Strukturalizm - Notatki - Wstęp do literaturoznawstwa, Notatki'z Literaturoznawstwo. University of Warsaw
Poznan_K
Poznan_K1 March 2013

Strukturalizm - Notatki - Wstęp do literaturoznawstwa, Notatki'z Literaturoznawstwo. University of Warsaw

PDF (312.5 KB)
8 strona
4Liczba pobrań
1000+Liczba odwiedzin
Opis
Notatki omawiające struktualizm który jest ukształtowaną w XX wieku metodą badawczą zmieniającą myślenie przyczynowo-skutkowe na ujmowanie zjawisk jako elementów pewnych całości. Pojęcie funkcji wypiera kategorie genezy.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 8
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Analiza strukturalna jest konsekwencją tezy, że dzieło literackie stanowi strukturę, to znaczy sfunkcjonalizowaną całość, w kt

1

STRUKTURALIZM jest ukształtowaną w XX wieku metodą badawczą zmieniającą myślenie

przyczynowo-skutkowe na ujmowanie zjawisk jako elementów pewnych całości.

Pojęcie funkcji wypiera kategorie genezy.

Termin ten można rozumieć na cztery sposoby:

1. Strukturalizm jako zasada metodologiczna (zasada systemowości). Zgodnie z

tym rozumieniem badany zespół zjawisk powinno się traktować jako system.

W związku z tym należy badać tylko elementy istotne – albo dlatego, że

cechy, które się bada odróżniają elementy danego zbioru, albo też wskazują

na podobieństwa między nimi.

2. Strukturalizm jako zbiór doktryn językoznawczych, dominujących w

językoznawstwie światowym w latach 1930-1960. Doktryny te od poprzednich

różniło zastosowanie zasady systemowości, od kolejnych natomiast fakt, że

przy badaniu języków naturalnych nie odwoływały się do języków sztucznych.

3. Strukturalizm = strukturalizm amerykański.

Jest to najwęższe znaczenie terminu strukturalizm. Utożsamiany jest on z

deskryptywizmem, czyli strukturalizmem amerykańskim, w którym przy

badaniu faktów językowych nie uwzględniano znaczenia. Miało to związek z

filozofią behawioralną, zgodnie z którą należy badać tylko to, co dostępne jest

obserwacji. W związku z tym nie można opisywać znaczeń, gdyż wymagałoby

to odwołania się do doświadczeń i intuicji mówiących.

4. Strukturalizm w innych naukach. Termin ten stosowany jest także w innych

naukach, m.in. w teorii literatury czy etnologii.

Najważniejsze tezy strukturalizmu:

1. Język jest systemem synchronicznym, tzn.:

- jest układem zamkniętym, w którym zmiana jednego elementu będzie miała

wpływ na inne elementy systemy

- elementy wzajemnie się warunkują i mają układ hierarchiczny

- układ ten ma pełnić określoną funkcję

docsity.com

2

2. Traktowanie języka jako systemu wprowadziło nową metodologię badań:

- badania synchroniczne zamiast diachronicznych

- pytanie o formę a nie o substancję

- pytanie o funkcję i cel zamiast o przyczynę i ewolucję

3. Językoznawstwu synchronicznemu nadano rangę naukową (nie znaczyło to

jednak, że językoznawstwo diachroniczne nie ma być strukturalne).

4. Formalno-funkcyjna teoria języka:

- forma i funkcja są ze sobą powiązane, nie mogą istnieć oddzielnie

- analizując formę, mówimy o jej funkcji, opisowi funkcji towarzyszy opis formy

(opisując jakiś fakt językowy, pytamy nie o to skąd pochodzi, lecz o to, jaką

pełni funkcję w układzie synchronicznym)

Ferdinand de Saussure

- urodzony 26 listopada 1857 roku w Genewie, zmarł 22 lutego 1913 roku,

językoznawca szwajcarski. Swoje najważniejsze teorie przedstawił podczas

wykładów na Uniwesytecie w Genewie (1906- 1911). Zostały one wydane

pośmiertnie jako „Kurs językoznawstwa ogólnego”.

Główne tezy de Saussure’a:

A. Język jest, niezależnie od rzeczywistości autonomicznym i niezależnym

systemem znaków.

B. Żeby wyrażać myśli i komunikować się, trzeba opanować system języka.

Oprócz leksyki mówiący musi posiadać znajomość systemowo ustalonych

reguł wypowiedzi oraz umiejętność operacji metajęzykowych. Każdy

użytkownik języka jest nieświadomym gramatykiem.

C. System językowy (langue) powinien być oddzielony od wypowiedzi

jednostkowej (parole). W języku znajduje się to, co istotne dla każdej

wypowiedzi, ponieważ jest on kompletnym zbiorem możliwości, podczas gdy

wypowiedź stanowi jednostkową, przypadkowa realizację tych możliwości.

Langage = langue - parole (mówienie = system - tekst)

Langage - mowa, zdolność do porozumiewania się. Wyróżnia się w nim

lanque i parole.

Lanque - abstrakcyjny system znaków, realizuje się w parole.

Parole- mówienie, realizacja języka (lanque).

docsity.com

3

D. Binarna koncepcja znaku (signifaint + signifie) Język jest systemem znaków.

Znak jest binarny - składa się z signifiant - element oznaczający, strona

formalna (znacząca) znaku i signifie - element oznaczany, strona pojęciowa.

E. . Językoznawstwo zewnętrzne - językoznawstwo wewnętrzne.

Językoznawstwo dzieli się na dyscypliny bardziej szczegółowe. Różnią się

one od siebie stopniem powiązania tematycznego z innymi naukami

empirycznymi (np. humanistycznymi, przyrodniczymi). Dyscypliny

językoznawcze, w których stopień powiązania z naukami empirycznymi jest

wyraźny tworzą tzw. językoznawstwo zewnętrzne. Przeciwstawia mu się

językoznawstwo wewnętrzne, czyli takie, które bada sam język, bez

powiązania z innymi naukami

De Saussure nie posługiwał się kategorią struktury. Terminem badawczym stała się

ona w pracach Praskiego Koła Lingwistyczego (1926-1948):

- struktura jest porządkiem relacji w obrębie systemu fonologicznego; z czasem

pojęcie to zostało rozszerzone na układ elementów o obrębie wypowiedzi.

- przekonanie, że działalność człowieka jest realizacją stałych konwencji, systemów,

kodów.

Strukturalizm w badaniach literackich

W badaniach literackich tendencje strukturalne pojawiły się w zasadzie

niezależnie od propozycji lingwistycznych. Były one rezultatem obserwowanego na

przełomie wieków kryzysu metod genetycznych. Najmocniejsze pokrewieństwo

łączyło strukturalizm z formalizmem rosyjskim. Powodem tego było: 1.jednym z

tworców Praskiego Koła Lingwistyczego był formalista Roman Jokobson,

2.strukturalizm w czystej postaci odziedziczył po formalistach założenie, że dzieło

literackie jest wypowiedzią językową. Połączenie inspiracji płynących z poetyki oraz

językoznawstwa doprowadziło do ukształtowania się strukturalnej teorii literatury,

która w XX-wiecznej nauce o literaturze stała się dyscyplina przewodnią.

Inspiracje strukturalizmu w literaturoznawstwie doprowadziły do powstania:

1. teorii dzieła literackiego

2. koncepcji języka poetyckiego

3. teorii procesu historycznoliterackeigo

docsity.com

4

4. zarysu teorii komunikacji.

Teoria dzieła literackiego

Nowe podejście do literatury rozpoczął Mukarovsky, który w swej rozprawie

„Próba strukturalnej analizy fenomenu aktorstwa” napisał, że dzieło jest strukturą

tj. systemem składników zorganizowanych w złożona hierarchię, w ktrórej jeden

składnik dominuje nad innymi. Mukarovsky przeanalizował udział takich

czynników jak: instrumentacja głoskowa, tembr, intonacja, zasób leksykalny, i

budowa syntaktyczna w konstrukcji znaczenia utworu. Udowodnił, że znaczenia

poszczególnych składników wiersza (słowa, zdania, wersu) mają charakter

dynamiczny . Każdy element wypowiedzi zyskuje pełny sens po włączeniu go do

jednostki nadrzędnej. Obraz poetycki cechuje osłabiona więź z rzeczywistością.

Istotną cechą poezji jest wieloznaczność. Mimo że głównym celem utworu jest

oddziaływanie estetyczne poezja nie zatraca związku ze światem zewnętrznym.

Dzieło odniesione jest do okoliczności zewnętrznych, takich jak osobowość poety,

systemy gatunkowe, dominująca poetyka, a nawet ideologia.

Koncepcja języka poetyckiego

Analiza strukturalna jest konsekwencją tezy, że dzieło literackie stanowi strukturę,

to znaczy sfunkcjonalizowaną całość, w której relacje są ważniejsze niż tworzywo.

Jest koherentnym systemem, w którym elementy są wzajemnie powiązane, każdy z

nich znajduje swoje miejsce i pełni określoną funkcję.

Pojęcie dzieła jako struktury znalazło się w tezach Praskiego Koła Lingwistyczego

(1926-1948) – kierunku metodologicznego, który czerpał inspirację z prac

genewskiego językoznawcy Ferdinanda de Saussure'a. Te inspiracje – przede

wszystkim rozumienie języka jako systemu znaków, tworzących binarne opozycje,

oraz postulat badań synchronicznych – spowodowały, że paryżanie: Jan

Mukařovsky, Roman Jakobson i inni zaproponowali nowe podejście do literatury: w

miejsce badań genetycznych – koncentrację na samym dziele, poszukiwanie w nim

wewnętrznego porządku. Specyficzność poezji starali się opisać w opozycji do nie-

poezji: do języka potocznego, komunikatywnego. Badali, czym język poetycki różni

się od nie-poetyckiego.

docsity.com

5

1) Te obserwacje pozwoliły Jakobsonowi sformułować koncepcję funkcji

poetyckiej jako swoistego nadmiaru, dodatkowego uporządkowania, zbędnego w

zwykłej, potocznej komunikacji językowej. Istnieje jeden język (narodowy) i wiele

praktyk funkcjonalnych. Wszystkie one podlegają zasadom gramatyki, chociaż

wykorzystują je odmiennie. Poezja jest mową w funkcji estetycznej.

Funkcja poetycka manifestuje się w języku, stąd szczególny nacisk na język i

wykorzystywanie w analizach literackich narzędzi lingwistycznych. Język stał się

głównym przedmiotem obserwacji praskich strukturalistów. Jakobson mówił nawet o

"poezji gramatyki" i "gramatyce poezji". Jego prace dają przykłady subtelnej i

jednocześnie drobiazgowej analizy językowej, pokazują, że w poezji "znaczą" nawet

elementy mniejsze niż wyraz: końcówka fleksyjna, budowa morfologiczna, zbieżności

brzmieniowe. Bowiem w poezji nic nie jest bezinteresowne. Paralelizmy fleksyjne czy

fonetyczne pociągają za sobą konsekwencje w sferze semantyki. Z kolei to samo nie

zawsze znaczy tak samo: ta sama forma gramatyczna może pełnić inne funkcje

składniowe. Jakobson pokazywał, że każdy element językowy może być obciążony

dodatkową funkcją, każdy jest nośnikiem poetyckości tekstu i że rozdział na "treść" i

"formę" nie ma sensu.

Lingwistyczny punkt widzenia doprowadził Jakobsona do kontrowersyjnej tezy,

wyrażonej w artykule Poetyka w świetle językoznawstwa (napisanym specjalnie dla

polskiego czytelnika), że poetyka winna stanowić dział lingwistyki. Bo jeśli

tworzywem dzieła literackiego jest język, a specyfika dzieła polega na swoistym

kształtowaniu języka, to literaturoznawca musi badać przede wszystkim język dzieła

literackiego. W artykule tym Jakobson zauważa również, że poetyckość jest jedną z

właściwości każdej wypowiedzi językowej. Z kolei utwór literacki nie jest niczym

więcej niż tylko komunikatem językowym. Jako taki realizuje on ogólne mechanizmy

mowy, i uczestniczy w powszechnych procesach porozumienia. Ma nadawcę i

adresata, odwołuje się do kodu wypowiadania, wspólnego tym podmiotom. Coś

mówi, kogoś wyraża, na kogoś działa.

W latach 60. strukturalizm się zmienia. Już nie Praga, ale Paryż (Roland

Barthes, Algridas J. Greimas, Claude Bremond) i Tartu (Jurij Łotman, Sara Minc,

Aleksiej Piatigorski, Boris Uspienski) stają się centrum strukturalizmu. Różnicują się

języki badawcze, widoczne są w nurcie francuskim inspiracje antropologii

strukturalnej Levi-Straussa. Dzieło literackie widzi się już w szerszym, kulturowym

kontekście.

docsity.com

6

2) Roland Barthes (1915-1980) protestował przeciwko nazywaniu strukturalizmu

szkołą. Dla niego była to po prostu "działalność", styl myślenia, sposób postępowania

z dziełem literackim. A sposób ten według Barthesa sprowadza się do dwóch

czynności: cięcia i składania. Badacz analizując utwór literacki musi najpierw

dokonać cięcia: wyodrębnić elementy, a później odkryć system reguł, jaki je

wzajemnie wiąże i zinterpretować te reguły, opisać funkcję poszczególnych

elementów i odkryć ich "ideologię", tj. znaczenia filozoficzne, socjologiczne,

antropologiczne. Badacz wykracza poza immanencję dzieła, interpretuje je w

kontekście zjawisk kulturowych, jako tekst funkcjonujący obok innych "tekstów

kultury" (termin Łotmana i Piatigorskiego). W ten sposób strukturalizm przeradza się

w semiotykę – naukę o systemach znakowych.

Strukturalizm spowodował rozwój sztuki analitycznej w Polsce w latach 60.,

czego najlepszym dowodem są świetne zbiory analiz: Liryka polska. Interpretacje

(red. J. Sławiński i J. Prokop), Czytamy utwory współczesne T. Kostkiewiczowej, A.

Okopień-Sławińskiej, J. Sławińskiego; Czytamy wiersze (pod red. J.

Maciejewskiego); Nowela, opowiadanie, gawęda, interpretacje (red. K. Bartoszyński,

M. Jasińska-Wojtkowska, S. Sawicki).

Obok praktyki analitycznej rozwinęła się również teoria analizy i interpretacji.

Na sesji metodologicznej w 1974 r. problematykę tę przedstawił Janusz Sławiński.

Rozróżnił on analizę dzieła od interpretacji. Analiza to rozłożenie dzieła na prostsze

elementy oraz opis relacji, jakie zachodzą między nimi. Analiza rozgrywa się w

płaszczyźnie immanencji i pozwala oswoić utwór, znaleźć w nim to, co znane oraz

wyznaczyć płaszczyzny odniesienia. Dzięki analizie możemy umieścić dzieło w

jakimś tematycznym czy gatunkowym kontekście. Konfrontacja dzieła z kontekstem,

ukazanie tego, co konwencjonalne i tego, co oryginalne, to domena interpretacji.

Konsekwencją strukturalizmu był odwrót od badań genetycznych i nacisk na

immanentne cechy utworu literackiego, a także poszerzenie terenu badań: obiektem

dociekań stały się nie tylko arcydzieła, ale inne "teksty kultury": folklor i literatura

popularna (powieść kryminalna, piosenka), które pod pozorną różnorodnością

ujawniały proste reguły budowy i których strukturę można było opisać.

Dlatego też zarzucano strukturalizmowi, że założenia analizy strukturalnej

sprawdzają się właśnie w dziełach miernych, a nie przystają do arcydzieł, które nie

zawsze są spójne. Inny zarzut wobec strukturalizmu dotyczy rezygnacji z

docsity.com

7

wartościowania i wyeliminowania z dzieła autora, który zostaje zdepersonalizowany,

ustępując miejsca różnym "podmiotom".

Proces historycznoliteracki

Relacja langue-parole określa teorię procesu historycznoliterackiego. Rozwój

literatury rysuje się podobnie jak rozwój językoznawstwa w „Kursie językoznawstwa

ogólnego”: jest przypadkowym następstwem systemów literackich. Określa to

miejsce jednostki w historii literatury: osobowość, która jest empirycznym podmiotem

twórczości, nie tworzy struktury literackiej. Nawet na najniższym poziomie, kształtując

utwór literacki, pisarz realizuje tylko możliwości systemu.

System ten bywa rozmaicie określany. Dla strukturalistów polskich jest nim

przede wszystkim tradycja literacka. Proces historycznoliteracki przebiega w

obszarze literackiej langue, ale o tyle tylko o ile równocześnie rozgrywa się na

poziomie indywidualnych paroles. Strukturaliści interpretują konkretne zjawiska

literackie o charakterze niejęzykowym czy wtórnie językowym, takie jak gatunki,

tradycja, kultura literacka, lektura, na wzór systemu językowego, przypisując im

właściwości „językopodobne”. Porządek języka stanowi niejako matrycę, za pomoca

której starają się oni opisać maksimum fenomenów historycznych.

Komunikacja literacka

Każda wypowiedź językowa zakłada stosunek nadawczo-odbiorczy, czyli

elementarną sytuację komunikacyjną. Warunkiem zrozumienia wypowiedzi jest

opanowanie jej kodu. Odbiorca powinien znać język, którym posługuje się nadawca.

Dodatkowym czynnikiem jest konsytuacja, która łączy faktycznie dwa podmioty

komunikacji. W wypadku wypowiedzi artystycznej owa konsytuacja jest oddalona lub

wręcz zawieszona i dlatego o uczestnikach komunikacji literackiej można mówić na

podstawie informacji implikowanych przez tekst. Osoba konkretnego autora jest w

ujęciach strukturalnych zastąpiona przez pojęcia funkcjonalne, takie jak podmiot

czynności twórczych czy dysponent reguł mówienia. Język, którym literatura się

posługuje, stanowi realizację języka naturalnego, ale znaczenia wypowiedzi

literackiej funkcjonują w obrębie całości nadbudowanych nad tym językiem, czy

wręcz nie mający z nim nic wspólnego, takich jak gatunek, tradycja literacka,

docsity.com

8

konwencja czy styl. Czytelnik, który ma zrozumieć dzieło literackie, powinien

opanować kody ponadjęzykowe. Komunikacja literacka dokonuje się w języku, który

nie jest tożsamy z mową: w języku norm literackich epoki, kierunku, kultury

artystycznej. Kluczem do badań nad tą komunikacją są ustalenia poetyki

historycznej.

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome