Krótsza deklinacja liczebników- Notatki - Gramatyka historyczna - Część 1, Notatki'z Gramatyka historyczna. University of Warsaw
Warsawa
Warsawa1 March 2013

Krótsza deklinacja liczebników- Notatki - Gramatyka historyczna - Część 1, Notatki'z Gramatyka historyczna. University of Warsaw

PDF (324.7 KB)
9 strona
2Liczba pobrań
1000+Liczba odwiedzin
Opis
Notatki opisujące kształtowanie się deklinacji liczebnika w języku polskim.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 9
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

Kształtowanie się deklinacji liczebnika

w języku polskim

Liczebniki – wyróżniane na podstawie kryterium:

- semantycznego (wyrazy, które określają ilość przedmiotów,

ich miejsce w szeregu lub liczbę części w całości), wtedy licz.

główne, zbiorowe, porządkowe, ułamkowe, mnożne itp.; bardzo

niejednorodna grupa gramatyczna, bez ujednoliconego wzoru

odmiany;

- formalnego, w tym:

a) na podstawie fleksji tylko liczebniki główne, a liczebniki

zbiorowe uznaje się za ich warianty rodzajowe,

b) na podstawie kryterium syntaktycznego – liczebniki główne i

zbiorowe.

Zróżnicowanie odmiany dzisiejszych liczebników to wynik ich

historycznego rozwoju bardzo niejednolitej klasy – w psł. tylko

semantycznej, niemającej własnych cech morfologicznych i

odrębnego sobie tylko właściwego typu odmiany (odrębnej

deklinacji) .

Powstanie liczebnika jako części mowy

Pierwotnie, w języku psł., należały do różnych części mowy

(zaimków, rzeczowników, przymiotników) i odmieniały się tak

jak one. Łączyło ich tylko znaczenie ogólne.

I. Pierwotne zaimki:

docsity.com

psł. *jedinъ, -a, -o ― dziś: jeden, -a, -o ― jest z pochodzenia

zaimkiem (odmiana jak *tъ, ta, to);

psł. *dъva (r.m.), *dъvě (r. ż i nij.) ― dziś: dwa, dwie

pierwotnie także był zaimkiem, ale odmieniał się w liczbie

podwójnej

II. Pierwotne przymiotniki:

Liczebniki psł. *tьrje, *tri, * četyre // čьtyre, * četyri // čьtyri

należały do przymiotników,

III. Pierwotne rzeczowniki (dekl. –i-, -(ę)t-, -o-):

Liczebniki od pięciu do dziewięciu (psł. *pętь*devętь)oraz

dziesięć (psł. *desętь), sto (psł. *sъto) były rzeczownikami i

długo zachowywały końcówki deklinacji rzeczownikowych.

U podstaw rozwoju liczebnika jako części mowy legły

przekształcenia znaczeniowe pierwotnego zaimka *jedinъ, -a, -o.

Zaimek nieokreślony *jedinъ oprócz znaczenia ‘jakiś, pewien’

wykształcił dodatkowe, wyrażające liczbę ‘jeden’.

Do dziś wyraz jeden, mimo że jest liczebnikiem, odmienia się

podobnie jak przymiotniki i zaimki. Ma formy r. m. jeden, r. ż.

jedna i r. nij. jedno. Zachowały się też ślady jego znaczenia

zaimkowego.

 Wyraz jeden zachował swoje pierwotne znaczenie

zaimkowe w wyrażeniach typu jeden pan ‘jakiś pan’. W tym

użyciu tworzy też formy liczby mnogiej, np. jedni państwo (w

znacz. ‘jacyś państwo’).

 Jako liczebnik ‘jeden’ (np. jeden pan, a nie dwóch lub

trzech) nie tworzy form liczby mnogiej.

docsity.com

Etapy rozwoju deklinacji liczebników

głównych w języku polskim

Zmiany fleksyjne w grupie wyrazów, jakimi są liczebniki,

zachodziły w polszczyźnie bardzo powoli, często przez kilka

stuleci.

W dziejach liczebnika głównego wyróżnia się trzy epoki:

1) przed wiekiem XVI – zachowanie form odziedziczonych

z języka prasłowiańskiego,

2) od XVI wieku do końca XIX wieku – okres

wielokierunkowych zmian;

3) od przełomu XIX / XX wieku – utrwalanie się

współczesnej deklinacji liczebnika

Kwestie istotne w kształtowaniu się odmiany liczebników:

 W języku polskim ważne zmiany w odmianie liczebnika

dokonywały się w dobie średniopolskiej i nowopolskiej. Miały

one związek z zanikiem liczby podwójnej w języku polskim oraz

rozwojem rodzaju męsko- i niemęskoosobowego.

 Podstawą dla kształtującej się deklinacji liczebników w języku

polskim była odmiana liczebnika dwa (końcówka –u jako

fleksyjny wykładnik tej części mowy).

 Na rozwój odmiany liczebników oddziaływały też deklinacje

przymiotnikowo-zaimkowa (stąd np. końc. –óch w D. i Msc.)

oraz rzeczownikowa (np. forma C. z końc. –om i N. z końc.

oma).

 Względna stabilizacja odmiany liczebników nastąpiła dopiero

docsity.com

pod koniec XIX stulecia, ale jeszcze procesy normalizacyjne

dokonywały się w I poł. XX w.

Dawne liczebniki proste

W pie. dziesiątkowy system liczenia. Tak również w języku

prasłowiańskim i w polszczyźnie. W języku psł. występowały

liczebniki o prostej budowie (tzw. proste), np. *jedinъ, *dъva

oraz liczebniki złożone, np. *jedinъ na desęte (dziś:

jedenaście), *dъva desęti (dziś: dwadzieścia). Liczebniki

złożone mogły wyrażać także większe wielkości, np. *tri sъta

(dziś: trzysta) itd.

Ewolucja odmiany liczebnika dwa

Podstawa psł. i odmiana w języku staropolskim liczebnika dwa:

rodzaj męski r. żeński

i nijaki

M., B., W. *dъva > dwa (króla, syny, stoła) *dъvě >

dwie (niewieście, świecy; słowie)

D. i Msc. *dъvoju >dwu (królu, synu, ręku, słowu)

C. i N. *dъvěma >dwiema (króloma, rękama //

rękoma itp.)

Liczebnik dwa powstały z zaimka w języku stp. tworzył związek

zgody z wyrazami, które określał. Zgoda w tym wypadku

obejmowała: rodzaj, przypadek i liczbę podwójną. Dualis zanikł

w XVI w., a wyrazy łączące się z liczebnikiem dwa zaczęły

występować w liczbie mnogiej. Liczebnik zachował zaś swoją

tradycyjną odmianę w l.pdw. Zatarcie związku zgody między

docsity.com

liczebnikiem i rzeczownikiem, a przede wszystkim zanik liczby

podwójnej w polszczyźnie sprzyjały kształtowaniu się nowej

odmiany liczebnika dwa i ułatwiły dalsze jej przekształcenia.

Na odmianę liczebnika 2 wpłynęła kategoria męskoosobowości.

Zmiany końcówek objęły też formę rod. nijakiego. W okresie

średniopolskim powstały następujące formy mianownika

liczebnika dwa:

rodzaj męskoosobowy rodzaj męski nieosobowy i rodzaj

nijaki rodzaj żeński

M. dwaj panowie dwa stoły, dwa konie dwa

słowa dwie niewiasty

Od XVII wieku w M. rodz. mos. zaczęto używać również formy

równej dopełniaczowi (M.=D.), stąd wariantywność M. r.mos.,

np. dwaj panowie jadą lub dwóch // dwu panów jedzie.

Dopełniacz i miejscownik licz. 2

Początkowo w D. była odziedziczona z języka psł. forma dwu,

np. dwu panów, a następnie dodatkowa postać oboczna: dwoch

−>| dwóch / dwuch panów (-ch to prawdopodobnie wynik

wpływu deklinacji przymiotnikowo-zaimkowej). Forma dwóch

upowszechniła się też w Msc.(ponieważ oba te przypadki miały

takie same końcówki).

Biernik licz. 2.

Powstanie rodzaju męsko- i niemęskoosobowego rzutowało też

na rozwój form B. W okresie średniopolskim liczebniki

określające rzecz. rodz. mos. B.=D. dla pozostałych B.=M., np.:

Biernik:

docsity.com

(widzę) stp. r.m. dwa króla B.=M. −> śrpol. i npol. dwóch

królów // dwu królów; r. mos. B.= D.

(widzę) stp. r. m. dwa stoła B.=M. −> śrpol. i npol. dwa stoły;

rodz. nmos. B.=M.

(słyszę) stp. r. nij. dwie słowie B.=M. −> śrpol. i npol. dwa

słowa; rodz. nij B.=M.

(widzę) stp. r. ż. dwie niewieście B.=M. −> śrpol. i npol. dwie

niewiasty; rodz. ż. B.=M.

W C.i N. jedna postać: dwiema. W XVI wieku przypadki te

zaczęły rozwijać się niezależnie od siebie.

Narzędnik licz. 2.

W N. z końcówką -ema rywalizowała innowacyjna –oma

(dwiema dziś wyłącznie w N. rodz. żeńskiego, np. pracuję z

dwiema kobietami, obocznie do dwoma). Formy rodz. nijakiego

w N. i C. rozwijały się podobnie jak rodzaju męskiego. Por.

rozwój form narzędnika:

narzędnik

rodz. męski i nij.

rodz. ż.

stan wyjściowy: z dwiema króloma, wojskoma

dwiema nogama

od XVI wieku: z dwiema // dwoma królami, wojskami

dwiema // dwoma nogami

po XVIII wieku: z dwoma królami, wojskami

dwiema // dwoma nogami

Celownik licz. 2.

docsity.com

Pierwotna postać C. dwiema nie utrzymała się, pojawiła się

nowa, oboczna końcówka -om // -óm, a XVIII - XIX wieku w

tym przypadku upowszechnia się też wtórna końcówka –u,

por.:

(przyglądam się) C. dwiema króloma −> dwom // dwóm // dwu

królom

Ostatecznie odmiana liczebnika dwa ukształtowała się w XIX

stuleciu.

Współczesny paradygmat liczebnika 2.

rodz. mos. rodz. m.nos.

rodz. nij. rodz. ż.

M. dwaj panowie // dwóch // dwu panów dwa stoły, psy,

dwa okna dwie żony

D. dwóch // dwu panów, stołów, psów,

okien, żon

C. dwom // dwóm // dwu panom,

stołom, psom, oknom, żonom

B. B.=D. B.=M.

B.=M. B.=M.

N. dwoma panami, stołami, psami, oknami

dwiema//dwoma

żonami

Msc. o dwóch // dwu panach, stołach,

psach, oknach, żonach

Cechą charakterystyczną odmiany liczebnika dwa było

stopniowe usamodzielnianie się jego odmiany. Przejawem tego

docsity.com

procesu było m.in.:

 stopniowe zanikanie końcówek typowych dla pierwotnej

liczby podwójnej;

 występowania w M. rodz. mos. postaci dwaj oraz obocznych

form dopełniacza dw-u // dw-óch;

 pojawienie się nowych końcówek obocznych oraz w niemalże

wszystkich przypadkach zależnych ― jako uogólnionej ―

końcówki –u, charakterystycznej końcówki całej odmiany

liczebnikowej.

Ewolucja odmiany liczebników trzy, cztery

Licz. 3: psł.*trьje (r. m.), *tri (r. n. i ż.) oraz 4: psł. *čьtyre //

četyre (r. m.), *čьtyri // četyri (r. n. i ż.) to pierwotne

przymiotniki.

Ukształtowanie się odmiany:

– na wzór licz. 2 (końc. –u, -ema jak w dwiema);

– wpływ deklinacji zaimkowej (końc. –ech);

– wpływ kategorii męskoosobowości (por. M. mos. – trzej,

czterej // M.= D.; B. = D w mos., B.= M. w nmos.).

Neologizm trzej pojawił się w XV wieku; prawdopodobnie

kontynuant formy třē (przyczyny różne, np. wpływ deklinacji

przymiotnikowo-zaimkowej typu dobrej; dyftongiczna wymowa

e długiego; wpływ licz. zbiorowych typu dwoj, troj).

Psł. > starop. Odmiana

współczesna

r. m. r. n., ż. rodz. mos.

rodz. nmos. (m. nieos., nij., ż.)

M. *trьje > trze tri > trzy trzej panowie // trzech

docsity.com

panów trzy stoły, psy, okna, żony

D. *trьjь > trzy trzech panów, stołów,

psów, okien, kobiet

C. *trьmь > trzem trzem panom, stołom,

psom, oknom, kobietom

B. *tri > trzy B. = D. trzech panów

B.=M. trzy stoły, psy, żony

N. *trьmi > trzemi trzema panami, stołami,

psami, oknami, kobietami

Msc. *trьxь > trzech trzech panach, stołach,

psach, oknach, kobietach

Ewolucja odmiany liczebników pięć - dziesięć

Pierwotnie 5 – 10 były rzeczownikami o znaczeniu zbiorowym,

takim, jakie dziś wyraża rzeczownik piątka, np. piątka dzieci

itp. Dlatego też od łączących się z nimi wyrazów wymagały

formy D. Do dziś składnia rządu zachowała się w M. i B. W

pozostałych przypadkach rozwinęła się składnia zgody.

Psł. > staropolskie odmiana

wpółczesna

rodz. m. ż. i nij. rodz. mos.

rodz. nmos.

M. i B. *pętь > pięć M. i B. pięciu panów

pięć psów, stołów, okien, żon

D. *pęti > pięci (piąci) D. pięciu panów,

psów, stołów, okien, żon

C. *pęti > pięci (piąci) C. pięciu panom,

psom, stołom, oknom, żonom

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.