Pytania- doktryny polityczno prawne - Notatki - Politologia - Część 3, Notatki'z Politologia
Moniczka
Moniczka13 June 2013

Pytania- doktryny polityczno prawne - Notatki - Politologia - Część 3, Notatki'z Politologia

PDF (503.8 KB)
12 strona
607Liczba odwiedzin
Opis
Politologia: notatki z zakresu politologii opisujące historię doktryn polityczno-prawnych, autorytaryzm i Piusa IX i jego stosunek do współczesności i liberalizmu. Część 3.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 12
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

25

głoszenie haseł zniesienia podziałów klasowych, wprowadzenie własności państwowej, rozwój pomocy społecznej, oświaty, likwidacja bezrobocia, wyzysku gospodarczego)

- warto pamiętać, że faszyści nie czynili zamachów na własność prywatną (z wyjątkiem własności „rasowych wrogów”), jednakże faszystowskie państwo nie było „nocnym stróżem”

- wiele z socjalnych postulatów faszyści nie zrealizowali, miały one raczej charakter deklaratoryjny i demagogiczny

d) państwo, dyktator i prawo: - faszystowska koncepcja państwa była urzeczywistnieniem faszystowskich poglądów – państwo

miało być totalne i wszechobecne, oznaczało to dążenie do takiej organizacji życia społecznego, by zakres działań państwa pokrywał się z aktywnością całego społeczeństwa

- szczególną rolę w państwie, co oczywiste, miał mieć przywódca partii – wódz, który stał ponad państwem, narodem i prawem

- postulowano monopartyjność i likwidację wszystkich organizacji politycznych przeciwnych faszyzmowi (likwidacja opozycji)

- państwo faszystowskie jest państwem nieustannej kontroli światopoglądowej, zmierza do pełnego kontrolowania nie tylko publicznych, ale i prywatnych działań obywateli (wychowanie obywateli, określenie kanonów estetycznych, moralnych, modelu rodziny, itp.)

- prawo było pojęciem względnym – tworzono je w zależności od bieżących potrzeb wodza

107. Autorytaryzm: W okresie międzywojennym obok ideologii komunistycznych, faszystowskich, pojawiły się

również ideologie autorytarne, bazujące jak pozostałe na kryzysie systemu parlamentarno- demokratycznym.

cechy charakterystyczne doktryn autorytarnych: - głoszono hasła zniesienia bądź ograniczenia parlamentaryzmu, wprowadzenia rządów silnej ręki - przyznawano większą rolę władzy wykonawczej, aczkolwiek unikano hasła charyzmatycznej władzy

wodza - od społeczeństwa wymagano biernego posłuszeństwa - wspólną cechą autorytaryzmu i faszyzmu jest odwoływanie się do interesu narodowego i do

nacjonalizmu - autorytarny reżim nie likwidował rządów prawa, choć prawo było niekiedy bardzo surowe, na

przykład oparte na zasadach religijnych - zazwyczaj ideologie te czerpały z tradycji konserwatywnej, z zasady unikania rewolucji, nie

mobilizowały mas, a raczej opierały się na tradycyjnych elitach (właściciele ziemscy, wojskowi, duchowieństwo)

- przykłady państw autorytarnych: sanacyjna Polska, Austria za E. Dollfussa, Portugalia za Salazara, Turcja za K. Atatürka

108. Skrajna prawica w Polsce okresu międzywojennego i jej ideologia

1) Narodowa Demokracja (endecja): w okresie dwudziestolecia międzywojennego najbardziej zaciekły przeciwnik sanacji, głównym teoretykiem obozu był Roman Dmowski, który racje polskie widział w sferze wierności zasadom narodowym a nie państwowym, nawiązywał do pozytywistycznej koncepcji narodu, często powoływał się na tezy rasistowskie (sprzeciwiał się mieszaniu Polaków z innymi nacjami). Podstawowe poglądy były równie nacjonalistyczne, co antydemokratyczne (lud u Dmowskiego był przedmiotem tylko opieki). Wg Dmowskiego naród, to rodzaj przedsiębiorstwa. Naród, to również fundament państwa. Odrodzenie narodowe, to wg niego doskonalenie polityki współpracy z caratem. Odrzucał kult powstania z 1863r., nie gloryfikował powstań. Za wroga uważał Prusy. Endecja zwłaszcza w latach trzydziestych XX wieku wykazywała tendencje skrajnie nacjonalistyczne, nie skrywała sympatii do faszyzmu. Program Endecji był szczególnie atrakcyjny dla bogatych elit i drobnomieszczaństwa.

docsity.com

26

2) chadecja: czyli chrześcijańska demokracja, stała na stanowisku Polski katolickiej, integrującej się z religią rzymskokatolicką, domagała się ochrony wyznania przez państwo, praw politycznych dla duchowieństwa, przestrzegania elementarnych zasad chrześcijaństwa, itd. Chadecy, w kwestiach społecznych, nawiązywali do poglądów Leona XIII, nawiązywali do encykliki RerumNovarum. Potrafili umiejętnie kokietować zarówno przedstawicieli ugrupowań ludowych, jak i sanacyjnych i endeckich. W ich działaniach widać antykomunizm, zbliżał on Chadecję do Narodowej Demokracji, ale i nie wykluczał współpracy z obozem rządowym. Głównym teoretykiem polskiej chadecji był Wojciech Korfanty (wzywał do walki z komunizmem na każdym kroku, twierdził, że właśnie ta walka jest pierwszym obowiązkiem). Inni przedstawiciele, to Wacław Bitner, ks. Stanisław Adamski.

3) tego ugrupowania nie znalazłam u nas w podręczniku, ale wiem, że istniało. Konserwatyści krakowscy, wileńscy (tzw. żubry wileńskie)- działacze: St. Cat- Mackiewicz, Marian Zdziechowski, St. Estreicher, Eustachy Sapiecha. Program monarchistyczny (żubry wileńskie- przywrócenie monarchii),ponadto aprobowali ścisły związek państwa z Kościołem, byli przeciwni reformie rolnej- godzili się tylko na dobrowolną parcelację gruntów prywatnych.

109. Pojęcie totalitaryzmu i cechy ustrojów totalitarnych.

- totalitaryzm przeciwstawiany był pluralizmowi, rządom demokratycznym, liberalizmowi - termin został wprowadzony przez włoskich faszystów i dotyczył państwa totalnego, totalitarnego,

„wszechobejmującego”, był uznawany za XX-wieczną dyktaturę, jak dotąd wcześniej nieznaną - przymiotnik totalitarny odnoszono zarówno do państw faszystowskich, jak i do państw „realnego

socjalizmu” (z jednej strony charakteryzowano państwo totalitarne jako państwo „ideologiczne”, dążące do kontroli nad całokształtem aktywności jednostki ludzkiej w imię określonej ideologii, z drugiej strony podkreślano fikcyjność ideologii i akcentowano określone struktury i mechanizmy sprawowania władzy)

- rozmaicie interpretowano przyczyny totalitaryzmu: ~ amerykański politolog, N. S. Timasheff, definiował go jako cechę państwa, polegającą na

nieograniczonym rozszerzeniu funkcji państwa

~ niemiecki historyk, H. Buchheim, definiował go jako reżim chcący ukształtować człowieka na obraz własnej doktryny, zakładający i dążący do totalnej kontroli jego myśli

~ C. J. Friedrich i Z. Brzeziński definiowali społeczeństwo totalitarne, w którym: (CECHY) 1) istnieje oficjalna ideologia, składająca się z doktryny obejmującej wszystkie aspekty życiowe

ludzkiej egzystencji (musi być ona biernie akceptowana przez ludzi) 2) istnieje jedna masowa partia, z liderem na czele 3) występuje kontrolny monopol takiej partii nad wszelkimi siłami zbrojnymi 4) wszelkie media są pod ścisłym nadzorem ze strony władzy 5) występuje system terrorystycznej kontroli policyjnej, skierowanej zarówno wobec „wrogów”, jak i

ludności państwa 6) istnieje centralnie zarządzana gospodarka i kontrola nad nią

110. Geneza nazizmu wg Ericha Fromma:

Dyskusja nad przyczynami faszyzmu zdominowała myśl polityczną w I poł. XX wieku. Liczni badacze odwoływali się do metod badawczych psychologii, a nawet psychoanalizy. Uważali, że główną przyczyną popularności nazizmu, faszyzmu jest to, że zaspokajały one potrzeby psychospołeczne ludzi o osobowości autorytarnej, czyli o osobowości podatnej na manipulację, niezdolnej do samodzielności i odpowiedzialności, skłonnej do ulegania autorytetom i mitom. Teorie taką sformułował właśnie m.in. Erich Fromm (autor Ucieczki od wolności, wybitny filozof Szkoły Frankfurdzkiej). Przyczyn faszyzmu, nazizmu doszukiwał się on w:

docsity.com

27

 stosunkach społeczno- ekonomicznych,  zacofaniu gospodarczym Włoch,  zaostrzeniu kryzysu gospodarczego w Niemczech,  tradycji i całokształcie rozwoju historycznego Niemiec i Włoch,

111. Wyjaśnianie przyczyn totalitaryzmu przez: a) Hanna Arendt: (1906-1975), filozof, uczennica Karla Jaspersa, wielka moralistka XX wieku,

urodzona w Hanowerze, autorka m.in.: „Korzeniu totalitaryzmu”, „O rewolucji”, „Eichmann w Jerozolimie. Rzecz o banalności zła”.

poglądy Arendt: - określała totalitaryzm jako nową formę rządzenia, całkowicie odmienną od despotyzmu, tyranii czy

dyktatury - twierdziła, że istotą totalitaryzmu jest całkowite odrzucenie prawa, zastąpionego przez dynamikę

ruchu totalitarnego - terror jest irracjonalny – istnieje sam dla siebie - wg niej, źródeł totalitaryzmu należy szukać w antysemityzmie, w ideologii imperializmu, wreszcie –

w powstaniu społeczeństwa i ruchów masowych, ruchów, które pozbawiają ludzi autentycznego poczucia uczestnictwa w życiu politycznym

- niezrealizowanie wszystkich postulatów rewolucji burżuazyjnej, Arendt również zaliczyła do przyczyn totalitaryzmu

b) Karl Popper: (1902-1994), filozof związany z pozytywistyczną szkołą wiedeńską, autor głośnej pracy „Logika odkrycia naukowego”, a także „Społeczeństwa otwartego”, „Nędzy historyzmu”.

poglądy Poppera: - krytycznie odniósł się do poglądów filozoficznych, społecznych i politycznych Platona,

Arystotelesa, Hegla i Marksa (zarzucał im stworzenie systemów, opartych na założeniu, iż historia ma obiektywny sens, inaczej cel, który można poznać naukowo)

- źródeł totalitaryzmu upatrywał w wierze w istnienie takiego sensu historii – „ci, którzy go znają, uzurpują sobie prawo do stworzenia totalitarnego społeczeństwa, kontroli nad całością życia społecznego

- występował w obronie społeczeństwa otwartego, czyli takiego społeczeństwa, które uznaje różnice między faktami a wartościami, uznaje możliwość błędu w każdej teorii – społeczeństwo otwarte dopuszcza istnienie różnych zdań i poglądów (zgodnie z zasadą: „ja mogę się mylić, ty możesz mieć rację, i wspólnym wysiłkiem możemy zbliżyć się do prawdy”), jest ono oparte na ustroju demokratycznym

- odrzucał wszelki profetyzm społeczny („prorokowanie społeczne”) – wg niego prowadzi on ludzi do zniewolenia w imię utopijnych wizji

c) Raymond Aron: (1905-1983), francuski socjolog i politolog, jeden z wybitnych krytyków totalitaryzmu, autor m.in. „Etapów myśli socjologicznej”, „Opium intelektualistów”, „Demokracja i totalitaryzm”.  poglądy Arona:

- krytykował utopijny charakter marksizmu – „globalną inżynierię społeczną w imię utopijnych ideałów”

- popierał ideę o konwergencji (zbieżności) społeczeństwa kapitalistycznego i jego przejściu do społeczeństwa industrialnego, konsumpcyjnego i wiązał z tym procesem nadzieję na zakończenie ery konfrontacji ideologicznej („wolność od biedy” jego zdaniem miała odciągnąć ludzi od ideologii utopijnych)

- był zagorzałym zwolennikiem demokracji, wolności formalnych (słowa, prasy, osobistej, politycznej), twierdził, że problemem XX wieku jest deprecjonowanie owych wartości)

docsity.com

28

112.Nauczanie społeczne Kościoła katolickiego w I poł. XIX wieku. Nowożytna myśl chrześcijańska rozwijała się od początku XIX w. w wielu nurtach. Najczęściej ich

powstanie było niezależne od oficjalnej doktryny kościoła katolickiego.

- w Belgii zawiązała się współpraca katolików z burżuazyjnymi liberałami. Pisarze belgijscy- chrześcijanie popierali walkę o niepodległość, tym samym popierali ideę liberalizmu oraz demokratyczne metody tworzenia państwa,

- we Francji tworzono ruch zwany socjalizmem chrześcijańskim. Jego ideologiem był ksiądz H. F. R. Lemennais , który głosił, że katolicyzm musi stanąć po stronie uciskanego ludu. Uważał, że należy poprzeć zasady z 1789r. Liberalizm ma słuszność, to wolność ocali świat.

Oficjalna doktryna kościoła katolickiego była natomiast bardziej konserwatywna. Sam kościół długo

nie mógł poradzić sobie z nową sytuacją społeczno- polityczną. Był zatem przeciwnikiem

kapitalizmu i ustroju liberalno- burżuazyjnego. Szczególnie uwidocznione jest to w pontyfikacie

Grzegorza XVI, gdzie można odnaleźć m. in.:

- wrogość kurii wobec postępu,

- potępienie powstania listopadowego w Polsce i walk o niepodległość w Belgii, - odrzucenie koncepcji socjalizmu chrześcijańskiego Lamennaisa i liberalnego nurtu w katolicyzmie, - encyklika z 1832r. Mirari Vos papież obrońcą legitymizmu, potępienie rewolucji francuskiej, - zakaz wprowadzenia na terytorium państwa kościelnego kolei żelaznej i oświetlenia gazowego. 113. Pius IX i jego stosunek do współczesności i liberalizmu. - za jego pontyfikatu wyraźne są elementy profeudalne; aprobował stosunki feudalne we wszystkich

dziedzinach życia, - popierał zasady legitymizmu, - potępiał i krytykował liberalne prądy polityczne i umysłowe swoich czasów, - w 1870r. Na soborze powszechnym w Watykanie przeprowadził ogłoszenie dogmatu o nieomylności

papieża w sprawach wiary i kościoła, - wystąpił przeciwko ograniczeniu przywilejów kościoła w Niemczech, - zajął negatywne stanowisko wobec powstania 1863r. w Polsce, - encyklika z 1864r. Quanta cura zawierała odrzucenie zasady wolności sumienia i prasy oraz zasady

rozdziału kościoła dla państwa, - dołączony do encykliki Syllabus formułował potępienie 80 tez. Tym samym uznając je za sprzeczne

z nauką kościoła - w Syllabusie wyraźnie ukazana jest obrona tradycyjnych autorytetów scholastyki przed nowożytną

myślą racjonalistyczną, intelektualnym i społeczno- politycznym liberalizmem oraz laicką koncepcją wolności badań naukowych.

114. Znaczenie „Rerum novarum” dla magisterium Kościoła katolickiego.

Leon XIII rozumiał potrzeby swoich czasów, wiedział zatem jak ważne jest uwspółcześnienie w kościele. W swoich encyklikach odszedł od tradycyjnej doktryny. Poruszał w nich kwestie społeczne, rozwijał zasadę boskości źródeł władzy państwowej, krytykował ruch socjalistyczny…Stąd też Leon XIII zwany był „papieżem robotniczym”.

Encyklika „Rerum novarum” była skierowana do duchowieństwa, była programową wypowiedzią papieża w kwestii robotniczej. Leon XIII przeciwstawił się bezbożnemu socjalizmowi, który głosił walki klas i nierówność społeczną, jak i materialistycznemu liberalizmowi, utożsamianemu z

docsity.com

29

kapitalizmem, który ograniczając się do sfery materialnej, nie brał pod uwagę godności osoby ludzkiej. Poruszył też kwestię własności prywatnej, która stanowi naturalne prawo osoby ludzkiej i jest podstawą jej wolności. Ale korzystanie z niej jest ograniczone i łączy się z obowiązkami wobec społeczeństwa.

Zmiany płynące z nauk Leona XIII:  zrozumienie, że dla realizacji społecznych reform niezbędna jest rewizja tradycyjnych poglądów

kościoła na istotę i zadania państwa,  za ideał organizacji społecznej została uznana demokracja chrześcijańska,  wsparciem dla idei własności prywatnej i naturalnej nierówności miała być – przejęta z

tomizmu- zasada marności życia ziemskiego, konieczność cierpień,  solidaryzm klas społecznych, negacja walki klas. Idea katolickiego solidaryzmu wyrastać miała

na gruncie wspólnoty religijnej,  solidaryzm oparty na jedności religijnej oraz na zasadzie prywatnej własności, może być

skutecznie realizowany tylko dzięki wspólnym wysiłkom, nie samego kościoła,  identyfikacja podział klas, jako naturalnego wytworu. Podział klas stanowi konsekwencję różnic

w gatunku ludzkim. Zatem walka z podziałem klasowym, to walka z naturą bożą.  uznano za zgodną z naturą społeczną nierówność i hierarchię, było to konsekwencją przyjęcia

jako fundamentalnej zasady prywatnej własności,  u podstaw katolickiej doktryny społecznej znajdowała się bowiem nauka o własności,  filozofią kościoła pozostała nadal filozofia św. Tomasza z Akwinu. Została ona jednak nieco

zmodyfikowana na potrzeby schyłku XIX w. – neotomizm:  rozbudowanie zagadnień dot. osobowości,  teoretyczna podstawa podstawowych tez koncepcji chrześcijańskiej demokracji,

zwłaszcza: naturalnego charakteru prywatnej własności, idei solidaryzmu, politycznej zasady legitymizmu, itd.

119. Sobór Watykański II o problemach współczesnego świata. Vaticanum Secundum został zwołany przez Jana XXIII (1958-1963) i odbył się w latach 1963-65. Kościół starał się dostosować się swoją naukę do warunków współczesności – była to tendencja zwana „uwspółcześnieniem”. Kościół rozpoczął dialog dot. nowej organizacji świata także z niewierzącymi (ludźmi dobrej woli) – encyklika Jana XXIII: „Pacem In Terris” – pokój na ziemi. Ustalenia Soboru: - określono stosunek K-ła do innych wyznań, - wprowadzono liturgię w językach narodowych, - ustalono nowy podział ról między klerem a świeckimi w Kościele, - nakłonienie papieża do wydania nowego katechizmu (ogłoszony w 1992r.), - rezygnacja z przysięgi antymodernistycznej kleru. Przemiany w Kościele uwarunkowane były wielkimi przemianami na świecie. Trzeba było dostosować dotychczasową naukę do nowych realiów. Podstawą nauki K-ła stał się personalizm chrześcijański (od Mouniera i Maritaina). Był to protest przeciw poświęcaniu jednostki dla dobra klasy społecznej czy narodu. Chodzi o umożliwienie każdemu rozwijania swojej osobowości, której jednak nie można posiąść bez zwrócenia się ku Bogu. Z jednej strony krytykowano totalitaryzm, z drugiej model wolnej konkurencji, gdzie zysk jest przedkładany ponad wszelkie wartości. Nauka społeczna K-ła znalazła odzwierciedlenie w licznych encyklikach: - Mater et Magistra (Matka i Nauczycielka) – Jan XXIII 1961r., - Pacem In Terris (Pokój na Ziemi) – Jan XIII, - Populorum Progressio (O popieraniu rozwoju ludów) – Paweł VI 1967r., - Laborem exercens (O pracy ludzkiej) - Jan Paweł II 1981r.,

docsity.com

30

- Gaudium et Spes (Radość i Nadzieja) – KONSTYTUCJA SOBORU 1965r. Bardzo ważne miejsce w nauce społecznej K-ła zajmowała własność. Własność to naturalne prawo człowieka, które obejmuje nie tylko własność dóbr produkcyjnych, ale także osobistych. Właściwie każdy z papieży na swój sposób odnosił się do prawa własności, ale nikt nie podważał zasady iż jest to naturalne prawo każdego człowieka. Kościół domagał się prawa do głoszenia wiary i świadectwa. 120. Jan Paweł II o pracy ludzkiej. Praca ludzka również zajmowała poczytne miejsce w nauce społecznej Kościoła. Uważano, że człowiek jest stworzony do pracy, a jego wysiłek powinien być należycie wynagradzany. Już w encyklice Jana XXIII Pacem In Terris na pierwszym miejscu wymienił papież zagadnienie pracy. Najobszerniej jednak o zagadnieniu pracy w swej encyklice wypowiedział się papież Jan Paweł II – Laborem exercens – o pracy ludzkiej 1981r.. Wg J P II praca jest powołaniem każdego człowieka. Papież krytykuje koncepcje liberalne (praca jako towar jak każdy inny). Godność i wolność człowieka decyduje o wartości pracy. „Pierwszeństwo pracy przed kapitałem” – kapitał jest tylko owocem pracy i powinien pracy służyć. Każdy człowiek ma prawo do pracy, które to prawo realizować powinien pracodawca pośredni, czyli państwo planujące życie społeczne tak, aby każdy chętny miał pracę oraz aby do minimum ograniczyc bezrobocie. Popierał także papież organizacje zawodowe i strajki, o ile prowadzą one do ochrony praw pracowniczych. Rozwinął także koncepcję swych poprzedników dotyczącą godziwej płacy. Otóż płaca pracownika powinna wystarczać na prowadzenie godnego życia (zakup podstawowych środków), ale także powinna stwarzać możliwości do odpoczynku, nauki i opieki zdrowotnej, nawet wówczas, gdy żona/matka nie pracuje. Pracodawca pośredni ma obowiązek stworzenia sytuacji, gdzie zachowana zostaje godność pracy, a pracodawca bezpośredni te założenia ustalenia ma możliwość zrealizować. Zag. płacy rodzinnej, czyli takiej, gdzie matka i żona nie muszą pracować podkreślono w wydanej w 1983r. „Watykańskiej Karcie Praw Rodziny”. 121. Jan Paweł II o stosunku Kościoła wobec demokracji i liberalizmu gospodarczego. Nauka społeczna Kościoła od samego początku domagała się udziału państwa w kreowaniu sprawiedliwego systemu społeczno-gospodarczego (liberalizm gospodarczy). Kościół dążył do realizacji postulatu zmniejszenia nierówności społecznych. Każda praca i każda własność powinny przyczyniać się do zaspokojenia potrzeb człowieka. Kościół domagał się od państwa stworzenia warunków każdemu człowiekowi do prowadzenia godnego życia. Encyklika „Centesimus Annus” Jana Pawła II zawiera wskazówki dot. nowej syt. społeczno--- gospodarczej po upadku komunizmu. Nauczanie Kościoła krytykuje takie modele społeczno-- gospodarcze, które nie dążą do stworzenia sprawiedliwego systemu. J P II w jednej ze swych encyklik zwrócił szczególną uwagę na obowiązek narodów wysoko rozwiniętych do udzielenia pomocy krajom postkomunistycznym i krajom Trzeciego Świata. Kościół stanowczo odrzucał ideę suwerenności narodu rozumianej jako sytuację, gdzie to lud jest źródłem władzy. Owszem ludzie mają dość duży wpływ na kształtowanie się ustroju państwa, lecz to Bóg stworzył człowieka jako istotę społeczną, a samo istnienie społeczności wymaga istnienia władzy. Kościół wyraźnie opowiada się za modelem demokratycznym, który gwarantuje równość jednostek, a także ochronę praw człowieka. Jan XXIII uznał za zgodny z ludzką naturą system, gdzie współistnieją 3 rodzaje władz. Jan Paweł II wskazywał, że każda władza powinna być równoważona przez inne władze, które utrzymują ją we właściwych granicach. J P II bardzo wyraźnie wyraził swe poparcie dla demokracji: „Kościół docenia demokrację jako system (…)”. Władza musi jednak działać dla dobra wspólnego, a żadna władza nie ma prawa naruszać naturalnych praw człowieka, które są każdemu przydane przez Boga.

docsity.com

31

W encyklice „Centesimus Annus” papież Jan Paweł II mówi, że demokracja bez wartości łatwo przemija i szybko przemienia się w jawny totalitaryzm. „Autentyczna demokracja możliwa jest tylko w Państwie prawnym i w oparciu o poprawna koncepcję osoby ludzkiej (…)”. 122. Pozytywizm prawniczy w XIX wieku. Pozytywizm prawniczy jest terminem wieloznacznym. Bardzo wiele problemu sprawiło teoretykom stworzenie jakiejkolwiek definicji tego terminu. Bardzo szeroka definicja Otta mówi, że pozytywizm prawniczy to teorie prawa, których twórcy unikali założeń metafizycznych, a definiowali prawo przez jego cechy dające się stwierdzić empirycznie (te empiryczne cechy muszą być takie same). Bardzo różnie rozumieć można te empiryczne cechy (może to być rozkaz suwerena lub faktyczne zachowanie ludzi), dlatego też definicja ta ma bardzo szeroki zakres i jest niedostatecznie sprecyzowana. W ujęciu sensu stricto pozytywizm prawniczy oznaczał poszukiwanie odpowiedzi na pytanie co jest prawem. W tymże ujęciu pozytywizm domagał się ścisłych wnioskowań w obrębie prawoznawstwa. 123. John Austin i jego definicja prawa pozytywnego. Johna Austina uznaje się za ojca pozytywizmu. Był on angielskim prawnikiem, przez krótki czas nawet prof. na londyńskim uniwersytecie. Najważniejsze dzieło: „Wykłady o jurysprudencji” zostało wydane po śmierci w 1961r. i odbiło się szerokim echem w całej Europie. Austin chciał stworzyć ogólną naukę o prawie. Jego najważniejszą tezą była iż to prawo pozytywne, a nie jakiekolwiek inne jest przedmiotem nauki prawa. Prawo pozytywne wg niego to rozkaz suwerena poparty sankcją. Suwerenem uważał osobę, której oddaje się posłuch, a która nie ma nawyku posłuszeństwa wobec kogokolwiek. Austin nie dopuszczał możliwości dobrowolnego stanowienia prawa przez suwerena. Miał on być prawodawca racjonalnym i brać pod uwagę różnorakie kalkulacje oraz poglądy opinii publicznej. Koncepcja Austina prowadziła do wyeliminowania z nauk prawnych zdań oceniających. 124. Pozytywizm niemiecki – Rudolf von Ihering i Georg Jellinek. Najbardziej popularny w XIX wieku był pozytywizm prawniczy w węższym znaczeniu tego słowa. Za cechy empiryczne uznaje się: - iż prawo pochodzi od ludzi, - są to normy poch. od autorytetu społecznego (państwa), - różnią się od norm moralnych. Na przełomie XIX i XX wieku najbujniej rozwijał się w Niemczech. Przedstawiciele: Ihering, Jellinek, Laband, Berkel i Bergbohm. Każdy z tych autorów wypowiadał się na temat swojej koncepcji. Analizowano pojęcia prawne starając się przy tym ściśle i precyzyjnie formułować swoje wywody. Po raz pierwszy program pozytywizmu niemieckiego opracował Rudolf von Ihering. Porównywał on prawnika do chemika. Prawnik najpierw destyluje czyste pojęcia prawne, a dopiero później buduje z nich pewne uogólnienia. Ta analiza pojęć dokonywana jest na gruncie logiki. Tzw. jurysprudencja pojęciowa koncentruje się na: stosunku prawnym, podmiocie prawa i normie prawnej. Pozytywiści niemieccy (tacy jak Bergbohm czy Berkel) byli skrajnymi pozytywistami pojęciowymi. Uważali oni, że jedynym źródłem prawa jest ustawa. Zawsze można sprawdzić czy dana norma obowiązuje czy też nie – w przeciwieństwie do norm prawa naturalnego. Wszystko co zostało poprawnie uchwalone jest prawem. Najważniejsza jest pewność prawa (czy norma obowiązuje czy nie). Wg pozytywistów termin prawo musi się odnosić tylko i wyłącznie do jednego znaczenia tego terminu – do prawa pozytywnego.

docsity.com

32

Georg Jellinek uważał, że nie należy zastanawiać się nad tym jakie prawo jest obowiązujące, lecz przyjąć, że obowiązuje to co uchwalone jest przez państwo. Idee pozytywistów przyczyniły się do rozwoju nauk prawa państwowego i administracyjnego. Ihering był krytykiem tego prawniczego formalizmu. Chciał stworzyć prawoznawstwo na wzór takich nauk jak nauki przyrodnicze. Od 1861 r. wydawał anonimowe krytyki formalizmu prawniczego. Krytykował formalistów za ich ahistoryczne poglądy na prawo, za zwrócenie całej swej uwagi na pojęcia logiczne i na nich opieranie całej istoty prawa. W 1877r. w dziele pt.: „Cel prawa” ukazuje Ihering, że każda ustanowiona norma prawna jest wynikiem jakiejś społecznej potrzeby jej istnienia. Cel prawa jest ponadczasowy i uniwersalny oraz zmienia się zależnie od sytuacji społecznej. Każda zatem norma prawna jest wyrazem potrzeb społeczeństwa. W wykładzie wiedeńskim w 1872r. zaznacza Ihering, że prawo jest pojęciem dwoistym: z jednej strony obejmuje cel, a z drugiej środek do jego osiągnięcia. Domagał się realistycznego spojrzenia na prawo. Ihering przeszedł od pozytywizmu prawniczego sensu stricte do pozytywizmu uwzględniającego elementy socjologii i psychologii. Pozytywizm można krytykować za jego brak perspektyw badawczych. Pozytywnymi elementami pozytywizmu prawniczego było uznawanie państwa jako państwa prawnego z organami działającymi na podstawie prawa oraz możliwość sądowej kontroli administracji. Dużą zasługą było rozwinięcie przez pozytywizm logiki i analityki prawniczej oraz nowych dziedzin dogmatyki. 125. Normatywizm prawniczy – Hans Kelsen. Hans Kelsen urodził się w Pradze, a studiował w Austrii. Wykładał w Austrii, Szwajcarii i Niemczech. W 1941r. przeniósł się do USA. Kelsen chciał oddzielić naukę prawa od wszystkich innych nauk i wyeliminować z niej ideologię, metafizykę i politykę. Swój zespół twierdzeń opublikował w 1935r. w dziele pt.: „Czysta nauka prawa”. Wg Kelsena czysta teoria prawa zainteresowana jest wyłącznie skonstruowaniem dokładnej definicji przedmiotu swoich badań. Chodzi o odpowiedź na pytanie czym prawo jest. Teoria powinna mieć zastosowanie uniwersalne (odnosić się do norm prawa jako takiego, a nie jakiegoś konkretnego), nie ma się zajmować treścią i celami norm, po trzecie nie miała się również interesować oceną norm. Przedmiotem nauki prawa jest system norm prawnych. Norma ma wg Kelsena charakter hipotetyczny: nakazuje czynić C w war. W. Związek między W i C ma char. czysto normatywny, polega na przypisaniu sankcji dla określonych zachowań w określonych okolicznościach. Normy miały dla Kelsena char. norm sankcjonujących, przypisywały określone sankcje wobec określonych zachowań. Kelsena interesował tylko system norm, normy są bowiem normami prawnymi tylko wówczas, gdy wchodzą do systemu prawnego. Zajmował się badaniem takich pojęć jak kompetencja, uprawnienie, obowiązek. Kelsen stworzył pojęcie normy podstawowej, czyli pierwszej normy kompetencyjnej jako podstawy do obowiązywania konstytucji i innych aktów prawnych. Norma podstawowa obowiązuje, bo domyślnie przyjmuje się zasadę jej obowiązywania. Kelsen był bardzo głośno krytykowany za swe poglądy. Krytykowano jego koncepcję normy podstawowej. Skoro, bowiem, norma ta nie ma sankcji, to jak na gruncie teorii Kelsena ma ona obowiązywać. Kelsen ripostował, że Grundnorm (norma podstawowa) nie należy do porządku prawnego, ale określana jest przez minimum efektywności danego porządku. Kolejnym przedmiotem krytyki był problem prawa międzynarodowego. Kelsen mówił, że normy prawa międzynarodowego obowiązują, a co więcej obowiązują ponad prawem narodowym. Trzecim zarzutem było pomijanie przez Kelsena celowości prawa (że normy są stanowione dla osiągnięcia jakiegoś celu). Uważano, że Kelsen zbyt szeroko rozumie pojęcie „sankcji”. Teoria Kelsena była bardziej „ćwiczeniem z logiki, a nie z życia”. Kelsen wypowiadał się także na temat form państwa. Uważał, że demokracja jest jedyną formą państwa, gdzie możliwy jest pluralizm przekonań. Sądził, że jako jedyna demokracja gwarantuje kompromis

docsity.com

33

różnych racji w przeciwieństwie do faszyzmu czy komunizmu, które to ideologie zakładają, iż są w posiadaniu prawdy absolutnej. Kelsen ostro i stanowczo krytykował faszyzm i komunizm. 126. Solidaryzm prawniczy Leona Duguita. Leon Duguit był profesorem prawa na uniwersytecie w Bordeaux. Jego teoria była próbą przezwyciężenia formalizmu prawniczego. Chciał omawiać systemy prawne w oderwaniu od problematyki społecznej. Zajmował się prawem publicznym (konstytucyjnym, państwowym i administracyjnym). W swych badaniach odwoływał się do socjologii i teorii społeczeństwa. W 1901r. opublikował słynne „Państwo, prawo obiektywne i prawo pozytywne”. Krytykował Duguit abstrakcyjne pojęcia prawne takie jak: suwerenność, osoba prawna, własność i wolność jednostki. Wszystkie te pojęcia są fikcjami prawnymi. Realną rzeczywistością nie jest suwerenne państwo, lecz społeczeństwo. Org. społeczeństwa jest oparta na solidarności jednostek. Duguit protestował także przeciw prawu podmiotowemu, przeciw twierdzeniu, że jednostce przysługują jakieś prawa: „człowiek nie ma praw, nie ma ich tym bardziej zbiorowość”. Zajmował się rozważaniami na temat wolności jednostki. Obecnie wg Duguita wolność jest czymś innym „człowiek ma funkcję społeczną do spełnienia” a za jej pośrednictwem ma dążyć do rozwoju swojej osobowości fizycznej, intelektualnej i moralnej. Każda jednostka podlega pewnym regułom, ta reguła jest starsza od państwa i prawa i jest niezmienna. Jej treść może być zmienna i zależna od treści. Prawo natomiast jest sprecyzowanym przez rządzących w normach prawnych obowiązkiem solidarności. Duguit dążył do ograniczenia indywidualizmu. Wg niego to nie państwo tworzy prawo – państwo tylko technicznie ujmuje istniejące już zasady w normy prawne. Teoria Duguita była z jednej strony próbą ograniczenia suwerenności państwa (suwerenność państwa nie jest absolutna), z drugiej strony pozwalała rozwinąć interwencyjne funkcje państwa i słabo broniła jednostkę przed podporządkowaniem ogółowi. Z koncepcji solidaryzmu społecznego bardzo chętnie korzystali faszyści i komuniści. 127. Psychologizm prawniczy Leona Petrażyckiego. W XIXw. zaznacza się zjawisko wplatania elementów psychologii do rozważań nad istotą prawa. Prawo dla wielu badaczy wiązało się z przeżyciami i zjawiskami psychiki ludzkiej. Jednym z takich badaczy był Leon Petrażycki. Urodził się w 1867r. i studiował w Rosji oraz w Niemczech, a w wieku 30lat kierował już katedrą prawa na uniw. w Petersburgu. Od 1918r. działał na Uniw. Warszawskim. Był Petrażycki autorem bardzo wielu dzieł, z których większość opublikował jeszcze w Rosji: „O pobudkach występowania i o istocie moralności i prawa”, „Wstęp do nauki prawa i moralności”, „Teoria prawa i państwa”. Prawo w filozofii Petrażyckiego nie jest kojarzone z przymusem ani sankcją. Prawo to zjawisko realne, psychiczne. Do definicji prawa dochodził poprzez analizę i klasyfikację ludzkich przeżyć. Wyróżnił wśród nich nawet specjalną grupę przeżyć doznawczo-popędowych, czyli ogólnie – emocji. Dokonał także klasyfikacji na przeżycia moralne i prawne. Oba te typy emocji są dlatego istotne, że przeżywamy je jako wewnętrzne ograniczenie wolności, swoistą przeszkodę w swobodnym wyborze. W emocjach prawnych wyobrazić sobie możemy osobę, która domaga się od nas określonego postępowania. Ostateczną definicją prawa Petrażyckiego była: „prawo w znaczeniu odrębnej klasy zjawisk realnych to przeżycia etyczne, których emocje mają charakter atrybutywny”. Prawnicy wg Petrażyckiego mają zupełnie inny pogląd na prawo, jest to dla nich jedynie zbiór norm. Nawet państwo było dla Petrażyckiego swego rodzaju przeżyciem psychicznym. Władza wg niego to przypisane pewnym osobom ogólne prawo do rozkazywania i innych oddziaływań na na podwładnych po to, by spełnić obowiązek troszczenia się o dobro ogólne. Władza nie może jednak wkraczać we wszystkie dziedziny istnienia i działania psychiki prawnej obywateli. Petrażycki starał się rozbudować naukę nad powstawaniem prawa w ludzkiej psychice. Zawarł w swej nauce wiele postulatów dot. efektywnego wpływania na kształtowanie się emocji prawnych. Petrażycki był twórcą nauki o polityce prawa. Polityka ta powinna dążyć do zniwelowania różnic między prawem intuicyjnym a stanowionym, a to prawo intuicyjne jest prawem naturalnym. 128. Funkcjonalizm prawniczy.

docsity.com

34

Filozofia i teoria prawa w USA nie miały wiele wspólnego z teoriami europejskimi. Amerykańskie teorie prawa charakteryzował realizm, empiryzm, i socjologiczne do prawa podejście, dlatego też myśliciele amerykańscy z czasem zyskali w Europie popularność. Zawarta w ich teorii argumentacja była wykorzystywana w starciu ze zwolennikami pozytywizmu prawniczego. Ich realistyczno- empiryczne podejście do prawa (w polskim prawoznawstwie określa się je mianem funkcjonalizmu) znalazło w Ameryce poparcie i uznanie. System prawny USA oparty był na koncepcjach common law, a szczególną w nim rolę spełniał Sąd Najwyższy, który w zasadzie decydował o tym, co jest obowiązującym prawem. Popularny był w USA kierunek filozoficzny zwany pragmatyzmem (James, Peirce). Stwierdzali działacze pragmatyzmu, że o prawdziwości jakiegokolwiek twierdzenia można mówić wtedy, kiedy sprawdza się ono w praktycznym działaniu. Istotne dla amerykańskiej teorii prawa znaczenie miał również behawioryzm – nie sposób dotrzeć do ludzkich intencji i przeżyć wewnętrznych. Ważny dla koncepcji socjologiczno- pragmatycznych był również dynamiczny rozwój amerykańskiego społeczeństwa. Funkcjonalizm wyróżniał się niechęcią do pozytywistycznej definicji prawa, unikaniem moralizowania, spojrzeniem na prawo jako na element niestateczny, giętki, zmienny. Prekursorem funkcjonalizmu był Oliver Wendell Holmes. Był on wybitnym praktykiem i sędzią Sądu Najwyższego w USA. Twierdził, że prawo to nic innego, jak twierdzenia (przewidywania) co do tego, kiedy siła publiczna zostanie użyta poprzez instrument jakim są sądy. Aby wiedzieć co to jest prawo nie ma sensu studiować pojęcia prawne. Trzeba raczej na prawo patrzeć oczyma złego człowieka, którego interesuje jedynie to, czy i do czego zostanie zmuszony na podstawie decyzji sądu i nic więcej. Trzeba w nauce oddzielić prawo od moralności. Holmes uważał za prawo decyzje poszczególnych sądów czy osób urzędowych. Realiści i funkcjonaliści podkreślali, że badania nad funkcjonowaniem prawa prowadzone są po to, aby wzmocnić pewność prawa. Prawdziwy jest jednak zarzut, że skrajny funkcjonalizm, eliminując racjonalność prawa i racjonalnego prawodawcę wspierać może prawny nihilizm i służyć nadmiernej władzy państwa. 129. Gustaw Radbruch o prawie. Radbruch był profesorem uniwersytetów w Kilonii i Heidelbergu. Był socjaldemokratą oraz w latach 1922-23 ministrem sprawiedliwości. Jego poglądy nie były możliwe do zaakceptowania przez nazistów. Był autorem Wprowadzenia do filozofii prawa. Zajmował się prawem karnym, był nawet autorem Kodeksu Karnego Republiki Weimarskiej. Uważał, że ludziom dana jest idea prawa (teorie Kanta) i, że ta idea prawa istnieje, a zatem istnieć mogą jedynie takie normy, które przynajmniej do tej idei prawa zmierzają. Prawo wg Radbrucha to rzeczywistość, która ma taki sens, żeby służyć wartości prawa, idei prawa. Prawem jest zatem to, co ma za istotę urzeczywistnić ideę prawa. Idea ta zawiera 3 elementy:

1. postulat sprawiedliwości – sprawiedliwość będzie zawierała żądanie, aby bardziej winnych karać bardziej surowo i odwrotnie,

2. idea dobra powszechnego – prawo ma służyć dobru powszechnemu, 3. pewność prawa – bezpieczeństwo prawne,

Te 3 elementy tworzą wg Radbrucha triadę elementów połączonych dialektycznie. Mimo, że był Radbruch przeciwnikiem pozytywizmu, koncentrował się bardzo na postulowaniu pewności prawa. Pisał, że prawo obowiązuje (…), jeżeli zdoła zapewnić sobie posłuch, ponieważ tylko wtedy może zagwarantować pewność prawa. Wychodząc ze swego przekonania o relatywizmie wartości zauważył, że dają się z tego relatywizmu wywieść takie zasady, jak podział władzy, prawa człowieka, państwo prawne itd. Po doświadczeniach związanych z narodowym socjalizmem Radbruch skrytykował pozytywizm sprowadzający się do ustawowego bezprawia. Dla prawnika prawo nie może zawierać dowolnej treści. Istnieją zasady prawne, które są silniejsze od wszystkich przepisów prawnych (…). Zasady te określa się mianem prawa naturalnego. Wielowiekowy wysiłek doprowadził do stworzenia trwałego modelu prawa natury. Prawo ma służyć sprawiedliwości. Radbruch zapoczątkował jedną z dróg rozwoju współczesnego prawa natury. 130. Teoria prawa L.L. Fullera.

docsity.com

35

Lon Luvois Fuller był profesorem prawa. Od 1940r. wykładał na uniwersytecie Harvarda, zdobył światową sławę jako teoretyk prawa. Jego opublikowana Moralność prawa była przedmiotem wielu recenzji i polemik. Fuller był krytykiem pozytywizmu prawniczego. Określał pozytywizm jako teorię, która zrównuje prawo z rozkazem wojskowym, pomijając fakt, że prawo powstaje w społeczeństwie, a nie jest wyłącznie tworem suwerena. Wg Fullera prawo to próba podporządkowania ludzkich zachowań pewnym zasadom. Prawo, aby w ogóle zasługiwało na to miano, musi spełniać pewne określone warunki. Te warunki nazwał Fuller formalnym prawem natury. W Moralności prawa wymienia, czym są zasady moralności prawa. Prawo powinno:

1. być ogólne – jego zasady muszą być uniwersalne, 2. być ogłoszone – każdy może dotrzeć do jego treści, 3. dotyczyć jedynie zachowań przyszłych,4. jasne – zrozumiałe w swoich sformułowaniach, 5. niesprzeczne, 6. możliwe do spełnienia, 7. stabilne – nie powinno się zbyt często zmieniać.

Dodatkowo wszelkie działania urzędowe powinny być zgodne z ustanowionym prawem. Podane przez niego warunki uniemożliwiają realizowanie niesprawiedliwego prawa i mają znaczenie dla materialnego prawa natury. Trudno, wg niego, jest sobie wyobrazić złego i okrutnego władcę, który by skrupulatnie przestrzegał wewnętrznej moralności prawa (np. obowiązek oznaczania żydowskich sklepów w III Rzeszy nigdy nie był nakazany żadnym aktem prawnym). Zatem wewnętrzna moralność prawa jest warunkiem koniecznym istnienia porządku prawnego, jest prawem naturalnym, które trzeba spełnić. Dość łagodnie potraktował Fuller niektóre z postulatów, np. niedziałanie prawa wstecz, dopuszczając pewne określone wyjątki. Mimo, iż zasady prawa natury są niezmienne, to ich zastosowanie uzależnione jest od konkretnej sytuacji. Próby określenia definicji prawa naturalnego są bardzo generalne i dotyczą najczęściej pojęcia sprawiedliwości. Potrzeba jest zatem sprecyzować samo pojęcie sprawiedliwości. Tym jednak jako tako teoretycy prawa się nie zajmowali pozostawiając tu pole dla rozważań filozofów. 131. Koncepcje prawa natury po II wojnie światowej. Okres po II w.ś. sprzyjał poszukiwaniu innych niż pozytywistyczne koncepcji prawa. Proces ten trwa nieprzerwanie aż po dzień dzisiejszy. Sformułowano wówczas rozmaite konstrukcje prawno-naturalne. Już samo pojęcie prawa natury jest niejednoznaczne. Te koncepcje prawa natury można rozmaicie klasyfikować: np. religijne, racjonalistyczne, a-religijne. Twórcy koncepcji prawno-naturalnych zgadzają się na ogół, co do tego, że można poznać, co jest obiektywnie obowiązującym i istniejącym prawem naturalnym i odpowiedzieć zatem na pytanie jakie powinno być prawo pozytywne. Zakłada się, że prawo naturalne jest dobre, ponieważ jest naturalne. Renesans koncepcji prawa natury w XX wieku to odwołanie się do argumentów naukowych i racjonalnych. Ten renesans wynikał z kilku przyczyn: świadomość okrucieństw i ludobójstwa w państwach totalitarnych i fakt, że ich sprawcy powoływali się wówczas na istniejące prawo. Wbrew pozorom, pozytywizm prawniczy, który mógł być narzędziem uzasadniającym nazistowskie prawo, nie był przez nazistów akceptowany. Powoływali się oni na swoiście rozumiane prawo naturalne, jako prawo chroniące interesy czystej rasy aryjskiej. Koncepcje prawno-naturalne były również popularne ze względu na ich odwoływanie się do prawa natury dla uzasadniania konstrukcji praw człowieka wydawanych chociażby przez ONZ, a także poszukiwania prawa nadrzędnego w stosunku do pozytywnego. Również w koncepcji marksistowsko-leninowskiej dopatrywać się można elementów koncepcji prawno- naturalnych, jak chociażby uzasadnianie prawa jako wyrazu interesów klasy pracującej. Rozwój koncepcji prawno-naturalnych przypadł w szczególnej mierze na Niemcy. Po wojnie rozgorzała tam dyskusja na temat winy i odpowiedzialności prawników i polityków. Żywe były również te dyskusje w USA. Wszystkie jednak koncepcje prawa natury w szczególności poszukują odpowiedzi na pytanie, jakie powinno być prawo, co to znaczy sprawiedliwość, oraz czy i kiedy można odmówić posłuszeństwa prawu stanowionemu.

docsity.com

36

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome