Skrypt z historii gospodarczej - Notatki  - Historia gospodarcza - Część 1, Notatki'z Historia gospodarcza. Warsaw School of Economics
Henryka
Henryka24 March 2013

Skrypt z historii gospodarczej - Notatki - Historia gospodarcza - Część 1, Notatki'z Historia gospodarcza. Warsaw School of Economics

PDF (513.9 KB)
20 strona
12Liczba pobrań
1000+Liczba odwiedzin
Opis
W notatkach wyeksponowane zostają zagadnienia z historii gospodarczej: skrypt z historii gospodarczej; przejście od feudalizmu do kapitalizmu. Część 1.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 20
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

HISTORIA PRZEJŚCIE OD FEUDALIZMU DO KAPITALIZMU

1. Różnice zasady podziału społecznego W feudalizmie istniało społeczeństwo stanowe, o pozycji społecznej nie decydował majątek a sytuacja prawna. Ludzie nie byli równi wobec prawa, każdy stan miał swój kodeks. W prawie feudalnym dla każdego stanu musiał istnieć oddzielny kodeks, ponadto musiano w jakiś sposób opisać sytuacje "nachodzenia" na siebie kodeksów dwóch różnych stanów (np. różnica między zabójstwem chłopa przez chłopa i chłopa przez szlachcica). Z tego punktu widzenia przejście od feudalizmu do kapitalizmu polegało na ujednoliceniu prawa (czytaj zrównania wszystkich wobec prawa). Równość wobec prawa nie oznaczała bynajmniej równych praw. Pierwszy kodeks wprowadzający równość wobec prawa, kodeks Napoleona, nie przewidywał dziedziczenia ani posiadania ziemi przez kobiety. Z punktu prawnego kapitalizm w Polsce wprowadzono za czasów Księstwa Warszawskiego. Po likwidacji Księstwa car nie wycofał kodeksu Napoleona, który działał w Polsce aż do 1925.

2. Różnica w pojmowaniu własności W starożytności powszechne było niewolnictwo ( niewolnik był instrumentu vocale - mówiącym narzędziem ). Niewolnik był prywatną własnością swojego pana, który mógł go zabić tak jak my dzisiaj możemy niszczyć przedmioty do nas należące. W pewnym momencie historii Rzymu wprowadzono prawo nie pozwalające panom zabijać niewolników. Niewolnictwo było systemem bardzo niewydajnym, gdyż niewolnicy nie mieli odpowiedniej motywacji, ponadto wbrew pozorom nie byli darmową siłą roboczą, gdyż ich właściciel musiał łożyć na ich utrzymanie oraz strażników. Przed upadkiem Cesarstwa Rzymskiego wprowadzono system zwany kolonatem, osoby mu podlegające nazywano kolonami. Kolonat polegał na podziale majątku pana na dwie części, z których jedna była dzielona na małe działki i oddawana w użytkowanie byłym niewolnikom. Każdy kolon w zamian za uprawianie swojego poletka musiał odpracować kilka dni w roku na drugiej, dużej części podzielonego wcześniej pola. Ta część pola zaczęła z czasem być nazywana folwarkiem. W kolonacie pojawiła się podwójność posiadania. Właścicielem działki jest kolon (własność warunkowa polegająca na posiadaniu działki pod warunkiem pracy na folwarku), jednocześnie jednak właścicielem ziemi jest pan. Renta feudalna to należność, jaką dzierżawca jest winny właścicielowi ziemi stojącym bezpośrednio nad nim. Obowiązywało prawo - Wasal mojego wasala nie jest moim wasalem. W początkowym stadium renta pańszczyźniana miała prosty charakter - polegała na odrobku, z reguły 14-20 dni w roku. Dobrowolność dzierżawców przy zawierania takiej umowy była ograniczona możliwościami nabycia ziemi. W rozwiniętym średniowieczu (XIII-XIV w.) zauważono, że robotnika należy pilnować, bo ma on tendencję do obijania się. Ponadto dochody właściciela folwarku są uzależnione od natury i drastycznie spadają w przypadku nieurodzaju, gradu, suszy itp. Dlatego folwark został podzielony na kolejne działki i oddany w dzierżawę chłopom. Z każdego dzierżawionego chłopom kawałka ziemi właściciel otrzymywał rentę w naturze, co pozwalało uniezależnić się od zdarzeń losowych. Stopniowo właściciele, aby pozbyć się problemów ze składowaniem i zbytem renty wypłacanej im w naturze, przeszli na odbieranie renty pieniężnej. Tak wyglądała sytuacja w Europie w końcu średniowiecza. W Europie Zachodniej nastąpił bardzo duży przyrost naturalny i, pomimo wzrostu produkcji rolnej, niemożliwe okazało się wyżywienie własnymi siłami. Bogate społeczeństwo zachodnioeuropejskie zaczęło kupować żywność w Europie Wschodniej. Nastąpił dualizm w rozwoju agrarnym ( XV/XVI w). Na Wschodzie powrócono do osobistego zajmowania się rolnictwem, gdyż koniunktura na Zachodzie powodowała możliwość uzyskania dużo wyższych dochodów, niż te powstałe ze ściągnięcia rent pieniężnych. Nastąpiła refeudalizacja, czyli powrót do pierwotnych form feudalizmu. Odtworzono folwark na obszarze, na którym znajdował się on dawniej. Ponadto pańszczyzna przybrała już wymiar tygodniowy, pojawia się element przymusu - chłopi są poddanymi pana

docsity.com

i ich wolność osobista jest poważnie ograniczona. Często było to też połączone z wykupem sołectw, co oznaczało, że pan był miejscowym sędzią, również w sprawach wytoczonych przeciw niemu samemu. Należy jednak pamiętać, że niewolnictwo jest różnym pojęciem od poddaństwa. W XV i XVI wieku refeudalizm wystąpił w Polsce i na Węgrzech. Polacy wyspecjalizowali się w produkcji zboża dla Zachodu, które było tam spławiane poprzez Wisłę, Niemen lub Dźwinę. Węgrzy nie byli w tak dobrej pozycji, gdyż nie mieli połączenia wodnego z Europą Zach. (Turcy kontrolowali basen Morza Czarnego), dlatego zajęli się hodowlą bydła, które raz do roku spędzali na targ pod Wenecją. Chłopi dzierżawiący od panów ziemię zostali z niej wyrzuceni, aby na tych terenach mogły powstać rozległe pastwiska; utrata ziemi doprowadziła jednak do zbrojnego powstania w 1514. Ponadto Polska handlowała z Węgrami: my im sól, oni nam wino.

W kapitalizmie nie ma "podwójnego posiadania" jak w feudalizmie. We Francji w nocy z 3 na 4 VIII 1789 konstytuanta zniosła prawa feudalne, czyli ludzie stali się równi wobec prawa. Panu pozostał jedynie "pałac oraz park" oraz odszkodowanie za ziemię, która została przekazana jej dzierzawcom. W Anglii droga do kapitalizmu wyglądała inaczej. Zaczęto hodować duże ilości owiec na potrzeby przemysłu, dlatego zaczęto "ogradzanie". Chłopów wyrzucono z ziemi, na której utworzono pastwiska. Efekt był ten sam co we Francji - zlikwidowano podwójną własność. Ponadto wypchnięcie dużej ilości ludzi ze wsi do miast przyśpieszyło rewolucję przemysłową, we Francji nie wyrzucono chłopów z ziemi, więc nie doszło do aż tak dynamicznego rozwoju przemysłowego. W Europie Wschodniej panował zacofany feudalizm, tak więc operację przejścia do kapitalizmu należało przeprowadzać powoli. Pierwszym krokiem była Konstytucja I Maja, która "uwolniła" chłopa spod sądu pana; chłop był pod opieka sądu państwowego. Zniesiono poddaństwo chłopów, jednak nie rozwiązano sprawy przywiązania do ziemi. Spory rozstrzygnął dekret grudniowy z 1806 - chłop opuszczający rodzinną wieś tracił ziemię. Uwłaszczenie to oddanie chłopom na własność użytkowanej przez nich ziemi. (???) Uwłaszczenie rozpoczęło się najpierw na ziemiach zaboru pruskiego (Napoleon ?), potem reformami uwłaszczeniowymi zajął się Wielkopolski (1859). W Prusach nie każdy chłop mógł zostać uwłaszczony, warunkiem był sprzężaj, czyli odrabianie pańszczyzny na polach pana za pomocą dwóch własnych koni. W Galicji uwłaszczenie odbyło się jednorazowo w 1848. W Rosji rząd powstańczy ogłosił uwłaszczenie w 1863, jednak większą siłę przebicia miał car i jego dekret uwłaszczeniowy z 1864 r. Po uwłaszczeniu chłopi mieli małe poletka, dlatego domagali się reformy rolnej. W zaborach austriackim i rosyjskim uwłaszczenie miało być narzędziem do skłócenia szlachty i chłopstwa, dlatego pozostawiono serwituty - chłopi mogli bezpłatnie korzystać z łąk i lasów pana. Serwituty więc konserwowały podwójną własność. Serwituty zniesiono dopiero w 1925.

Na Węgrzech powstały wielkie pastwiska, wykształciła się też grupa chłopów zwanych żelerami, którzy odprawiali pańszczyznę bez posiadania ziemi, otrzymywali jedynie miejsce na postawienie chaty. Gdy w 1848 ogłoszono uwłaszczenie, reforma ta nie objęła żelerów, którzy nadal byli zmuszeni do odprawiania pańszczyzny. Polska przejęła po 1918 Spisz i Orawę, które wcześniej należały do państwa Austro-Węgierskiego. W 1931 wyszło na jaw, że na tamtych ziemiach żyje 140 osób nadal odrabiających pańszczyznę !!! Szybko i potajemnie wydano ustawę o likwidacji stosunków żelerskich.

Dotychczas zajmowaliśmy się przemianą feudalizmu w kapitalizm z punktu widzenia prawa oraz rolnictwa. Teraz o rzemiośle i przemyśle. W feudalizmie działalność gospodarcza była reglamentowana (przymus cechowy), a wybór zawodu ograniczony był najczęściej do zawodu ojca. rzemieślnicy musieli być zrzeszeni w cechu, droga zdobycia zawodu trwała długo i często była ryzykowna. Oczywiście rozwinęła się działalność pozacechowa, rodzaj współczesnej "szarej strefy", ludzie pracujący w taki sposób nazywani byli partaczami. Nie korzystali oni z ochrony prawnej (ponieważ łamali prawo), tak więc byli narażeni na oszustwa. Cechy były także instrumentem formalnego potwierdzenia kwalifikacji. Przejście

docsity.com

do kapitalizmu polegało na wprowadzeniu wolności przemysłu, czyli zniesieniu przymusu cechowego. W Królestwie Polskim do zniesienia przymusu cechowego doszło w 1816. Przymus ten przywrócono w Polsce Ludowej w 1948, następnie został zniesiony 1988 przez rząd Rakowskiego. 2 X 1997 Myśl ekonomiczna zaczęła funkcjonować w renesansie, wcześniej tymi problemami zajmowali się teologowie. Początkowo Kościół krytykował handel, jako zajęcie nieuczciwe. Św. Hieronim twierdził, że zajęciem godnym jest uprawa ziemi i przetwarzanie płodów rolnych, natomiast handel jest czynem grzesznym. Kupcem nazywano osobę sprzedającą zakupiony wcześniej towar bez przetworzenia go. Św. Leon Wielki twierdził, że handel bez oszustwa rzadko się zdarza. Stosunek Kościoła do handlu zmienia się w XIII wieku, na który przypadł gwałtowny rozwój (powstawanie i rozbudowa) miast, okres ten nazywa się także rewolucją handlową. Na początku tegoż wieku św. Tomasz z Akwinu uznał kupiectwo za zajęcie godne w wypadku, gdy sprzedajemy drożej z racji miejsca (kupiony towar w innym miejscu był tańszy) i z racji czasu (gdy towar zakupiony dawniej zyskał na wartości). Powstało pojęcie ceny godziwej. Pod koniec XIII wieku Henryk z Gandawy zgodził się z tezą św. Tomasza (ratione locci i ratione temporis), ponadto stwierdził, że handlarz może żądać wyższej ceny niż konkurencja, jeżeli jest specjalistą i wiadomo, że jego towar jest lepszy i pewny. Jak widać, Kościół złagodził swoją ocenę handlu, jednak nigdy nie złagodził krytyki lichwy (pożyczania pieniędzy na procent). Kościół zawsze potępiał lichwę, chociaż w późniejszym okresie przestał się na ten temat wypowiadać (presja społeczna?).

W czasie odrodzenia myśl ekonomiczna została oddzielona od teologii. Związek między reformacją a rozwojem kapitalizmu jako pierwszy ogłosił badacz XX wieku - Max Weber - protestantyzm przygotowuje grunt pod budowę kapitalizmu. W protestantyzmie pojawił się jednak pewien problem - na ile człowiek ma wolna wolę, a na ile jest kierowany predestynacją. Nastąpiło silne przesunięcie w kierunku predestynacji. Protestantyzm rozumiał pewne pojęcia dokładnie przeciwnie niż kościół katolicki, który uważa nieufność wobec bogactwa oraz szacunek dla ubóstwa, w kościele reformowanym natomiast bogactwo na ziemi jest zapowiedzią przyszłego szczęśliwego życia w raju, jego brak oznacza potępienie. W feudalizmie stosunki gospodarcze są spersonalizowane (np. renta feudalna), w kapitalizmie kontakty są bardziej anonimowe. Kościół Katolicki wytwarza hierarchiczną strukturę - ma służyć pośrednictwem między wiernymi a Bogiem. Duchowni protestanccy nie uważają się za pośredników, natomiast mogą służyć nakierowaniem wiernych. W katolicyzmie w raju przebywa się w "towarzystwie" innych, "otoczenie" Boga nie jest stałe, ciągle powiększa się o świętych. W protestantyzmie jest bezpośredni kontakt z Bogiem, natomiast katolicyzm zakłada liczne "pośrednictwa" - modlitwy do świętych, Matki Boskiej itd. (w myśl zasady wasal mojego wasala nie jest moim wasalem). W chrześcijaństwie praca jest karą za grzechy, w protestantyzmie jest szansą wykazania się, wyróżnieniem.

Merkantylizm, doktryna ekonomiczna wykształcona w XVI-XVIII, zakłada posiadanie dodatniego bilansu jako wskaźnik bogactwa państwa. Merkantylizm miał 3 fazy rozwoju:

1. hiszpańska - nacisk na dodatni bilans płatniczy - polityka ta sprowadzała się do przywożenia do państwa więcej kruszców niż się wywoziło. Teoria okazała się nieskuteczna, gdyż zamiast wzrostu zamożności obywateli wzrastała inflacja.

2. francuska (XVII) - nacisk na uzyskanie dodatniego bilansu handlowego, głównie poprzez rozwijanie eksportu towarów przemysłowych.

3. angielska - należy bronić interesów własnych kupców. Akty nawigacyjne Cromwella - do Anglii towary mogą przywozić jedynie statki angielskie oraz statki należące do państw, z których przywożone towar.

docsity.com

Merkantylizm zakładał ograniczenie konkurencji w celu ochrony interesów własnych producentów i osłabienia przeciwników. Powstawały kompanie handlowe mające monopol na handel na danym obszarze. Niestety różne państwa przydzielały swoim kompaniom te same obszary, przez co często dochodziło do konfliktów (także zbrojnych).

Kolejnym pojęciem jest fizjokratyzm, który powstał w czasie oświecenia i zakładał kult natury. Fizjokraci twierdzili, że jedynym prawdziwym źródłem bogactw jest rolnictwo, przemysł jest niejako pasożytem, ponieważ jedynie przetwarza zasoby wytworzone przez rolnictwo. Były to po części idee sentymentalne. Fizjokratyzm zakładał nie ingerowanie państwa w gospodarce - "laissez faire" = leseferyzm.

Pod końcem XVIII wieku powstała doktryna liberalna Adam Smitha. Państwo nie wtrąca się w sprawy gospodarcze, jest raczej nocnym stróżem zajmującym się wojskiem, policją, sądami, dyplomacją. Liberałowie nie byli pewni czy edukacja i służba zdrowia powinny leżeć w zakresie władzy państwa. Państwo może (i powinno) zbierać podatki oraz prowadzić politykę celną. Równość i sprawiedliwość można pogodzić tylko czasami. Jeżeli trzeba wybierać, to ważniejsza okazuje się sprawiedliwość. Trzeba wtedy tolerować nierówności społeczne jako przejaw predestynacji, bogactwo jako miara zaradności i pracy danej jednostki o ile na początku wszyscy mieli równe szanse. Bogactwo jest sprawiedliwą nagrodą. Akceptacja nierówności, równość szans i równość wobec prawa, występowanie przeciw nierówności stanowej. Ludzie nie muszą być altruistami, nie powinno się ich do tego zmuszać, choć to dobrze, że czasem pojawiają się ludzie potrafiący działać na korzyść całej społeczności. Najlepszy byłby taki ustrój, który uzgadniałby egoizmy i w ten sposób przynosił korzyści szeroko pojętemu społeczeństwu. Uzgadnianie egoizmów nazywamy utylitaryzmem. Do 1848 liberalizm walczył z przeżytkami feudalizmu i w wielu krajach odniósł sukces. W II połowie XIX wieku liberalizm znalazł się w pozycji defensywnej: konflikt z kościołem katolickim, gdyż liberałowie akceptowali egoizm, a kościół nie. Liberałowie zostali potępieni przez encykliki. Liberalizm jest bardzo atrakcyjny dla ludzi sukcesu, niestety nie ma wiele do zaoferowania ludziom biednym, ponieważ im nie powiodło się, w życiu, są gorsi, będą cierpieć w przyszłym życiu. Socjaliści mogą sobie zjednać ludzi biednych, gdyż twierdzą, że ich niska pozycja społeczna wynika z wyzysku. Liberalizm postulował o powszechne prawo wyborcze, co jednak mogło się okazać zgubne dla tej doktryny, gdyż miała ona małe poparcie wśród najbiedniejszych. Socjaliści twierdzili, że stosunki społeczne nie powinny prowadzić do tego, że przegrani umierają z głodu. Równe szanse istniały w początku tworzenia się potęgi amerykańskiej, wtedy imigranci najczęściej nie mieli wielkiego kapitału ze sobą. Jednak z czasem sytuacja uległa zmianie, ponieważ kolejne pokolenia dziedziczyły fortuny swoich rodziców i kapitał nie był już wymiernikiem zaradności, lecz pochodzenia. Liberalizm był optymistyczny, twierdził że następuje postęp, który powoduje poprawę życia. Był to bardzo naiwny pogląd, gdyż cały postęp utożsamiali oni z postępem technicznym (lot na Księżyc jakoś szczególnie nie poprawił warunków życia na Ziemi). Kres liberalizmu nastąpił z końcem I wojny światowej, która rozwiała mity o postępie technologicznym w służbie człowieka ( w Wielkiej Brytanii w latach dwudziestych jedna z dwu partii rządzących zmieniła się, odeszli liberałowie, na miejsce których przybyli laburzyści. Jeżeli państwo nie ingeruje w gospodarkę, a jednostki kierują się egoizmem, to musi istnieć jakiś czynnik, dzięki któremu wszystko się jeszcze nie rozpadło. Tym czynnikiem jest "niewidzialna ręka rynku", pierwszy raz opisana przez Adama Smitha.

Podaż i popyt. Podaż > Popyt kryzys nadprodukcji

Podaż < Popyt dobra koniunktura

maleją ceny rosną

docsity.com

maleje produkcja rośnie maleje zatrudnienie rośnie rośnie bezrobocie maleje rośnie siła nabywcza pieniądza maleje rośnie płaca realna maleje maleją strajki rosną rośnie skłonność do oszczędzania maleje

XIX wiek przyniósł cykliczne wahania koniunktury. W 1825 nastąpił I kryzys nadprodukcji w Anglii, pierwszy kryzys o zasięgu światowym był w roku 1857. Cykl wahań koniunktury jest (mniej więcej od tamtego czasu) wspólny dla całego świata.

(rysunek)

Wiek XIX był wiekiem spadających cen. Niskie ceny - udostępnianie produktów coraz szerszej grupie ludności. System waluty kruszcowej był stabilny i przetrwał do 1914, jednak ceny zaczęły rosnąć już 20 lat przed tą datą. Oznacza to, że na wzrost cen nie miał wpływu system złotej waluty, lecz zmiana charakteru gospodarki: odejście od wolnej konkurencji do systemu monopolowego. W systemie wolnorynkowym żaden przedsiębiorca nie był w stanie wpływać na poziom cen danego towaru, ponieważ miał zbyt małą produkcję w skali lokalnej. Monopol polega na sterowaniu cenami za pomocą podaży. W systemie wolnej konkurencji producent obniżał ceny, aby zyskać klientów. Monopolista zaczyna wpływać na ceny tak, aby nie kształtował ich rynek. Gospodarka monopolistyczna jest nadal rynkowa, gdyż nie można podnieść jednocześnie produkcji i podaży. Nie wszystkie działy produkcji da się monopolizować, jak np. rolnictwo z powodu dużego rozdrobnienia gospodarstw rolnych. W latach 90-tych XIX wieku przekroczono granicę liczby monopoli, przez co doszło do nagłego wzrostu cen. Rockefeller znalazł sposób na obejście barier w tworzeniu monopoli, nie mógł ograniczać wydobycia ropy naftowej, więc zajął się monopolizowaniem przemysłu rafineryjnego. Można zmonopolizować skup produktów rolnych. Liberałów denerwowały monopole, jednak z drugiej strony były wynikiem działań rynkowych, a próba ich zwalczenia przez państwo oznaczałaby zaangażowanie urzędników i wpływ państwa na gospodarkę). W USA w 1890 wydano ustawę przeciwmonopolową (Shermana). Wprowadzanie ustawy w życie było trudne, ponieważ niełatwe było udowodnienie praktyk monopolowych. W 1911 rozdziałkowano "Standard Oil" - firmę Rockefellera, w każdym stanie powstała inna spółka. Nie przeszkadzało to wcale umowom miedzy prezesami tych spółek i kontrolowaniu podaży. Ze zmniejszenia produkcji zawsze można było się racjonalnie wytłumaczyć.

30 X 1997 DLACZEGO OPŁACA SIĘ BYĆ BANKIEREM ?

Zysk banków pochodzi z różnicy między oprocentowaniem wkładu a kredytu. Bank najczęściej nie ma pokrycia, jeżeli wszyscy chcą naraz wyciągnąć pieniądze. Banki zbierają pieniądze z rynku, przez co poprawiają koniunkturę, jednak osłabiają pieniądze. Kredytobiorca chce mieć łatwy kredyt, osoba składająca pieniądze do banku chce stabilności (niskiej inflacji oraz ograniczania ilości wydawanych kredytów). Kredyt jest ważny w celu równości szans - dzięki niemu przez pewien czas będą mieli szansę jak bogaci. Kredyt nie jest jednak podobny do dóbr kupowanych w sklepie, ponieważ aby otrzymać kredyt należy spełnić pewne warunki dotyczące wiarygodności. Ekspansję kredytową ogranicza przede wszystkim nerwowość bankiera. Państwo powinno interweniować w jakiś sposób, aby nie udzielać zbyt

docsity.com

wielu kredytów, bo to może zepsuć gospodarkę. Dlatego powstały banki centralne kontrolujące działalność banków komercyjnych w zakresie wydawania kredytów. Bank Centralny nie ingeruje bezpośrednio na rynku kredytów dla ludności (tylko teoretycznie - patrz NBP), robi natomiast interesy z bankami komercyjnymi , które z kolei działają w sferze gospodarki. W XIX wieku wykształciły się dwie metody ingerowania BC na rynku:

1. stopa dyskontowa 2.. operacja wolnego rynku

ad 1. Gdy trzeba zwiększyć bezpieczeństwo na rynku, bank centralny oferuje bankom komercyjnym składanie u siebie pieniędzy o korzystnym oprocentowaniu. Inaczej mówiąc, maksymą prezesa banku centralnego jest: gdy dobra koniunktura to podnieś stopę kredytu, gdy zła koniunktura to obniż. ad 2. Zamiast pobierania depozytów od banków oferuje się im zakup państwowych papierów wartościowych na korzystnych warunkach w czasie dobrej koniunktury, natomiast ściąga się te papiery z rynku, gdy pogorszyła się koniunktura.

Ponadto, gdy bank komercyjny ma problemy z płynnością, to może mu pomóc bank centralny. BC rzekomo oddaje zdeponowaną w nim kwotę pieniędzy w celu uspokojenia ludzi, którzy koniecznie chcą wycofać swoje wkłady.

Pierwszy bank centralny powstał w 1694 w Anglii. Bank Francji powstał w 1800, w Polsce w 1828. W USA ludzi, którzy składali pieniądze w bankach denerwowała inflacja i "rozrzutność" w wydawaniu kredytów, kredytobiorców nie odstrasza natomiast ryzyko, natomiast nie jest w ich interesie działalność banku centralnego, ponieważ ogranicza ich dostęp do pożyczki. Dlatego na wschodzie USA popierano działalność Banku Światowego, natomiast na Dzikim Zachodzie walczono z nią. Za sprawą Alexa Hamiltona w 1791 powstał bank centralny na 20 lat, jednak Kongres nie przedłużył jego działalności w 1811. Potem nastąpiła inflacja związana z wojną. W 1816 ponownie na 20 lat powstał b.c., jednak w 1836 prezydent Jameson zlikwidował go. Do początku XX wieku w USA nie istniał bc, dopiero podczas kryzysu finansowego w 1907 Amerykanie na własnej skórze odkryli dobrodziejstwa działania bc ( angielskiego bc, który działał w USA). W 1913 powstał System Rezerw Federalnych (12 osobnych banków). Banki SFR od tegoż 1913 emitują dolary. Różne podziały bankowości:

1. Podział na bankowość angielską i niemiecką. Banki angielskie dawały kredyty krótkoterminowe, natomiast kapitał na inwestycje był pozyskiwany na giełdzie. Niemcy nie miały tak bogatego rynku kapitału, więc banki musiały zajmować się kredytami krótkoterminowymi i długoterminowymi na inwestycje. Banki te często były współwłaścicielami przedsiębiorstw. Był to z pewnością mniej bezpieczny model bankowości, gdyż bardzo duże było uwięzienie kapitału.

2. Podział na bankowość angielską i amerykańską. W GB znajdowały się 4 duże banki mające wiele oddziały - system gałęzi (branches), natomiast bankowość amerykańska cechuje się dużym rozdrobnieniem (początkowo banki mogły działać tylko na obszarze jednego stanu).

Jeżeli bank obniża stopy procentowe, to rozpoczyna się więcej strajków. Przez długi czas pieniądz był pieniądzem kruszcowym, co oznacza, że moneta nie stanowiła wartości symbolicznej, ale o jej wartości decydowała ilość zawartego w niej metalu. Był to solidny system pieniężny. Pierwsze powstałe banki publiczne (Barcelona, Genua, Wenecja) ustaliły między sobą jednostki rozliczeniowe (wartość jednostki wyznaczana przez zawartość kruszca w monecie), aby uniezależnić się od nieuczciwości eminenta (psucie próby złota lub srebra). W systemie kruszcowym obieg pieniądza nie mógł być w łatwy sposób dostosowany do stanu

docsity.com

gospodarki, przez co dławił rozwój gospodarczy. Szukano sposobów poszerzenia obiegu pieniądza bez zmiany zasady - w XVII Szwecja po ciężkich wojnach miała problemy finansowe, tak więc do systemu kruszcowego dołączono miedź (obok złota i srebra). Monety miedziane, aby mieć taką samą wartość metalu, co monety ze złota, musiały być bardzo duże - monety takie (duże kawałki miedzi) nazywano platmentami. Aby ułatwić obieg tymi "monetami" państwowy Bank Szwedzki przyjmował lokaty, na której wystawiał potem pokwitowania, którymi można było płacić. Był to jeden z pierwowzorów dzisiejszych pieniędzy papierowych. W Anglii można było lokować złoto i srebro w mennicy królewskiej (za pokwitowaniami), jednak w 1640 Karol I skonfiskował zasoby srebra i złota, na czym osoby mające depozyty ewidentnie straciły. Po rewolucji angielskiej złoto lokowano u goldsmith-ów (złotników), za co początkowo otrzymywano poświadczenia imienne; po pewnym czasie wprowadzono zaświadczenia na okaziciela, tak więc konkretny kawałek metalu przestał być przypisany do konkretnego pokwitowania. Takie pokwitowania (banknoty) mogły być wymieniane na złoto, jednak goldsmith mógł wydawać więcej papierów niż przyjmował złota. Na początku XVIII wieku Francuzi mieli przykre doświadczenia związane z inflacją (Locke był za to odpowiedzialny), przez co naród ten jeszcze przez długi czas potem miał awersję do banknotów. W XVIII powstał powszechny system

Po wojnach napoleońskich (podczas których była inflacja) sytuacja zaczęła się stabilizować, nadal istniał kruszcowy system pieniężny, lecz rozumiany inaczej niż 100 lat temu - państwo emitowało pieniądze, które, na konkretne żądanie, wymieniało na złoto lub srebro. W 1816 w Wielkiej Brytanii wykształcił się system waluty złotej, jednak GB, jako państwo bogate, mogło sobie na to pozwolić. Inne państwa, u których istniał bimetalizm, musiały ustalać stałą relację złota i srebra - niestety w różnych państwach ten współczynnik różnie wyglądał (np. Francja 1:15, a w USA 1:15.5). W połowie XIX wieku Francja zainicjowała łacińską linię monetarną - kraje bimetalistyczne ustaliły wspólną relację złota i srebra oraz uwspólniły walutę, którą stał się frank. Uczestniczyły w tym: Francja, Belgia, Szwajcaria, Grecja, Serbia, Włochy, Rumunia, Finlandia. Drugim problemem w systemie bimetalistycznym był fakt, iż złoto i srebro były towarami, tak więc ich cena zależała od popytu i podaży, powstają „dwie waluty”. Zgodnie z prawem Greshama - jeżeli istnieją dwa rodzaje pieniędzy, to gorszy wypiera lepszy (tezauryzacja lepszego); wykształca się pojęcie monet nad- i podwartościowych, zaczęły ginąć pewne rodzaje monet. W II poł. XIX wieku srebro taniało, pod koniec XIX wieku relacja złota do srebra wynosiła 1:40. Każdy kraj wycofujący się z bimetalizmu sprzedawał swoje zapasy srebra, co powodowało spadek jego ceny na rynkach. „Unia łacińska” przestała działać w 1907. W systemie waluty złotej salda krajów były wyrównywane złotem pod końcem roku. Gdy państwo miało nadwyżkę w handlu, to napływ złota powodował zwiększenie obiegu pieniężnego, wtedy wzrastały koszta produkcji, produkty tego kraju były mniej konkurencyjne na rynku światowym w efekcie czego powstawał ujemny bilans handlowy. Odpływ złota powodował poprawę koniunktury i w efekcie poprawę w handlu zagranicznym itd. Większość krajów przeżywała takie wahania. Wcześniej w systemie waluty złotej można było wymienić banknot niskiej wartości na złoto (1 funt). Potem, w celu ograniczenia wymienialności wprowadzono inne systemy wymiany:

1. gold bulion standard - złoto w sztabach, w banku centralnym leżały sztaby o wadze ok. 2 kg - na wymianę mogły sobie pozwolić już tylko większe przedsiębiorstwa, szarzy ludzie nie mogli już wymieniać banknotów na złoto ( w Polsce taka sztaba kosztowała 10 tys. zł, a w tym czasie lekarz zarabiał 600 zł miesięcznie, prezydent - 3000, a nowy samochód można było kupić już za 3000 zł).

2. gold exchange standard - system waluty pozłacanej. W skład pokrycia wchodzi złoto oraz waluty wymienialne na złoto ( to wprowadziła reforma Grabskiego w 1924 i trwało do 1939).

docsity.com

Centrum finansów europejskich. W XVI wieku targi pieniężne w Besanson na pograniczu Francji i ziemi Habsburgów, potem pod Genuą (w mieście Pianchenza) w XVI/XVII wieku - najpierw podliczano księgi, następnie wyrównywano salda. Ten system trwał do 1627. Wcześniej Hiszpania bardzo się zadłużała, a następnie spłacała dług srebrem przywiezionym z Ameryki Południowej. Jednak w 1627 Holendrzy przejęli całość ich transportu, więc centrum handlowe zostało przeniesione do Amsterdamu. W 1672, gdy Amsterdam był zagrożony oblężeniem nastąpiła panika i zaczęła się rywalizacja miedzy Hamburgiem a Londynem o miano centrum handlowego. Londyn miał zaplecze, ponadto w Anglii możliwe było dyskontowanie weksli (dyskonto - wymiana weksla na gotówkę w banku). W Hamburgu uważano, że osoba wyprzedająca weksle jest w kiepskiej kondycji finansowej. Po wojnie siedmioletniej Hamburg nieco podupadł, więc Londyn do XX wieku pełnił funkcję centrum handlowego.

REWOLUCJE PRZEMYSŁOWE I ICH SKUTKI Rewolucja przemysłowa następuje, gdy większa część gospodarki zaczyna działać na

zasadach przemysłowych (zmniejszenie znaczenia ludzkich mięśni), spada udział rolnictwa w produkcie krajowym, zwiększa się odsetek ludzi nie utrzymujących się z rolnictwa. Do rozpoczęcia procesu konieczne jest spełnienie następujących warunków:

1. kapitał 2. wolna siła robocza 3. rynki zbytu

Rewolucje przemysłowe nie są kwestią wiedzy technologicznej. lecz warunków wykorzystania tej wiedzy. Można łatwo wskazać początek rewolucji przemysłowej, jednak nie można wskazać jej końca. Pierwsza rewolucja przemysłowa rozpoczęła się w latach 1760 w Anglii, która była do niej najlepiej przygotowana pod względem prawa (równość obywateli), ponadto była krajem bogatym (imperium kolonialne), istniał rynek zbytu, a wcześniejsze ogradzanie spowodowało wypchnięcie dużej liczby ludzi ze wsi do miasta. W pierwszej fazie rozwijał się przemysł lekki, następnie przemysł ciężki produkujący maszyny dla przemysłu lekkiego. Zakazano exportu maszyn, aby technologia pozostała w kraju, jednak okazało się wkrótce, że przebieg rewolucji przem. nie zależy od technologii, lecz od warunków ekonomicznych i cofnięto w 1824. Po Anglii na ścieżkę rewolucji przemysłowej wstąpiły USA i Belgia. W latach 30-tych, po rewolucji lipcowej, ten sam proces nastąpił we Francji, w latach 40-tych w Niemczech, w 60-tych na ziemiach polskich zaboru rosyjskiego, w latach 80- tych w Austrii, w 90-tych w Rosji. Na początku XX wieku, ale jeszcze przed I wojną światową - w Australii, Skandynawii, Kanadzie i Płn. Włoszech.

W zaborze pruskim istniały Zakłady Cegielskiego w Poznaniu, dwie stocznie. Zabór ten stanowił raczej zaplecze rolnicze dla Prus. W zaborze rosyjskim ziemie polskie były najbardziej uprzemysłowione na tle całej Rosji. W Górach Świętokrzyskich powstało Zagłębie Staropolskie, ze względu na występujące tam rudy żelaza, ponadto była tam duża połać niewykorzystanej ziemi i rosła tam radośnie Puszcza Jodłowa, z której wycinano drzewa do wyrobu węgla drzewnego używanego przy wytopie żelaza. Zagłębie Staropolskie miało być państwowym ośrodkiem hutnictwa. Niestety jeszcze przed ukończeniem budowy tego zagłębia, na świecie wprowadzono nową technologie wytopu przy użyciu węgla, więc nasze zagłębie było przestarzałe jeszcze przed swoim powstaniem. Rosjanie mieli problem z KP - gdyż był to najlepiej rozwinięty przemysłowo fragment ich kraju. Z jednej strony warto było odgrodzić Królestwo barierą celną, aby chronić własny rozwijający się przemysł, z drugiej jednak polityka wymagała wcielenia tych terenów do Rosji. W 1815 bariera celna

docsity.com

istniała, w 1822 Drucki - Lubecki załatwił jej zniesienie. W 1832 przywrócono ją, tylko po to aby znowu ją znieść w 1851. Po upadku powstania styczniowego zastanawiano się nad ponownym jej wprowadzeniem, jednak tego nie uczyniono. Granica celna spowodowała, że niektórzy inwestorzy przenieśli swoją gotówkę na drugą stronę bariery celnej - tak powstał okręg białostocki. W latach 40-tych wytworzył się przemysł nie wytwarzający skutków społecznych - przemysł cukrowniczy. Był ulokowany na wsi i zatrudniał chłopów w czasie, gdy zakończone już były prace polowe. Rejony na styku ziem trzech zaborców miały różne nazwy: w zab. rosyjskim - Zagłębie Dąbrowskie (20%), w austriackim - Zagłębie Krakowskie (5%), Prusy posiadały Śląsk (75%). Śląsk (jako część zaboru pruskiego) był najstarszym tamtejszym okręgiem przemysłowym, jego rozwój rozpoczął się w latach 80 - tych XVIII. W latach 30-tych XIX wieku uruchomiono Zagłębie Ruhry, które bardzo szybko wyprzedziło Śląsk. Galicja była biedna i przeludniona, Austriacy wiedzieli, że w razie wojny jest spisana na straty. [ Za Batorego najbardziej zaludniona była zachodnia część kraju, gdyż na południu i na wschodzie było niebezpiecznie - Kozacy i Tatarzy; przed rozbiorami największe zaludnienie było na południu kraju. W latach 80-tych zaczęto wykorzystywać złoża ropy naftowej w Jaśle, w latach 90-tych znaleziono bogatsze złoża - Drohobycz i Jarosław. Galicja była poważnym producentem ropy.

Ziemie zaboru rosyjskiego dominowały w gospodarce tego kraju do lat 90-tych, kiedy to rozpadł się Sojusz Trzech Cesarzy i Rosja z Francją połączyły się przeciw Niemcom i Austrii. Rosjanie zrozumieli, że Polska stała się bardzo niebezpiecznym regionem i skupienie prawie całego przemysłu Rosji w tym miejscu jest bardzo niestrategicznym posunięciem. Rosja zaczęła rozwijać przemysł głęboko wewnątrz kraju, głownie za pożyczony kapitał francuski. Polska poczęła tracić rynki wschodnie - np. wojna perkalowa odebrała rynek Łodzi. Zabór rosyjski był na pewno najlepiej uprzemysłowiony, jednak nie był najbardziej rozwinięty, ponieważ Rosjanie dla celów strategicznych blokowali rozwój kolejnictwa (zwłaszcza na zachodnim brzegu Wisły - Warszawa nie miała połączenie z Łodzią), ponadto mosty można było budować jedynie między Modlinem i Dęblinem, co oznaczało izolację Włocławka, Płocka i Sandomierza.

Wolny handel contra protekcjonizm na świecie. Po wojnach napoleońskich (podczas których nałożona była bariera kontynentalna) ziemianie angielscy mając świadomość, że ich rolnictwo jest słabsze niż europejskie, przeforsowali cła przywozowe na zboże. W przełomie lat 30/40 rozpoczęła się kampania przeciw protekcjonizmowi - powstał Związek Manchesterski zrzeszający robotników - obniżenie ceł przywozowych pozwoliłoby na obniżenie cen w kraju, przez co robotnicy mogliby poprawić swój los bez walki o podwyżki z właścicielami fabryk. Przemysłowcy w tym punkcie zgadzali się z robotnikami, gdyż nie musieliby wypłacać im wyższych pensji. Był to wspólny interes przemysłowców i robotników, jednak cenę miało zapłacić rolnictwo - w 1848 zniesiono zapory celne, do 1931 rolnictwo brytyjskie padło - było to tragedią dzierżawców, zwłaszcza w Irlandii, gdzie zmarło wielu ludzi, a wielu musiało wyjechać do USA. Potem zorientowano się, że rolnictwo jest elementem strategicznym i należy je chronić, chociaż w małym wymiarze. Niektóre kraje usiłowały wprowadzać protekcjonizm, jednak czyniły to z pewną nieśmiałością. Otwarcie za protekcjonizmem wypowiada się USA, przez co wybucha konflikt Północ - Południe; Południe opowiada się za wolnym handlem, natomiast Północ rozwijająca przemysł stara się go chronić przed lepiej rozwiniętym przemysłem europejskim. Z tego powodu Europa początkowo popierała Południe, jednak zmieniła zdanie , gdy Lincoln w 1863 zniósł niewolnictwo sugerując, że to jest główny powód wojny. W latach 70-tych Niemcy i Rosja wprowadziły bariery celne, aby bronić się przed przemysłem angielskim. W 1882 Anglicy zażądali, aby na niemieckich towarach widniał napis Made in Germany. W Austro-Węgrach (powstałych w 1867) każdy kraj składowy miał samodzielność w ustalaniu ceł. Na początku (po długiej i burzliwej debacie) na 10 lat zniesiono cła między Węgrami i Austrią. Potem co

docsity.com

każde 10 lat kłótnia ożywała na nowo - Węgierscy rolnicy byli za zniesieniem bariery, natomiast przemysłowcy byli za barierą chroniącą ich przed silną konkurencją z Czech. W 1907 ponownie zniesiono cła na 10 lat, jednak zaznaczono, że po raz ostatni. Przemysłowcy austriaccy i czescy zaczęli inwestować na Węgrzech, w celu ominięcia bariery celnej. Skutkiem rewolucji przemysłowej była eksplozja demograficzna (patrz wykład z geografii). Wybuchła ona w XVIII/XIX wieku, jej wygaszanie nastąpiło w latach 80-tych. W okresie pomiędzy wojnami napoleońskimi potroiła się ludność.

Przyrostowi towarzyszy urbanizacja. Skutkiem rewolucji przemysłowej był rozwój klasy robotniczej i powstanie ruchu zawodowego. Związki zawodowe były zwalczane przez liberałów, którzy uważali, że robotnikom także przysługuje wolność zrzeszania się w partiach, jednak związki zawodowe uważali za rodzaj monopolu. We Francji wydano w 1791 prawo Le Chapeliera, które zabraniało robotnikom „koalicji”. Potem liberałowie doszli do wniosku, że praca nie jest jednak towarem, więc związki zawodowe nie są monopolem i powinny istnieć. W latach 1810-12 sławne w Anglii stały się poglądy Mr Ludda, który twierdził, że źródłem nędzy robotników są maszyny, więc ich zniszczenie z pewnością poprawi los proletariatu. Luddyści wprowadzali swoje poglądy w życie, jednak w tym samym czasie Anglia prowadziła wojny z Napoleonem, więc działania luddystów zostały uznane za sabotaż wojenny i stracono ich. Potem wytworzył się ruch czartystowski stawiający sobie za cel wywalczenie praw wyborczych dla robotników. Od 1831następowało obniżenie cenzusów wyborczych, dzięki czemu do wyborów były dopuszczane coraz szersze masy. Potem ruch ten wstąpił do Ligi Manchesterskiej. Związki zawodowe (Trade Unions) miały być skuteczne o ile były apolityczne.

Początkowo robotnicy musieli pracować ok. 14 h na dobę, potem okres ten systematycznie się zmniejszał, jednak robotnicy tracili pewne uprawnienia, jak np. mieszkanie przy fabryce (za darmochę). Bismarck postanowił walczyć z socjalistami - po prostu pomijał ich pośrednictwo załatwiając sprawy z robotnikami.

PODBÓJ KOLONIALNY

Kolonializm pociągnął za sobą utworzenie pierwszej gospodarki światowej. Nie wszystkie społeczeństwa rozwijają się, a przynajmniej ich rozwój nie przebiega w tym samym tempie. Spotkanie społeczeństw stacjonarnych z rozwiniętą cywilizacją europejską powodowało otwarcie się na rozwój w stylu europejskim modelowanym w tym kierunku, aby zyski z tego ciągnęli kolonizatorzy. Podbijane tereny zostawały zmuszane do współpracy z mocarstwami kolonizującymi je, jednak panowanie polityczne nad państwem było konieczne jedynie w początkowej fazie rozwijania wzajemnych związków gospodarczych, ponieważ w późniejszym okresie, kraj podbijany nie miał żadnej alternatywy. Na początku XX wieku imperia kolonialne zajmowały prawie cały świat. Dekolonizacja następowała znacznie szybciej niż budowanie imperium kolonialnego, jednak zlikwidowanie uzależnień politycznych nie spowodowało gospodarczego usamodzielnienia się.

Na XV/XVI wiek przypadły wielkie odkrycia geograficzne. Portugalia wysłała Vasco da Gamę, który znalazł drogę do Indii opływając Afrykę. Hiszpanie wysłali Kolumba. Pojawił się konflikt pomiędzy Hiszpanami i Portugalczykami - do kogo należą nowoodkrywane tereny. Oba kraje były katolickie, więc o rozwiązanie poproszono papieża (rok 1497) - ok. 2000 km od Azorów papież wyznaczył linię demarkacyjną - posiadłości na zachód od linii należały do Hiszpanii. Wraz z odkrywaniem linii brzegowej Ameryki, wyszło na jaw, że linia demarkacyjna przecina ten kontynenty - Brazylia przypadła Portugalii. Po pewnym czasie wyszło na jaw, że Ziemia jest okrągła - tak więc Filipiny były hiszpańskie, lecz otaczający je ocean należał do Portugalii. Te dwa katolickie mocarstwa dominowały w kolonizacji.

docsity.com

Hiszpanie rozpoczęli podbój Ameryki Łacińskiej - był to dla nich ciąg dalszy rekonkwisty (koniec rekonkwisty w Hiszpanii w 1492). W Ameryce Łacińskiej powstawały ogromne majątki ziemskie początkowo oparte na systemie reparimiente - Indianie byli traktowani jak niewolnicy. Z drugiej strony, dla Kościoła Indianie byli materiałem do nawracania, dlatego Kościół sprzeciwiał się postępkom konkwistadorów. Kościół przyczynił się do zmiany stosunków gospodarczych w Ameryce Łacińskiej. Dzieło „O wytępieniu Indian”. Na początku lat czterdziestych sprawą zainteresowała się Święta Inkwizycja. Rozpoczęto sprawę sądową „Czy Indianie mają dusze?” Po długich i burzliwych rozmowach wyszło, że mają i nie można ich traktować jako niewolników. Tak więc konkwistadorzy zaczęli sprowadzać murzynów. W 1545 wprowadzono reformę - w koloniach system ekonomiendo - Indianie byli wolni i jednocześnie byli wasalami króla, tak więc podlegali jego przedstawicielom, którzy roztaczali nad nimi opiekę, w zamian wykorzystując ich pracę. Handel niewolnikami z Afryki rozpoczął się z pierwszym kursem w 1501, ale dopiero w tym momencie nastąpił gwałtowny rozwój. W Portugalii istniały monopole na sprawy kolonialne: Rada do Spraw Indii w Sewilli. Przepisy nie pozwalały przedostać się z dzisiejszej Argentyny do Europy przez Brazylię i Atlantyk, lecz należało płynąć Pacyfikiem i dalej. Do portów w hiszpańskich koloniach mogły wpływać tylko hiszpańskie statki, jednak statkom portugalskim nadano przywilej „asiento”, gdyż transportowały one niewolników z Afryki. W 1713 po pokoju w Utrechcie ten sam przywilej posiadali Anglicy, którzy bardzo szybko przejęli kontrolę nad handlem niewolnikami. Przez 300 lat wożono murzynów do Ameryki, jednak 4/5 całości zostało przewiezione przez Anglików w XVIII. Następnie w Anglii wytworzył się ruch na rzecz zniesienia niewolnictwa - w 1807 dochodzi do zniesienia niewolnictwa w koloniach angielskich, a angielska flota ściga handlarzy niewolnikami - to w drastyczny sposób zmniejszyło liczbę niewolników przewożonych przez Atlantyk. Hiszpanie w koloniach tworzyli wielkie posiadłości ziemskie należące do białych. Portugalczycy trafili na bardziej rozwinięte organizacyjnie cywilizacje, tak więc nie mogli zastosować tej samej metody podboju. Portugalczycy postanowili przejąć kontrolę nad handlem - tworzyli faktorie i porty, natomiast nie podbijali zaplecza tych portów. W hiszpańskich koloniach powszechna była własność prywatna, natomiast wszystkie posiadłości portugalskie należały do króla. W Hiszpanii najwyższe urzędy w koloniach były zarezerwowane dla Hiszpanów urodzonych na ziemi hiszpańskiej, ci którzy urodzili się w koloniach (Kreole) nie posiadali tego prawa. Ich walka o te prawa w walnym stopniu przyczyniła się do uniezależnienia kolonii.

W 1580 na skutek dynastycznych przetasowań Portugalia została włączona do Hiszpanii (oba państwa we władzy Habsburgów). W tym samym czasie Hiszpania zaczęła mieć problemy w Niderlandach, gdyż Holendrzy rozpoczęli walkę protestanckich poddanych przeciw katolickiemu królowi. Z walki o niepodległość Holendrzy przeszli od razu do ekspansji kolonialnej. Wcześniejszy układ dzielący świat między Hiszpanię i Portugalię był autorstwa papieża, którego protestancka Holandia nie uznawała, więc kraj ten mógł bez wyrzutów sumienia budować swoje imperium kolonialne. Ponieważ Portugalia była częścią Hiszpanii, więc dużo bezpieczniej było wejść na tereny tego pierwszego państwa. Holendrzy rozpoczęli także podbój Brazylii. Na mocy pokoju z 1648 (w Westfalii po wojnie 30-letniej) Holendrzy mieli wycofać się z Brazylii, natomiast mogli zachować swoje posiadłości w Holenderskich Indiach Wschodnich. Holenderskie imperium kolonialne było prywatnym przedsięwzięciem mającym jedynie pewne przywileje od urzędu (np. suwerenność na Oceanie Indyjskim). Holendrzy tak jak Portugalczycy nie podbijali zaplecza portów. W XVII wieku Holendrzy przodowali w kartografii - robili mapy, na których Holandia miała zajmować większość Europy. W XVII wieku zaczęła się nasilać konkurencja brytyjska - Anglicy też posiadali Kompanię Wschodnioindyjską, co spowodowało wybuch trzech wojen (1650, 60, 70 ). Bitwa u ujścia Tamizy w 1666. Akty nawigacyjne po tej wojnie. Gdy nasilała się rywalizacja - Anglicy zauważyli, że holenderskie porty są płytkie (bo są położone u ujść rzek)

docsity.com

- dlatego zaczęli złośliwie konstruować coraz większe statki. Holendrzy robili to samo, jednak musieli robić statki o mniejszym zanurzeniu - wtedy jednak były mniej stabilne.

W XVIII wieku Francja stała się konkurentem Anglii w podboju kolonialnym, Holendrzy natomiast stopniowo zaczynali tracić wpływy. W Płd. Afryce Holendrzy masowo osiedlali się. Kompania kolonialna brytyjska byłą państwowa. Francuzi już pod końcem XVI wieku rozpoczęli kolonizację północnej części Am. Płn. - Nowy Brunszwik. Środkowy Zachód należał tymczasem do Hiszpanii. Francuzi rozszerzali kontrolę w Kanadzie, następnie zajęli tereny w dolinie Mississippi. Na wschodnim wybrzeżu Holendrzy posiadali posiadłość o nazwie Nowy Amsterdam, potem w Am. Płn. osiedlali się Szwedzi. Powstało 13 kolonii brytyjskich. Francuzi swoje pierwsze imperium kolonialne stracili w wyniku wojny siedmioletniej, potem ponownie w XIX wieku. W czasie tej samej wojny siedmioletniej rozpadło się także imperium brytyjskie, ponieważ koloniści chcieli, aby tereny zdobyte należały do nich, a król - aby do niego. Anglicy także mówią o swoim pierwszym (13 kolonii w Ameryce Płn.) i drugim imperium (potem).

W wyniku wojen napoleońskich kolonie francuskie były odcięte od Francji i częściowo były kontrolowane przez Brytyjczyków, którzy przejęli także posiadłości holenderskie; rząd hiszpański nie miał żadnej władzy nad swoimi koloniami. Potem w tych ostatnich koloniach nastąpił bunt przeciw królowi hiszpańskiemu, Portugalia straciła Brazylię, angielscy urzędnicy zdobyli RPA i Indie. Na mocy kongresu wiedeńskiego Anglicy mieli zachować RPA, ale oddać holenderskie Indie Wschodnie. W RPA sytuacja rysowała się następująco - od 100 lat mieszkali tak osadnicy holenderscy nazywający się Burami, zajęcie ich terenów przez Anglików nie bardzo im się podobało. Tak więc w 1835 Burowie wyruszyli na północ, aby zająć kolejne wolne tereny - był to „Wielki Trek (trep?)”. Początkowo Anglicy nie zareagowali na zajęcie przez Burów Oranii i Transwalu, jednak ingerowali, gdy okazało się, że na tamtych terenach znajdują się bogate złoża diamentów.

Urzędnicy holenderscy wykupili na krańcu półwyspu Malajskiego wysepkę Singapur. Po otwarciu kanału Suezkiego okazało się, że jest to bardzo korzystnie i strategicznie położone miejsce, gdyż musiały przepływać tamtędy statki płynące do Europy. W pierwszej połowie XIX wieku, w imię liberalizmu ,zaczęto ograniczać przywileje kompanii brytyjskiej. Kompania szybko podbiła Indie i kontrolowała je. W XIX i XX wieku istniała różnica między sposobem kontrolowania kolonii przez Brytyjczyków oraz Francuzów. Anglicy preferowali system władzy pośredniej („indirect rule”) - porozumiewali się z miejscowymi władcami, dzięki czemu do kontrolowania kolonii nie była konieczna duża liczba ludzi. Francuzi skłaniali się raczej ku władzy bezpośredniej. Było to odbiciem systemów władzy z obu tych państw - w monarchii angielskiej łatwo mogło znaleźć się miejsce dla następnego, małego króla, natomiast było to nie do przyjęcia w republice, jaką była Francja. Anglicy podporządkowując sobie Indie nie byli do końca przekonani, czy powinni ingerować w sprawy polityczne tego kraju, czy też nie. Thomas Monroe (szkoła Monroe) twierdził, że należy szanować miejscowe zwyczaje. Przez jakiś czas była to powszechnie obowiązująca opinia, jednak potem okazało się, Ze Hindusi mają pewien makabryczny obyczaj - po śmierci męża palono żywcem jego żonę na stosie (sati). W 1828 rozpoczęto tępienie tego zwyczaju, upada znaczenie szkoły Monroe. W XIX niektóre kolonie w Indiach były traktowane jako kolonie do osiedlania - przyjeżdżało tam wielu Anglików i Francuzów. W drugim imperium brytyjskim tereny Australii traktowano jako tereny do osadnictwa - jednak nie było wielu chętnych, dlatego zaczęto zsyłać tam więźniów. Miejscową ludność - Aborygenów bardzo szybko przetrzebiono (dawniej 200 osób, dziś kilkanaście tysięcy). W 1835 w Tasmanii wybuchło powstanie Aborygenów - zginęli wszyscy oprócz jednej kobiety, która po śmierci chciała być pochowana na świętej górze, jednak do dzisiaj znajduje się w muzeum z szklanej trumnie. Australia była kolonią karną do 1851. Przyczyną zmiany statusu tych terenów był fakt, iż odkryto tam złoto - więc ludzie przyjeżdżali dobrowolnie ( w dodatku za swoją

docsity.com

mamonę), a miejscowi osadnicy sprzeciwiali się sprowadzania do swego kraju lumpów ( bo mieli swoich). Kompania Nowozelandzka robiła przekręty - ponieważ najpierw zawierała z Maorysami umowy kupna ziemi, następnie Anglicy pozywali te umowy do sądu, gdyż ziemia musiała należeć do danej osoby, a nie do całego plemienia (jak to było zapisane w umowach). Dlatego w latach 60-tych wybuchło powstanie Maorysów, po którego upadku (krwawym) Maorysi zaczęli się kształcić - nastąpiła szybka europeizacja tej społeczności. Dzisiaj Maorysi stanowią 10% ludności Nowej Zelandii i są liczącą się siłą polityczną.

Anglicy zorientowali się, że kolonie, których większość ludności stanowią biali, mogą dążyć do odłączenia się od korony (jak USA), dlatego wprowadzono uchwalony w 1866- British North America Act, który dla Kanady stanowił coś w stylu konstytucji, kraj posiadał samorząd (parlament + rząd) w zakresie spraw wewnętrznych przy braku suwerenności w sprawach zagranicznych. Ustawa ta była jakiś czas zablokowana, ponieważ nie wiedziano, jak nazwać taką właśnie Kanadę z czymś na rodzaj konstytucji. Dlatego nie nazwano tego ani królestwem, ani republiką tylko Dominium Kanady (co nie oznaczało dokładnie nic). Postanowiono wykonać tę wspaniałą reformę także w innych koloniach, jednak przeciwstawili się temu Australijczycy, którzy nie chcieli się nazywać dominium, lecz commonwealth. Wielka Brytania nie zgadzała się na to początkowo, jednak po wojnach burskich, w których Australijczycy wykazali się oddaniem dano im to w nagrodę (sami to wybrali). W 1931 weszły w życie statuty westminsterskie, na mocy których dominia uzyskały samodzielność w dziedzinie polityki zagranicznej. Skutkiem tego był fakt, iż w drugiej wojnie światowej wojnę Niemcom wypowiadało każde dominium z osobna i bez przymusu (Irlandia nie wypowiedziała).

Wolny handel w Anglii doprowadził do kryzysu lat 30-tych (???). Minister kolonii - Chamberlain twierdził, że w wolnym handlu Brytyjska Wspólnota Narodów dezintegruje się gospodarczo, ponieważ np. Kanada ma większe obroty handlowe z USA niż z GB. Chamberlain chciał wprowadzić cła przywozowe, przy czym dla dominiów te cła miałyby być mniejsze niż dla pozostałych państw. Projektu tego nie zrealizowano.

{następny} - kolonializm CD W pierwszej poł. XIX wieku funkcje administracyjne w Indiach Brytyjskich pełniła Kompania Wschodnioindyjska, jednak to kłóciło się z liberalizmem. W 1833 Kompania została pozbawiona przywilejów handlowych, dzięki czemu wprowadzono wolny handel; jednak zachowała ona władzę administracyjną do 1857 - wtedy wybuchło powstanie Sipphajów (żołnierzy hidnuskich w służbie brytyjskiej) - ponieważ kazano im używać do konserwowania broni tłuszczu wołowego. Ostatecznie stłumiono powstanie, jednak istniało duże ryzyko, że tego nie uda się dokonać - Kompania wykazała swoją nieumiejętność w zarządzaniu Indiami, dlatego w 1858 Indie zostały kolonią koronną, zamiast gubernatora rządzo wicekról. W latach 80-tych Indie zostały podniesione do rangi cesarstwa, dzięki czemu królowa miała tytuł cesarza (jak władca austriacki, niemiecki i rosyjski).

W XVIII wieku kolonie były obszarem penetracji chrześcijańskiej - bardzo duże sukcesy odnosili na tym polu jezuici - a to dzięki zastosowanym metodom - oni rozłączyli chrystianizację z europeizacją (jako jedyny zakon). Hołdowali doktrynie akomodacji, jednak można było im zarzucić , że nie chrystianizują, lecz legalizują pogaństwo. W drugiej połowie XVIII wieku wytoczono im taki właśnie proces, który doprowadził do kasacji zakonu. W Chinach jezuici szczególnie rozwinęli działalność misyjną - rozpoczęli od nauki chińskiego i czytania Konfucjusza - to dzięki nim nastała w Europie moda na chńszczyznę. Nie należy mylić tego z modą na japońszczyznę po 1904, kiedy to Japonia pokonała Rosję - w Polsce było to rozpowszechnione, gdyż dodatkowo denerwowało Rosjan.

docsity.com

W 1757 Chiny zostały zamkniete dla cudzoziemców, e celu obrony niezależności. W latach 30-tych XIX wieku wybuchła pierwsza wojna opiumowa - Anglicy chcieli zmusić Chinczyków do kupowania opium. Przegrana Chin spowodowała częściową liberalizację handlu - Wieka Brytania uzyskała Hongkong, natomiast pięć innych portów chińskich miało byc otwartych dla angielskich statków. W 1898 Wielka Brytania wydzierżawiła od Chin skrawek ziemi na 99 lat i przyłączyła go do Hongkongu. W tym roku upłynął termin dzierżawy, jednak dwie części Hongkongu zostały tak zintegrowane, że nie można było ich rozdzielić i Brytyjczycy oddali całość, jednak udało im się wynegocjować różne przywileje. W latach 1956-60 trwała druga wojna opiumowa, po której nastąpiło zupełne otwarcie Chin do handlu. Na początku XX wieku - wybuchło powstanie bokserów, natomiast w 1911 rewolucja spowodowała upadek cesarstwa i proklamowanie republiki - próba naśladowania Japonii. Chiny nie zostały podzielone miedzy imperia tylko dzięki protestowi USA. Amerykanie przeforsowali w Chinach politykę „otwartych drzwi”, to znaczy, że pozostawiono Chinom integralność polityczną, natomiast miał tam się rozwijać wolny handel.

Przed wojną secesyjną Południe opowiadało się za budową imperium kolonialnego, Północ natomiast się temu sprzeciwiała, gdyż uważała, że państwo które powstało z buntu przeciw kolonializmowi nie powinno wkraczać na tę ścieżkę. Zwycięstwo w wojnie Północy spowodowało wybór drugiej alternatywy. W 1841 Amerykanie utworzyli Liberię - państwo dla wyzwolonych niewolników, dlatego kraj ten ma do dzisiejszego dnia dobre stosunki z Waszyngtonem. W 1933 polska(?) Liga Morska i Kolonialna - układ z Liberią - ona konsultuje się z nami w polityce zagranicznej, a w przypadku wojny w europie oni wesprą nas militarnie. To bardzo wkurzyło Becka.

Z Chinami sąsiadowało imperium kolonialne Rosji. Rosjanie pod koniec XVI wieku przekroczyli Ural, do połowy XVII wieku dotarli na Kamczatkę, szybko podbili Syberię. W 1686 na mocy traktatu w Narczyńsku wyznaczono granicę chińsko-rosyjską. Potem Rosja zajęła Alaskę. Po klęsce w wojnie krymskiej ekspansja na Bałkanach została zatrzymana na dłuższy czas, dlatego nastąpił nacisk na Chiny, który doprowadził do renegocjacji układu granicznego w 1858 w Ajgujsku(?) - granica miała opierać się na Amurze, Rosja uzyskała kraj nadmorski z Władywostokiem. W latach 60-tych nastąpił podbój Azji Środkowej. W 1862 powstało Gubernatorstwo Stepowe. Rosyjskie Imperium Kolonialne różniło się nieco od pozostałych, ponieważ było budowane na tym samym kontynencie, na którym znajdowło się państwo - było to przeszkodą przy dekolonizacji, ponieważ nie było wiadomo jak daleko należy się wycofać. Na przełomie XIX i XX wieku zbudowano kolej transsyberyjską. Syberia podobnie jak Australia była początkowo kolonią karną, jednak gdy w Australii odkryto złoto, to przestała nią być, gdy na Syberii odkryto złoto - to zaczęto sprowadzać jeszcze większe ilości więźniów.

W latach 70 i 80-tych XIX wieku rozpoczął się podbój wnętrza Afryki. Wcześniej europejczycy zakładali tylko faktorie, teoria tłumaczy zmiany następująco: dopóki rozwijał się handel niewolnikami to faktorie żyły w zgodzie z miejscowymi plemionami, gdyż odkupywały jeńców wojennych (na niewolników). Z chwilą zakazu handlu niewolnikami Afryka zaczyna mieć poważne problemy - gwałtownie wzrasata liczba ludności (wcześniej struktura demograficzna kontynentu była przystosowana do odpływów niewolników), natsąpiły problemy z wyzywieniem i wybuchły powszechne wojny. W tym momencie Europejczycy musieli wybierać między opuszczeniem Afryki a zaprowadzeniem tam własnego porządku - wybrali to drugie.

Posiadanie kolonii najczęściej wiązało się z bardzo wymiernymi korzyściami, jednak nie zawsze były zyski. Niektóre kolonmie były traktowane jako rynki zbytu - Indie były rynkiem zbytu dla brytyjskiego przemysłu lekkiego. Indie zostały zalane tanim towarem angielskim, co pozwoliło w jakimś stopniu podnieść poziom życia, ale także pozbawiło pracy miejscowych tkaczy. W końcowej fazie kolonializmu eksport towarów został zamieniony na

docsity.com

eksport kapitału - lepiej było inwestować na miejscu, ponieważ znajdowała się tam tania siła robocza. Potem w Indiach wyrónały się ceny pracy z cenami brytyjskimi. Tradycja kolonialzmu - z jednej strony kolonializm uraża dumę narodową podbitych nacji, z drugie strony jednak wiąże się z niezaprzeczalnymi korzyściami. Z całą pewnością należy popełnić niewolnictwo.

USA USA w XIX wieku przyjmują imigrantów. W momencie ogłoszenia deklaracji

niepodległości znajdowało się w kraju 35 mln osób, w tym 0.5 mln niewolników. W 1912 ta liczba wzrosła do 100 mln. Od 1824 można było dostać się poprzez Kanał Erie drogą wodną aż do środkowej Mississippi, dopiero potem w celu udania się na Zachód należało przesiąść się na piechotę. Od 1835 poczęły napływać fale białego osadnictwa. „Nowe ziemie” miały już jednak właścicieli, co doprowadziło do wybuchu wielu wojen amerykańsko-indiańskich, ostatnia z większych w 1812 (?????). Indianin Tecumsec rzucił klątwę, zgodnie z którą każdy prezydent mający kadencję w roku kończącym się na zero miał umrzeć przed zdaniem urzędu - „niestety” prezydent Reagan nie spełnił tego „warunku’. Indian wypierano na zachód; w 1819 zawarto umowę z 5 plemionami, że przeniosą się na drugą stronę Missisippi, tamten teren miał być w ich wieczystym posiadaniu. Rzeczywiście przez XIX wiek terytorium to było zamknięte dla osadnictwa, Potem w 1890 pod wpływem nacisku Oklahoma została „otwarta” i rozpoczął się rajd po ziemię.W 1876 Amerykanie przegrali poważną bitwę z Indianami. Od 1890 Indian osiedlano w rezerwatach. W 1924 przyznano im prawa obywatelskie.

Osadnictwo początkowo polegało na dzikim zajmowaniu działek, dopiero potem nastąpiła regulacja własności. Ustawa o osadnictwie z 1862. Przełlom na początku lat 70-tych na granicy posiadłości pozwolono stawiać ogrodzenie, wczesniej nie było to możliwe, gdyż gnano bydło. Teraz powstała sieć kolejowa, dzięki czemu można było wozić bydło pociągiem a nie pędzic je. W 1869 oba brzegi Oceanu połączone linią kolejową.

Gdy powstały USA, to stany dzieliły się na wolne i niewolnicze, gdyż niewolnictwo pozostało w geście stanowym a nie federalnym. Wraz z powstawaniem nowych stanów mogło się okazać, że początkowa równowaga między stanami wolnymi a niewolniczymi zostanie zakłócona. W 1820 - kompromis Missouri - na płd od wyznaczonej linii miały byc niewolnicze, na północ wolne. Pozwoliło to na zachowanie rónowagi, jednak było sprzeczne z konstytucją, gdyż odbierały władzom stanowym część ich kompetencji. Po wojnie z Meksykiem w 1848 Amerykanie zdobyli Terytorium Zachodnie, bo stany niewolnicze nie miały już miejsca na ekspansję, a należało jakoś ratować kompromis Missouri. Potem okazało się, że Kalifornia leży na wyznaczonej wcześniej linni podziału, więc opowiedziała się za wolnością i nikt nie mógł nakłonić jej do zmiany decyzji.

Północ wygrała wojne secesyjną, więc w 1818 USA poparło powstanie kubańskie przeciw Hiszpanom. Amerykanie włączyli się w wojnę, aby wyrzucić Hiszpanów, jednak nie chcieli zakładać własnego imperium kolonialnego. Kuba została krajem wolnym politycznie, natomiast Portoryko zostało potraktowane jako obszar pod protekscją USA, gdyż wyspa ta miała w późniejszym czasie zostać następnym stanem (nadal nie została). Powstał ostry konflikt japonsko-amerykański, gdyby Amerykanie wycofali się z Filipin, to zajęliby je Japończycy. Amerykanie kontynuowali te politykę do końca II wojny swiatowej, potem nie było już tego niebezpieczeństwa. Na przełomie XVI/XVII wieku Japonia była państwem liberlanym. W 1620 kraj został zamknięty dla cudzoziemców i nastąpiła masakra japońskich katolików. Systemem władzy w Japonii był szogunat - cesarz nie miał wielkiego wpływu na kurs polityki panstwa - prawdziwa władza spoczywała w rękach szogunów - dowódców wojskowych - (to była funkcja dziedziczna w rodzinie Tokunawa). W 1854 do Japonii przybyła eskadra amerykańska z komandorem Perry, który zarządał otwarcia Japonii dla handlu. Japonia mogłą stać się szybko kolonią amerykańńską, ale w USA wybuchła wojna

docsity.com

secesyjna i nastąpiła zmiana polityki zagranicznej. Od 1858 Japonia nie mogła stosować barier celnych wyższych niż 5%. Japończycy byli zacofasni technicznie i przez to bezbronni. W 1867 na tron wstapił nowy cesarz Mitsuhito (1867-1912 ten okres nazywa się epoką Meidżi), który przeprowadził „rewolucję Meidżi”. W 1869 zniesiono szogunat, całą władze przejął cesarz, z władzy zrezygnowali książęta dzielnicowi. Cesarz podzielił Japonię na prefektury. Powstało Ministerstwo Industrializacji - Hirogumi uczył się w Europie i spraszał Europejskich ekspertów do Japonii. W 1872 wprowadzono powszechny obowiązek służby wosjkowej, co miało znieść różnice pomiędzy szlachtą a resztą społeczeństwa. Wczesniej jedynie samuraj mógł pełnić funkcję wojskową, teraz nie tylko - w ten sposób odebrano szlachcie przywileje.

W 1872 wybudowano linię kolejową Tokyo - Yokohama. Sukces gospodarczy Japonii można podzielić na dwie fazy:

1. do 1882 - rozwój gospodarki finansowany przez inflację, która także broniła kraj przed importem

2. w 1882 nastąpiła zmiana polityki i stabilizacja jena, powstał Bank Japonii, jen stał się walutą złotą. Do przełomu lat 80-tych i 90-tych nastepował rozwój etatystyczny - budowa państwowych zakładów. Pod koniec lat 80-tych zwrot ku prywatyzacji. Nie było wolnej konkurencji, zostały po prostu wprowadzone prywatne monopole na miejsce państwowych. Państwo japońskie popierało monopole. Mitsubishi - zdeklasowany samuraj zajął się bnudową floty, potem z jego firmy powstał koncern. Mitsui i Mitsubishi zajmowały się przed II wojną światową wykonywaniem broni dla państwa. Mitsui produkował broń lądową, Mitsubishi morską. Oba koncerny miały poważny wpływ na politykę panstwa. W 1931, po zdobyciu Mandżurii powstał koncern Nissan do eksploatacji zdobyczy.

PIERWSZA WOJNA ŚWIATOWA Pierwsza wojna światowa przyniosła zwrot w gospodarce, ponieważ okazało się, że w

stanie wojny rynek nie jest w stanie sam regulować produkcji i jest potrzebne kierownicwo państwa. Aktywna polityka poanstwa była usprawiedliwiana wojną, mówiło się, że po wojnie już tego nie będzie. W latach 20-tych usiłowano powrócić do liberalizmu, jednak kryzys lat 30-tych pokazał, że rynek wcale nie jest idealnym narzedziem regulacji gospoadrki.

Początkowo twierdzono, że rynek sprawdzi się w czasie wojny, ponieważ gdy pojawi się popyta na broń, to niedługo potem pojawi się także podaż. Początkowo to zgadzało się z rzeczywistością, jednak wojna trwała trochę dłużej niż to wszyscy przewidywali. Gdy okazało się, że jest to wojna na wyczerpanie, rynek zaczął zawodzić. Początkowo prawie wszyscy przerzucili się na przemysł zbrojeniowy zostawiając produkcje maszynek do mięsa, jednak po dłuższym czasie pojawił się popyt na takież maszynki do mięsa i rzecz jasna pojawił się ktoś, kto je zaczął produkować. Niestety wojan na wytrzymałość zmuszała do oszczędności zasobów. Państwo musiało wprowadzic reglamentację - produkcja prowojskowa otrzymywała więcej zasobów.

W 1916 z niemieckiego sztabu generalnego wyłonił się Urząd Wojenny, który dzielił dobra deficytowe izarządzał przemysłem. W Wielkiej Brytanii i Rosji powstały komitety wyłonione z przemysłowców. Komitety te dostawały upoważnienie do działania (od rządu). Rosja wprowadziła ten system częściowo dlatego, że zrobiła to GB, ale tez dlatego, że jej urzędnicy prawdopodobnie nie poradziliby sobie z takim problemem. We Francji gospodarka była zarządzana przez państwo, ale nie przez wojsko.

Pierwsza wojna światowa była wydarzeniem przełomowym, ponieważ często do pracy musiały pójść kobiety (mężczyźni byli na froncie). Nastąpiłą trwała zmiana pozycji kobiet w społeczeństwie. Kobiety stopniowo otrzymywały prawo wyborcze. Prohibicja w USA zostało uchwalona za sprawą głosujących kobiet - wniesiono poprawkę do konstytucji, potem powstała mafia, potem zniesiono prohibicje, potem wprowadzono drugą poprawkę do

docsity.com

konstytucji znosząca pierwszą, mafia została. W pierwszej wojnie światowej mobilizowano mężczyzn i konie (pogłowie koni nigdy nie osiągnęło stanu sprzed wojny).

W Niemczech szybko natąpił deficyt artykułów kolonialnych (czyki artykułow spoza Europy), dlatego szybko uruchomiono produkcję surowców zastępczych: kawy zbozowej (zamiast herbaty), powstał silnik spalinowy na gaz drzewny (bo brakowało ropy). Rolnictwo angielskie nie było dobrze rozwinięte. Wcześniej GB mogła zakupowac żywność zagranicą, jednak w czasie wojny grasowały wraże U-booty, które mogły zatopić cały transport. Dlatego GB postanowiła rozwinąć produkcję rolniczą jako sektor strategiczny. We Francji brakowało rekruta. Niemcy wybrali takie miejsce, którego Francuzi będą bronili za wszelką cenę - Verdun - chodził o straty wroga, a nie o zdobycie miejscowości. W tej bitwie straty sięgnęły 1/2 miliona po każdej ze stron. Francuzi wpadli na pomysł tworzenia oddziałów kolonialnych (murzyńskie - senegalczycy, arabskie - Marokańczycy).Rosja nie miała tych problemów, gdyż była krajem o ogromnych zasobach ludzkich, jednak musiała borykać się z innymi przeszkodami: miała dużą powierzchnię (i wiele granic), ponadto zła była komunikacja, a sojusznicy odseparowani.

Po wybuchu wojny zawieszono wymienialność waluty na złoto, aby ludzie nie wywozili złota, bo czuli się zagrożeni. Do krajów neutralnych, takich jak Szwecja, napływało złoto z innych państw. Jeżeli przybywało w Banku szwedzkim złota, to decydowano się na zwiększenie emisji pieniądza, co doprowadziło do procesów inflacyjnych, jednak pieniądze nie deprecjonowały się w stosunku do walut zagranicznych; Szwedzi mieli problemy z eksportem. Szwedzi zawiesili wymienialność, aby zerwać związek między wzrostem zapasów złota a drukowaniem pieniędzy. Do Szwecji uciekało złoto z krajów, w których toczyła się wojna. Zdawano sobie sprawę z tego, że po wojnie trzeba będzie przywrócić wymienialność, dlatego zaczęto emitować banknoty, które miały być po wojnie wycofane z obiegu: bilety skarbowe w Niemczech i „currency notes” w GB. Na ziemiach polskich w każdym zaborze każde miasto emitowało własną walutę „wojenną” - notegeld.

Inflacja utajniona - były zablokowane ceny, istniała inflacja, ale nie rosły ceny. Sklepy pustoszały, ponieważ pojawiający się w nich towar był natychmiast rozchwytywany i sprzedawany na czarnym rynku. Wprowadzono reglamentacje poprzez „kartkowanie”. Były dwie propozycje rozwiązania problemu (ceny musiały być niższe od rynkowych): państwo mogło skupować od chłopów drożej i sprzedawać taniej (tak robiła PRL pod koniec swojej historii), bądź też wprowadzić dostawy obowiązkowe i tylko nadwyżki produkcji rolnicy mogli sprzedawać na wolnym rynku - był to sposób ukrytego opodatkowania chłopów. W I wojnie światowej (w GB?) wprowadzono kontyngenty, czyli rolnicy byli zobowiązani do dostarczania pewnej ilości swoich produktów. System kartkowy był wprowadzany przez władze komunalne w większych miastach. W tamtych czasach w miastach mieszkała mniejsza część ludności, więc większość nie miała kartek (lecz mieszkała na wsi, gdzie łatwiej było o żywność).

Państwa centralne zaciągnęły pożyczkę wewnętrzną, podczas, gdy państwa ententy zadłużały się w USA. Niemcy nie mieli szansy na pożyczkę w USA, gdyż nie handlowali z tym krajem (Wielka Brytania królowała wtedy na morzach). Pożyczki wewnętrzne w Niemczech z czasem stawały się coraz mniej dobrowolne - część wypłaty pracownicy otrzymywali w obligacjach pożyczki narodowej. Po zakończeniu wojny sytuacja finansowa państw pokonanych była lepsza, niż państw zwycięskich. Państwa centralne po prostu uwolniły inflację i po jakimś czasie za grosze spłaciły obywateli (było to małe oszustwo, jednak dało dobre efekty). W czasie wojny Niemcy emitowali w Poznaniu ostmarki i ostruble, a po akcie 5 listopada Polska Krajowa Kasa pożyczkowa zaczęła emitować (w 1917) marki polskie, które były wyposażone w białe orły. Ostbank w tym momencie nie był już potrzebny w Warszawie, dlatego został przeniesiony do Kowna, gdzie był przez jakiś czas wykorzystywany przez Litwinów.

docsity.com

Państwa ententy wpadły na pomysł, aby wyciągnąć od pokonanych państw kontrybucję wojenną, która posłużyłaby na spłacenie pożyczki amerykańskiej. Zwołano konferencje pokojową. Ekonomiści ostrzegali przed natychmiastowym ściąganiem kontrybucji (m. in. Keynes). Wielka Brytania zgodziła się na to pod warunkiem, że USA nie będzie wymagać od niej spłaty długu. Prezydent Wilson twierdził, że owszem Niemcy nie powinni płacić, jednak GB jak najbardziej tak. W tej sytuacji okazałoby się, że Ententa, która zwyciężyła militarnie, przegrałaby finansowo. I wojne światową przegrały Niemcy, Austria, Węgry, Bułgaria, Turcja. Długi Ententy wynosiły 16 mld dolarów, GB zażyczyła sobie od państw centralnych 124 mld odszkodowania. W traktacie wersalskim nie określono sumy reparacji wojennych na rzecz Ententy, lecz podzielono kwotę na poszczególne państwa: Francja - 52%, Wielka Brytania - 22%, Włochy - 10%, HS - 5%, reszta - 3%. Część krajów zaczęła od razu ściągać swoją należność w naturze. Potem Ententa wyznaczyła odszkodowania wojenne na 31.5 mld dolarów. Niemcy nie chciały płacić tłumacząc się wysoką inflacją. natomiast USA naciskały na Wielką Brytanie w sprawie spłaty długu. Ententa była w tej sytuacji, że musiała płacić USA nie otrzymując należności od Niemiec. W 1923 Francja i Belgia rozpoczęły okupację Zagłębia Ruhry. Społeczeństwo Niemieckie zastosowało bierny opór - efekty pracy były niewielkie. Kraje okupujące zauważyły, że zajęcie zagłębia nic nie daje i szukały jakiegoś wyjścia pozwalającego zachować im twarz. W Niemczech wybuchła hiperinflacja. W 1924 w USA powstał plan Dawesa - okupacja Zagłebia Ruhry miała zostać zwinięta, a okres spłaty odszkodowań przez Niemcy miał zostać rozciągnięty na 45 lat, przy czym raty miały rosnąć (początkowe kwoty były bardzo małe). Amerykanie uruchomili kredyty dla Niemiec, przy czym ich kwoty miały być wyższe niż wielkość spłacanych reparacji wojennych, co miało pozwolić na rozwój gospodarki. Na spłaty miały być przeznaczone m. in. dochody z kolejnictwa - w ministerstwie transportu obecny był przedstawiciel Ententy, który zajmował się kontrolą finansów. Finanse niemieckie zostały poddane międzynarodowej kontroli. Plan Dawesa został wprowadzony na pięcioletni okres próbny, potem, w 1929 wprowadzono plan Younga - wydłużono okres spłat, a Niemcy odzyskały suwerenność finansową i mogły spłacać należności z dowolnego źródła. Do regulowania rozliczeń powstał bank Rozrachunków Międzynarodowych w Bazylei, gdzie znajduje się do dzisiaj. Potem nastał wielki kryzys w 1931. Moratorium Hoovera - na rok zostają zawieszone spłaty długów ententy oraz reparacji niemieckich. Potem przedłużano to moratorium. Niemcy zapłaciły w sumie ok. 5 mld z należnych 34 miliardów. Amerykanie osłabiali stopniowo długi ententy: o 30% w GB, o 60% we Francji i o 80% we Włoszech.

W wielu państwach po wojnie wybuchła inflacja. Inflacja miała też swoje zalety, bo nakręcała koniunkturę - kraj z inflacją był uprzywilejowany w handlu zagranicznym, dzięki tzw. inflacyjnej premii eksportowej. Nasz pieniądz był coraz mniej wart (deprecjacja wewnętrzna - rosną ceny i deprecjacja zewnętrzna - spadek naszej waluty w stosunku do innych). Gdy panuje inflacja, to deprecjacja zewnętrzna zazwyczaj przewyższa zewnętrzną:

na rynku w towarze - 100 zł = 1$ na giełdzie (w pieniądzu) 100 zł = 90 centów.

U nas produkcja kosztuje 100 zł, więc 90 centów, podczas gdy w USA 1$. Inflacja chroni rynek przed importem. Niestety inflacja może przerodzić się w

hiperinflację (inflacja powyżej 50% miesięcznie), wtedy nie ma już dobrej koniunktury, wzrasta bezrobocie. Ludzie przestają sprzedawać (czekają na wzrost cen), przestają się pojawiać zamówienia, siada koniunktura, zamiera kredyt krótkoterminowy (długoterminowego już dawno nie ma). W hiperinflacji deprecjacja wewnętrzna przerasta zewnętrzną.

Po wojnie rozjechał się cykl koniunkturalny - dobra koniunktura jest tam, gdzie była wojna, w innych krajach mamy do czynienia z kryzysem nadprodukcji. W latach 1920-22 w USA zaczął się kryzys nadprodukcji - wcześniej w USA produkowano na potrzeby wojny w

docsity.com

Europie. Amerykanie myśleli, że tak samo będzie po wojnie, gdyż odbudowywujące się państwa będą potrzebowały towarów, jednak okazało się, że są to niekorzystne rynki zbytu, gdyż była tam inflacja i państwa te hamowały import z USA, bo były już w tym kraju poważnie zadłużone. W USA kryzys nadprodukcji połączył się z demobilizacja armii. Żołnierze amerykańscy pozostali bez pracy - wpływ na kulturę tego kraju. W czasie kryzysu związki zawodowe zażądały kontroli imigracji. W 1921 po raz pierwszy w USA wprowadzono ograniczenia napływu ludności i stopniowo wprowadzano coraz ostrzejsze restrykcje od tego czasu.

4 XII 1997

Po pierwszej wojnie światowej w większości krajów występowały problemy z inflacją, a zarazem dominowało takie przekonanie, że po zakończeniu wojny trzeba powrócić do waluty kruszcowej. W 1920 roku zebrała się konferencja międzynarodowa poświęcona tej sprawie. Była to konferencja w Brukseli. Zebrała się ona na wezwanie Ligi Narodów. To przesądzało w dużym stopniu o jej porażce i niepełnym składzie, w jakim się zebrała. Do Ligi Narodów nie należały Niemcy wtedy, nie należała Rosja Radziecka i nie należały Stany Zjednoczone. W związku z tym, konferencja, która odbywała się bez obecności tych trzech krajów miała ograniczone możliwości postanowienia czegoś takiego, co by obowiązywało w skali całego świata. Generalnie konferencja brukselska zaleciła powrót do systemu waluty złotej, zaleciła politykę deflacyjną. To znaczy rządy powinny wycofywać z obiegu nadmiar banknotów do momentu, kiedy tych banknotów będzie tyle, że będzie można przywrócić wymienialność na przedwojennych zasadach. Z tym, że takie wycofywanie z obiegu banknotów musiało bardzo ostrą deflację, musiało oznaczać dławienie koniunktury gospodarczej. W tej sytuacji większość krajów zlekceważyła ( punkty ?) konferencji brukselskiej i w ogóle się nimi nie przejęła. Te nieliczne, które się tym przejęły zapłaciły za to kryzysem nadprodukcji. W 1922 zwołano następną konferencję, tym razem w Genui. Teraz zaproszono wszystkich ważniejszych. To znaczy - nie Liga Narodów organizowała. Dzięki temu nie było problemów z obecnością Amerykanów. Amerykanie przyjechali. Zaproszono Niemców i zaproszono Związek Radziecki. To była pierwsza konferencja poświęcona sprawom ekonomicznym, na którą zaproszono Związek Radziecki. Konferencja w Genui zaleciła bardziej rozluźniony system. To znaczy konferencja w Genui zaleciła takie rozwiązanie, że silniejsze ekonomicznie kraje tworzyły system gold bullion standard. A słabsze kraje powinny mieć system gold exchange standard i orientować się na któregoś z tych liderów z grona silniejszych i na jego walutę. To była formuła, która pozwalała stworzyć w skali całego świata znacznie szerszy obieg pieniężny niż ta poprzednia, ponieważ gold exchange standard polegał na tym, tak naprawdę, że to samo złoto było liczone do pokrycia waluty w kilku różnych krajach, w związku z tym był to system bardziej elastyczny. Na pozór przynajmniej tak się wydawało. Ponieważ konferencja z Genui przyniosła sporo niespodziewanych efektów, takich, których jej twórcy nie oczekiwali. Najbardziej doraźnym i niespodziewanym następstwem konferencji genueńskiej było to, że tam w izolacji znalazła się delegacja niemiecka, ponieważ była naciskana w sprawie reparacji i również w izolacji znalazła się delegacja radziecka, która była naciskana w sprawie uznania długów carskich. Tylko jakoś nikt nie przewidział, że dwie delegacje, które się znalazły w izolacji, dogadają się ze sobą, urwą się do pobliskiego Rapallo i tam podpiszą swój własny traktat nie oglądając się na resztę. To był niespodziewany skutek konferencji. Zalecenie, aby bank centralne były spółkami akcyjnymi - wtedy będą niezależne. Po drugie, w Genui sprawa miało się - silniejsze kraje będą miały gold bullion standard, a słabsze gold exchange standard. Ale oczywiście nikogo nie pokazywano palcem, że „Wy to jesteście silniejsi, a wy to jesteście słabsi lub powinniście tak a tak”. To tak ogólnie

docsity.com

powiedziano. Ponieważ, jeśli się tak powie, to łatwo przewidzieć psychologiczne skutki takiej sytuacji. Nikt nie będzie chciał należeć do kategorii gorszej. Każdy będzie stawał na głowie, żeby się załapać to tej lepszej kategorii. W związku z tym, ta decyzja, tak naprawdę, wyzwoliła pewne szkodliwe zjawisko dla dwudziestolecia międzywojennego - coś, co możnaby nazwać snobizmem walutowym. Znaczy waluty były niesłychanie solidne. Były dużo solidniejsze niż wymagała tego gospodarka i była dużo solidniejsza niż wystarczały na to możliwości zainteresowanych krajów. W okresie międzywojennym było zwyczajem, aby walutę traktować jako element propagandy, żeby za pomocą mocnej waluty pokazywać jaką to mamy krzepką gospodarkę. To był bardzo kiepski pomysł prawdę mówiąc, bo waluta nie służy do propagandy. Używanie waluty do celów propagandowych mści się, to po prostu nie jest instrument z tej dziedziny. Ale tak się stało, że im słabsze były kraje, to tym bardziej się starały zaliczyć do takiego gold bullion standard, no bo to była ta pierwsza liga. Polska zrobiła sobie system gold exchange standard w 1924 roku, ale jak tylko się pojawiła możliwość w 1927, żeby przejść do gold bullion, to natychmiast żeśmy przeszli do tego gold bullion, chociaż, prawdę mówiąc, my żeśmy nie należeli do tej kategorii o której na konferencji w Genui mówiono, że powinny mieć ten system. Nie jest przypadkiem, że dwie najsilniejsze waluty międzywojennej Europy, których tam się nie imała żadna dewaluacja i nic, trwały jak skała, to był frank albański i lit litewski. To były absolutnie dwie najmocniejsze waluty międzywojennej Europy. Prawdę mówiąc, złoty niewiele od tego odstawał. Ale na skutek takiego właśnie obrotu spraw, stworzono system znacznie bardziej deflacyjny niż się na początku wydawało. Na początku wydawało się, że jest to pomysł na rozluźnienie i na zrobienie szerszego obiegu pieniądza. Okazało się, że to nie tak. Że to jednak, wychodzi z tego system deflacyjny, bo państwa podchodzą prestiżowo do czegoś takiego, jak własna waluta. Niezamierzonym skutkiem konferencji, takim, który się ujawnił po 10 latach, ale się w końcu ujawnił, było powstanie bloków walutowych. Bo w sytuacji, jeśli zalecamy różnym krajom, żeby w swojej polityce walutowej orientowały się na jakiegoś takiego lidera, no to póki wszyscy mają jednakowy system walutowy, to nie ma problemu, ale jak się zacznie coś dziać i ten lider zrobi coś nietypowego, to w ślad za nim cała grupa zrobi to samo nietypowe i powstanie blok walutowy. Tak właśnie się stało w okresie wielkiego kryzysu, kiedy Wielka Brytania zdewaluowała funta, w ślad za Wielką Brytanią zrobiło to kilkanaście innych krajów i powstał blok szterlingowy. Na jeszcze jedną sprawą zastanawiano się w Genui (w Brukseli też się na tym zastanawiano, bo to był poważny problem). Waluta złota nie wymagała jakiejś ponadnarodowej władzy, która by kierowała jej funkcjonowaniem. Waluta złota miała ten samoczynny mechanizm, który sobie kiedyś tam wcześniej opisaliśmy, który regulował przepływ złota w bilansie handlu zagranicznego i tak dalej. Problem, przed którym stali twórcy przedwojennego systemu walutowego był następujący: „Czy to, co my robimy jest walutą złotą jeszcze na tyle, że ona będzie sama działać i nie będzie wymagała takiej ponadnarodowej władzy, czy tez my już na tyle daleko odchodzimy od tradycyjnej waluty złotej, że taka władza by się przydała”. I oni prawdę mówiąc nie wiedzieli. No bo jeśli z kolei to będzie waluta złota i będzie samoczynnie działać, a zrobimy taką władzę niepotrzebnie, to ona będzie okropnie przeszkadzać, bo się będzie wtrącać w nieswoje sprawy. Tak więc tu nie można było przyjąć, że „na w razie czego zróbmy” - w obie strony można się było pomylić. Tylko tutaj od razu czaił się następny problem, który w tych sprawach finansów międzynarodowych jest bardzo kłopotliwy. No dziś już mniej, wtedy - był. Mianowicie podstawą prawa międzynarodowego jest cos takiego, jak równość suwerennych państw. Jeśli na gruncie dyplomatycznym zawiąże się jakieś kontakty, to państwa suwerenne są sobie równe, nie ma lepszych i gorszych. A o kolejności tam zasiadania czy zabierania głosu decyduje alfabet. Większość organizacji międzynarodowych respektuje taką zasadę. Ale taka organizacja, która by miała regulować finanse międzynarodowe, no to to musiałby być taki wielki bank międzynarodowy. W tym banku wiadomo, że nie wszyscy jednakowy wniosą

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome