Deklinacja męska - Notatki - Gramatyka opisowa - Część 3, Notatki'z Gramatyka opisowa. University of Warsaw
Warsawa
Warsawa1 March 2013

Deklinacja męska - Notatki - Gramatyka opisowa - Część 3, Notatki'z Gramatyka opisowa. University of Warsaw

PDF (361.1 KB)
10 strona
540Liczba odwiedzin
Opis
W notatkach zostają pogłebnie omówione deklinacje męskie.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 10
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

DEKLINACJA MĘSKA

Celownik l.mn.

-o- -jo- -ŭ- -i- -en-

-omъ -emъ -ьmъ>-em -ьmъ>-em -ьmъ>em

*vozomъ, *duxomъ *mǫžemъ *domъmъ *gostьmъ *kamenьmъ

Uwagi do C. l.mn.

Końc. –om dominuje już w okresie przedpolskim, -em w rzecz. twardotematowych (dawna

dekl. –ŭ-) nawet w najstarszych zabytkach nie została poświadczona.

W okresie staropolskim w C. l.mn. były następujące końcówki:

 -om w odmianie twardotematowej, np.:

woz-om, bog-om, wiek-om, dom-om (zamiast oczekiwanej: dom-em)

 sporadycznie -em w odmianie miękkotematowej, z dawnych tematów na –i-, -en-, np.:

docsity.com

ludz’-em, gość-em, koń-em

W okresie średniopolskim ustabilizowała się jedna końcówka -om dla rzecz. wszystkich rodzajów.

Z perspektywy historycznej, ma ona charakter innowacyjny, pojawiła się już w okresie

staropolskim, dominację zdobyła w drugiej połowie XVI wieku, ostatecznie utrwaliła się w XVII

stuleciu. Ujednoliceniu końcówek sprzyjała też ich bliskość fonetyczna.

XV-XVI w. okresowo końc. –am (z dekl. żeńskiej), por. kapłanam, pagórkam, rycerzam.

W okresie średniopol. także –óm (ze ścieśnieniem), np. klasztoróm.

Dziś jedyna końc. –om nie tylko w dekl. męskiej, także w żeńskiej i nijakiej. Jest to przykład

demorfologizacji rodzaju, tj. końcówka nie wskazuje na rodzaj, jako tożsama dla rzeczowników

wszystkich rodzajów).

docsity.com

DEKLINACJA MĘSKA

Biernik l.mn.

-o- -jo- -ŭ- -i- -en-

-y -ě -y -i -e

*vozy, *duxy *mǫžě *domy *gosti *kamene

Uwagi do B. l.mn.

Od XVII w. B. l.mn. rzeczowników męskoosobowych = D. l.mn. Przed w. XVII i jeszcze na

początku w. XVII B. l.mn. ma końcówki odziedziczone, por.:

Kryst miły jest on swe święte apostoły temu to nauczał był (koniec XIV w.)

Co towarzystwo (w znacz. ‘społeczeństwo’) ludzkie uczyniło, także spólnie między sobą ludzie

mieszkają: pytają się o tym ludzie uczeni. [...] Człowiek jeden wymowny dowodami namówił na to

ludzie, rozproszone po polach, po jaskiniach, aby z sobą mieszkali, miasta zakładali (1612 r.)

docsity.com

Może kto rozumieć, iż królowie zacniejszy są względem cnót. Cnoty tylko doskonałemi króle

czynią (1612 r.)

Po ukształtowaniu się rodzaju męskoosobowego rzeczowniki rodz. mos. B. l.mn.

zrównały z D. l.mn. Rzeczowniki niemęskoosobowe mają B.l.mn. równy M. l.mn.

Kategoria mos. w języku literackim ukształtowała się ostatecznie w XIX wieku.

Rozwój rodzaju męskoosobowego i niemęskoosobowego (męskorzeczowego):

Perspektywa czasowa:

do XVII w.po XVII w.(do XIX w.)

M. l.mn.= B. l.mn. M. l.mn. ≠ B. l.mn. B. l.mn. = D. l.mn.

M. l.mn. (twardotem. -i-/-y, -owie

(też część miękkotem.), większość

miękkotem. –e, tu składnia ważna)

rodz. mrzecz.rodz. mżyw.rodz. mos.

stoł-y (stały) chłop’-i jedli ci chłop’-i jedli

mamy stoł-y widzę chłop-y widzę chłop-ów

stały stog-y ->| stog’-iPolac’-i ->| Polac-y byli ci Polac-y byli

docsity.com

robię stog-y ->| stog’-i widzę Polak-y -> Polak’-i widzę Polak-ów ci ojc-owie widzę ojc-ów

(ci lekarz-e szli)

(widzę lekarz-y)

rodz. mżywPo XVII wieku

te ps-y szczekały pś-i szczekali

mam p-sy mam ps-y

te stare wilk’-i wyły wilc’-i ->| wilc-y wyli

widzę wilk’-i widzę wilk-y ->| wilk’-i

docsity.com

DEKLINACJA MĘSKA

Narzędnik l.mn.

-o- -jo- -ŭ- -i- -en-

-y -i -ъmi>-mi -ьmi>-mi -ьmi>mi

*vozy, *duxy *mǫži *domъmi *gostьmi *kamenьmi

Uwagi do N. l.mn.

W N. l.mn. panują końcówki -ami // -mi (sporadyczna) niezależnie od rodzaju gramatycznego

rzecz. Taki stan jest wynikiem daleko idących uproszczeń, jakie dokonały w odmianie

rzeczowników w drugiej połowie XVI stulecia, a ostatecznie zakończyły w XVII wieku. W okresie

staropolskim rzecz. zachowywały na ogół końcówki dziedziczone z języka psł. Dlatego w dawnych

tekstach spotykamy m.in. takie postaci N. l.mn. rodz. m.:

z kozły, z krzyżaki, przed wieki, nad bogi, z zastępy, z apostoły, z nieprzyjacioły, z cesarzmi, kijmi,

nauczycielmi

docsity.com

Od połowy XVI wieku końcówka –ami (z dekl. żeńskiej –a-tem.), z większą częstotliwością

pojawiała się w tekstach, w II poł. XVI w. coraz częstsza, w XVII w. panująca. Piotr Starorius-

Stojeński, autor pierwszej gramatyki języka polskiego, przestrzegał przed nią jako nazbyt

potoczną. W XVII wieku innowacyjna (w porównaniu do stanu przedpolskiego) końcówka -ami

upowszechnia się, tylko w niektórych rzecz. zachowała się tradycyjnie końcówka -mi. Na zasadzie

reliktów dawnej odmiany zachowała się do dziś skostniała formy dawnej postaci N. l.mn. w

wyrażeniu dawnymi czasy.

Ujednolicenie końc. –ami także w N.l.mn. rzecz. nijakich i żeńskich (demorfologizacja rodzaju).

Szczątkowe –mi dziś występuje w niewielu rzecz. męskich miękkotematowych, np. gośćmi,

braćmi, końmi, liśćmi, ludźmi, pieniędzmi, przyjaciółmi.

docsity.com

DEKLINACJA MĘSKA

Miejscownik l.mn.

-o- -jo- -ŭ- -i- -en-

-ěxъ -ixъ -ьxъ -ьxъ -ьxъ

*vozěxъ, *dušěxъ *mǫžixъ *domъxъ *gostьxъ *kamenьxъ

Uwagi do Msc. l.mn.

Stan staropolski:

Występuje tylko końcówka –ech (< *-ěxъ i z *-ьxъ), np. w domiech, o wolech, poganiech,

kościelech, sejmiech. Końcówka –ich rzecz. dekl. –jo- temat. niepoświadczona, także tutaj

szerzyła się -ech/’ech, np.: koniech, krolech.

W rzecz. twardotem. zakończ. na spółgł. tylnojęzykową – palatalizacja II (e < *ě2), stąd stp.: o

prorocech, w barłodzech, w skutcech, w grzeszech (= prorokach, barłogach, skutkach, grzechach).

docsity.com

W drugiej połowie XVI wieku upowszechnia się końc. –ach(z dekl. żeńskiej –a-), do pocz. XVII w.

wypierając –ech. Przyczyną jej szerzenia – m.in. fakt, iż nie powodowała palatalizacji (a więc

oboczności tematycznych). We współczesnej polszczyźnie –ach to końcówka jedyna, pozostają

jednak reliktowo dawne postaci tego przypadka w kilku nazwach krajów: we Włoszech, na

Węgrzech,w Niemczech.

Okresowo od XIV-XV w. – końc. –och regionalna (śląska i młp.) w rzecz. męskich wszystkich

typów, np. na sejmoch, o prorokoch, daroch, dnioch, duchow, konioch.

Ćwiczenia i pytania kontrolne:

1. Określ formy fleksyjne podkreślonych rzeczowników, tj. przypadek, liczbę, rodzaj oraz ich dawną, prasłowiańską przynależność deklinacyjna. Opisz ewolucję tych końcówek w języku

polskim: „Na początce Bog stworzył niebo a ziemię. Jeśli bowiem w syniech ojcowska, dziadowska i pradziadowska bywa twarz [...] czemu by też na umyślech, z ciałmi złączonych nie miały być jedne przodki? Jeśli człowiek dobry złe albo do niecnót skłonne syny zrodzi...; Żadne szlachectwo nie jest między łotry.” 2. W których formach M. l.mn. występują końcówki odziedziczone: chłopcy, wilki, wozy, domy, ojcowie, synowie, goście, mężowie, konie? Określ najpierw prasłowiańską przynależność tych rzeczowników.

3. Jak się przejawia w odmianie rzeczowników kategoria męskoosobowości? 4. Kategoria żywotności – przyczyny powstania, chronologia, wykładniki.

docsity.com

5. Objaśnij dzisiejsze zróżnicowanie form B. lp. i B. lmn. rzeczowników męskich. 6. Którą formę C. lp. orłu czy orłowi uznałbyś za uzasadnioną we współczesnej polszczyźnie? Która z tych końcówek jest odziedziczona? 7. Objaśnij na wybranych przykładach termin demorfologizacja rodzaju. 8. Jakie były przyczyny ekspansji końcówek deklinacji –ŭ-tematowej? W jakich przypadkach się

one szerzyły? 9. Omów dawne formy fleksyjne: w gajoch, kijmi bić, od płota, czworakim ludziem, z Turki wojował, ptaszkowie śpiewają. 10. Objaśnij historycznie następujące formy wyjątkowe we współczesnej fleksji: do Czech, do przyjaciół, przed laty, w Niemczech. 11. Jakie oboczności występowały w języku staropolskim w odmianie wyrazów: Bóg, wróg, wiek,

język, grzech, duch? 12. Dlaczego spośród wszystkich rzeczowników żywotnych rzecz. wół, bawół mają nietypową dla nich końcówkę D. lp. –u? 13. Objaśnij formy fleksyjne rzeczowników męskich występujące w kolędach: pobudziły pasterzów; cóż masz niebo nad ziemiany; cześć oddają i witają Pana nad pany; anieli grają, króle witają; króla nad królmi; Nad Nim anieli w locie stanęli i pochyleni klęczą, z włosy złotymi, skrzydły białymi; Trzej Królowie przyjechali z wielkimi dary.

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome