Epoki literackie i gatunki - Notatki - Historia literatury polskiej, Notatki'z Historia literatury polskiej. University of Warsaw
Warsawa
Warsawa1 March 2013

Epoki literackie i gatunki - Notatki - Historia literatury polskiej, Notatki'z Historia literatury polskiej. University of Warsaw

PDF (469.0 KB)
10 strona
4Liczba pobrań
1000+Liczba odwiedzin
Opis
Notatki opisujące epoki literackie i przedstawiające ich gatunki.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 10
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
EPOKI LITERACKIE I GATUNKI

1

ŚREDNIOWIECZE

Epoka w dziejach kultury europejskiej pomiędzy starożytnością a czasami nowożytnymi,

zazwyczaj sytuowana w granicach IV-XIV w.

Kultura i sztuka w Średniowieczu były bardzo mocno związane z chrześcijaństwem,

przejęły szereg antycznych założeń (np. dotyczących istoty piękna). Filozofia oparta była na

dualizmie, na szczycie umieszczano Boga, niżej – świat ludzi i rzeczy.

Rola poety - odkrywca prawd Boskich, sztuka miała ujawnić nadrzędny sens istnienia

świata i człowieka oraz kształtować chrześcijański wzór osobowy. Poezja była głównie pisana w

języku łacińskim, gatunki służyły kulowi religijnemu.

Gatunki:

Związane z kultem religijnym:

 HYMN – w liryce

 MISTERIUM – formy dramatyczne

 DZIEŁA HAGIOGRAFICZNE

 HISTORIOGRAFIA

Świeckie, twórczość okolicznościowo-dworska:

 PANEGIRYKI

 EPIGRAMATY

 ROMANSE RYCERSKIE

 PIEŚNI OKOLICZNOŚCIOWE I SATYRYCZNE

Polska literatura średniowieczna realizowała charakterystyczne dla całego Średniowiecza

tendencje alegoryczne i moralizatorskie, przyniosła rozwój hagiografii, piśmiennictwa

politycznego i traktatowego oraz poezji – okolicznościowej i melicznej poezji kościelnej. W

wersyfikacji przeważał wiersz zdaniowy. W okresie Średniowiecza kultura polska została

włączona w krąg uniwersalistycznej europejskiej kultury chrześcijańskiej. Od X wieku zaczęła

objawiać się literatura w językach narodowych. Alegoryzm – był typowym elementem sztuki

średniowiecznej. Była to literatura rękopiśmienna, kościelna – meliczna. Rozwijała się głównie

w ośrodkach myśli i moralności chrześcijańskiej – klasztorach.

docsity.com

2

RENESANS

Okres w dziejach kultury europejskiej trwający od połowy XIV w. do końca XVI w. Na

epokę tę przypada kształtowanie i rozwój ruchu umysłowego i kulturalnego, najpierw przejawy

jego nastąpiły we Włoszech, następnie rozprzestrzeniając się na Europę Zachodnią i Środkową.

Rozwój tego ruchu związany był z założeniami humanizmu. Przekształcił średniowieczny model

życia i osobowości człowieka, na pierwszy plan wysunął zainteresowanie doczesnymi celami

działań ludzkich, tym, co indywidualne i konkretne. Za cel sztuki uznane zostało dostarczanie

przyjemności i pożytku.

Istotnym czynnikiem kultury Renesansu było odrodzenie starożytności klasycznej, z

której czerpano inspiracje do zainteresowań człowiekiem i światem oraz wzory doskonałości w

sztuce i literaturze. Sztuka była szczególnie cenioną dziedziną działalności, artysta zyskał wielką

rangę społeczną. Sztuka i kultura Renesansu nawiązywała do tradycji antycznej, ale jednocześnie

dążyła do nobilitacji języków narodowych. Posługiwano się jeżykiem łacińskim a jednocześnie

bujnie rozwijała się twórczość w językach narodowych.

Uprawiano gatunki, znane w starożytności:

 EPIKA BOHATERSKA (EPOS)

 TRAGEDIA

 KOMEDIA Gatunki liryczne:

 PIEŚNI, ELEGIE

 HYMNY Małe formy:

 FRASZKI

 EPIGRAMATY

 ANAKREONTYKI (utwory poetyckie wsławiające uroki życia, wino, erotyzm)

 POEZJA ARKADYJSKA

 LITERATURA PASTORALNA

 POEZJA DYDAKTYCZNA – PARENETYCZNA (w formie traktatu lub dialogu)

 PROZA FABULARNA – ROMANSE ŁOTRZYKOWSKIE I PASTERSKIE

 EPOS RYCERSKI

 W LIRYCE – PETRARKIZM

 KOMEDIA OBYCZAJOWA

W Polsce pierwsze przejawu Renesansu i humanizmu pojawiły się w 2 połowie XV w., a

szczytowe osiągnięcia przypadły na XVI w., pod koniec którego zaczęły się pojawiać w

literaturze elementy manieryzmu i baroku.

Polacy zetknęli się ze sztuką włoską dzięki licznym wyjazdom szlachty na studia do Włoch

oraz dzięki działalności kulturalnej przebywających w Polsce cudzoziemców (Kallimach).

Polska literatura renesansowa początkowo miała charakter panegiryczno-dworski, pisana

łaciną klasyczną i nawiązywała do tradycji antycznych.

Jednak na początku XVI w. nastąpił bujny rozwój literatury i piśmiennictwa w języku

polskim. Literatura odzwierciedlała przemiany społeczno-polityczne i kulturowe. Uprawiali

literaturę nie tylko przedstawicieli zamożnej i średniej szlachty (Rej), ale także mieszczanie

(Biernat z Lublina, Jan z Koszyczek), a nawet chłopskiego pochodzenia, jak Janicjusz.

Gatunki:

 PARENETYCZNE (rozmaite „Zwierciadła”)

 DIALOGI

 TRAKTATY

 MOWY RETORYCZNE

 KAZANIA

docsity.com

3

 PROZA NARRACYJNA – mieszczańska

 SIELANKI

Najwspanialsze i trwałe osiągnięcia przyniosła poezja polska w twórczości J.

Kochanowskiego, F.S. Klonowica i M. Sępa Szarzyńskiego.

Kochanowski był autorem poezji o charakterze dydaktycznym i satyryczno-politycznym,

jednak największe jego dzieło to liryka nawiązująca do wzorców horacjańskich – pieśni

filozoficzno-refleksyjne, fraszki liryczne i dworsko-obyczajowe oraz treny. W liryce

Kochanowskiego wykształcił się i udoskonalił polski wiersz sylabiczny.

Pisarze renesansowi przyswoili również szereg wybitnych dzieł obcych. Literatura polska

twórczo przejęła i rozwinęła najważniejsze idee europejskiego renesansu i humanizmu,

wykształciła nowożytny język literacki i stworzyła podstawy do rozwoju literatury narodowej w

następnych stuleciach. Inna nazwa epoki to ODRODZENIE.

docsity.com

4

BAROK

Wyraz BAROK pochodzi od włoskiego barocco – dziwny, napuszony, przesadny. Barok

to podstawowy kierunek we wszystkich dziedzinach sztuki pomiędzy Renesansem a

klasycyzmem i Oświeceniem, w niektórych krajach poprzedzony przez okres przejściowy –

manieryzm.

Czas trwania Baroku jest różny w różnych kulturach narodowych. W Polsce barok trwa

od przełomu XVI i XVII w. do połowy XVIII w. Ostatni jego przejaw to poezja konfederacji

barskiej, choć pewne elementy żywotne były nawet w poezji oświeceniowej (A. Naruszewicz).

To zróżnicowanie chronologicznie ujawnia jedną z istotnych właściwości baroku – obok

elementów uniwersalnych charakterystycznych dla całej kultury europejskiej, dochodzą w nim

wyraźnie do głosu żywioły lokalne.

Barok jest pierwszym kierunkiem literackim, w którym dużą rolę odgrywają osobliwości

poszczególnych kultur narodowych. W Polsce był to SARMATYZM. W obrębie baroku

uformowały się tendencje charakterystyczne dla poszczególnych krajów oraz synkretyzm

kulturalny. Przejawiał się on w łączeniu wątków uniwersalnych z partykularnymi,

chrześcijańskich z mitologicznymi oraz we wprowadzeniu elementów kultur orientalnych. Barok

kształtował te elementy w ten sposób, by odpowiadały obowiązującemu smakowi. Nacisk był

kładziony na ornamentykę, przepych, różnorodność, barok zerwał z przejrzystością i

funkcjonalnością form renesansowych. Zasadniczą tendencja było łączenie czynników

sprzecznych, np. uczucia religijnie wyrażano sensualistycznie, niekiedy zacierając granice

pomiędzy sferą przeżyć religijnych a miłosnych.

Barok przejął ukształtowany przez Średniowiecze i Renesans repertuar ALEGORII. Sztuka

barokowa ma charakter krańcowo alegoryczny. Język poetycki - bogato zdobiony, mnożenie

metafor, komplikowanie struktur zdaniowych (inwersje). W poezji popularny był koncept

polegający na antytezie – zestawieniu dwu pojęć lub obrazów antytetycznych, które stanowią

fundament kompozycyjny wiersza. Wirtuozeria poetycka stawała się w baroku wartością samą w

sobie, zwłaszcza w liryce świeckiej. Opracowywano teorie literatury w poetykach i retorykach

(w Polsce – M. K. Skarbiewski). Charakterystycznym rysem w poezji były MAKARONIZMY.

Gatunki – barok przejął ukształtowane już wcześniej, oprócz OPERY praktycznie nie wprowadził

nic nowego:

 SONET

 ELEGIA

 SIELANKA

 HYMN

 EMBLEMAT

 POEMAT EPICKI (np. „Jerozolima wyzwolona”)

 ROMANSE RYCERSKIE PASTERSKIE

 PAMIĘTNIKI I RELACJE Z PODRÓŻY

 OPERA – gatunek nowy

Barok w Polsce zaczął się kształtować pod koniec XVI w., jako pierwszy przejaw – „Rytmy

albo wiersze polskie” M. Sępa Szarzyńskiego – utwory o charakterze refleksyjno-religijnym,

poezja metafizyczna. W późniejszych fazach rozwoju baroku tendencje te ulęgają

zniekształceniu, prowadzać do poezji dewocyjnej.

Barok ziemiański – W. Kochowski, W. Potocki – łączył wątki religijne z obywatelskimi.

Dworska odmiana baroku – Andrzej Morsztyn, główny przedstawiciel konceptyzmu w

literaturze polskiej.

W okresie saskim barok pozostał stylem dominującym, ale stopniowo ulegał zniekształceniu

– stąd krytyka oświeceniowa jego złego smaku i niedobrej maniery.

docsity.com

5

KLASYCYZM

Prąd literacki, okres rozkwitu, którego przypadł ma XVII wiek we Francji. W Polsce

klasycyzm był głównym nurtem literatury Oświecenia, formułującym program literatury

zaangażowanej w społeczno-kulturalne przemiany kraju, nawiązującym do tradycji polskiego

Renesansu i szukającym wzorów w piśmiennictwie antyku.

Główne ośrodki klasycyzmu w Polsce – Warszawa, później Puławy – dwór

Czartoryskich. Poezja klasycyzmu stawiała sobie cele dydaktyczno-moralizatorskie, pojmowała

rolę pisarza jako wychowawcy społeczeństwa. Polski klasycyzm przyznawał literaturze dużą

rolę społeczną, widział w niej działalność publiczną realizującą cele wychowawcze i będącą

ważną dziedziną kultury narodowej. Przyczynił się do podniesienia rangi twórczości literackiej,

wydoskonalenia form poetyckich polszczyzny do rangi w pełni sprawnego, nowoczesnego

języka, zdolnego wyrazić treści poznawczo-intelektualne.

Założenia KLASYCYZMU:

Klasycyzm uznawał za cel sztuki osiągniecie doskonałości w realizacji piękna i prawdy jako

zaakceptowanych przez rozum, trwałych i uniwersalnych wartości. Cel ten był osiągany przez

imitacje:

- wzorów antycznych utrwalonych w dziełach artystycznych;

- imitacji natury pojmowanej jako odkryta przez rozum istota rzeczy.

Wyobraźni i uczuciu został przeciwstawiony ROZUM, przypisana została mu

podstawowa rolę w tworzeniu sztuki i formułowaniu ponadczasowych zasad określających

tematykę i budowę dzieł literackich.

Zasada DECORUM – wyznaczająca normy stosowności i właściwego doboru poszczególnych

elementów dzieła, czyli tematyki, kompozycji, stylu, gatunku, pozostająca w zgodności z

normami obyczajowymi. Obowiązywały zasady prawdopodobieństwa, harmonii i umiaru oraz

nakaz przestrzegania jednorodności estetycznej utworu. W dramacie była to zasada trzech

jedności.

Istniała następująca hierarchia gatunków:

 EPOS

 TRAGEDIA

 POEMAT DYDAKTYCZNY

 POEMAT OPISOWY

 ODA

 LIST POETYCKI

 BAJKA

 SATYRA

docsity.com

6

MANIERYZM

Etap pośredni pomiędzy Renesansem a Barokiem ukształtowany we Włoszech w XVI w.

Manieryzm w sztuce dążył do wyrafinowania formalnego, dekoracyjności, wprowadzał wątki

fantastyczne, kładł nacisk na ekspresyjność. W literaturze reprezentowany jest np. przez poemat

epicki T. Tassa („Jerozolima wyzwolona”) oraz dramaty pastoralne.

docsity.com

7

ROKOKO

Wyraz rokoko pochodzi od francuskiego rocaille – muszla zdobiąca grotę – była to

nazwa stosowana najpierw na określenie stylu rozwijającego się w Europie w sztukach

plastycznych, później przeniesiona także na literaturę tego okresu.

Rokoko kształtowało się jako wyraz zmian obyczajowych w środowiskach dworskich

związane było ze swobodą życia towarzyskiego, odejściem od ceremoniałów, upodobaniem w

kameralności, erotyzmie, zmysłowości i wysublimowanym komforcie. Gruntem filozoficznym

były motywy epikurejskie, a głównymi kategoriami estetycznymi – wdzięk i smak, w sztuce

widziano przede wszystkim formę wyrafinowanej zabawy. Literatura rokoko odznaczała się

wprowadzeniem elementów gry intelektualnej, dowcipu, kalamburu, efektownych i

zaskakujących point, lotnością skojarzeń.

Preferowane były głównie małe formy poetyckie:

 ANAKREONTYK

 EPIGRAMAT

 DROBNE WIERSZE LITYCZNE

 POEMAT HEROIKOMICZNY

 KOMEDIA SALONOWA W Polsce znamiona rokoko pojawiły się już w okresie saskim w architekturze, w literaturze –

w latach 70-ch XVIII w. w różnych środowiskach, np. związanych z dworem Czartoryskich w

Puławach. Elementy rokoko można znaleźć u Kniaźnina, S. Trembeckiego i T.K. Węgierskiego.

docsity.com

8

SENTYMENTALIZM

Wyraz pochodzi od ang. sentimental – moralny, wrażliwy. Prąd umysłowy i literacki,

występujący w różnych krajach Europy w okresie Oświecenia jako zjawisko konkurencyjne

wobec światopoglądu, estetyki i twórczości literackiej klasycyzmu. Wiązał się z emancypacją

klas średnich, zwłaszcza mieszczaństwa, w przełamaniu uprzedzeń stanowych.

Podłoże filozoficzne sentymentalizmu stanowiły tezy empiryzmu i sensualizmu (np. D.

Hume) uznające doświadczenie zmysłowe jednostki za główne źródło wiedzy o świecie.

Poznana rzeczywistość jawiła się w ujęciu sentymentalizmu jako zaprzeczenie klasycznych

przekonań o ładzie i harmonii świata, była pełna konfliktów i napięć świadczących o kryzysie

moralnym współczesnej cywilizacji.

Sentymentaliści szukali przyczyn tego stanu w odejściu od stanu naturalnej, pierwotnej

prostoty. W estetyce sentymentalizm uznawał przeżycia wewnętrzne człowieka za główne źródło

twórczości literackiej, cel literatury wiedział w autoanalizie oraz refleksji człowieka nad jego

miejscem w świecie. Stawiał na kształtowanie naturalnych, autentycznych więzi międzyludzkich

- w uczuciach rodzinnych, miłości i przyjaźni. W literaturze przejawiało się to w postulowaniu

prostoty i czułości. W literaturze kreowano nowego bohatera - człowieka czułego, często

przedstawiciela mieszczaństwa, a nawet ludu, zainteresowanie przyrodą i jej drobiazgową

obserwacją.

Gatunki:

 DRAMAT

 POWIEŚĆ

 LIRYKA OSOBISTA W literaturze polskiej sentymentalizm pojawił się w latach 60. XVIII w., najpierw w

adaptacjach i tłumaczeniach dramy mieszczańskiej, a następnie w twórczości lirycznej, epickiej i

dramatycznej wielu autorów. Najbardziej reprezentatywny poeta sentymentalizmu polskiego to

Franciszek Karpiński, oprócz niego - F.D. Kniaźnin, Maria Wirtemberska („Malwina”).

docsity.com

9

OŚWIECENIE

Okres w dziejach kultury europejskiej trwający od schyłku XVII w. do końca XVIII w., a

w niektórych krajach do końca lat 20-ch XIX w.

Najbardziej charakterystyczne dla Oświecenia było przekonanie o nieograniczonych

możliwościach poznania świata przez samodzielną, nie skrępowaną przez autorytety myśl ludzką

oraz optymistyczna wiara w zreformowanie wadliwego systemu społecznego drogą

upowszechniania wiedzy i oświecania umysłów. W światopoglądzie i filozofii podstawowym

celem było uwolnienie człowieka od przesądów i autorytetów, dotarcie do racjonalnych zasad

rządzących światem oraz zrealizowanie koncepcji zgodnego z naturą porządku filozoficzno-

moralnego, który miał być idealną formą życia społecznego i indywidualnego. Podejmowano

próby przedstawienia idealnego wzorca życia społecznego – utopie. Filozofia Oświecenia

opierała się na teoriach J. Locka i D. Hume’a. W połowie XVIII stulecia ośrodkiem ruchu

oświeceniowego stała się Francja – Wolter, Montesquie, Rousseau, Diderot i inni.

Różnorodne dokonania literackie Oświecenia łączyło dążenie do tych samych celów

wychowawczych i poznawczych; literatura miała charakter dydaktyczny i polemiczny, służyła

propagowaniu nowych idei i koncepcji filozoficznych.

Gatunki, zarówno klasycystyczne:

 ODA

 BAJKA

 SATYRA

 SIELANKA

 EPIGRAMAT

 POEMAT HEROIKOMICZNY

 TRAGEDIA Jak i nowe formy:

 ESEJ

 LIST POETYCKI

 POWIASTKA FILOZOFICZNA

 FELIETON LITERACKI

Oświecenie polskie w obliczu zagrożonego bytu narodowego podporządkowało celom

reformatorsko-wychowawczym zarówno działalność instytucji kulturalnych, jak i twórczość

literacką. Przeciwstawiając się modelowi ideologii i kultur, jakim był sarmatyzm, twórcy

polskiego Oświecenia dążyli do przyswojenia kulturze polskiej zdobyczy XVII-wiecznego

klasycyzmu i filozoficzno-estetycznych tendencji XVIII-wiecznych, odwoływali się do tradycji

staropolskich i antycznych. Propagowali model oświeconego obywatela, wolnego od przesądów

i zaangażowanego w sprawy reformy kraju.

Pierwsze literackie tendencje polskiego Oświecenia były związane z klasycyzmem,

przejawiły się w postulowaniu odnowy i wydoskonalenia języka narodowego, zagadnienia teorii

literatury i poetyki (Golański, F. Karpiński K. Dmochowski).

Funkcje wychowawcze pełniły:

 DRAMAT, KOMEDIE,

 PUBLICYSTYKA (na łamach „Monitora”) Poezja okolicznościowa:

 ODA (A. Naruszewicz,. S. Trembecki)

 SATYRA (Naruszewicz, I. Krasicki)

 LIST POETYCKI (Krasicki). Cel satyryczno-wychowawczy:

 POEMAT HEROIKOMICZNY (Krasicki).

docsity.com

10

Jednocześnie rozwijały się elementy sentymentalizmu (F. Karpiński, Kniaźnin), a w

środowiskach dworskich występowały tendencje rokokowe. Oświecenie było okresem narodzin

nowożytnej powieści polskiej (I. Krasicki „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki”).

W kształtowaniu opinii społeczeństwa odgrywały rolę:

 PAMFLET

 ZAGADKA POLITYCZNA

 KOMEDIA POLITYCZNA

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome