Literatura średniowieczna i renesansu - egzamin - Historia literatury polskiej - Część 1, Notatki'z Historia literatury polskiej. University of Warsaw
Warsawa
Warsawa1 March 2013

Literatura średniowieczna i renesansu - egzamin - Historia literatury polskiej - Część 1, Notatki'z Historia literatury polskiej. University of Warsaw

PDF (553.2 KB)
10 strona
3Liczba pobrań
1000+Liczba odwiedzin
Opis
Notatki dotyczące literatury średniowiecznej i renesansowej.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 10
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

1

LITERATURA ŚREDNIOWIECZA

1. Anonim tzw. Gall - Kronika polska 1112 – 1116

Napisana po łacinie, przez nieznanego autora, prawdopodobnie benedyktyna pochodzącego z Francji

Środkowej.

Powstała prawdopodobnie na zamówienie.

Cele „Kroniki”:

- opis dziejów Bolesława Krzywoustego (w „Kronice”: Marsowy Syn);

- obejmuje okres 250 lat

- napisana w duchu panegirycznym

Jest to pierwsze dzieło polskiej literatury narodowej.

Cechy:

 Staranny obraz autora (pisarz, poeta)

 Samoświadomość pisanego dzieła – że jest ważne dla historii

 Wyeksponowanie siebie

 Przedmowy są napisane prozą

 „skróty” wierszowane

 składa się z III ksiąg (części)

 zawiera opis zabójstwa Zbigniewa i pokutę Bolesława Krzywoustego

 dokładnie opisuje bitwy z Pomorzanami. W „Kronice” brak jest dat rocznych. Napisana jest proza rytmiczną.

Pierwsze wydanie „Kroniki” – Gdańsk, 1749 r.

2. Bogurodzica 1 połowa XIII

Nieznany jest:

- autor

-miejsce powstania

- data powstania

Najstarsze pierwsze dwie zwrotki datuje się na drugą połowę XIII w.

Jest to pieśni religijna, która jest tropem do Kyrieleison.

Została utrwalona na piśmie na początku XV wieku, w 1407 r.

Pieśń liczy 15 strof:

 Pierwsza, najstarsza część - archaiczna, datuje się na ~XI-XIII w.w. obejmuje dwie zwrotki

 Druga część, „wielkanocna” obejmuje cztery zwrotki, datuje się na ~XIV w.

 Trzecia część, „pasyjna” obejmuje dziewięć zwrotek, datuje się na ~XIV-XV w.w. Pieśń zawiera przedstawienie DEESIS – Chrystusa, Maryi i Jana Chrzciciela.

3. Wincenty zwany Kadłubkiem - Kronika polska1190-1205

Kronika powstała na zlecenie Kazimiera Sprawiedliwego.

Cechy „Kroniki”:

- podzielona na 4 księgi:

I, II, III - dialog prowadzony przez arcybiskupa Jana i biskupa krakowskiego Mateusza

IV – narracja zamiast dialogu.

- każda księga zawiera incypit.

KSIĘGA I

Przedstawia pochodzenie narodu polskiego, zawiera legendy o Popielu (Pompiliuszu), o

Kraku (Grakchu) i smoku, o Wandzie, o podstępie Lestka z kolcami. Kwestie dynastyczne są

na dalszym planie.

KSIĘGA II

Opisuje dzieje od założenia dynastii Piastów po konflikt Bolesława Krzywoustego z bratem

Zbigniewom i jego upadek.

KSIĘGA III

docsity.com

2

Opisuje dzieje zwycięstw Krzywoustego na Pomorzu, okres rozbicia dzielnicowego po

śmierci księcia krakowskiego Bolesława Kędzierzawego w 1173 r.

KSIĘGA IV

Opisuje wstąpienie na tron krakowski księcia Mieszka III Starego w 1173 r., urywa się na

wydarzeniach 1202 r. (dotyczy ustąpienia Władysława III Laskonogiego z księstwa

krakowskiego).

Na początku dzieła jest Prolog (wspomniane są Kordus, Alkibiades, Diogenes).

„Kronika” zawiera wstawki wierszowane, jest to około 40 fragmentów poetyckich. Wśród nich

wybitne – z Księgi IV na śmierć Kazimierza Sprawiedliwego.

4. Chrestomatia staropolska. Teksty polskie do roku 1543:

Psałterz floriański przełom XIV / XV

Psałterz Floriański powstał ok. 1399-1405.

Zawiera:

- zbiór psalmów

- symbol wiary św. Atanazego

- kilka kantyków

- dwa prologi Ludolfa Saksończyka

Zawiera najstarszy polski przekład psalmów. Powstał w klasztorze w Kłodzku. Był przeznaczony

prawdopodobnie dla królowej Jadwigi.

Charakterystyczne zwroty: Gospodnie, Gospodzin

Zawiera bohemizmy i dialektyzmy środkowo-małopolskie. Znajdował się w opactwie Sankt-Florian w

Austrii, stąd nazwa Floriański.

Psałterz puławski przełom XV / XVI

Psałterz Puławski powstał pod koniec XV lub w pierwszej połowie XVI w.

Oparty na starym prawzorze, wspólnym dla Psałterza Floriańskiego.

Zawiera:

- przekład psalmów i kantyków ze Starego Testamentu.

- Każdy psalm opatrzony argumentem, zawierającym alegoryczny wykład psalmu.

Był przeznaczony dla osoby świeckiej lub duchownego świeckiego. Jest to dzieło jednego pisarza.

Od XVII wieku znajdował się w bibliotece Czartoryskich w Puławach. Napisany jest jezykiem

bardziej zrozumiałym, niż Floriański.

Kazania świętokrzyskie 1 połowa XIV

Zostały odnalezione w łacińskim Kodeksie z biblioteki benedyktyńskiego klasztoru Świętego Krzyża

na Łysej Górze.

Rękopis „Kazań” był pocięty na paski użyte jako zagiętki dla Kodeksu.

Rękopis „Kazań” w języku polskim.

Cechy charakterystyczne:

- liczne skróty i skrótowce;

- mocno rozbudowany system abrewiacyjny.

„Kazania Świętokrzyskie” składają się z:

6 kazań na dzień:

1 – św. Michała (zachowany koniec)

2 – św. Katarzyny (zachowana całość)

3 – św. Mikołaja (zachowany początek)

4 – Bożego Narodzenia (zachowany koniec)

5 – Trzech Króli (zachowany początek i koniec)

6 – Matki Boskiej Gromnicznej (zachowany początek)

Kazanie są pisane prozą, mają charakter intelektualny. Zawiera liczne archaizmy.

W kazaniu na dzień. Św. Katarzyny podział grzeszników, w zależności od pogrążenia w grzechu:

grzesznik siedzący, leżący, śpiący, umarły.

docsity.com

3

Kazania gnieźnieńskie początek XV

Data powstania Kazań Gnieźnieńskich – początek XV w., krótko po 1409 r.

Kazania składają się z 10 polskich homilii. Nazwa zbioru pochodzi od biblioteki katedralnej w

Gnieźnie, gdzie przechowywano kodeks łaciński, do którego wpisano polskie teksty „Kazań”.

Skład Kazań Gnieźnieńskich:

1 i 2 – o Bożym Narodzeniu;

3 – o św. Janie Chrzcicielu;

4 – o św. Marii Magdalenie;

5 – o św. Wawrzyńcu;

6 – o św. Bartłomieju;

7, 8 – o Bożym Narodzeniu;

9, 10 – o św. Janie Ewangeliście.

Kazania były przeznaczone dla słuchaczy niewykształconych.

Początek każdego tekstu zaczyna się od: „Dziatki miłe!”

Zwroty Ty, Wy we wstępach i zamknięciach kazań. Dominująca forma MY.

O Chrystusie: Kryst.

Charakterystyczne konstrukcje: ”jest ona była...”, „jest był...”

Rozmyślanie przemyskie przełom XV / XVI

Rozmyślania Przemyskie o żywocie Pana Jezusa.

Data powstania: XV w., zachowana kopia pochodzi z początku XVI w.

Składa się z 3 ksiąg.

Utwór jest przykłademprozy narracyjnejo konstrukcji biograficznej, przedstawiający całość

żywotów Zbawiciela i Maryi.

KSIĘGA I: „Księgi o świętej Dziewicy Maryjej”

KSIĘGA II: „Księgi o żywocie błogosławionej Dziewice”

KSIĘGA III: „Księgi tej isnej wielebnej Dziewice Maryjej a także skutcech Syna jej, Pana naszego”

W „Rozmyślaniach Przemyskich” istotna jest rola dialogów. Zawierają bardzo szczegółowe opisy

wyglądu Maryi i Chrystusa, jest to opis pochwalny.

Rozmyślania Przemyskie były przechowywane w bibliotece kapituły greckokatolickiej w Przemyślu,

stąd nazwa zbioru.

Nazwy rozdziałów w „Rozmyślaniach Przemyskich”: CZCZENIE.

Rozmyślania dominikańskie ok. 1532

Data powstania: krótko przed 1532 r. Odnalezione w klasztorze dominikanów (św. Trójcy) w

Krakowie.

Stanowią przykład prozaicznej literatury pasyjnej.

Dają bardzo dokładny opis cierpień Chrystusa, zwłaszcza fizycznych – opis realistyczny,

plastyczny i często bardzo drastyczny, jednocześnie wyolbrzymiający.

Utwór posiada cechy religijności ludowej.

„Rozmyślania Dominikańskie” zawierają 117 miniatur – ilustracji. Opisuje makabryczne szczegóły:

krew, mózg (np. ukoronowanie wieńcem cierniowym).

 Jędrzej Gałka z Dobczyna - Pieśń o Wiklefie ok. 1449

Andrzej (Jędrzej) Gałka z Dobczyna (~1400-1451).

Studiował w akademii Krakowskiej, później był jej profesorem. Sprzyjał husytyzmowi.

Utwór poświęcony został Janowi (Johnowi) Wiklefowi – angielskiemu herezjarchy. Utwór

wierszowany, dzieli się na 3 części:

Zwrotki 1-5 – pochwała Wiklefa

Zwrotki 6-10 – przeciwstawienie Kościoła Chrystusa kościołowi Papieża-Antychrysta.

Zwrotki 11-14 – chrześcijański sposób walki z Antychrystem.

docsity.com

4

Wyraz kluczowy: Antykryst

Legenda o św. Aleksym ok. 1454

Legenda jest znacznie starsza, ok. X w. była znana na Zachodzie, a powstała ok. V-VI w.w. w Syrii.

Polska wersja – tzw. „małżeńska”, list z ręki Aleksego wyjmuje żona. W wersji „papieskiej” list

wyjmuje papież.

Na początku opis cudownego narodzenia Aleksego, po interwencji św. Idziego.

Legenda jest napisana asylabicznie, najwięcej jest 8-zgłoskowców.

Dialog Mistrza Polikarpa ze Śmiercią ok. 1465

Łacińska nazwa - De Morte prologu

Powstanie utworu: ok. 1463-1465

Istniał prozaiczny prawzór łaciński „Collegium de morte” („Rozmowa o śmierci”).

Polskie dzieło ma więcej walorów artystycznych, niż łaciński wzór. Jest to również najdłuższy znany

średniowieczny wiersz polski (498 wersów), napisany jest przeważnie ośmiozgłoskowcem.

Składa się z trzech części:

1 – wstęp (poetyckie „Ja”) z inwokacją do Boga o natchnienie i do słuchaczy

2 – narracja – prezentacja postaci dialogu i wprowadzenie w sytuację.

3 – obszerny dialog.

W tekście brak jest zakończenia.

Skarga umierającego ok. 1470

Istnieją 2 przekazy tego dzieła.

1 – razem z „Dialogiem Mistrza Polikarpa ze Śmiercią” zapisany w 1463 r. – płocki przekaz.

2 – w bibliotece kapitulnej we Wrocławiu, został zapisany w 1461-1470.

1 płocki przekaz – to pieśń o układzie abecadłowym, czyli pierwsze litery poszczególnych zwrotek

są w porządku alfabetycznym, od A do Z.

Pieśń liczy 23 strofy, napisana jest ośmiozgłoskowcem, rym AABB.

Pieśń to monolog konającego dającego upust swej rozpaczy o to, że za życia nie zapewnił duszy

zbawienia.

 Władysław z Gielniowa - Żołtarz Jezusów 1488

„Jezusa Judasz przedał…” autorstwa Władysława z Goleniowa (1440-1505)

Władysław był członkiem zakonu benedyktynów. Był autorem licznych pieśni religijnych w języku

polskim, i łacińskich wierszy; przechowało się 6 polskich i 13 łacińskich utworów.

Data powstania pieśni – 1488. Jest to pieśń epicka.

Pieśń liczy 68 wersów w 17 strofach, rym ABAB, 13=7+6.

Żołtarz oznacza - PSAŁTERZ

Cechą charakterystyczną utworu jest compassio – współcierpienie z Jezusem, zwroty:

„Dusza miła, oglądaj…”

„O dusza moja, patrzaj, płaczy..”

„…patrzy, duszo, pilnie…”

Inne wiersze Władysława z Gleniowa datowane na koniec XV - początek XVI ww.

1) Już się anieli wiesielą… O Wniebowstąpieniu Maryj Panny, obecny – Jan Ewangelista, Anioł Boży, Apostołowie, monolog

Jezusa, motyw spalenia ciała i ukarania Żydów.

2) Augustus kiedy królował Przybycia Józefa z Maryją do Betlejem, narodziny Jezusa. Sprzeciw przeciwko opinii, że Maryi przy

porodzie służyły kobiety.

docsity.com

5

5. Średniowieczna pieśń religijna polska

Zdrów bądź, królu anielski – data powstania 1424 r.

Późniejsze pieśni – bernardyńskie.

 kolędy 2 połowa XV

Rotuła kolędowa – 5 pieśni, datowane na 2 połowę XV w.

Zstałać się rzecz wielmi dziwna – 1442 r.

 pieśni pasyjne przełom XV-XVI

Pieśni pasyjnie często powstawały na przełomie XV i XVI ww. w klasztorach bernardyńskich, np. z

początku XV w.:

„Mękę Bożą spominajmy”

„Wspominając Boże słowa”

 wielkanocne 2 połowa XV

 maryjne przełom XV-XVI

 planctus - Posłuchajcie, bracia miła lata 70. XV

Posłuchajcie, bracia miła – inna nazwa – Lament świętokrzyski Pochodzi z biblioteki benedyktyńskiego klasztoru św. Krzyża na Łysej Górze. Spisany przez Andrzeja ze Słupi,

przeora klasztoru.

Jest to sekwencja licząca 38 wersów.

Jest to plankt – monolog Matki Boskiej opłakującej śmierć Chrystusa. Ten utwór mógł się wywodzić z dramatu

liturgicznego – misterium wielkopiątkowego.

6. Toć jest dziwne a nowe. Antologia literatury polskiego średniowiecza

Hymn do św. Stanisława XIV

Hymn do św. Stanisława – XIV w. „Gaude mater Polonia”

O cudzie poćwiartowanego św. Stanisława, ciało którego się zrosło po poćwiartowaniu; cudowny

pierścień jego uzdrawia. Utwór anonimowy.

 sekwencje

O św. Stanisławie 1253

Sekwencja o św. Stanisławie – autor prawdopodobnie Wincenty z Kielc. Data powstania: ok. 1253 r.

Nagrobek Zawiszy Czarnemu 1428

Zawisza Czarny z Garbowa – słynny rycerz, wzór cnót rycerskich. Zginął wałcząc z Turkami (odcięto

mu głowę, ciało porzucono na pastwę zwierza i ptactwa).

 teksty hagiograficzne:

Nawiedzenie Grobu przełom XIV-XV

„Nawiedzenie grobu” to dramat liturgiczny, ukazuje Zmartwychwstanie Jezusa z groby; utwór

opatrzono scenicznym komentarzem.

Tragedia Piotra Włostowica początek XVI

Tragedia Piotra Włostowica – historia prozaiczna, napisana w klasztorze wrocławskim św.

Wincentego w Polsce. Data powstania: początek XVI w.

Piotr Włostowic był wojewodą Krzywoustego. Oślepiony przez Władysława II w 1145 r.

Żywot św. Wojciecha 1004

docsity.com

6

Żywot I św. Wojciecha – data powstania 998-999, Rzym, autorstwa Jana Kanapariusza. W Polsce

tekst był kopiowany w XIV-XV ww.

Żywot II św. Wojciecha – 1004 r., autor Brunon z Kwerfurtu.

Żywot pięciu braci 1006

Żywot pięciu braci – męczenników Benedykta, Jana, Izaaka, Mateusza i Krystyna. Napisany w 1006

r. przez Brunona. Bracia zginęli w Polsce podczas pierwszego pobytu w 1003 r., byli misjonarzami.

LITERATURA RENESANSU

1. Klemens Janicki (Janicjusz) [1516-1543] - Tistium liber (Księga żalów) 1542

„Żale, elegie, epigramaty” – wydrukowane w Krakowie w 1542 r.

Janicjusz pisał po łacinie. Miał mecenasów: arcybiskupa Andrzeja Krzyckiego, po jego śmierci –

Piotra Kmitę.

Wiersze i epigramaty były adresowane, dedykowane bądź zawierały aluzje do konkretnych osób.

Janicjusz miał świadomość twórcy-kreatora oraz wartości swej twórczości. Poeta cierpiał na puchlinę

wodną, zmarł młodo.

Osiągnął wysoką sprawność poetycką w języku łacińskim, kończy i wieńczy etap poetów łacińskich,

zaczyn się - dwujęzycznych. Janicjusz był pochodzenia chłopskiego, ojciec wysłał go do szkoły.

Później, w roku 1540 uzyskał on tytuł „doktora stuk wyzwolonych i filozofii”. Pierwszy polski poeta i

do tego niskiego pochodzenia, uhonorowany złotym wawrzynem z rąk papieża.

ELEGIA I

Monolog do książki, jak ma postępować, by nie zginąć w świecie.

ELEGIA II

O chorobie, własny portret, inwokacja do Boga i Maryi.

ELEGIA III

Do Piotra Kmity – prośba o przychylność mecenasa, tłumaczenie się z milczenia. Wątki starożytne:

Apollo, Feb.

ELEGIA IV

List z Włoch, skarga na chorobę. Zaufanie do lekarzy, nadzieja powrotu z Padwy do domu.

ELEGIA V – do Piotra Myszkowskiego

Opisuje podróż z Włoch do Polski, jej trudy i utrapienia (w Styrii), swe nadszarpnięte chorobą

zdrowie.

ELEGIA VI – do Łazarza Bonamiko

Podziękowanie za pomoc w Padwie, list napisany do Włoch z Krakowa. Porównanie Bonamiko do

ojca.

ELEGIA VII – „O sobie samym do potomności”

Jest to najważniejsza elegia cyklu.

W niej Janicjusz opisuje swój życiorys, drogę nauki, pierwsze sukcesy poetyckie, pisze własne

EPITAFIUM na nagrobek, ukazuje własny portret przed chorobą; chwali lekarza, mimo że nie zdołał

go uleczyć.

ELEGIA VIII – do Jana Antonina (lekarza)

Adresowana do lekarza, który był Węgrem – na zajęcie Budy przez Turków. Pochwała Chrystusa.

Antropomorfizacja Budy – miasto jako kobieta.

ELEGIA IX – do Seweryna Bonera

Na śmierć Łaskiego. Opisane są losy Węgier i Polski, sprawa turecka, (Łaski posłużył się nimi, by

odnieść zwycięstwo). Janicjusz usprawiedliwia Łaskiego, porównuje go do Ulissesa (Odyseusza).

ELEGIA X – do Rafała Wargawskiego

Wargawski

Podróżuje do rodzinnych stron Janicjusza. Poeta prosi go o szybki powrót, ponieważ przyjaciele są

jego jedyną pociechą w chorobie. Tęsknota za własną wsią, rodzinnym kątem. Matka i brat jeszcze

żyją, ojciec zmarł. Epitafium dla ojca.

2. Antologia poezji polsko-łacińskiej 1470-1543:

docsity.com

7

CECHY OGÓLNE:

- wprowadzenie realiów antycznych do poezji;

- zła znajomość polszczyzny (oprócz Krzyckiego i Janicjusza);

- większość poetów polsko-łacińskich pisała wyłącznie po łacinie;

- była to poezja wydarzeń aktualnych, zarówno wagi państwowej, jak i osobistych doznań,

dawała ona prawdziwy obraz epoki, opisywała konkrety.

- charakterystyczny dla niej były panegiryzm oraz samowychwalanie;

 Filip Kallimach 1471

Filip Buonaccorsi – Kallimach – Włoch, członek akademii Rzymskiej. Uciekła z Rzymu do Polski

(konflikt z papieżem). Miał w Polsce kochankę – Fanię, do niej pisał wiersze. Do Polski przybył w

roku 1470. Pisał wiersze ku czci arcybiskupa Grzegorza, który uratował go przed wydaniem

papieżowi Pawłowi II.

Utworu: np. o pocałunkach Fanii. Nowa kochanka w Krakowie – Drusilla, potem Roksana –

dowiadujemy się o nich z wierszy poety.

Elegie i epigramaty do Fanii – 1470-1471.

Cecha charakterystyczna: bardzo długie wersy, 16-17-zgłoskowe.

Mecenasem poety był Grzegorz z Sanoka.

 Jan z Wiślicy 1516

Jan z Wiślicy (1475~1533)

Napisał poemat Bellum Prutenum („Wojna pruska”), r. 1516. w poemacie najważniejszy jest opis

bitwy grunwaldzkiej. Epigram na zawistnego – drugie dziełko, krótkie, zawistny to Zoil.

 Mikołaj Hussowski 1523

Mikołaj Hussowski (~1475-85-1533)

Napisał Pieśń o żubrze (1523 r.). zamówiony dla papieża Leona X poemat o egzotycznym

zwierzęciu, zawiera opisy żubra, litewskich pejzaży, scen myśliwskich, wzmianki o księciu Witoldzie

i ludzie litewskim.

 Andrzej Krzycki początek XVI

Andrzej Krzycki (1482-1537)

Miał szlacheckie pochodzenie (jako nieomal jedyny z poetów (polsko-łacińskich) na przełomie XV i

XVI ww.)

Pisał panegiryki – dla Barbary Zaploy, Bony Sforzy – żon Augusta Zygmunta; oraz złośliwe

pamflety na dworzan i swych przeciwników, paszkwile, nawet erotyki. Wiersze jego umieszczone są

w królewskiej kaplicy na Wawelu.

 Jan Dantyszek 1517

Jan Dantyszek (1485-1548)

Dyplomata, dostojnik kościelny. W 1510 r. wydał zbiór „Sen o różności Cnoty i Fortuny”. Pisał

moralizatorsko.

Na uwagę zasługują dwa utwory Dantyszka:

1) Elegia amatoria (Ad Grineam) – 1517 r. O “Twardych kolejach żywota nieszczęsnych kochanków”. Utwór zawiera aluzje do postaci mitologicznych: Amora, Apollina, Achillesa, a

zarazem wzmianki o zdarzeniach i faktach rzeczywistych, pozwalających zidentyfikować

autora.

2) Życie Jana von Höfen Dasntyszka – utwór napisany pod koniec życia, zamyka twórczość, zawiera przestrogi przed światem wielkiej polityki, przed intrygami. Perspektywa zbawienia i

nadzieja na miłosierdzie Boskie.

Ostatnie dzieło – zbiór hymnów kościelnych – w 1532 r. Dantyszek został biskupem. W

epigramatach jest sporo wzmianek o Janusie dwulikim.

docsity.com

8

3. Biernat z Lublina [1460-1529]- Żywot Ezopa Fryga oraz bajki 1522

Biernat z Lublina był księdzem, pochodził z ubogiej mieszczańskiej rodziny. Służył na różnych

dworach szlacheckich.

Jego dzieła:

„RAJ DUSZNY”

ŻYWOT EZOPA FRYGA – ok. 1522 r., drugie wydanie 1578 r.

Jest to tłumaczenie bajek, wykonane z najbardziej znanej wersji z XV w., Włocha Rimicjusza i

Niemca Heinricha Steinhöwela.

Pełna nazwa dzieła brzmi: OPISANIE KRÓTKIE ŻYWOTA EZOPOWEGO I TEŻ INSZYCH

SPRAW JEGO.

Tematy bajek:

a) Słudzy, figi i ukrop. b) Kapłan modli się i Bóg przywraca Ezopowi mowę. c) Zenas oczernia Ezopa przed panem, następnie sprzedał go. d) Podróż do Efezu; historia z koszem chleba. e) Swara z żona Ksantusa. f) Zagadki Ezopa; Ksantus w łaźni. g) Historia z nogami wieprzowymi 4=5. h) Historia z kołaczem a psiczką. i) Ezop odgaduje zagadki na dyspucie. j) Ezop gotuje języki. k) Ezop przyprowadza chłopa. l) Łaźnia i kamień. m) Zakład o wypicie morza. n) Co pies porusza? o) Historia z orłem i pierścieniem. p) Wyswobodzenie Ezopa. q) Ezop wytargował u króla wolność mieszkańcom Samosa. r) Ezop w Babilonie. s) Zdrada Enusa. t) Przykazania Ezopa dla syna, Enus popełnia samobójstwo. u) Ezop jedzie do Egiptu. v) U króla egipskiego – orły i dzieci, w) Król Ligury wystawia Ezopowi złoty słup. x) Ezop jedzie do Grecji, do Delf. Delfowie podrzucają mu naczynia ze

świątyni do tłumoczka, chwytają i wsadzają do więzienia. W końcu

zrzucają Ezopa ze skały.

Biernat z Lublina napisał także BAJKI – 1522 r. Bohaterami są przeważnie zwierzęta, jeżeli zaś nie

zwierzęta, to ludzie wg ich stanu, zawodu. Na końcu każdej bajki jest morał: 3-4 wiersze.

Bajki:

a) Orzeł a krówka (skarabeusz). b) Kozioł, liszka i studnia. c) Kot a kur.

4. Proza polska wczesnego renesansu 1510-1550:

 Jan z Koszyczek - Rozmowy, które miał król Salomon mądry z

Marchołtem 1521

Wydane w Krakowie w r. 1521. - jest to tłumaczenie, które Jan z Koszyczek dedykował kasztelance

Annie z Jarosławia Wójnickiej. Przypowiastki Salomona Marchołt obraca o 180 stopni, jest „małpą”

króla. Potem Salomon stawia Marchołtowi zagadki i daje rozmaite zadania, które Marchołt wykonuje

dosłownie: placek a mleko, dowiedzenie myśli Marchołta. Na koniec król każe go powiesić, ale

Marchołt chciał sam wybrać drzewo, i nie znalazł odpowiedniego, na którym chciałby wisieć.

Sowiźrzal krotofilny i śmieszny 1540

docsity.com

9

Druk w 1540 r. w Krakowie.

Początek historii – w Niemczech, Till Eulenspiegel, ok. 1450 historia jego była spisana.

Historie Sowiźrzała nie są zamkniętą całością, wyglądają jak paciorki na sznurku, łączy je postać

głównego bohatera.

Treść historii to głównie wulgarne figle, oraz dosłowne rozumienie poleceń.

Historie:

- o malowidłach i bękartach;

- o dyspucie uczone w Pradze;

- o wozie ziemi, o końskim brzuchu;

- dysputa uczona w Erforcie;

- Sowiźrzał uczy osła czytać z psałterza;

- podróż do Rzymu, wizyta u papieża.

5. Mikołaj Rej [1505-1569]:

Krótka rozprawa 1543

Krotka rozprawa miedzy trzema osobami: Wójtem, Panem i Plebanem” – wyszła pod

pseudonimem Ambroży Korczbok Rożek.

Trzej „powiadacze”: Pan, Wójt, Pleban i personifikowana Rzeczpospolita na końcu utworu. Rozmowa

dotyczy najbardziej aktualnych problemów tego czasu: polityczno-ustrojowych, religijnych i

obyczajowych. W „Rozprawie” spotykamy krytykę:

a) magnatów – o odzyskaniu dóbr koronnych;

b) szlachty – o rozrzutność, hazard, myślistwo, o pyszne stroje;

c) duchowieństwa – o pazerność, hałaśliwa liturgię, obyczajach odpustnych.

W tekście zawarto około 70 przysłów.

„Rozprawa” napisana jest 8-zgłoskowcem, mowa Rzeczypospolitej – 11-zgłoskowcem. Na końcu

ciekawy zwrot do czytelnika: „Towarzyszu...”

Wizerunk 1558

WIZERUNK WŁASNY – druk ok. 1558 r.

Jest to dzieło przerobione z „Zodiacus vitae” (1531), dzieła Włocha Palingeniusa.

Bohaterem jest młodzieniec, który uczy się w szkole Ipokratesa i następnie wyrusza w świat do

mędrców, szukać prawdy.

Ten młodzieniec to każdy człowiek.

Młodzieniec trafia do 12 filozofów:

- Diogenesa - Platona

- Epikura - Zoroastra

- Anaksagorasa - Ksenokratesa

- Sokratesa - Solona

- Teofrasta - Arystotelesa

- Solinusa - Ipokratesa

Stanowi to 12 rozdziałów, nazywanych imionami filozofów.

Motywem „Wizerunku” jest pochwała Stwórcy i jego dzieła; pochwała utylitarnych walorów świata –

pożytku, jaki niesie człowiekowi. Treść jest moralizatorska. Ukazana małość człowieka przed

Bogiem.

Zwierzyniec 1562

ZWIERZYNIEC, – druk w 1562 r.

W którym rozmaitych stanów, ludzi, źwirząt i ptaków kształty, przypadli o obyczaje są właśnie

opisane.

Utwór wierszowany zawiera 8-wersowe, zwięzłe ściśle rymowane epigramaty.

Bohaterowie:

1) Rzeczpospolita 2) Prywat

docsity.com

10

3) Stańczyk 4) Poszczególni królowie i postacie historyczne.

Epigramaty miały wywołać jowialny śmiech, tryskały sowizdrzalskim humorem i dowcipem.

Mikołaj Rej opisuje również siebie i innych poetów, np. Kochanowskiego – podział II. W podziale III

opisuje różne stany społeczne – żołnierz, starosta, sędzia etc.

Figliki 1562

„PRZYPADKI DWORSKIE” – 1562 r.

Krótkie utworzy wierszowane.

Tematy:

- pierścień królewski (zwrot);

- ksiądz u króla się umył, a w domu jadł;

- sędzia a kamień;

- zastawiona szczuka;

- pochowany na cmentarzu pies;

- kura z lisem pojednanie;

- Tatarzyn na mszy;

- żona na pogrzebie;

- lis przyszyty;

- baba, co w pasyję płakała po osłowi;

- Bóg a rozmnożenie chleba;

- kardynał z wojskiem;

- pijak w piwnicy;

- skóra na niedźwiedziu dzielona;

- Czech a Tatarzy;

- Niemiec a Polacy;

- Wacek u plebana;

- obiad a brzdąkanie;

- dwaj biskupi;

- Koszula młynarska;

- szwiec bogaty a ubogi;

- mąż i żona w Niebie;

- obwieszony Polaka kucharz;

- ksiądz a św. Trójca i chłop;

- jutrznia;

- pleban-myśliwy;

- mnich a dziewczyna zamiast siodła;

- niewiasta-diabeł;

- ksiądz - niejadek.

Żywot człowieka poczciwego 1568

Stanowi I część dzieła „ZWIERCIADŁO ALBO KSZTAŁT, W KTÓRYM KAŻDY STAN

SNADNIE SIĘ MOŻE SWYM SPRAWAM JAKO WE ŹWIERCIEDLE PRZYPATRZEĆ”

Utwór napisany prozą, jako traktat.

Pokazuje pełny wzorcowy żywot człowieka. Składa się z III KSIĄG, te zaś z rozdziałów, zwanych

KAPITULUM.

KSIĘGA I – stworzenie świata i sposoby wychowania dziecka, wybór stanu.

KSIĘGA II – ożenek najlepszy, obowiązki posłów, radnych, w ogóle człowieka poczciwego,

zwłaszcza szlachcica. Zawiera kwestie teologiczne, pochwałę życia na wsi: „Rok a cztery części

rodzielon”, aluzje do życia człowieka.

KSIĘGA III – o wieku sędziwym, o przemijaniu czasu. Motyw śmierci a roku, podzielonego na 4

pory. Pogodna atmosfera „żegnania się ze światem”.

POSTYLLA 1557

„Świętych słów a spraw Pańskich... Kronika albo Postylla, polskim językiem a prostym wykładem też

dla prostaków krótce uczyniona...” – wydana w Krakowie w 1557 roku.

Jest zbiorem kazań.

Rej opierał się w Postylli głownie na Piśmie Świętym – Starym Testamencie i Księgach Izajasza.

6. Łukasz Górnicki [1527-160?] - Dworzanin polski 1566

DWORZANIN POLSKI ukazał się drukiem w 1566 r.

Łukasz Górnicki pochodził z mieszczan, dzięki konstelacjom rodzinnym studiował we Włoszech,

służył na dworze królewskim.

„Dworzanin polski” jest przeróbką „Il Cortegiano” autorstwa Włocha Castiglioni.

Zbudowany na zasadzie DIALOGU,, a raczej GRY SŁOWNEJ.

Rzecz dzieje się w 1549 r., w willi biskupa krakowskiego i kanclerza Samuela Maciejowskiego w

Prądniku pod Krakowem.

ROZMÓWCY „DWORZANINA”:

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome