Krytyka psychoanalityczna - Notatki - Wstęp do literaturoznawstwa, Notatki'z Literaturoznawstwo. University of Warsaw
Poznan_K
Poznan_K1 March 2013

Krytyka psychoanalityczna - Notatki - Wstęp do literaturoznawstwa, Notatki'z Literaturoznawstwo. University of Warsaw

PDF (288.8 KB)
4 strony
1Liczba pobrań
870Liczba odwiedzin
Opis
Krytyka psychoanalizy, kierunku psychologii stworzonego przez Sigmunta Freuda wg którego życiem psychicznym człowieka kierują nieuświadomione instynkty, popędy i dążenia (libido) składające się na tzw. podświadomość,
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 4
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Krytyka psychoanalityczna

Krytyka psychoanalityczna

Psychoanaliza- kierunek psychologii XX w stworzony przez Sigmunta Freuda (1856-1939)

wg którego życiem psychicznym człowieka kierują nieuświadomione instynkty, popędy i

dążenia (libido) składające się na tzw. podświadomość, której poznanie ma pozwolić na

wyjaśnienie właściwych motywów postępowania ludzkiego. Fundamentalne prace Freuda

zaczęły się ukazywać na pocz. XX w. Hipoteza o istnieniu nieświadomości została

sformułowana już w 1895 roku.

Zasługą psychoanalizy było odkrycie utajonych motywacji zachowań człowieka, które mają

źródło w jego fizjologicznej strukturze. Humanistyce która od czasów antycznych określała

gatunek ludzki jako homo sapiens, która w świadomym działaniu widziała specyfikę

człowieka i opisywała świat kultury jako świat zobiektyzowanej myśli Freud przeciwstawił

wizje indywiduum rozdartego przez sprzeczności między egoistycznym, pobudzonym przez

naturę popędem a strefą organizacji społecznej chroniącej zbiorowość przed destrukcyjnymi

instynktami jednostek. Freud potraktowała człowieka jako osobowość a nie jako egzemplarz

gatunku , nie możemy go wiec łączyć z nurtem naturalistycznym. Strukturę psychiczną

określił jako współdziałanie między strefą popędów (Id) strefą kontrolowanych zachowań

(ego) oraz strefą norm i zakazów społecznych (superego) Aktywność jest wiec napięciem

miedzy tym co świadome i popędowe. Instynkty erotyczne, egocentryczne czy też instynkt

śmierci kierują życiem człowieka. Fakt że człowiek kieruje się popędami zmienia stosunek

miedzy nim a światem przedmiotów. Są one celem pragnienia. Freud ukazuje konflikt miedzy

zaspokajaniem potrzeb i przyjemności a morałami i światem rzeczywistym. Rozwiązanie tego

konfliktu następuje za sprawą ego które poprzez cenzurę pozwala na realizacje pewnych

pragnień i zmusza podmiot do wyparcia się innych. Konsekwencją stłumienia pragnień jest

powstawanie fantazmów które nieświadomie realizują się w snach. Każdy sen okazuje się

spełnieniem jakiegoś pragnienia, aczkolwiek rzadko kiedy obraz senny jest jasny i czytelny.

Tutaj także działa cenzura. Praca snu składa się z : kondensacji, przemieszczenia, figuracji,

oraz wypracowania wtórnego.

Jedną z możliwości zaspokojenia popędu jest sublimacja. To właśnie dzięki niej istnieje

twórczość artystyczna. Jest ona kompromisem między wymaganiami Id a normami kultury.

Sztuka jest więc „ środkiem rozkoszowania się naszymi fantazjami bez poczucia winy i kary”.

Dla psychoanalizy sztuka liczy się ze względu na określone funkcje w ekonomice popędów.

Literatura odkrywa to co rządzi życiem ludzkim: strefę nieświadomości. Freud zajmowała się

również psychopatologią bohaterów ( Hamlet-kompleks Edypa) podchodzi on do nich jak do

żywych osób. Dzieło literackie jako tekst odsyłający do pewnej rzeczywistości pozaliterackiej

odsyła do biografii autora- jest bowiem ekspresją jego psychiki. Wg Freuda wiedza pisarska

nie płynie z obserwacji świata a z osobistego doświadczenia lub intuicji której źródła kryją się

w nieświadomości podmiotu twórczego.

Traktuje on działalność artystyczną jako swego rodzaju zabawę. I poeta i dziecko kierują się

instynktami a nie świadomością. Tworzą swój własny świat w którym dominuje porządek

pragnienia a nie rzeczywistości. Zygmunt Freud stworzył na użytek interpretacji snów własna

teorie symbolu. Sens można odszyfrować przez odniesienie się do mechanizmów

nieświadomości, głównie do popędów erotycznych. Freud stwierdził wyraźną powtarzalność

symboli i reguł pracy snu. Określił w ten sposób to, co w zachowaniach onirycznych

przekracza granice wyobraźni jednostkowej i staje się ogólnym dorobkiem ludzkości.

Nieświadomość zbiorowa stała się przedmiotem badań Carla G. Junga. „to co pojawia się w

wizji – mówi Jung- jest zbiorową nieświadomością, a mianowicie swoistą dziedziczoną przez

generacje strukturą psychicznych uwarunkowań świadomości”. Jung podtrzymuje tezę o

biologicznych źródłach zachowania , kultura jest zatem przedłużeniem albo obiektywizacja

docsity.com

biologii. Według Freuda kultura była efektem społecznego współżycia i przeciwstawiała się

temu co biologiczne w człowieku. Kultura istniała jako system norm, zakazów i nakazów a

nie jako zespół treści.

Northorp Frye odrzuca hipotezę o istnieniu nieświadomości zbiorowej i interesuje się

kulturowym pochodzeniem i usytuowaniem archetypów, jako pewnych wzorców

znaczeniowych, które w ograniczonej liczbie istnieją w mitach, rytuałach i podaniach

ludowych. Oddziaływają one wprost na psychologię twórcy, a przez dzieło – na psychologie

czytelnika.

Krytyką psychoanalityczną dzieł literackich zajmował się również Charles Mauron. Test jest

według niego zorganizowany na 2 poziomach. Na pierwszym poziomie znajdują się jednostki

leksykalne- poziom ten jest rezultatem świadomej pracy pisarza. Drugi poziom jest

porządkiem relacji semantycznych. W tym miejscu w obsesyjnie powtarzających się słowach,

skojarzeniach, obrazach, metamorfozach można odkryć coś co Mauron określa jako

indywidualny mit pisarza. Mit ten można porównać z życiem pisarza, przy czym w ujęciu

Maurona właśnie ten mit wyjaśnia fragmenty życia a nie jak u Freuda gdzie biografia

wyjaśnia literaturę. Problematyka freudowska zainspirowała badania nad produkcją tekstową.

Jest to problematyka psychologiczna której przedmiotem nie jest gotowy tekst ale operacje go

wyprzedzające. Według Jacquesa Lacana zagadnienia produkcji tekstowej nie mogły być

należycie rozwiązane ze względu na ideologię istniejąca w kulturze europejskiej od czasów

antycznych, a wyrażoną przez Kartezjusza. W ideologii tej podmiot jest świadomy, określony

przez swój zamiar i swój byt. „Myślę więc jestem” powiedział filozof. Formuła ta prowadzi

Lacana do radykalnie odmiennej konkluzji: „Myślę tam, gdzie nie jestem zatem jestem tam

gdzie nie myślę”. W koncepcji psychoanalitycznej celem podmiotu nie jest myślenie i

mówienie ale realizacja pragnienia. W tekście poetyckim można odnaleźć te same reguły i

efekty które pojawiają się w sferze onirycznej (elipsy, powtórzenia, metafory) Analogia

między wypowiedzą literacką i snem interesowała Freuda o tyle o ile mogła ona powiedzieć

coś o psychice autora jako indywiduum kształtującego rzeczywistość przedstawiona na

zasadzie fantazum. Przedmiotem zainteresowania Lacana nie jest podmiot piszący ale tekst.

Julia Kristeva na podstawie osiągnięć psychoanalizy buduje nową teorie języka poetyckiego.

Twierdzi ona że w poezji „realizuje się praktycznie całość(nieskończoność) kodu którym

dysonuje podmiot”

Freudowska teoria pragnień seksualnych wzbudzała kontrowersje Sam Freud został

oskarżony o panseksualizm oraz demoralizacje społeczną. Zarzucano mu również że nie

doceniał tego co w twórczości artystycznej najważniejsze czyli formy. W istocie Freud nie

był teoretykiem, historykiem czy krytykiem sztuki. Był przede wszystkim psychologiem.

Sztuka interesowała go jako forma ludzkiej aktywności, którą człowiek wytwarza i która na

człowieka oddziałuje. Obwiniano go również o nadmierne akcentowanie roli dzieciństwa w

życiu i w procesie twórczym. W przekonaniu Freuda nasze dziecięce lata wpływają na kształt

dorosłej osobowości. Dziś przekonanie o formującym charakterze dzieciństwa – zostało

zaakceptowane przez większość nurtów psychologicznych. Z późniejszego zachowania

możemy wywnioskować coś o dziecięcym etapie rozwoju psychicznego.

Popularność psychoanalizy wśród filozofów rośnie aczkolwiek Norman O. Brown

powiedział iż „ psychoanaliza w rękach Freuda była stale rozwijającym się żywym

organizmem. Po jego śmierci stała się ortodoksyjnym, zamkniętym, prawie scholastycznym

systemem”

Stanowisko psychoanalizy wobec sztuki nie jest jednolite. Podważenie przez psychoanalizę

przekonania o tożsamości podmiotu ze świadomością zmusiło do postawienia pytań o

podmiot „składający się” z obcych sobie a nawet walczących ze sobą pierwiastków i sił

docsity.com

świadomych i nieświadomych. Tak więc czy odbiór sztuki to aktywność świadoma czy

również i nieświadome procesy są zaangażowane w kontakcie z nią?

Odbiorca odgrywa pewna role w doświadczeniu estetycznym, a nawet w ustaleniu

ostatecznego kształtu dzieła. Aktywność odbiorcy potraktowana została jako kryterium

podziału stanowisk odbiorcy wobec sztuki. Stanowiska te bowiem ewoluują od koncepcji

odbiorcy jako istoty pasywnej do koncepcji odbiorcy aktywnego który ponownie tworzy

dzieło sztuki i odbiorcy negocjatora, negocjującego wspólnie z artystą sens jego dzieła.

Pomiędzy skrajnościami znajduje się koncepcja odbiorcy jako strony dialogu. Teza o

aktywności odbiorcy znajduje racje przede wszystkim w pojęciu interpretacji. Interpretacja

jako metoda poznania jest centralną metoda psychoanalizy od jej narodzin. Interpretowane są

treści marzeń sennych, zachowania, objawy chorobowe, dzieła sztuki. Psychoanaliza to

sztuka interpretacji. Interpretowanie zjawiska przebiega nie tylko na poziomie świadomości

ale także nieświadomie. Psychoanaliza ujawnia nam również warunki leżące u podstaw

aktywności odbiorcy. Wszystkie stanowiska psychoanalityczne przyjmują że odbiorca jako

„byt sam w sobie” nie istnieje. Z odbiorcą zawsze skorelowane jest dzieło. Stanowiska te

różnią się między sobą ze względu na to, jaką rolę przyznają dziełu i odbiorcy.

Odbiór jako ponowne tworzenie (re-creation) Autorem tego stanowiska jest Ernst Kris. Twierdzi on że wieloznaczność ujawnia się gdy

dzieło jest przedmiotem analizy, a celem interpretacji jest zrozumienie dzieła. Zrozumienie

dzieła to nie odtworzenie intencji autora, a ponowne tworzenie dzieła, jego odtwarzane (re-

creation) „Odtwarzanie dzieła różnie się od normalnej reakcji na bodziec tym, że osoba

reagująca wpływa na bodziec, na który odpowiada. Tak więc czy tak naprawdę to my,

odbiorcy, z dzieła dzieło sztuki? Ważna rolę grają dwa czynniki : wieloznaczność tekstu i

wyobraźnia odbiorcy. Samo odczytywanie wieloznaczności, stopniowe zgadywanie sensu

dzieła jest źródłem przyjemności, ale jednocześnie ważnym czynnikiem wywołującym

przeżycie estetyczne. Komunikacja estetyczna to przekazywanie odbiorcy doświadczenia

estetycznego artysty poprzez dzieło. Aby nastąpił proces komunikacji, wymagane jest pewne

podobieństwo doznań artysty i odbiorcy. Dzieło sztuki jest produktem zarówno inspiracji jak i

umiejętności technicznych na które składają się:

 znajomość właściwości materiału – artysta musi te właściwości uwzględnić i się do nich dostosować.

 znajomość konwencji poszczególnych gatunków artystycznych panujących w danym okresie.

Inspiracja czyli natchnienie płynie z nieświadomości. Dzięki rozluźnieniu aktywności ego

pewne treści z nieświadomości mogą się przedostać do świadomości. One to właśnie znajdują

wyraz w dziele sztuki. Poziom nieświadomości(natchnienie) i poziom świadomości

(samokontrola) wzajemnie po sobie następują. W wypadku braku kontroli intelektu sens

dzieła jest zrozumiały tylko dla twórcy. Poruszenie emocjonalne jest odpowiednikiem

natchnienia artysty, a psychiczny dystans – jego kontroli racjonalnej. Dla oceny i pełnego

zrozumienia dzieła potrzebna jest interpretacja. Aby była adekwatna musi spełniać określone

reguły:

 Reguły odpowiedności – interpretacja nie może zaprzeczać legendom czy mitom do których dany fragment nawiązuje.

 Reguły intencji –Należy odczytywać dzieło zgodnie z wiedzą o autorze i okresie w jakim dzieło powstało.

 Reguła koherencji –Należy uzgodnić interpretacje jednego fragmentu utworu z fragmentami pozostałymi.

docsity.com

Odbiorca jako strona dialogu Druga strona dialogu jest dzieło. Również i tu zakładamy że odbiorca jako rzeczywistość

sama w sobie nie istnieje. Zawsze związany jest z dziełem sztuki. W modelu Krisa jednakże

dzieło sztuki posiada więcej autonomii i pełni w stosunku do odbiorcy rolę dominującą.

Aktywny odbiorca jest dziełu niezbędny musi jednak spełniać pewne warunki przez dzieło

narzucone. Odbiorca musi zmienić psychiczny poziom swojego funkcjonowania, tzn.

zezwolić na kontrolowaną aktywność nieświadomych procesów pierwotnych.

A.Ehrenzweig napisał kiedyś że „Dzieło sztuki funkcjonuje jak macica (...) Potężne drgania,

których jest źródłem, promieniują poprzez obraz i wciągają widza w jej uściski”. Fuzja

odbiorcy z dziełem odbywa się na poziomie nieświadomości. Budzą się w nim uśpione

tęsknoty, pojawiają nieznane fantazje, ożywiają stłumione pragnienia i lęki, a zarazem rodzi

się poczucie pełni i szczęścia. Poczucie jedności z dziełem jest dialogiem nieświadomości

dzieła i nieświadomości odbiorcy. W odbiorze zaangażowany jest również poziom świadomy.

Świadomość dzieła – to przede wszystkim jego forma, świadomość aktywności odbiorcy to

percepcja formy i jej przekształcenie, czyli nadawanie jej sensu. Recepcja tekstu jest więc

dwupoziomowym dialogiem a raczej dwoma dialogami : dialogiem dwu nieświadomości i

dwu świadomości. Relacja pomiędzy świadomością a nieświadomością ma charakter

opozycyjny.

Odbiorca jako negocjator Trzeci typ odbioru jeszcze bardziej wzmacnia rolę odbiorcy i osłabia rolę dzieła. Dzieło nie

tylko nie „zmusza” odbiorcy do spełniania określonych warunków i nie posiada

wchłaniających mocy, w którą było wyposażone w dialogowym modelu ale w gruncie rzeczy

przestaje być przedmiotem zainteresowania. To odbiorca skupia na sobie uwagę.

Propagatorem trzeciego typu odbioru jest André Green. Dzieło sztuki jest przekazem,

tekstem, produktem, a odbiorca czytelnikiem, klientem, konsumentem.

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.