty w NBP oraz emisja biletów skarbowych,

skarbowych bonów inwestycyjnych, premiowych i lokacyjnych bonów

oszczędnościowych. Stosowano też przymusowe oszczędzanie w utworzonym w

1948 r. Społecznym Funduszu Oszczędnościowym i lokaty budżetowe.

Pożyczki zagraniczne zaciągano głownie w pierwszych latach po wojnie i w

latach siedemdziesiątych od rządów i banków komercyjnych państw zachodnich,

doprowadzając do wysokiego poziomu zadłużenia państwa. Kredyty te niestety

wykorzystano w większości na konsumpcję bądź na nieefektywne inwestycje, a nie

na racjonalny rozwój działalności gospodarczej.

Wobec braku możliwości spłaty sum sięgających kilkudziesięciu miliardów

dolarów USA, w wyniku porozumienia podpisanego w Paryżu w 1981 r. 90%

wszystkich pożyczek rządowych zostało odroczonych do 1986 r. W celu administracji

zadłużenie zagranicznym i jego spłaty, utworzono w 1985 r. Fundusz Obsługi

Zadłużenia Zagranicznego.

Do lat osiemdziesiątych, zaciąganie pożyczek odbywało się bez wiedzy i

kontroli parlamentu, zniekształcano też wynik finansowy w drodze manipulowania

saldem budżetu państwa. Na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych,

państwo przejęło odpowiedzialność za zaciągnięte pożyczki zagraniczne. Obciążenie

długiem sektora publicznego systematycznie się powiększało, również z powodu

konieczności zaciągania kolejnych zobowiązań przez państwo na finansowanie

deficytów budżetowych oraz przekształcenia zadłużenia zagranicznego w dług

wewnętrzny15.

W kolejnych latach po 1990 r. następował systematyczny spadek zadłużenia

zagranicznego w wartościach absolutnych i w relacji do PKB, równocześnie dług

krajowy rósł w szybkim tempie. W 1991 r. na przykład dług krajowy stanowił 19,1%

długu globalnego, podczas gdy w 1997 r. udział ten wzrósł do 45%. Było to skutkiem,

z jednej strony, utrzymującego się deficytu budżetowego, z drugiej zaś – redukcji

15

E. Ruśkowski, Finanse Publiczne i Prawo Finansowe, t. 2, Warszawa 2000, KiK, str. 113-117.

polskiego zadłużenia zagranicznego i systematycznej jego spłaty. Na obniżenie

polskiego długu zagranicznego miała też wpływ słaba pozycja USD w stosunku do

innych walut. Obrazuje to tabela 2.

Tabela 2.

Dług Skarbu Państwa w latach 1991 – 2000.

Wyszczególnienie 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000

( w mld zl )

Ogółem 64 99 134 146 167 186 222 237 257 269

Krajowy 13 24 36 50 66 80 104 121 132 142

zagraniczny 51 75 98 96 101 106 118 116 125 127

( w % PKB )

Ogółem 79,1 86,2 86,0 65,2 54,5 48,3 47,3 43,1 42,2 39,8

Krajowy 16,1 20,9 23,1 22,3 21,5 20,8 22,2 22,0 21,7 21,0

zagraniczny 63,0 65,3 62,9 42,9 33,0 27,5 25,1 21,1 20,5 18,8

Źródło: W. Ziółkowska, Finanse Publiczne – Teoria i Zastosowanie, Poznań 2000, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Bankowej, str. 246

W tym czasie zachodziły też zmiany w strukturze finansowania długu

krajowego. Zmniejszał się w tym zakresie udział NBP i banków komercyjnych. Udział

NBP wzrósł tylko w 1997 r. na skutek zakupu przez NBP obligacji nominowanych w

USD oraz zaciągnięcia przez NBP tzw. kredytu powodziowego w wartości 1 mld zł.

Jeżeli chodzi o banki komercyjne to ich udział rósł do 1995 r., czego powodem był

kryzys bankowy z powodu złych kredytów (lata 1993 – 1994), a w związku z tym

niechęć kredytowania przedsiębiorstw i lpkowanie wolnych środków w skarbowych

papierach wartościowych.

Następował stały wzrost udziału sektora pozabankowego, co jednak jest zjawiskiem

korzystnym, gdyż oznacza zmniejszenie stopnia monetyzacji długu i działa

dezinflacyjnie. Ta tendencja jest wyrazem wzrostu skłonności do oszczędzania i

sprzyja rozwojowi rynku finansowego. Zmiany te przedstawia wykres 2.

Wykres 2.

Finansowanie krajowego długu publicznego w latach 1992-1998

0

20

40

60

80

Lata

U d zi

a ł w

% NBP

Banki komercyjne

Sektor pozabankowy

Źródło: S. Owsiak, Finanse Publiczne - Teoria i Praktyka, Warszawa 2000, PWN, str. 516.

Zmieniała się też struktura długu według rodzajów zobowiązań. Spadała rola

kredytów bankowych, rosło znaczenie finansowania długu przez emisję skarbowych

papierów wartościowych, głownie obligacji, a więc papierów wartościowych o

dłuższym okresie zapadalności.

Instrumenty finansujące zadłużenie krajowe budżetu państwa w Polsce to :

- skarbowe papiery wartościowe: bony skarbowe, obligacje skarbowe, obligacje

zamienne na akcje prywatyzowanych przedsiębiorstw, obligacje nominowane w USD

na wykup tzw. obligacji Brady’ego, obligacje restrukturyzacyjne, konwersyjne, dla

BGŻ i na wdrożenie umowy z Klubem Londyńskim,

- d ługoterminowe rozliczenia NBP z budżetem, bieżące rozliczenia z bankami z

tytułu wypłacanych premii gwarancyjnych, odsetek od kredytów mieszkaniowych itp.,

zobowiązania wymagalne jednostek budżetowych, z tytułu nie podwyższania płac w

sferze budżetowej

Głównymi wierzycielami zagranicznymi Polski są :

 wierzyciele zrzeszeni w tzw. Klubie Paryskim. W 1991 r. zawarto z nimi

porozumienie, na mocy którego nastąpiła redukcja zadłużenia o 50% aktualnej

wartości zadłużenia netto, poza tym Polska miała spłacać 17 krajom

wierzycielskim do 1995 r. tylko odsetki, a po tym terminie raty kapitałowe.

 wierzyciele zrzeszeni w tzw. Klubie Londyńskim, z którymi podpisano w 1994 r.

umowę, na podstawie której zredukowano zadłużenie o 49,2% – zostało ono

częściowo wykupione za gotówkę, a częściowo zamienione na obligacje

nominowane w dolarach USA, do spłaty w latach 1999-2004 (obligacje

Brady’ego).

 Bank Światowy – kredyty w nim zaciągane, związane są przede wszystkim z

restrukturyzacją sektora węgla kamiennego, tworzeniem miejsc pracy na wsi

poza rolnictwem oraz likwidacją skutków powodzi.

 posiadacze emitowanych przez Polskę obligacji na rynkach zagranicznych.

Pierwsza emisja miała miejsce w 1995 r. i obejmowała obligacje nominowane w

dolarach USA z pięcioletnim terminem wykupu i stałym oprocentowaniem –

7,75% w skali rocznej. Emisja obligacji na rynkach zagranicznych pozwala na

zaspokojenie potrzeb finansowych rządu, a także podnosi wiarygodność Polski

na rynkach finansowych i sprzyja napływowi inwestycji zagranicznych.

 pozostali wierzyciele : Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju (EBOR) i Europejski

Bank Inwestycyjny (EBI)

Tabela 3.

Zadłużenie zagraniczne w latach 1991 – 1998 ( w mld USD ).

Zadłużenie 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998

Klub Paryski 31,6 29,6 28,7 26,8 28,6 26,6 24,2 24,3

Klub Londyński 11,7 12,2 12,7 8,0 7,7 7,7 6,0 6,0

Gwarantowane poza

Klubem Paryskim

0,4 0,4 0,3 0,2 0,2 0,1 0,1 0,0

Rosja i banki byłej RWPG 2,6 2,6 2,7 2,4 2,3 - - -

Bank Światowy - 0,5 0,6 1,2 1,6 1,6 1,6 1,7

Pozostali wierzyciele 1,0 0,7 0,4 0,4 0,8 0,5 0,7 1,3

Zagraniczne obligacje

skarbowe

- - - - 0,2 0,4 0,8 1,3

Razem 47,3 46,0 45,4 39,0 41,4 36,9 33,4 34,6

Źródło: S. Owsiak, Finanse Publiczne - Teoria i Praktyka, Warszawa 2000, PWN, str. 517.

16. Koszty obsługi długu publicznego.

Zaciąganie pożyczek wiąże się zawsze z koniecznością ich spłaty w

przyszłości wraz odsetkami. Koszt obsługi długu zależy od sposobu zarządzania nim.

Celem optymalnego zarządzania jest minimalizacja realnych kosztów obsługi długu.

Sprowadza się ono do wyboru instrumentów dotyczących obszaru zaciągania długu

(rynek krajowy czy zagraniczny), sposobu oprocentowania (stały czy zmienny),

rozkładu zapadalności poszczególnych elementów długu. Po okresie wzrostu udziału

kosztów obsługi długu w PKB, od 1996 r. następuje systematyczny ich spadek

(tabela 3). Mimo wszystko, obsługa długu stanowi w 2002 r. zgodnie z ustawą

budżetową 13,9% ogółu wydatków. W 2001 r. było to 12,5%, a rok wcześniej 12,1%

Zmieniała się też struktura kosztów – wzrastał udział kosztów obsługi

zadłużenia krajowego ( 27% ogółu kosztów w 1991 r. do 76% w 1998 r.), obniżał się

udział kosztów obsługi zadłużenia zagranicznego (odpowiednio 73% i 24% ).16

Tabela 4.

Udział kosztów obsługi długu Skarbu Państwa w PKB w latach 1991-2000.

Wyszczególnienie 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000

( w % PKB)

Ogółem 1,2 2,9 3,6 4,1 4,7 3,7 3,5 3,3 3,1 2,8

krajowy 0,4 1,8 2,8 3,3 3,6 2,9 2,7 2,6 2,5 2,0

zagraniczny 0,9 1,0 0,8 0,8 1,1 0,9 0,8 0,7 0,6 0,8

Źródło : W. Ziółkowska, Finanse Publiczne – Teoria i Zastosowanie, Poznań 2000, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Bankowej, str. 252.

A jak na Zachodzie ?

Problem deficytu i długu nie jest czymś obcym dla gospodarek krajów

zachodnich. Zasada równowagi budżetowej była na ogół przestrzegana, a

odstępstwa od niej zdarzały się najczęściej w czasie wojen. Nie mniej jednak,

zjawisko deficytu budżetowego występuje, z różnym nasileniem w różnych krajach.

16

A. Majchrzycka-Guzowska, Finanse i Prawo Finansowe, Warszawa 1998, PWN, str.49.

Na przykład w Stanach Zjednoczonych począwszy od 1933 r. w ciągu 66 lat, budżet

tylko 8 razy zamknął się nadwyżką (ostatnio w 1969 r.), a 58 razy wystąpił deficyt.

Deficyt w relacji do PKB był największy na początku lat osiemdziesiątych ( w 1983 r –

6,1% PKB), od roku 1991 maleje ( 1,5% PKB w 1998 r.). Relacja długu publicznego

federalnego do PKB stale jednak się powiększa: 32, 6% PKB w 1981 r. oraz 69, 8%

PKB w 1998 r. co stanowi o wiele wyższą wartością niż w Polsce.17

Oto jak przedstawiał się dług publiczny w relacji do PKB w wybranych krajach

(dane dotyczą długu globalnego):

Tabela 5.

Dług publiczny brutto jako % PKB w wybranych krajach i wybranych latach okresu

1975 –1998.

Kraj 1975 1985 1995 1998

Stany Zjednoczone 40 50 63 65

Wielka Brytania 62 59 60 60

Niemcy 24 43 62 66

Japonia 22 67 80 93

Kanada 43 64 100 94

Źródło: S. Owsiak, Finanse Publiczne - Teoria i Praktyka, Warszawa 2000, PWN, str.

257.

Wypływa z tego wniosek, że nawet w krajach rozwiniętych o ustabilizowanej

gospodarce, dług publiczny (a także deficyt budżetowy) to zjawisko powszechne,

utrzymujące się przez wiele lat.

Podsumowanie

Równowaga budżetowa, deficyt budżetowy i dług publiczny wywołują wiele

emocji i są zawsze przedmiotem polemik politycznych. Jest to uzasadnione tym,

że budżet państwa jest w pewnym stopniu odzwierciedleniem działalności

państwa, stąd deficyt kojarzy się ze złą gospodarką finansową, a nadwyżka -

przeciwnie. Budżet, poza celami fiskalnymi polegającymi na dostarczaniu

17

S. Owsiak, op. cit ., str. 245.

państwu dochodów, pełni też funkcje regulacyjne w stosunku do podmiotów

gospodarczych. Równowaga w budżecie wpływa na ogólną sytuację

gospodarczą. Każdy deficyt i dług oznacza niską efektywność gospodarowania,

zwiększenie presji inflacyjnej, spadek tempa wzrostu gospodarczego. Obie

kategorie mają ujemny wpływ na poziom inflacji, stopy procentowe, bilans

obrotów bieżących kraju, kurs walutowy, a w konsekwencji i na możliwość

wydatków publicznych w przyszłości.

Równowaga ponadto, może być ważnym argumentem w grze politycznej

wewnątrz państwa oraz kryterium oceny danego kraju przez międzynarodowe

organizacje gospodarcze (np. Unię Europejską, OECD) i międzynarodowe

instytucje finansowe (np. MFI, EBOR, Bank Światowy).

LITERATURA :

Kosterna Urszula, „Deficyt budżetu państwa i jego skutki ekonomiczne”, Warszawa 1995, PWN.

Majchrzycka – Guzowska Alina, „Finanse i Prawo Finansowe”, Warszawa 1998,

PWN. Owsiak Stanisław, Finanse Publiczne – Teoria i Praktyka, Warszawa 2000, PWN.

Owsiak S., Kosek-Wojnar M., Surówka K., „Równowaga budżetowa, deficyt

budżetowy, dług publiczny”, Warszawa 1993, PWN. Ruśkowski Eugeniusz, „Finanse Publiczne i Prawo Finansowe ”, Warszawa 2000,

KiK.

Ziółkowska Wiesława, „Finanse publiczne – Teoria i Zastosowani ”, Poznań 2000, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Bankowej.

Wernik Andrzej, „Deficyt budżetowy i dług publiczny”, w Gospodarka Polski w okresie transformacji1997, Warszawa 1988, IRiSS.

Wojtyna A., Skutki deficytów budżetowych w gospodarce kapitalistycznej”, „Ekonomista”, 1998 r., nr 2.

Praca zbiorowa „Finase publiczne”, Wyższa Szkoła Bankowa – TNOiK Toruń 2005,

Redakcja Naukowa B. Winiarski, „Polityka Gospodarcza”, Wydawnictwo PWN Warszawa 2000r

M.Górski, „Rynkowy system finasowy”, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2007

Z. Mielczarczyk „Finase” Wydawnictwo Szkolene i Pedagogiczne S.A.

J. Mierzejewska – Majcherek „ Podręcznik Podstawy ekonomii” Centrum Doradztwa i Informacji Difin sp. z o. o. Warszawa 2007

Redakcja Naukowa R. Milewski, „ Podstawy ekonomii”, Wydawnictwo PWN

Warszawa 2000r

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome