Próba oceny efektów Planu Balcerowicza - Notatki - Finanse - Część 2, Notatki'z Finanse. Cracow University of Economics
Kamila_S
Kamila_S26 February 2013

Próba oceny efektów Planu Balcerowicza - Notatki - Finanse - Część 2, Notatki'z Finanse. Cracow University of Economics

PDF (423.4 KB)
11 strona
681Liczba odwiedzin
Opis
Plan Balcerowicza - założenia, cele, sposoby ich realizacji, jak również tło historyczne i sytuacja gospodarcza kraju w 1989 roku.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 11
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

Zmiany instytucjonalne w polskiej gospodarce realizowane były głównie poprzez przekształcenia własnościowe. Spośród trzech metod przekształceń stosowanych w Polsce (prywatyzacja, reprywatyzacja, tworzenie nowych przedsiębiorstw) wyraźnie dominowała ta pierwsza.

Działania prywatyzacyjne były niezbędnym warunkiem przemian wolnorynkowych,

miały więc

szerokie poparcie polityczne. Sprzyjała im wysoka stopa procentowa i otwarcie rynku wewnętrznego na zagraniczną konkurencję (zjawiska te powodowały, że duża liczba przedsiębiorstw państwowych znajdowała się na skraju bankructwa, co ułatwiało ich prywatyzację).

Stosowano dwie metody prywatyzacji - kapitałową i przez likwidację. Pierwsza z

nich

dotyczyła jedynie dużych firm w dobrej kondycji finansowej. Początkowo przekształcano je w tzw. jednoosobowe spółki Skarbu Państwa, a następnie sprzedawano ich akcje inwestorom krajowym lub zagranicznym. Niekiedy, w przypadku wyjątkowo dobrych firm, akcje sprzedawano w ofercie publicznej.

Prywatyzacja poprzez likwidację była łatwiejsza do przeprowadzenia i częściej ją

stosowano z

powodu słabych wyników finansowych większości przedsiębiorstw państwowych. Niosła ona jednak za sobą wysokie koszty społeczne (wzrost bezrobocia) i ekonomiczne (przewaga podaży nad popytem na likwidowane firmy). Dlatego też ten sposób prywatyzacji charakteryzował się niską skutecznością. Wykorzystywano tu przede wszystkim leasing peracowniczy - czyli przejmowanie przedsiębiorstw przez ich dotychczasową załogę. Większość udziałów obejmował zwykle zarząd oraz kadra kierownicza. Taka metoda przekształceń powodowała zwolnienie zakładu z płacenia popiwku i dywidendy; pieniądze zaoszczędzone w ten sposób przeznaczano jednak głównie na podwyżki płac, toteż taka prywatyzacja nie przynosiła poprawy wyników finansowych ani efektywności przedsiębiorstwa.

Ważnym elementem transformacji systemowej w Polsce była też komercjalizacja, czyli

przekształcenie firmy w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa w celu późniejszej prywatyzacji. Z założenia miała być to forma przejściowa, praktycznie jednak w wielu wypadkach na niej zakończono procesy zmian w przedsiębiorstwie.

Przekształcenia własnościowe przyniosły znaczącą poprawę ich efektywności,

racjonalizację

zatrudnienia, wzrost wydajności pracy, obniżkę kosztów i szerokie zastosowanie nowoczesnych technologii produkcji oraz metod zarządzania firmą.

3. Negatywne zjawiska w polskiej gospodarce w pierwszych latach transformacji.

Lata 1990 - 91 były dla polskiej gospodarki okresem recesji - spadła przede wszystkim wielkość produkcji przemysłowej a także znacznie zmalała produkcja rolnicza i liczba budowanych mieszkań. Pojawiło się nie znane dotąd bezrobocie.Wzrosły ceny realne. Upadło wiele

docsity.com

przedsiębiorstw. Słychać było głosy o drastycznym pogorszeniu się warunków bytowych dużych grup społeczeństwa. Za zjawiska te niejednokrotnie obarczano winą reformy gospodarcze i ich autora, jednak w rzeczywistości sytuacja była znacznie bardziej złożona.

3.1. Zjawiska, które by³y niemo¿liwe do unikniêcia.

Większości negatywnych zjawisk okresu transformacji gospodarka polska nie mogła

uniknąć.

Były one swoistym dziedzictwem po poprzednim systemie.

1) W latach 1990 - 91 zmniejszyły się zarówno nakłady inwestycyjne, jak i wielkość produktu krajowego brutto (spadła zwłaszcza produkcja przemysłowa). Większość źródeł mówiła dotąd o spadku PKB rzędu 18 -20%, a produkcji przemysłowej o prawie 30%.

Źródło: “Rocznik statystyczny GUS 1994”

2) Wysoki wzrost cen w pierwszych miesiącach transformacji oraz spadek płac realnych (o około 10%). Były to czynniki konieczne, aby zlikwidować gospodarkę niedoborów i doprowadzić do ustabilizowania rynku, czyli do zrównoważenia popytu z podażą oraz aby jednocześnie stłumić inflację.

3) Pojawienie się bezrobocia. W latach 1990 -92 łączne zatrudnienie w Polsce spadło o 10.4%.

Pod koniec 1992 roku oficjalnie zarejestrowana stopa bezrobocia wynosiła 13.6%.

W socjalizmie jawne bezrobocie pozostawało zjawiskiem nieznanym, powszechne było natomiast bezrobocie ukryte. Liczba zatrudnionych nie wynikała najczęściej z przyczyn ekonomicznych i znacznie przerastała rzeczywiste potrzeby przedsiębiorstw. I tak np. stopa ukrytego bezrobocia w przemyśle w 1989 roku szacowana jest na ponad 15%.1[7] Przejście do gospodarki rynkowej musiało się wiązać z przełożeniem bezrobocia ukrytego na jawne.

docsity.com

Źródło: “Rocznik statystyczny GUS 1994”

4) Pogorszenie się sytuacji sfery budżetowej. W związku ze spadkiem wpływów do budżetu pojawiła się konieczność redukcji wydatków. Obcinano zarówno dotacje, jak i płace pracowników sfery budżetowej.

3.2. Najwa¿niejsze zarzuty wobec planu Balcerowicza.

1) Zbyt duży zakres liberalizacji handlu zagranicznego, do której polska gospodarka nie była

przygotowana. Z jednej strony liberalizacja ta pomogła w osiągnięciu równowagi na rynku wewnętrznym, z drugiej zaś jednak mniej efektywni producenci krajowi byli wystawieni na niszczącą dla nich konkurencję zagraniczną. Wpływała ona bardzo negatywnie na krajową produkcję przemysłową i rolniczą.

2) Za zbyt wysoką uważaja niektórzy ekonomiści skalę dewaluacji połączoną z za długim

utrzymywaniem zaniżonego kursu dolara.2[8]

3) Bardzo duża skala ulg mających przyspieszać rozwój sektora prywatnego oraz brak

przeciwdziałania powstawaniu majątków tzw. nomenklaturowych kapitalistów.3[9]

4) Wysokie, hamujące rozwój inwestycji obciążenia podatkowe przedsiębiorstw państwowych -

zbyt duży podatek majątkowy w formie 40% dywidendy od funduszu założycielskiego.

5) Za mankament planu Balcerowicza krytycy uznają też zerwanie przez państwo z polityką

protekcjonizmu i jednolite traktowanie wszystkich podmiotów gospodarczych a także brak preferencji - np. w formie korzystnie oprocentowanych kredytów - dla niektórych, najwrażliwszych gałęzi gospodarki. Przede wszystkim niektóre branże przemysłu ciężkiego (przemysł wydobywczy, stoczniowy i hutniczy), budownictwo oraz rolnictwo były tymi gałęziami, które najboleśniej odczuły wprowadzenie mechanizmów rynkowych i otwarcie gospodarki na świat.

docsity.com

3.3. Opinie krytyczne wobec Planu Balcerowicza i jego realizacji:

Przytaczamy dwa głosy krytyków programu Balcerowicza:

1) “ ...olbrzymie koszty polityki rynkowej przebudowy instytucjonalnej i polityki stabilizacyjnej nie były nieuniknione. Ich rozmiary mobłyby być znacznie niższe ( . . . ) gdyby uniknięto wielu błędów zawartych w pakiecie stabilizacyjnym. ( . . . ) Nastąpiło wyraźne nadużycie zaufania społecznego” 4[10]

“Pogłębione studia dowodzą, że można było uzyskać więcej mniejszym kosztem. Możliwe było uzyskanie równowagi na rynku towarów i silniejsze zredukowanie stopy inflacji przy mniejszej skali recesji i bezrobocia, a to wszystko przy większym zaawansowaniu procesów rynkowej transformacji. Rzeczywistość jest jednak inna, tzn. gorsza, m. in. dlatego, że polityka gospodarcza popełniła wiele błędów technicznych, wynikających z niedostatecznego profesjonalizmu działań, oraz błędy braku wyobraźni i braku odpowiedzialności. Przestrzegano przed tym, nie są to zatem błędy, które można by usprawiedliwić czynnikami obiektywnymi“ 5[11]

2) “ ...dramatyczna sytuacja finansów publicznych systematycznie pogarsza się, powodując ogromny regres w służbie zdrowia, oświacie, nauce, kulturze, grożący zapaścią cywilizacji. ( . . . ) To wszystko oddala perspektywę wyprowadzenia kraju z kryzysu gospodarczego, powoduje coraz większą apatię społeczeństwa. ( . . . ) Narastające koszty społeczne realizacji programu Balcerowicza, który doprowadził do największej po drugiej wojnie światowej recesji gospodarczej i ogromnego bezrobocia, podważając sens realizacji całego programu” 6[12]

“Podstawową przyczyną załamania się programu Balcerowicza była ( . . . ) błędna koncepcja programu.“ 7[13]

3.4. Obiektywne czynniki zewnętrzne wpływające na nasilanie się recesji.

1) Załamanie się eksportu do ZSRR oraz dotkliwe pogorszenie się terms of trade. Był to czynnik o kolosalnym znaczeniu dla polskiej gospodarki przed 1989 rokiem w ogromnym stopniu uzależnionej od wymiany handlowej ze Związkiem Radzieckim. W 1990 roku szacowano, że na skutek zaniechania przez ZSRR handlu wymiennego, Polska będzie musiała wydać około 4 mld dolarów na zakup samej tylko radzieckiej ropy. Ogółem negatywny wpływ tego załamania, jak się ocenia, kosztował nas 3.5 - 5% PKB (chociaż można zauważyć, że dla mniejszych krajów naszej części Europy szok ten był jeszcze poważniejszy).

2) Aneksja Kuwejtu przez Irak i wojna w Zatoce Perskiej. Społeczność międzynarodowa potępiła agresję Iraku w trzech rezolucjach Rady Bezpieczeństwa ONZ. W rezolucji z 6 sierpnia 1990 roku zapowiedziano twarde sankcje gospodarcze wobec Iraku. Rezolucji tej musiała się podporządkować Polska, która miała bardzo rozbudowane stosunki gospodarcze z Irakiem - polegały one głównie na obrotach towarowych, ale także na dużych kontraktach inwestycyjnych (w takich dziedzinach jak energetyka, budowa szlaków komunikacyjnych i planowanie przestrzenne). Straty spowodowane zerwaniem kontraktów ocenia się na około 2 miliardy dolarów; do tego należy doliczyć pół miliarda dolarów długu, którego Irak nie oddał Polsce w postaci dostaw ropy - co spowodowało, że tę ropę Polska musiała kupować gdzie indziej, już po dużo wyższej cenie.

docsity.com

3) Proces jednoczenia się Niemiec. 3 października 1990 roku, po połączeniu się NRD z RFN powstało za naszą zachodnią granicą potężne gospodarczo mocarstwo. W okresie, gdy istniały dwa państwa niemieckie, Polska utrzymywała z oboma ożywione kontakty gospodarcze. Jednak gdy NRD weszła do systemu gospodarczego RFN i jednocześnie EWG, nasze powiązania z jej obszarem zmieniły się zdecydowanie na niekorzyść Polski. NRD ustaliła zawyżony kurs rubla transferowego, co przyniosło Polsce, mającej w handlu z NRD sporą nadwyżkę liczoną właśnie w rublach transferowych, spore straty. Zmieniała się też struktura gospodarki NRD, zamykano m.in. kopalnie soli potasowych i zakłady chemiczne, z którymi współpracowały polskie przedsiębiorstwa. Zostało również zerwanych wiele kontraktów na świadczone przez stronę polską usługi budowlane i montażowe.

4) Sytuacja polityczna w Polsce - czyli wywołana przez Lecha Wałęsę wojna na górze. W obozie solidarnościowym narastały spory. Coraz częściej krytykowano rząd, w tym oczywiście także ministra finansów i stosowane przez niego metody. Nie mogło to sprzyjać konsekwentnemu wprowadzaniu w życie reform gospodarczych.

3.5. Kwestia wiarygodnosci danych statystycznych z okresu transformacji.

“ Są trzy rodzaje kłamstw: zwykłe kłamstwa, wielkie kłamstwa i statystyka“

Duża część danych, na które powołują się ekonomiści, oceniając Plan Balcerowicza, nie oddaje dobrze prawdziwego obrazu gospodarki z badanego okresu. Efekty pozytywne, takie jak rozwój sektora prywatnego, likwidacja niedoborów czy poprawa jakości i rozszerzenie asortymentu towarów na rynku nie dają się w pełni uchwycić . Z drugiej natomiast strony efekty negatywne są przedstawiane jako nowe, nie istniejące wcześniej zjawiska.

Większość oficjalnych danych mówi o spadku PKB w latach 1990 - 91 o 18 - 20%, podczas gdy nowsze szacunki GUS i PAN podają wielkość 5 - 10%. Te rozbieżności wynikały z tego, iż urzędy statystyczne koncentrowały się w mniejszym stopniu niż powinny na szybko rozwijającym się sektorze prywatnym (w którym w dodatku producenci mieli oczywiste powody do zaniżania - tam gdzie to było możliwe - faktycznych rozmiarów produkcji). Ponadto statystyki zawyżały płace realne w roku 1989 - a więc tuż przed reformą (lata 1988 - 89 to wzrost płac nominalnych znacznie szybszy od wzrostu cen), co zniekształcało wskaźniki spadku płac realnych w okresie transformacji (podawano, że w 1990 roku wynosił on 25%, w rzeczywistości był ponad 2.5 raza mniejszy). Trudno też mówić o pełnej wiarygodności danych dotyczących stopy bezrobocia ze względu na sporą liczbę osób pracujących w szarej strefie.

docsity.com

Źródło: “Rocznik statystyczny GUS 1994”

3.6. Źródła protestów społecznych.

Niezadowolenie społeczne, towarzyszące realizacji Planu Balcerowicza, wiązane jest w powszechnej opinii z pogorszeniem się warunków życia części społeczeństwa. Ma ono jednak inne, równie ważne, a może nawet ważniejsze przyczyny.

W nowym ustroju środki masowego przekazu, które zaczęły teraz w pełni wykorzystywać prawo do wolności słowa, mogły koncentrować się na ukazywaniu zjawisk i tendencji negatywnych (np. przestępczość, bardzo ciężkie warunki bytu niektórych grup społeczeństwa) - co chętnie czyniły. Na wolnym rynku, jak się okazało, lepiej sprzedawały się złe informacje. Sprawiało to, że opinia publiczna mogła utożsamiać zwiększoną widoczność negatywnych zjawisk z ich rzeczywistym wzrostem.8[14]Na nastroje społeczne źle wpływało też szybkie “dorabianie się“ bardziej przedsiębiorczych jednostek - widoczna poprawa sytuacji ekonomicznej innych osób wywołuje często wrażenie, że to nasza sytuacja uległa pogorszeniu. Ponadto możliwe stało się wreszcie głośne wyrażanie niezadowolenia z polityki rządu: oponenci Leszka Balcerowicza byli więc bardzo dobrze słyszalni w całym społeczeństwie i mogli wywierać spory wpływ na opinię publiczną.

4. Sukces Planu Balcerowicza.

Podsumowując: jesteśmy przekonani, że Plan Balcerowicza - mimo wysuwanych pod jego

adresem zarzutów - zakończył się sukcesem. Jest kilka najważniejszych elementów, które się na ów sukces składają:

Uruchomienie i rozwój mechanizmów rynkowych kształtujących odtąd polską gospodarkę. Ceny ustalały się na poziomie równowagi podaży i popytu, zniknął problem powszechnych niedoborów, po wprowadzeniu wolnego rynku towarów konsumpcyjnych doszło do zjawiska najbardziej spektakularnego - likwidacji kolejek.

Zahamowanie inflacji, będącej ogromnym niebezpieczeństwem dla całej gospodarki.

Umocnienie złotego, wprowadzenie jego wymienialności wewnętrznej, a potem także zewnętrznej, ustabilizowanie kursu dolara

docsity.com

Likwidacja deficytu budżetowego - w roku 1990 udało się nawet osiągnąć niewielką nadwyżkę budżetową.

Otwarcie gospodarki na świat. Dodatnie saldo wymiany handlowej z zagranicą oraz napływ zagranicznych inwestycji.

Rozpoczęcie procesów prywatyzacyjnych i demonopolizacyjnych w gospodarce.

Powstanie rynku kapitałowego.

Pozytywne zmiany w strukturze gospodarki - zarówno pod względem działowo -gałęziowym, własnościowym jak i organizacyjnym.

Od roku 1992 w polskiej gospodarce, po okresie recesji i tzw. urealniania produkcji (stała się ona kategorią ekonomiczną) nastąpił okres stałego wzrostu gospodarczego. W roku 1993 PKB wzrósł o 3.8%, a w 1994 o 5.2%.

Kształtowanie się inflacji w Polsce

1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 Tempo wzrostu cen w

% 117,5 125,3 161,3 343,8 717,8 171,1 142,4 134,6

Źródło: “Rocznik statystyczny GUS 1994”

Deficyt budżetowy w Polsce w % PKB

1988 1989 1990 1991 1992 1993 0,264946 -3,02454 0,402027 -3,75731 -6,0129 -2,78729

Źródło: “Rocznik statystyczny GUS 1994”

Zadłużenie zagraniczne Polski w milionach USD

docsity.com

1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 25059 25953 26435 26396 26808 29296 33526 39214 39500 41400 46100 43000 48200

Źródło: “Rocznik statystyczny GUS 1994”

Struktura PKB w Polsce w %

1989 1990 1991 1992 Przemysł 41,0 43,6 39,2 39,6

Budownictwo 9,6 9,5 10,9 11,2 Rolnictwo 12,2 7,3 8,4 7,3 Pozostałe 37,2 39,6 41,5 41,9

Źródło: “Rocznik statystyczny GUS 1994”

Oficjalny kurs dolara w złotych

Miesiące 1989 1990 1991 1992 1993 Styczeń 507,88 9500 9500 11483 15832

Luty 560,00 9500 9500 13200 16404 Marzec 572,55 9500 9500 13497 16626

Kwiecień 680,00 9500 9500 13729 16541 Maj 850,00 9500 11105 13827 16887

Czerwiec 844,60 9500 11458 13512 17777 Lipiec 829,65 9500 11301 13618 18209

Sierpień 1054,37 9500 11270 13449 19760 Wrzesień 1800,00 9500 11096 13909 19735

Październik 2400,00 9500 11203 14867 20497 Listopad 3800,00 9500 11154 15454 20982 Grudzień 6500,00 9500 10957 15767 21344

Źródło: “Rocznik statystyczny GUS 1994”

docsity.com

Struktura geograficzna handlu zagranicznego Polski w latach 1989-1993 w %

Eksport Import 1989 1990 199

1 199 2

1993 198 9

199 0

199 1

199 2

1993

Kraje rozwinięte 49,1 65,3 73,8 72 75,1 53,1 67,1 68,4 72,3 76,2 Kraje UE 32,1 47,2 55,7 57,6 63,2 33,9 45,6 40,7 52,8 57,2

Kraje rozwijające się

10,3 13,3 9,4 12,9 11,6 7,6 10,6 12,3 11,3 10,3

Byłe kraje RWPG i 34,8 21,4 16,8 15,1 13,3 34,8 22,3 19,3 16,4 13,5

Źródło: “Rocznik statystyczny GUS 1994”

Dynamika produkcji sprzedanej przemysłu w cenach stałych w %

1990 1991 1992 1993 Przyrost w stosunku do roku

poprzedniego -24,2 -11,9 4,2 6,2

Rok poprzedni = 100 75,8 88,1 103,9 106,2 Rok 1989 = 100 75,8 66,7 69,3 73,6

Źródło: “Rocznik statystyczny GUS 1994”

Bezrobotni zarejestrowani w tysiącach

1990 1991 1992 1993 czerwiec 568,2 1574,1 2296,7 2701,8 grudzień 1126,1 2155,6 2509,3 2889,6

Źródło: “Rocznik statystyczny GUS 1994”

docsity.com

Bibliografia:

1. Balcerowicz Leszek “800 dni” Polska Oficyna Wydawnicza BGW Warszawa 1992

2. Balcerowicz Leszek “Socjalizm, kapitalizm, transformacja. Szkice z przełomu epok” PWN

Warszawa 1997

3. Bożyk Paweł “Polityka gospodarcza Polski 1995 - 2000” Prywatna Wyższa Szkoła Handlowa Warszawa 1995

4. red. Belka Marek, Trzeciakowski Witold “Dynamika transformacji polskiej gospodarki”

Poltext Warszawa 1997

5. Gach Zbigniew “Leszek Balcerowicz. Wytrwać” Oficyna Wydawnicza Interim

Warszawa 1993

6. Glikman Paweł, Kabaj Mieczysław, Muszkiet Tadeusz “Ciągłość i transformacja gospodarki” Wydawnictwo Key Text Warszawa 1997

7. red. Jakóbik Witold “Transformacja systemowa gospodarki. Spojrzenie retrospektywne” Fundacja Friedricha Eberta Warszawa 19977.

8. Kaleta Józef “Przyczyny załamania programu Balcerowicza” Materiały i prace Instytutu Funkcjonowania Gospodarki Narodowej, tom LXVI: Założenia a rezultaty polityki gospodarczej w okresie transformacji. Oficyna Wydawnicza SGH Warszawa 1994

9. Kołodko Grzegorz “Transformacja polskiej gospodarki. Sukces czy porażka?” Polska Oficyna Wydawnicza BGW Warszawa 1992

10 Lisowska Maria “Fluktuacje inwestycji w gospodarce polskiej” Oficyna Wydawnicza SGH Warszawa 1996

11.Materiały i prace Instytutu Funkcjonowania Gospodarki Narodowej, tom LXVI: “Założenia a rezultaty polityki gospodarczej w okresie transformacji” Oficyna Wydawnicza SGH Warszawa 1994

12.Müller Aleksander “Makroekonomia” Oficyna Wydawnicza SGH Warszawa 1994

docsity.com

13.Nasiłowski Mieczysław “Czy terapia szokowa była w Polsce uzasadniona? Transformacja gospodarki.” PAN i Fundacja Friedricha Eberta Warszawa 1997

14.Nasiłowski Mieczysław “Transformacja systemowa w Polsce” Wydawnictwo Key Text Warszawa 1995

15.Rocznik statystyczny GUS 1990, 1991, 1992, 1993, 1994

16.Ziółkowska Wiesława “Polityka budżetowa w okresie transformacji systemowej polskiej gospodarki” Warszawa 1995

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome