Zagadnienia na egzamin - Notatki - Finanse i bankowość - Część 2, Notatki'z Bankowość i finanse. University of Silesia in Katowice
lilly_of_the_valley
lilly_of_the_valley19 March 2013

Zagadnienia na egzamin - Notatki - Finanse i bankowość - Część 2, Notatki'z Bankowość i finanse. University of Silesia in Katowice

PDF (499.5 KB)
65 strona
469Liczba odwiedzin
Opis
Notatki przedstawiające zagadnienia z zakresu finansów i bankowości: zagadnienia na egzamin. Część 2.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 65
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

66

16. Krajowe operacje rozliczeniowe banków

Podział usług bankowych:

I. Najbardziej znany podział usług bankowych dzieli te usługi na operacje aktywne, pasywne i

pośredniczące. Ten tradycyjny podział występuje z punktu widzenia zasad księgowania. Wadą jego

jest to, że transakcje aktywne i pasywne mają odzwierciedlenie w bilansie, lecz wiele innych usług

nie znajduje w nim odzwierciedlenia, np. operacja transferu środków pieniężnych.

Operacje bierne (pasywne) – są to operacje pozyskiwania pieniędzy przez bank. Chodzi w nich o

powiększenie stanu środków pieniężnych znajdujących się w posiadaniu banku. Operacje te polegają na:

- gromadzeniu wkładów od klientów,

- emitowaniu własnych papierów wartościowych,

- przyjmowania lokat od innych banków

- zaciągania kredytów refinansowych w banku centralnym.

Operacje czynne – polegają na inwestowaniu zgromadzonych środków pieniężnych. W szczególności

operacje te polegają na wykorzystywaniu zgromadzonych środków pieniężnych do udzielania kredytów i

lokowaniu ich w korzystne przedsięwzięcia np. zakup papierów wartościowych, zakup nieruchomości.

Zarówno operacje czynne jak i bierne banki przeprowadzają na własny rachunek i na własne ryzyko.

Operacje pośredniczące wykonywane są na zlecenie, rachunek i ryzyko klientów. W operacjach

pośredniczących bank odgrywa rolę pośrednika między różnymi podmiotami życia gospodarczego, zaś

angażowanie przez niego pieniędzy ma znaczenie drugorzędne. Do operacji pośredniczących:

- prowadzenie rachunków bankowych,

- rozliczanie pieniężne,

- obsługa emisji papierów wartościowych i ich zarządzanie,

- skup i sprzedaż dewiz,

- wynajem skrytek i sejfów,

- świadczenie usług konsultingowych.

II. Biorąc pod uwagę znaczenie produktów banków dla klientów, rolę jaką pełnią banki na rynku usług

finansowych i pozycję rynkową banku, usługi bankowe dzieli się na:

1) Usługi finansowe – są to wszystkie operacje, które prowadzą do zwiększenia środków płatniczych

klienta (operacje udzielania kredytu, poręczenia, gwarancje, operacje związane z emisją papierów

wartościowych)

2) Usługi depozytowe – polegają na przyjmowaniu depozytów oraz gospodarowaniu nimi.

3) Usługi polegające na operacjach płatniczych i rozliczeniowych – są to usługi związane z transferem

i transportem wartości pieniężnych.

4) Usługi wymiany walut.

5) Usługi zarządzania aktywami klientów i doradztwo finansowe (np. fundusze powiernicze)

67

W kontekście usług bankowych można mówić o produkcie bankowym. Produktem bankowym nazywamy

jednolity i wyraźnie wyodrębniony pod względem formalnym i cenowym (odpowiedni %) składnik oferty

bankowej, np. kredyt hipoteczny, kredyt na rachunku bieżącym.

ROZLICZENIA PIENIĘŻNE wynikają z relacji zachodzących w gospodarce między zarówno

podmiotami gospodarczymi jak i osobami fizycznymi. Polegają na przemieszczaniu się pieniądza w celu

realizacji transakcji kupna/sprzedaży, opłat składek ubezpieczeniowych, zobowiązań podatkowych, spłat

kredytów, wypłat wynagrodzeń itp.

Przez bankowe rozliczenia pieniężne to operacje polegające na dokonywaniu zmian w stanie środków

pieniężnych na rachunku bankowym na zlecenie klienta lub w wyniku czynności, które z mocy prawa

powodują wskazane zmiany w stanie praw majątkowych klienta

Rozliczenia pieniężne mogą być przeprowadzane w obrocie krajowym za pośrednictwem banków, jeżeli

przynajmniej jedna strona rozliczenia posiada rachunek bankowy.

Rozliczenia pieniężne mogą być dokonywane w formie

1) gotówkowej

2) bezgotówkowej.

O wyborze gotówkowej lub bezgotówkowej formy rozliczeń decydują strony przeprowadzające

rozliczenia.

ROZLICZENIA GOTÓWKOWE Rozliczenia gotówkowe za pośrednictwem banków przeprowadza się:

1) Czekiem gotówkowym,

2) Wpłacając gotówkę na rachunek wierzyciela.

ROZLICZENIA BEZGOTÓWKOWE

Jako instytucjonalne formy rozliczeń bezgotówkowych prezes NBP wprowadził w obrocie krajowym:

1) Polecenie przelewu,

- Jest najczęściej stosowaną formą rozliczeń bezgotówkowych. Jest udzieloną bankowi dyspozycją

właściciela rachunku bankowego (dłużnika) obciążenia jego rachunku określoną kwotą i uznania tą

kwotą wskazanego rachunku beneficjenta (wierzyciela) w dowolnym banku.

- W formie polecenia przelewu można regulować wszystkie płatności, bez względu na wysokość.

Inicjatorem rozliczenia jest dłużnik, który, po otrzymaniu faktury od wierzyciela składa w swoim

banku dyspozycję dokonania transferu środków pieniężnych. Bank dłużnika obciąża jego rachunek

i przelewa środki do banku wierzyciela. Następnie bank wierzyciela zawiadamia go o dokonaniu

przelewu.

- Tradycyjne polecenie przelewu składane jest w formie papierowej (cztery egzemplarze: A, B, C, D,

z przeznaczeniem po jednym dla każdej strony operacji). Coraz częściej banki umożliwiają swoim

klientom składanie dyspozycji polecenia przelewu w formie bezpapierowej, wykorzystując w tym

celu oprogramowanie typu home/office banking.

2) Polecenie zapłaty, Jest udzieloną bankowi dyspozycją wierzyciela obciążenia określoną kwotą

rachunku bankowego dłużnika i uznania tą kwotą rachunku wierzyciela. Uznanie rachunku

bankowego wierzyciela następuje po uzyskaniu przez jego bank od banku dłużnika funduszy

68

wystarczających do pokrycia polecenia zapłaty. Dyspozycja wierzyciela zawiera jednocześnie jego

zgodę na cofnięcie przez bank dokonanego rozliczenia, gdyby dłużnik odwołał polecenie zapłaty.

Przeprowadzanie rozliczeń w formie polecenia zapłaty jest możliwe pod następującymi warunkami:

- Posiadania przez wierzyciela i dłużnika rachunków w bankach, które zawarły porozumienie w

sprawie polecenia zapłaty, oraz ustaliły zakres swojej odpowiedzialności i stosowane procedury.

- Wyrażenia przez dłużnika zgody na stosowanie przez wierzyciela poleceń zapłaty określonych

zobowiązań w umownych terminach.

- Zawarcia między wierzycielem a bankiem, prowadzącym jego rachunek, umowy w sprawie

stosowania polecenia zapłaty, ustalającej m.in. zakres odpowiedzialności i stosowne procedury.

3) Czek rozrachunkowy, Jest jedną z najstarszych form rozliczeń pieniężnych. Czek jest pisemnym

poleceniem wydanym bankowi przez właściciela rachunku bankowego, aby wypłacił określoną

kwotę pieniężną ze środków będących w dyspozycji wystawcy czeku okazicielowi lub oznaczonej

osobie za okazaniem czeku.

- wyraz „czek” w samym tekście dokumentu, w języku w jakim go wystawiono,

- polecenie bezwarunkowe zapłacenia oznaczonej sumy pieniężnej,

- nazwisko osoby, która ma zapłacić (trasata),

- oznaczenie miejsca płatności,

- oznaczenie daty i miejsca wystawienia czeku,

- podpis wystawcy czeku (trasata).

Wystawca czeku powinien dysponować w banku środkami na pokrycie czeku w okresie jego

ważności (w Polsce 10 dni). W tym czasie należy go przedstawić bankowi do realizacji.

a) czek gotówkowy, W obrocie krajowym posługują się nim osoby prawne i fizyczne. Czek

gotówkowy stanowi dyspozycję wystawcy czeku (dłużnika) udzieloną bankowi (trasatowi) do

obciążenia swego rachunku kwotą, na którą czek został wystawiony, oraz wypłaty tej kwoty

okazicielowi czeku (czek na okaziciela) lub osobie wskazanej na czeku (czek imienny). Czek

gotówkowy może być przedstawiony do zapłaty bezpośrednio u trasata lub w innym banku. Zapłata

za czek następuje po uzyskaniu przez ten bank od trasata funduszy wystarczających do zapłaty

czeku. Banki zawarły porozumienie o odmiennym trybie realizowania czeków z rachunków

oszczędnościowo-rozliczeniowych

b) czek rozrachunkowy. Służy wyłącznie do rozliczeń bezgotówkowych między kontrahentami.

Zewnętrznym jego wyróżnikiem jest napis na przedniej stronie np. „do rozrachunku”, „przekazać

na rachunek”. Taka klauzula oznacza, że czek nie może być wypłacony, a jedynie służy do uznania

rachunku bankowego. Stanowi udzieloną trasatowi dyspozycję wystawcy czeku do obciążenia jego

rachunku kwotą, na którą czek został wystawiony, oraz uznania tą kwotą rachunku posiadacza

czeku. Uznanie rachunku posiadacza czeku kwotą czeku następuje po uzyskaniu przez jego bank od

trasata funduszy wystarczających do zapłaty czeku.

4) Karty płatnicze. Prawo bankowe definiuje kartę płatniczą jako kartę identyfikującą wydawcę i

upoważnionego posiadacza, uprawniającą do wypłaty gotówki i dokonywania zapłaty, a w

69

przypadku karty wydanej przez bank lub instytucję ustawowo upoważnioną do udzielania kredytu –

także do dokonywania wypłaty gotówki i zapłaty z wykorzystaniem kredytu. Karty płatnicze można

sklasyfikować według kryterium czasu, w którym następuje ostateczne rozliczenie płatności (w

stosunku do momentu zawarcia transakcji). Według tego kryterium można wyodrębnić następujące

kategorie kart:

a) Karty przedpłacone Są to karty zawierające w sobie rzeczywistą siłę nabywczą, za którą

użytkownik zapłacił wcześniej. Różnią się od innych instrumentów bezgotówkowych tym, że są

wcześniej naładowane ogólnie akceptowaną siłą nabywczą. Mogą one być ładowane w okienku

bankowym, poprzez ATM-y (automatyczne okienka kasowe) lub w późniejszym etapie – za

pomocą specjalnie wyposażonych telefonów, w zamian za obciążenie rachunku bankowego

posiadacza karty lub w zamian za gotówkę. Siła nabywcza znajdująca się na kartach

przedpłaconych jest „pobierana” w punktach sprzedaży za pomocą urządzenia elektronicznego,

które następnie uaktualnia stan środków zgromadzonych na karcie. Służą one do rozliczania

bezpośrednich transakcji o małej bądź bardzo małej wartości.

b) Karty debetowe Karty debetowe są wyposażone w pasek magnetyczny i przed udostępnieniem

usługi wymagają wprowadzenia poprzez klawiaturę terminalu osobistego numeru identyfikacyjnego

(PIN). W transakcjach elektronicznych kod PIN zastępuje podpis klienta. Przy transakcjach

płatniczych zaakceptowanych przez system (po dokonaniu autoryzacji w trybie on-line), kupiec

przyjmujący zapłatę kartą debetową ma gwarancję uzyskania zapłaty. Większość kart debetowych

spełnia dwie funkcje:

- umożliwia wypłatę gotówki z bankomatów (ATM-ów)

- dokonywanie płatności detalicznych.

Umożliwiają klientom dokonywanie zakupów do wysokości środków dostępnych na rachunku

bankowym. istnieją również karty (nazywane zwykle kartami gotówkowymi), które mogą być

używane jedynie do wypłaty gotówki.

c) Karty obciążeniowe Umożliwiają ich posiadaczom dokonywanie zakupów i (zazwyczaj)

uzyskiwanie gotówki (zarówno w ATM-ach jak i w oddziałach emitenta) do wcześniej określonego

pułapu. W chwili dokonywania zakupu posiadacz karty nie musi dysponować pokryciem na swoim

rachunku bankowym. Zaciągnięty dług musi być w całości spłacony na koniec ustalonego okresu.

Karty obciążeniowe udostępniają kredyt na określony czas, przy czym kredyt ten jest nie

oprocentowany.

d) Karty kredytowe udostępniające posiadaczowi linię kredytową, umożliwiającą klientowi

pozyskanie dóbr i usług oraz wypłatę gotówki do wcześniej określonego pułapu. Dług należny

emitentowi karty może być spłacony w całości na koniec ustalonego terminu lub tylko w części. W

tym drugim przypadku pozostała kwota jest traktowana jako udzielony kredyt, od którego naliczane

są odsetki. A więc karta kredytowa łączy w sobie dwie funkcje:

- instrumentu płatniczego,

- krótkookresowego kredytu odnawialnego.

70

Rozliczenia poza krajem

Akredytywa dokumentowa – samodzielne pisemne zobowiązanie banku otwierającego wobec

beneficjenta do zapłaty lub zabezpieczenia zapłaty określonej kwoty za złożone dokumenty w ramach

akredytywy zgodnie z jej warunkami w okresie jej ważności.Rozliczenie za pomocą akredytywy polega na

zarezerwowaniu przez bank określonej kwoty środków pieniężnych dłużnika (importera) z przeznaczeniem

ich na uregulowanie wierzytelności eksportera (dostawcy) po spełnieniu przez niego warunków ustalonych

przez strony akredytywy. Inskaso dokumentowe – zlecenie udzielane bankowi przez wierzyciela, aby w

jego imieniu ściągnął od dłużnika wierzytelność, która wynika ze złożonego dokumentu. Przedmiotem

inkasa mogą być dokumenty handlowe potwierdzające dostawy towarów (dokumenty transportowe,

faktury) albo dokumenty finansowe (weksle, czeki).

Z pozoru akredytywa dokumentów i inkaso dokumentów są operacjami podobnymi. W obu operacjach w

rozliczeniach uczestniczą banki a przedmiotem są dokumenty. W przeciwieństwie do akredytywy przy

inkasie żaden z banków nie bierze na siebie odpowiedzialności za zapłatę na rzecz eksportera. Inkaso może

być stosowane w sytuacji pełnego zaufania między stronami a sytuacja gospodarczo – polityczna jest

stabilna.

71

17. Istota i funkcje finansów publicznych

Finanse publiczne – jest to proces gromadzenia i rozdzielania publicznych zasobów pieniężnych (uruchamiane

przez władze). Cechy finansów publicznych:

1) obligatoryjność – charakter przymusowy

2) nieodpłatność – nie ma ekwiwalentności i wzajemności

3) bezzwrotność

Finanse publiczne – to nauka o charakterze ustrojowym.

struktura finansów publicznych (ogniwa finansów publicznych):

1) budżet państwa

2) budżety stanów, krajów bądź regionów (w Polsce nie ma)

3) budżety samorządowe (budżety lokalne, budżety podstawowe gmin, budżety powiatów, budżety

województw (marszałek i sejmik))

4) parabudżety (pozabudżetowe fundusze celowe typu budżetowego)

5) fundusze kościołów i związków wyznaniowych

6) fundusze organizacji społecznych, charytatywnych, gdy są dotowane z budżetu

Budżet to:

- fundusz – gromadzony i rozdzielany w określonym trybie (dysponenci funduszu)

- plan finansowy – zawiera przewidywane rozmiary dochodów państwowych z określonych źródeł, a

więc i rozmiary i strukturę, jest to plan rozdysponowania tych dochodów, a więc zawiera określenie

rozmiarów i kierunków wydatków państwowych, są w nim ustalone rozmiary i struktura przyszłych

wydatków państwowych

- akt prawny – najwyższej rangi, ustawa, zawiera upoważnienie dla władzy państwowej do gromadzenia

dochodów w określonych rozmiarach i z określonych źródeł oraz upoważnienie do dokonywania

wydatków w określonej wysokości i na określone cele

Skarb Państwa (3 różne znaczenia):

1) majątek państwowy wraz z należnościami i zobowiązaniami państwa (substancja: ziemia, pasmo

wybrzeża, nieruchomości, budowle, budynki, złoto i drobne kamienie)

2) fiskus – fikcyjna osoba prawna, która umożliwia państwu występowanie w obrocie gospodarczym

wewnątrz kraju i w stosunkach międzynarodowych

3) urząd zadaniem jest ochrona interesu majątkowego państwa, przede wszystkim, którzy mogą narazić na

szwank interes majątku państwa

Zasady budżetowe, Zasady klasyczne:

1. Zasady jedności formalnej budżetu – w danym państwie w danym czasie powinien istnieć tylko jeden

budżet jako fundusz, plan finansowy i akt prawny. Naruszeniem jest istnienie parabudżetu.

2. Zasada jedności materialnej budżetu (zasada jednego funduszu środków) – dochody państwa ze

wszystkich źródeł powinny tworzyć jeden fundusz, z którego następnie dokonuje się wydatków

państwowych (wszystkie dochody są przeznaczone na wszystkie wydatki)

72

3. Zasada powszechności – wszelkie przejawy działalności państwa powinny znaleźć stosowny wyraz w

dochodach i / lub wydatkach budżetowych. Sprowadza się do form powiązań państwowych jednostek

organizacyjnych do budżetu.

Zasady techniczno-budżetowe – odnoszą się do konkretów konstrukcji i funkcjonowania budżetu:

1) zasada roczności

2) zasada szczegółowości

3) zasada przejrzystości

4) zasada jawności

Zasada roczności – zasada okresu budżetowego – dochody i wydatki publicznej są ujmowane w określonym

przedziale czasu (rok kalendarzowy i rok budżetowy nie zawsze się pokrywały). W Polsce zasada ta jest

przestrzegana. Zasada szczegółowości – postulat, zgodnie, z którym dochody i wydatki publiczne powinny być

ujmowane w budżecie z odpowiednią szczegółowością. Zasada przejrzystości – to postulat, dochody i wydatki

budżetowe mają być ujmowane w budżecie w sposób zrozumiały dla ogółu, także dla posłów, senatorów.

Zasada jawności – budżet jako plan finansowy i akt prawny musi być jawny i publikowany. Budżet państwa

jest publikowany w Dzienniku Ustaw.

Klasyfikacja budżetowa w Polsce (sposób grupowania dochodów i wydatków publicznych czy budżetowych)

jest jednolita (jest taka sama dla budżetu państwowego i dla budżetu samorządowego) i odnosi się w

jednakowym stopniu do dochodów i wydatków. Kryteria klasyfikacji:

1) Przedmiotowo-funkcjonalne – jedyną podziałką są działy, zgodnie z ustawą o działach, w państwach

wysoko rozwiniętych sprowadzona jest aż do podmiotów budżetowych np. szkół, szpitali, więzień,

jednostek wojskowych. Klasyfikacja ta na świecie prowadzona jest w szerokim zakresie, co pozwala na

realizację budżetu zadaniowego.

2) Podmiotowo-organizacyjne – pozwala na grupowanie dochodów i wydatków wg podmiotów

odpowiedzialnych za gromadzenie dochodów i ruch wykonywania wydatków. Występują tu dwie

podziałki: części i rozdziały. Część – odnosi się do centralnych organów państwowych. Wszyscy

wojewodowie mają jedną wspólną część; odrębna część, która zwiera dotacje i subwencje dla

samorządów terytorialnych. Rozdziały – odnoszą się do typów podmiotów np. publiczne ZOZ, szkoły

ogólnokształcące. Klasyfikacja ta jest potrzebna do bieżącego zarządzania w sferze budżetowej.

3) Rodzajowe – odrębna klasyfikacja dla dochodów i wydatków wg ich rodzaju. Podziałka to paragraf –

prawie taka sama jak rodzajowy układ kosztów. Dokonuje się agregacji i deagregacji, łatwe zarządzanie

dochodami, łatwo o centralizacje finansów publicznych.

Decentralizacja – sprzeciwienie się jednolitej klasyfikacji.

- Dochody i wydatki są ujmowane w daleko idącej szczegółowości, a równocześnie upoważnia się

władzę wykonawczą do dokonywania zmian budżetu w toku jego wykonywania.

- Powiaty, miasta, gminy – mają obowiązek wyłożenia budżetu do wglądu społeczeństwa.

- Sprawozdanie z wykonania budżetu tzw. zamknięcie rachunkowe budżetu, również musi być

publikowane.

73

- Debata nad budżetem – powinna być jawna.

- Zasada jawności w Polsce jest przestrzegana.

Ekonomiczna struktura dochodów i wydatków publicznych. We finansach publicznych punktem wyjścia są

zawsze wydatki, a nie dochody. Do wydatków dostosuje się dochody. Dochody pochodzą z okrojenia majątku

sektora prywatnego. Kierunki przeznaczenia wydatków publicznych:

1) Na finansowanie rozwoju społeczno –ekonomicznego kraju (inwestycje):

- inwestycje infrastrukturalne – to takie, w rezultacie których powstają obiekty i urządzenia infrastruktury

technicznej i społecznej (autostrady, drogi, lotniska, szkoły szpitale). Partnerstwo publiczno-prywatne –

niektóre mechanizmy charakterystyczne dla rynku prywatnego i niektóre mechanizmy

charakterystyczne dla rynku publicznego

- inwestycje strukturalne – to takie, w rezultacie których dochodzi do przebudowy struktury gospodarczej

państwa. Przebudowa dokona się poprzez rynek w ramach inwestycji prywatnych

- inwestycje produkcyjne – tworzą majątek produkcyjny, nie powinny być finansowane z budżetu

2) Pokrywanie strat albo deficytu przedsiębiorstw państwowych. Pokrywanie deficytów:

- dopłaty do cen – dopłaty z budżetu państwowego np. PKP

- dotacje adresowane do konkretnego przedsiębiorstwa X z miejscowości Y

3) Wydatki na pokrycie kosztów usług nazywanych publicznymi, społecznymi, socjalno-kulturalnymi,

które te usługi są następnie rozdzielone zupełnie bezpłatnie lub też za częściową opłatą

4) Wydatki n bezpieczeństwo zewnętrzne, wewnętrzne (policja, służby specjalne) wraz z wymiarem

sprawiedliwości (więziennictwo)

5) Wydatki na utrzymanie aparatu państwowego. Tanie państwo – minimalizacja kosztów na utrzymanie

aparatu państwowego może spowodować jego osłabnięcie.

6) Wydatki na obsługę długu – występuje wówczas kiedy uprzednio pojawiły się dochody z takich źródeł.

Wszystkie dobra i usługi dzielą się na 3 grupy:

1) dobra prywatne – mechanizm rynkowy

2) dobra publiczne – bez użycia mechanizmu rynkowego, krzywa kosztu nie wykazuje kosztu zmiennego

(obrona narodowa, zbrojenie)

3) dobra pożądane (merytoryczne) – mogą być tworzone i dzielone z wykorzystaniem mechanizmu

rynkowego, ale z jakiś powodów nie uważa się za właściwe stosowanie mechanizmów rynkowych

Równowaga budżetowa: Ważna jest synchronizacja w czasie między strumieniami wydatków i dochodów,

jeśli tego nie ma to jest to brak równowagi w ścisłym znaczeniu.

1) Wydatki = Dochody – idealnie równe w okresie budżetowym

2) Dochody > Wydatki – nadwyżka budżetowa – nie występuje

3) Wydatki > Dochody – deficyt budżetowy – na określony moment np. dzień

Rachunek obsługi państwa – prowadzi Bank Centralny.

FUNKCJE FINANSÓW PUBLICZNYCH

Finansom publicznym przypisuje się rozliczne funkcje o różnym charakterze: ekonomicznym, politycznym,

społecznym. Najczęściej podawane i analizowane są jednak funkcje ekonomiczne takie jak:

74

1) funkcja alokacyjna

2) funkcja redystrybucyjna

3) funkcja stabilizacyjna

FUNKCJA ALOKACYJNA Państwo i samorządy terytorialne mają za zadanie realizować cele publiczne.

Cześć z tych celów stanowi tzw. klasyczną sferę publiczną. Zalicza się do niej: bezpieczeństwo wewnętrzne i

zewnętrzne (wojsko, policja), sądy, administrację, infrastrukturę publiczną.

Cechą powyższych zadań publicznych jest ich niemożność bądź nieefektywność finansowania w oparciu o

mechanizm rynkowy. W miarę upływu czasu zadania socjalne państwa uległy poważnemu poszerzeniu o takie

sfery, które przynajmniej częściowo można finansować ze źródeł niepublicznych (prywatnych). Są nimi:

oświata, ochrona zdrowia, ubezpieczenie społeczne, opieka społeczna, kultura i sztuka.

Realizacja zadań w ramach powyższych sfer działania władz publicznych wymaga, określonych nakładów

finansowych, których źródłem są daniny publiczne (podatki, cła, składki ubezpieczeniowe). Podmioty

ponoszące ciężary finansowe pozbawiane są części wypracowanych dóbr, które mogłyby przeznaczyć na

dowolny cel, na rzecz dobra publicznego. Dochodzi więc do alokacji (przesunięcia) części majątku z rąk

prywatnych na cele publiczne. Uzasadniona skala alokacji jest kwestią dyskusyjną (krzywa Laffera). Wyrazem

kierunku alokacji zasobów jest struktura wydatków publicznych.

FUNKCJA REDYSTRYBUCYJNA Państwo przy pomocy instrumentów finansowych (podatki, opłaty,

składki) dokonuje wtórnego podziału dochodu narodowego (redystrybucji) według kryteriów uznanych za

„słuszne” czy też „sprawiedliwe”. Podział ten ma zapewnić bardziej równomierny podział wyprodukowanych

dóbr (krzywa Lorenza). Etap gromadzenia dochodów publicznych określany jest często mianem fazy

dystrybucji dochodów. Nie może być on jednak oderwany od skali i struktury wydatków, gdyż to wydatki

uzasadniają dochody, nie zaś odwrotnie.

FUKCJA STABILIZACYJNA W ramach tej funkcji państwo stara się łagodzić wahania cyklu

koniunkturalnego co ma zapewnić bardziej stabilny i stały wzrost gospodarczy. Przyjmuje się bowiem, że to

wzrost gospodarczy jest źródłem dobrobytu społeczeństwa. W okresie recesji gospodarczej poprzez np.

obniżki podatków, wprowadzanie ulg podatkowych, większe zasiłki dal bezrobotnych, wyższe wydatki

inwestycje, wzmaga się popyt globalny. W okresie dobrej koniunktury zadaniem państwa jest ograniczanie

popytu (tzw. schładzanie gospodarki) przy pomocy instrumentów fiskalnych (manipulowanie dochodami i

wydatkami publicznymi) i pieniężnych (stopy procentowe). Efektywność państwa w tej roli często jest

poddawana w wątpliwość a nawet negowana (wykres cyklu koniunkturalnego). Obiektywnym faktem jest

jednak to, iż finanse publiczne w znacznym stopniu oddziaływają na gospodarkę, co wynika ze skali

redystrybucji.

75

18. Podatki jako podstawowe źródło dochodów publicznych

DOCHODY PUBLICZNE

Władze publiczne w celu realizacji zadań mogą wykorzystywać trzy źródła finansowe:

1) dochody z majątku publicznego

2) dochody z danin publicznych

3) przychody osiągane w drodze zaciągania pożyczek

Daniny publiczne to wszelkie formy przejmowania wartości materialnych lub usług przez władzę publiczną od

mieszkańców danego terytorium oraz różnego rodzaju organizacji działających, bądź posiadających siedzibę na

danym terytorium. Przymiotnik „publiczne” przy określaniu daniny wskazuje, że jej beneficjantem jest podmiot

posiadający władzę.

PODATKI Wśród danin, które mają formę pieniężną można wyróżnić:

1) podatki

2) cła

3) opłaty

4) dopłaty

Powyższa klasyfikacja ma charakter względny, albowiem istnieją takie rodzaje pieniężnych danin publicznych,

które trudno przyporządkować jednej z powyższych kategorii.

Podatek to publicznoprawne, nieodpłatne, przymusowe i bezzwrotne świadczenie pieniężne na rzecz skarbu

państwa lub gminy wynikające z ustawy podatkowej. mają zazwyczaj charakter opisowy. Podatek definiuje się

przez wyliczenie cech jakie posiada ta danina. Tych cech jest siedem:

1) przymusowy charakter (związek publicznoprawny uprawniony do pobierania podatku może

stosować środki przymusu w celu wyegzekwowania podatku)

2) bezzwrotność (polega na tym, że beneficjent świadczenia podatkowego (państwo, gmina, powiat)

nie ma obowiązku, a nawet prawnych możliwości zwrotu pieniędzy uzyskanych z podatków)

3) nieodpłatność (oznacza, że podmiot zobowiązany do zapłaty podatku w zamian za jego uiszczenie

nie otrzymuje żadnego świadczenia wzajemnego)

4) jednostronność ustalania (oznacza, że wysokość obciążeń podatkowych jest określana przez

beneficjenta podatku i nie jest tym samym przedmiotem negocjacji)

5) ogólność ( oznacza, że podatki są ustalane dla określonych kategorii podatników, a nie dla

podmiotów indywidualnych)

6) pieniężny charakter

7) przewłaszczenie (zmiana właściciela środków pieniężnych płaconych z tytułu podatków) – cecha

dyskusyjna

O tym, czy konkretna danina publiczna jest podatkiem decydują jej cechy, a nie nazwa.

Opłata jest to danina publiczna, która posiada wszystkie cechy podatku poza jedną. W przeciwieństwie do

nieodpłatnego podatku jest daniną odpłatną. Oznacza to, że w zamian za świadczenia pieniężne wnoszący je

podmiot otrzymuje od związku publicznoprawnego, na rzecz którego opłata jest wnoszona, świadczenie

wzajemne najczęściej w postaci usługi.

76

Dopłata jest formą finansowej partycypacji użytkowników inwestycji publicznych w kosztach realizacji tych

inwestycji. W Polsce tak rozumiane dopłaty nie występują pod właściwą nazwą. Na ogół nazywane są opłatami,

np. opłata melioracyjna. Termin dopłata stosowany jest natomiast na określenie innych świadczeń o mieszanym

charakterze, np. dodatki do ceny energii elektrycznej, bądź niektórych leków.

Cło- przymusowe, nieodpłatne i bezzwrotne świadczenie na rzecz skarbu państwa z tytułu przywozu, wywozu i

przewozu towarów przez obszar celny danego kraju.

Podatek akcyzowy - podlegają tylko wybrane towary - obanderolowane, podatek obciąża konsumenta ale

odprowadzany jest do urzędów skarbowych przez producentów bądź importerów, wysokość podatku rzutuje na

wysokość ceny rynkowej towaru, stawkę podatku może zmienić MF w czasie trwania roku budżetowego.

Zasady podatkowe:

1) zasada fiskalna - dotyczy wydajności i elastyczności podatków

2) zasada gospodarcza - właściwy wybór źródeł podatkowych oraz uwzględnienie ekonomicznych

skutków opodatkowania

3) sprawiedliwości - zapewnienie powszechności i równości opodatkowania

4) techniki podatkowe - gwarancja pewności, dogodności, taniości i prostoty podatku

System podatkowy - ogół podatków pobieranych przez państwo na zasadach zwartej i jednolitej całości pod

względem prawnym i ekonomicznym. System podatkowy to rezultat działalności władz i organów finansowych

które tworzą podstawowe konstrukcje podatkowe: podmiot, przedmiot podatku, podstawa opodatkowania,

wysokość i zasady płatności podatku. Polski system podatkowy - jest zbyt duża liczba podatków, zbyt wysoki

poziom obciążeń podatkowych, brak stabilności rozwiązań podatkowych

- Rodzaje podatków: majątkowe, przychodowe, dochodowe, od wydatków

- Podatki progresywne - w Polsce: 19%, 30%, 40% - podatki progresywne - im wyższy dochód tym

wyższy podatek

- Podatki liniowe - jedna skala podatkowa dla wszystkich np. 12%

Podział podatków:

1) kryterium przedmiotu opodatkowania na :

· dochodowe – przedmiotem opodatkowania jest w nich dochód traktowany jako nadwyżka

przychodów nad kosztami ich uzyskania (podatek doch. od os. prawnych, od os. fiz. )

· konsumpcyjne – obciążają dochód podatnika w momencie jego wydatkowania (podatek VAT,

akcyza, od gier)

· przychodowe – przy ich wymiarze koszty uzyskania przychodów w ogóle nie są brane pod

uwagę, nawiązują jedynie do zewnętrznych znamion świadczących o domniemaniu uzyskania

dochodu (podatek rolny, leśny)

· majątkowe – obciążają całość majątku podatnika (podatek od nieruchomości, od śr.

transportowych, od spadku i darowizn)

2) kryterium stosunku przedmiotu opodatkowania do źródeł podatku:

· bezpośrednie – bezpośrednio wskazują zależność między zdolnością podatkową podmiotu, a

wysokości podatku (podatki dochodowe i majątkowe)

77

· pośrednie – obciążają podatnika w sposób pośredni, są w ścisłym związku z jego sytuacją

majątkową i dochodową (podatki przychodowe i konsumpcyjne)

3) kryterium władztwa podatkowego:

§ rządowe – VAT, akcyza, od gier

§ samorządowe – podatek od nieruchomości, od posiadanych psów, od śr. transportowych

§ wspólne – wpływy z nich są dzielone między władzę centralną a samorządy ( podatek doch. od

os. fiz. o od os. prawnych)

Podstawowe elementy konstrukcyjne podatku to:

1) podmiot podatku

2) przedmiot podatku

3) podstawa opodatkowania

4) stawki podatku

5) ulgi, zwolnienia i wyłączenia podatkowe

W stosunkach podatkowo prawnych uczestniczą dwie podstawowe kategorie podmiotów. Są to organy

podatkowe reprezentujące związki publicznoprawne uprawnione do wymierzania i pobierania podatków z

jednej strony oraz podatnicy z drugiej strony. Stosunek prawny łączący organ podatkowy oraz podatnika ma

charakter zobowiązaniowy.

Obok podatnika w stosunkach podatkowo-prawnych uczestniczą niekiedy również płatnik podatku oraz

inkasent podatku. Na płatniku ciąży obowiązek obliczenia podatku, pobrania podatku i wpłacenia go na

rachunek właściwego organu podatkowego. Do obowiązku inkasenta należy jedynie pobranie podatku i

wpłacenie go na rachunek właściwego organu podatkowego.

Przedmiotem podatku jest sytuacja faktyczna lub prawna, z której zaistnieniem przepisy prawa wiążą

obowiązek zapłaty podatku. Taką sytuacją faktyczną może być np. posiadanie rzeczy lub osiąganie przychodów.

Natomiast sytuacją prawną – otrzymanie spadku, czy darowizny.

Przedmiot podatku znajduje zazwyczaj swój wyraz w nazwie podatku, ta zaś w tytule ustawy wprowadzającej

podatek.

Podstawa opodatkowania to ilościowo lub wartościowo ujęty przedmiot podatku. Ujęcie ilościowe to np.

powierzchnia, objętość, ciężar. Z kolei ujęcie wartościowe to np. wartość rynkowa, wartość ewidencyjna,

przychód, itp.

Wybór ilościowego lub wartościowego ujęcia podstawy jest sprawą techniki podatkowej uwarunkowanej

niekiedy polityką podatkową. Od podstawy opodatkowania należy odróżnić podstawę obliczenia podatku.

Stawki podatku mogą być stawkami kwotowymi lub stosunkowymi. Te ostatnie mogą mieć postać procentową

(najczęstsze), ułamkową albo wielokrotnościową.

Stawka kwotowa jest definiowana jako ilość jednostek pieniężnych jaką należy zapłacić od jednostki podstawy

obliczenia podatku.

Stawka procentowa to relacja pomiędzy wielkością świadczenia podatkowego a wielkością podstawy obliczenia

podatku. Może mieć ona postać stawki stałej lub skali podatkowej.

78

Przeciwieństwem stałej stawki procentowej jest ją skala podatkowa. Definiuje się jako zbiór uporządkowanych

(rosnąca lub malejąco) stawek procentowych znajdujących zastosowanie do różnej wielkości podstawy

obliczania podatku.

Skala jest zbudowana z:

1) przedziałów podstawy obliczania podatku

2) stawek podatkowych odpowiadających tym przedziałom

W teorii podatku występują 3 typy skal podatkowych:

1) skala progresywna

2) skala regresywna

3) skala degresywna

W przypadku progresywnej wraz ze wzrostem podstawy obliczenia podatku, rośnie wysokość stawek

podatkowych. W skalach regresywnych wzrost podstawy obliczenia podatku wiąże się z obniżaniem stawek

podatku. Skala degresywna jest połączeniem skali progresywnej i regresywnej.

Skale podatkowe progresywne mogą być skonstruowane w rozmaity sposób. Wyróżnia się przede wszystkim

skale podatkowe oparte o zasadę progresji globalnej oraz skale podatkowe oparte o zasadę progresji ciągłej. W

przypadku zasady progresji globalnej dla obliczenia wysokości świadczenia podatkowego do istniejącej w

danym wypadku podstawy dla tego przedziału skali w jakim mieści się ta podstawa.

W niektórych prostych konstrukcjach podatkowych nie występuje skala podatkowa i podstawa opodatkowania.

Dotyczy to podatków, które mają postać ryczałtów. Z ryczałtem podatkowym mamy do czynienia wówczas,

kiedy wysokość świadczenia podatkowego wynika wprost z treści przepisów prawa podatkowego i znana jest

podatnikowi przed rozpoczęciem działalności podlegającej opodatkowaniu.

Ze zwolnieniem podatkowym mamy do czynienia wówczas, kiedy określona kategoria stanów faktycznych lub

prawnych mieści się w ogólnych ramach przedmiotowo-podmiotowych danego podatku, ale przepisy wyłączają

w sposób wyraźny od opodatkowania (zwolnienia mogą być podmiotowe lub przedmiotowe).

Wyłączenie podatkowe jest wyrazem braku zainteresowania pracodawcy podatkowego określonymi

kategoriami stanów faktycznych lub prawnych, zwykle z tego powodu, że są objęte zakresem innych

podatków.

Ulgi podatkowe – polegają na ograniczeniu wielkości obciążenia podatkowego (mogą mieć charakter

podmiotowy, przedmiotowy lub mieszany).

Rzadziej niż zwolnienia i ulgi podatkowe występują zniżki podatkowe.

79

19. Budżet państwa

Budżet państwa jest to plan finansowy przewidywany na przyszły rok, zawiera dochody i wydatki rozumiane

jako ogół zasobów pieniężnych państwa czyli ogół zasobów pieniężnych gminy (budżet gminy)

Budżet państwa jest bezpośrednio powiązany z bankiem centralnym, który prowadzi rachunek bieżący dla

budżetu państwa. Oznacza to, że przyjmuje on wszystkie jego wpływy i realizuje wydatki oraz przechowuje

czasowo wolne środki pieniężne. Kontrolując tak znaczną część dochodów pieniężnych, bank centralny staje się

ważnym doradcą w sprawach pieniężnych, kredytowych rządu. Wszelkie niezgodności między rządową i

bankową polityką pieniężną są konsultowane i rozstrzygane w drodze poszukiwania kompromisu. Jedynie w

przypadku bardzo konfliktowych i niemożności znalezienia kompromisu jedna ze stron musi podać się do

dymisji.

Nadwyżka budżetowa to dodatnia różnica pomiędzy wpływami budżetu państwa gromadzonymi głównie

z podatków i innych opłat o podobnym charakterze (np. opłaty celne), uzupełnianymi okresowo pożyczkami

wewnętrznymi (np. w drodze emisji obligacji) i zewnętrznymi, a jego wydatkami związanymi głównie

z koniecznością finansowania tzw. sfery budżetowej oraz zabezpieczenia obsługi zadłużenia wewnętrznego

i zewnętrznego. Jest zjawiskiem rzadkim, natomiast w przeważającej większości krajów świta po II wojnie

światowej występuje zjawisko deficytu budżetowego.

Deficyt budżetowy niedobór dochodów budżetu państwa w stosunku do jego wydatków (inaczej - nadwyżka

wydatków nad dochodami). Źródłami finansowania deficytu budżetowego mogą być kredyty bankowe

udzielane przez bank centralny, emisja papierów wartościowych np. obligacji, weksli, bonów skarbowych,

podwyższenie stopy podatkowej, a w ostateczności dodatkowa emisja pieniądza. Deficyt budżetowy, przy

niewielkich jego rozmiarach, może mieć korzystny wpływ na gospodarkę, zwłaszcza w okresie recesji

(interwencjonizm państwowy). Przekroczenie jego "bezpiecznej" granicy (5% produktu narodowego brutto)

może wywołać poważne zaburzenia w gospodarce (inflacja).

Równowaga budżetowa to stan, w którym wydatki budżetu państwa (także budżetów organów

samorządowych) są w całości pokryte dochodami tych jednostek. Rozróżnia się równowagę budżetową

planowaną i rzeczywistą. Zrównoważenie planowanych (przewidywanych) dochodów z planowanymi

wydatkami, a więc zapewnienie równowagi w fazie konstrukcji budżetu, jest jedną z kardynalnych zasad

budżetowych.

Zrównoważenie planu budżetowego nie jest równoznaczne z zaistnieniem równowagi rzeczywistej, co wynika

z określonego stopnia niepewności, tak co do wysokości planowanych wpływów, jak i wydatków. W celu

zminimalizowania wynikającego stąd ryzyka w planowanym budżecie tworzone są rezerwy.

Cechy budżetu: 1) budżet państwa jest funduszem scentralizowanych zasobów pieniężnych gromadzonych i dzielonych

przez państwo w związku z realizacją zadań publicznych

2) gromadzenie środków budżetowych odbywa się z reguły w sposób przymusowy

3) budżet państwa stanowi tzw. formę aktu prawnego wysokiej rangi

4) gromadzenie i dzielenie dochodów w budżecie zawsze mają charakter ekonomiczny i społeczny

5) dochody gromadzone w budżecie są bezzwrotne

80

6) specjalizacja budżetu - nadawanie rygorów prawnych wydatkom budżetowym

7) budżet państwa dotyczy działalności organów państwa również na przyszłość, na z góry określony czas

8) budżet państwa tworzą strumienie dochodów i wydatków

9) istnieje konieczność egzekwowania należnych w danym okresie dochodów jak również obliguje do

wydatkowania środków budżetowych przed upływem okresu budżetowego

Funkcje budżetu państwa:

1) funkcja redystrybucyjna - alokację dóbr publicznych i realizację potrzeb dokonuje się za

pośrednictwem budżetu poprzez system podatków, pożyczek, składek ubezpieczeniowych oraz system

wydatków publicznych, to także transfery budżetu państwa na rzecz innych budżetów np.

samorządowych

2) funkcja stabilizacyjna - budżet państwa wykorzystywany jest w celu łagodzenia wahań cyklu

koniunkturalnego oraz zapewnienia zrównoważonego wzrostu gospodarki.

3) funkcja alokacyjna - ma eksponować rolę alokacji zasobów w określone dziedziny gospodarcze

państwa, finansowanie określonych sektorów gospodarki.

4) funkcja fiskalna (skarbowa) - polega na przejmowaniu na rzecz państwa dochodów

5) funkcja ustrojowa - narzędzie zachowania danego ustroju społeczno-gospodarczego wraz z atrybutem

władzy.

6) funkcja demokratyczna - zainteresowanie społeczeństwa opracowywaniem i wykonaniem budżetu

oraz wpływaniem na ten proces.

7) funkcja kontrolna - polega na analizie przyczyn niewykonania budżetu, zarówno strony wydatkowej i

dochodowej

8) funkcja bodźcowa - pozytywne zachowanie się podmiotów wobec stosowanych przez państwo instrumentów budżetowych zwłaszcza w zakresie ciężarów podatkowych.

Polityka budżetowa opiera się na określonych zasadach umożliwiających władzy wykonawczej prowadzenie

polityki fiskalnej państwa, a władzy ustawodawczej na jej zakres i formy oraz sprawowanie kontroli nad

działalnością rządu w tym zakresie. W teorii finansów publicznych wyodrębnia się następujące zasady polityki

budżetowej:

1) zasada budżetowania – polega na włączeniu danej jednostki państwowej do właściwego budżetu

pełnymi kwotami, czyli wszystkimi dochodami i wydatkami.

2) zasada zupełności – budżet swym zasięgiem powinien obejmować całą działalność państwa, wszystkie

jego dochody i wydatki

3) zasada jedności – dotyczy wewnętrznej strony budżetu i wymaga, by wszystkie dochody budżetowe

tworzyły jeden ogólny zasób środków pieniężnych, by nie występowało wiązanie określonych

dochodów budżetowych

4) zasada jawności – wymaga, by wydatki i dochody budżetowe nie były tajne, by społeczeństwo mogło

przyglądać się kasie publicznej i miało możliwość oceny gospodarowania groszem publicznym przez

uprawnione do tego organy.

81

5) zasada równowagi budżetowej – suma planowanych i rzeczywiście wydatkowanych środków nie

może być wyższa od sumy przewidywanych i osiąganych dochodów budżetowych.

6) zasada szczegółowości – dochody i wydatki powinny zostać w ustawie budżetowej ujęte w sposób

szczegółowy, a nie ogólny.

Zasady te w wyniku wielokrotnych doświadczeń uległy modyfikacji. Ze względu na wzrastające

znaczenie wydatków rządowych coraz częstszym zjawiskiem w praktyce wielu krajów rozwiniętych

gospodarczo jest w ciągu ostatnich kilkunastu lat deficyt budżetowy.

Głównym źródłem wpływów budżetowych są podatki bezpośrednie płacone od dochodów przedsiębiorstw i

dochodów indywidualnych ludności oraz podatki pośrednie płacone za pośrednictwem cen przy nabywaniu dóbr

i usług.

Podatek od dochodów przedsiębiorstw ma charakter liniowy, tzn. stopa podatku dochodowego płacone od

zysku brutto jest jednakowa dla wszystkich producentów niezależnie od wysokości osiąganego dochodu.

Podatek bezpośredni od dochodów indywidualnych we wszystkich krajach zbudowany jest na zasadzie

progresji podatkowej. Najniższa stopa podatku, płacona od najniższych dochodów, stopniowo wzrasta, aż

osiąga granicę sięgającą czasami 50 czy też 60% od dochodów najwyższych.

Polityka podatkowa w wielu krajach wskazuje, że zależność między stopą opodatkowania dochodów a

wielkością wpływów do budżetu państwa może oddziaływać nie tylko korzystnie, ale także niekorzystnie na

sytuacje finansową państwa. Tę zależność dobrze ilustruje krzywa Laffera. Krzywa ta opiera się na założeniu,

że wpływy do budżetu zależą od dwóch wielkości:

1) podstawy opodatkowania ( wielkości dochodów )

2) wysokości stóp podatkowych

System podatkowy (najważniejszy instrument polityki budżetowej); spełnia następujące cele:

1) zapewnia środki finansowe na pokrycie wydatków publicznych;

2) umożliwia makroekonomiczne kształtowanie popytu;

3) umożliwia realizację celów społecznych.

Klasyfikacja budżetowa sposób grupowania dochodów i wydatków budżetowych stosowanych w planowaniu i

ewidencji wykonywania budżetu. Stosuje się podział klasyfikacji budżetowej według trzech kryteriów:

1) Podmiotowe (części) przy pomocy tego kryterium wyodrębniamy części budżetu, jest to podział

resortowy, który odpowiada aktualnej resortowej administracji.

2) Przedmiotowe (działy, rozdziały, tytuły) część budżetu dzielimy według kryterium przedmiotowego

wyodrębniamy źródła pochodzenia środków i kierunków dysponowania (np. przemysł, budownictwo,

rolnictwo).

3) Rodzajowe (paragrafy, pozycje) jest uszczegółowieniem podziału przedmiotowego, wyodrębnia

paragrafy, a w ramach paragrafów pozycje

Dochody budżetowe :

- podatek od towarów i usług (VAT) - opodatkowaniu podlega większość towarów i usług

sprzedawanych na terenie Polski,

- akcyza - podatek selektywny, obciąża niektóre towary np. paliwa, papierosy, alkohole, sól

82

- podatek dochodowy od osób fizycznych

- podatek dochodowy od osób prawnych

- cła (importowe, eksportowe) – mają na celu obronę interesów producentów krajowych

dochody z prywatyzacji - ze sprzedaży mienia państwowego.

Wydatki budżetowe :

- dotacje i subwencje,

- wydatki bieżące jednostek budżetowych np. wojska

- obsługa długu zagranicznego,

- świadczenia na rzecz osób fizycznych,

- wydatki majątkowe

Rodzaje polityki budżetowej:

1) pasywna - opiera się na założeniu, że określone elementy dochodów i wydatków budżetowych cechuje

tendencja do automatycznego reagowania na zmiany sytuacji gospodarczej (tzw. automatyczne

stabilizatory); po stronie dochodów dotyczy to podatków uzależnionych od poziomu aktywności

gospodarczej (podatki progresywne od dochodu, podatki pośrednie od sprzedaży), a po stronie

wydatków - transferów uzależnionych od sytuacji materialnej jednostek (zasiłki z tytułu bezrobocia,

pomoc społeczna, subsydia dla rolnictwa); automatyczne stabilizatory powodują tendencje do

powstawania nadwyżki budżetowej w okresach ożywienia gospodarczego i deficytu w okresie recesji;

automatyczne stabilizatory nie są jednak w stanie oddziaływać na strukturę gospodarki i dostarczać

bodźców do zmiany sytuacji w gospodarce;

2) aktywna (dyskrecjonalna) - wymaga od państwa dostosowywania wyznaczników polityki fiskalnej do

zmian w cyklu gospodarczym poprzez:

- zmiany stawek i struktury podatków,

- zmiany wypłat przelewów (np. dla samorządów),

- zmiany wydatków na roboty i inwestycje publiczne;

83

20. Deficyt i dług publiczny

Na finanse publiczne składają się:

1) Sektor rządowy

- Budżet państwa ,

- Jednostki organizacyjne sektora rządowego ( jednostki budżetowe, zakłady budżetowe, gospodarstwa

pomocnicze, środki specjalne)

- Fundusze celowe sektora rządowego (Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, Alimentacyjny,

Gwarantowanych Świadczeń pracowniczych, Promocji Twórczości itp.)

2) Sektor samorządowy

- Gminy,

- Powiaty,

- Miasta na prawach powiatów,

- Województwa samorządowe,

- Jednostki organizacyjne sektora samorządowego (zakłady budżetowe, gospodarstwa pomocnicze, środki

specjalne)

- Fundusze celowe gminne , powiatowe i wojewódzkie

Deficyt sektora finansów publicznych stwarza potrzeby pożyczkowe tego sektora w celu sfinansowania:

1) deficytu budżetowego;

2) długu publicznego;

3) wykonania operacji finansowych przeprowadzanych w związku z zaciągniętymi zobowiązaniami.

Dług publiczny to łączne nominalne zadłużenie sektora finansów publicznych z tytułu

- wyemitowanych papierów wartościowych;

- zaciągniętych kredytów i pożyczek;

- przyjętych depozytów;

- wymagalnych ( zapadłych nie zapłaconych) zobowiązań jednostek budżetowych;

- wymagalnych ( przedstawionych do zapłaty) zobowiązań z tytułu udzielonych gwarancji i poręczeń,

Deficyt budżetowy to niedobór dochodów budżetu państwa w stosunku do jego wydatków, inaczej nadwyżka

wydatków nad dochodami.

Rodzaje deficytu budżetowego:

1) rzeczywisty – to taki, jaki faktycznie wynika z porównania dochodów bieżących i ,

2) wydatków bieżących;

3) strukturalny – występuje w sytuacji gdy nie istnieje bezrobocie, jest to deficyt potencjalny-gdyby

wszyscy mieli pracę;

4) cykliczny – to deficyt rzeczywisty-deficyt strukturalny, uważa się iż powstał on na skutek wahań w

gospodarce

5) ekonomiczny – deficyt sektora finansów publicznych powiększony o rekompensaty dla emerytów,

rencistów a pomniejszający o transfery rządowe do funduszy emerytalnych.

84

Pokrywanie deficytu budżetowego:

1) nadwyżki z lat poprzednich

2) kredyty w banku centralnym

3) przychody z prywatyzacji (Polska)

4) drastyczne cięcia w budżecie - co w praktyce powoduje pogorszenie zarobków strefy budżetowej,

prowadzi do obniżenia efektywnego popytu i tym samym do zahamowania wzrostu lub wręcz

spowodowania spadku dochodu narodowego.

5) zaciąganie kredytu w bankach komercyjnych – powoduje jednak zmniejszenie możliwości kredytowych

dla sektora prywatnego i może spowodować podniesienie stopy oprocentowania kredytu, co wpływa

niekorzystnie na rozmiary inwestycji w sektorze prywatnym.

6) Zwiększanie długu publicznego – polega na emisji przez skarb państwa obligacji (głównie

krótkoterminowych o 3-miesięcznym okresie wykupu) i sprzedaży ich na wolnym rynku bankom

komercyjnym, instytucjom ubezpieczeniowym, przedsiębiorstwom i indywidualnym osobom.

Państwo sprzedaje papiery wartościowe. Za wyemitowane pap. wartościowe państwo otrzymuje od ich

nabywcy banku centralnego pieniądz gotówkowy, który przeznacza na pokrycie deficytu. Z kolei bank

centralny sprzedaje te walory na rynku pap. wartościowych wykorzystując operacje otwartego rynku. W Polsce

ten sposób finansowania deficytu odbywa się przede wszystkim poprzez emisję obligacji i bonów skarbowych.

Dokonuje je imieniu Skarbu Państwa Minister Finansów.

Obligacje emituje się w celu pokrycia deficytu budżetowego. Charakteryzują się niższym ryzykiem

inwestycyjnym niż inne instrumenty finansowe, jednakże w zamian za to zysk z obligacji kształtuje się m.

więcej na poziomie wzrostu inflacji. Obligacja przenosi wartość pieniądza w czasie.

Bony skarbowe- to pap. wartościowe emitowane przez skarb państwa o terminie wykupu do jednego roku.

Służą one głównie zabezpieczeniu płynności finansowej budżetu państwa w ciągu roku. Posiadają one

gwarancję Skarbu Państwa, są więc uważane przez inwestorów za bardzo bezpieczne. Są także przedmiotem

wtórnego obrotu, a więc w razie potrzeby można je odsprzedać przed upływem terminu wykupu.

kredyt w banku centralnym, czyli dodruk pustego pieniądza. Państwo sprzedaje pap. wartościowe bankowi

centralnemu i w zamian otrzymuje pieniądz gotówkowy. Z kolei nabywca nie wprowadza ich na rynek

kapitałowy, tym sposobem wielkość środków pieniężnych pozostających w dyspozycji podmiotów rynkowych

nie ulega zmianie, natomiast realizowane wydatki budżetowe zwiększają nominalną podaż pieniądza w

gospodarce. Jest to tzw. inflacyjna ścieżka finansowania deficytu budżetowego państwa. Zaciągając pożyczki na

finansowanie deficytu budżetowego państwo tworzy dług publiczny.

Skutki deficytu budżetowego:

1) nasilenie presji inflacyjnych w gospodarce;

2) ograniczenie dostępnego w przyszłości potencjału produkcyjnego (ograniczenie możliwości wzrostu

gospodarczego).

3) Efekt wypychania: Wydatki budżetowe (deficyt) powodują wzrost zapotrzebowania państwa na

kredyty. Wzrost popytu na rynku kapitałowym prowadzi do wzrostu stopy procentowej. Wysoka stopa

procentowa zmniejsza zainteresowanie sektora prywatnego inwestycjami.

85

Dług publiczny- jest zaciągany na pokrycie deficytu budżetowego poprzez emisje skarbowych papierów

wartościowych, poprzez zaciąganie kredytów w bankach komercyjnych, poprzez emisję obligacji i bonów

skarbowych w celu zebrania nadwyżki finansowej z rynku, nie regulowanie zobowiązań podmiotów sektora

publicznego to suma wszystkich zobowiązań sektora publicznego z tyt. zaciągniętych kredytów, pożyczek, itp.

zobowiązań (z lat poprzednich również).

Aktywne pap. wartościowe czyli obligacje i bony skarbowe emitowane są do publicznego obrotu w celu

pokrycia deficytu budżetowego bądź też w celu zabezpieczenia płynności finansowej budżetu.

Pasywne pap. wartościowe wyemitowane zostały dla konkretnych podmiotów gospodarczych w celu

zabezpieczenia ich płynności finansowej oraz w celu spłaty zadłużenia zagranicznego .

Polityka dotycząca obniżania długu publicznego

1) Polityka zwiększania dochodu Wzrost można wspomóc dzięki restrukturyzacji wydatków państwa i

podatków. Można poprawić efektywność wydatków i wprowadzić politykę przemysłową zorientowaną

na wzrost. Opodatkowanie można ukierunkować na zwiększenie bodźców do poprawy aktywności

gospodarczej. Wzrost można też wzmocnić wykorzystując inne narzędzia, zarówno na szczeblu

mikroekonomicznym, takie jak regulacje, jak i na szczeblu makroekonomicznym, takie jak

ekspansywna polityka monetarna, polityka dochodowa, dewaluacja czy deprecjacja waluty krajowej.

2) Polityka zmierzająca do zróżnicowania salda pierwotnego - chociaż niecałkowicie konieczna, nadwyżka

salda pierwotnego zdecydowanie ułatwia obniżanie stosunku długu do PKB. Aby ją otrzymać politycy

gospodarczy mogą albo obniżyć pierwotne wydatki, albo zwiększyć dochody.

- Polityka dotycząca wydatków. Ograniczanie wydatków jest generalnie uważane za długoterminowo

najkorzystniejszą dla gospodarki metodę zmniejszania stosunku zadłużenia do PKB,

- Polityka dotycząca dochodów. Zwiększanie dochodów może również pomóc zwiększaniu nadwyżki

pierwotnej

3) Polityka stopy procentowej. Obniżenie realnej stopy procentowej płaconej od długu publicznego może

się przyczynić do obniżenia stosunku długu do PKB. Można to osiągnąć na co najmniej dwa sposoby:

- Można tak zarządzać długiem publicznym, aby obniżyć realne koszty długu, głównie przez

odpowiednie dostosowanie warunków dotyczących emisji długu lub poprawę technik emisyjnych i

funkcjonowania wtórnego rynku państwowych papierów wartościowych.

- Bardziej ogólne rozwiązanie służące obniżeniu realnej stopy procentowej dotyczy powiązań ze

światowymi rynkami finansowymi. Istnieją tutaj dwie możliwości. Pierwsza polega na obniżeniu

mobilności kapitału, aby umożliwić zastosowanie polityki nastawionej na utrzymanie krajowych stóp

procentowych poniżej stóp procentowych za granicą bez wywoływania niepożądanego wzrostu kursu

walutowego (deprecjacji). Taki efekt dałoby np. wprowadzenie ograniczeń na przepływy kapitału lub

nałożenie podatku na kapitał inwestowany za granicą. Druga możliwość to zwiększenie stabilności

kursu walutowego i pobudzenie stabilnych oczekiwań w celu obniżenia lub wyeliminowania premii z

tytułu deprecjacji kursu walutowego, jakiej domagają się podmioty gospodarcze kupujące zobowiązania

denominowane w walucie krajowej.

86

Wysokość długu publicznego w Polsce

- W 1981 roku zadłużenie PRL wynosiło 25,5 miliardów USD oraz 3,1 miliardów rubli transferowych

(ok. 2,5 miliard USD) W tym roku rząd gen. Jaruzelskiego poinformował Klub Paryski o wstrzymaniu

spłat długu z powodu niewypłacalności PRL

- Na koniec roku 1989 zadłużenie PRL wynosiło ok. 42,2 miliardy USD

- W 1993 roku dług publiczny Polski wynosił 51,7 miliardów USD

- W 2001 roku dług publiczny Polski wynosił 71,2 miliardów USD

- Na koniec roku 2008 polski dług publiczny wynosił ok. 595 mld zł i zbliżał się do granicy 50 proc. PKB

- W styczniu 2009 roku dług skarbu państwa wynosił 583,9 mld zł, z czego zagraniczny 209,7 mld zł.

- W 2009 roku Polska zakończyła spłacanie pochodzącego z lat 70-tych zadłużenia wobec Klubu

Paryskiego

87

21. Sprawozdawczość finansowa

Międzynarodowe Standardy Rachunkowości mówią o sprawozdaniu finansowym jednostki jako o

zestawieniu liczbowym (uzupełnionym niekiedy częścią opisową) charakteryzującym sytuację majątkową i

finansową jednostki prowadzącej rachunkowość według stanu na określony dzień oraz efekty jej

działalności z uwzględnieniem elementów składających się na osiągnięty wynik finansowy.

Przy opracowaniu sprawozdań finansowych bardzo istotna jest ich prezentacja według obowiązujących

wzorów bilansu i rachunku zysków i strat, które podane są w załącznikach do ustawy o rachunkowości. Dla

potrzeb analizy finansowej ważne jest także zestawienie zawartych w sprawozdaniach wielkości z

wielkościami z lat poprzednich, a także z wielkościami planowanymi.

Sprawozdanie finansowe powinna cechować:

1) - rzetelność,

2) - kompletność,

3) - przejrzystość,

4) - jednolitość,

5) - terminowość,

6) - sprawdzalność,

7) - ciągłość.

W zależności od tego, na czyje potrzeby sprawozdania są sporządzane, wyróżnia się: sprawozdawczość

wewnętrzną, która służy potrzebom kierownictwa jednostki, oraz sprawozdawczość zewnętrzną, np. dla

urzędów skarbowych, urzędów statystycznych, banków, kontrahentów itp.

Sprawozdania mogą być sporządzane: na bieżąco, czyli w ciągu podstawowego okresu sprawozdawczego;

okresowo, tj. w okresie nie krótszym niż miesiąc (np. miesięczne, kwartalne, roczne); sporadycznie (np. dla

celów kontrolnych).

Ustawa o rachunkowości określa m.in. warunki jakim powinny odpowiadać sporządzane sprawozdania

finansowe. Ustawa nakłada obowiązek sporządzania przez jednostki sprawozdań finansowych na dzień:

- kończący rok obrotowy

- zakończenia działalności

- poprzedzający i zakończenia likwidacji

- poprzedzający i zakończenia postępowania upadłościowego

- poprzedzający zmianę formy prawnej

Roczne sprawozdanie finansowe każdej jednostki objętej przepisami ustawy składa się z:

1) bilansu

2) rachunku zysków i strat

3) sprawozdania z przepływów środków pieniężnych, jeżeli sprawozdanie podlega obowiązkowemu

badaniu

4) informacji dodatkowej

- wprowadzenie do sprawozdania finansowego oraz

- dodatkowe informacje i objaśnienia.

88

5) zestawienie zmian w kapitale (funduszu) własnym

Bilans jest to wartościowe zestawienie majątku, czyli aktywów i pasywów, sporządzone na określony

dzień i w określonej formie. W bilansie ujmowane są kapitały jednostki oraz jej majątek rzeczowy. Ogólna

suma aktywów jest równa ogólnej sumie pasywów, gdyż aktywa i pasywa bilansu przedstawiają ten sam

majątek rozpatrywany z innych punktów widzenia.

Bilans przedsiębiorstwa informuje o tym skąd pochodzi kapitał i jak jest ulokowany oraz jaki majątek

posiada przedsiębiorstwo i jak jest on finansowany. Bilans dostarcza informacji o wielkości i strukturze

majątku, o wielkości i charakterze zadłużenia, a także o sytuacji finansowej firmy.

Bilans jest jednocześnie dokumentem księgowym i sprawozdaniem finansowym. Jako dokument

księgowy wiąże dwa okresy sprawozdawcze: może być bilansem końcowym lub bilansem początkowym.

Natomiast jako sprawozdanie finansowe zawiera informacje o stanie majątkowym i sytuacji finansowej

firmy. Sprawozdanie to jest wykorzystywane zarówno przez zarząd i pracowników firmy, jak i przez

klientów i kontrahentów przedsiębiorstwa.

Bilans stanowi sprawozdanie finansowe przedsiębiorstwa. Dostarcza informacji o sytuacji majątkowej i

finansowej firmy. Ujmuje się w nim pozycje aktywów i pasywów w wysokości ich stanów na dzień

zamknięcia ksiąg rachunkowych poprzedniego i bieżącego roku obrotowego.

Aktywa w bilansie uporządkowane są według wzrastającego stopnia płynności, a więc możliwości

spieniężenia, a pasywa – według rosnącego stopnia wymagalności, tj. terminów spłaty. Bilans sporządza

się według zasady netto. Wykazana w aktywach bilansu wartość poszczególnych grup składników majątku

wynika z ich wartości księgowej pomniejszonej m.in. o:

- dotychczas dokonane odpisy amortyzacyjne środków trwałych oraz wartości niematerialnych i

prawnych

- odpisy aktualizujące wartość udziałów w innych jednostkach i długoterminowych papierów

wartościowych o skutki trwałej utraty ich wartości

- rezerwy wyrażające prawdopodobne zmniejszenie należności i roszczeń wobec ich ostrożnej

wyceny

- W pasywach bilansu kapitał podstawowy pomniejsza się o należne, lecz nie wniesione wkłady i

dopłaty.

Rachunek wyników zwany rachunkiem zysków i strat jest podstawowym składnikiem sprawozdań

finansowych przedsiębiorstwa .Rachunek zysków i strat obejmuje:

1) Przychody i koszty dotyczące sprzedaży produktów i towarów

2) Pozostałe przychody i koszty operacyjne

3) Przychody i koszty finansowe

4) Zyski i straty nadzwyczajne

5) Obowiązkowe obciążenia wyniku finansowego

Rachunek wyników może być sporządzony w wariancie porównawczym lub kalkulacyjnym. Każdy

wariant może wystąpić w dwóch wersjach, tj. w ujęciu dwustronnym lub wielostopniowym

89

(drabinkowym). Różnica między wariantem porównawczym a kalkulacyjnym polega na sposobie ujęcia

kosztów wytworzenia sprzedanych produktów. W wariancie porównawczym koszty grupuje się według

rodzajów z uwzględnieniem zmiany stanu produktów, natomiast w wariancie kalkulacyjnym ustala się

koszt wytworzenia sprzedanych produktów, a oddzielnie wykazuje się koszty sprzedaży i koszty ogólnego

zarządu.

Firma ma możliwość wyboru jednego spośród czterech możliwych rozwiązań rachunku zysków i strat.

Przyjęcie określonej wersji jest uzależnione od rodzaju prowadzonej działalności. W firmach

prowadzących jednorodną działalność na niewielką skalę sporządza się na ogół porównawczy rachunek

wyników. Z kolei w dużych jednostkach o zróżnicowanej strukturze produkcji oraz w jednostkach

ustalających ceny oparte na formule kosztowej opracowuje się kalkulacyjny rachunek wyników.

W każdej z wersji rachunków zysków i strat ustala się pięć rodzajów wyniku finansowego (zysku lub

straty):

1) Wynik na sprzedaży – różnica między przychodami ze sprzedaży i zrównanymi z nimi a

kosztami działalności operacyjnej

2) Wynik na działalności operacyjnej – wynik na sprzedaży skorygowany o różnicę między

pozostałymi przychodami operacyjnymi a pozostałymi kosztami operacyjnymi

3) Wynik na działalności gospodarczej – wynik na działalności operacyjnej powiększony (lub

pomniejszony) o różnicę między przychodami finansowymi a kosztami operacyjnymi

4) Wynik brutto – wynik na działalności gospodarczej skorygowany o saldo zysków i strat

nadzwyczajnych

5) Wynik netto – wynik brutto pomniejszony o obowiązkowe obciążenia wyniku finansowego

(podatek dochodowy i pozostałe obowiązkowe obciążenia wyniku finansowego)

Cash flow, Przedsiębiorstwa, na których spoczywa obowiązek badania i ogłaszania rocznych sprawozdań

finansowych muszą sporządzać sprawozdanie z przepływu środków pieniężnych (cash flow). Dotyczy to

firm, które w poprzednim roku obrotowym, za który sporządzono sprawozdanie finansowe, osiągnęły lub

przekroczyły granicę dwóch spośród trzech następujących wielkości:

- średnioroczne zatrudnienie – 50 osób

- suma aktywów bilansu na koniec roku obrotowego wynosi równowartość w polskiej walucie 1

mln Euro

- przychód netto ze sprzedaży towarów i produktów oraz operacji finansowych za rok obrotowy

wynosi równowartość w polskiej walucie 3 mln Euro

Zestawienie zmian w kapitale własnym obejmuje informacje o zmianach poszczególnych składników

kapitału (funduszu) własnego za bieżący i poprzedni rok obrotowy z uwzględnieniem zmniejszeń i

zwiększeń tego funduszu.

90

22. Zasady ewidencji na kontach księgowych

Udokumentowane zdarzenia gospodarcze, które powodują zmiany w stanie środków gospodarczych lub

źródłach ich finansowania oraz wpływają na wynik finansowy nazywamy operacjami gospodarczymi.

Rodzaje operacji gospodarczych:

1) Powodujące zmiany dwóch składników aktywów, np. wpłata gotówki z kasy do banku

2) Powodujące zmianę dwóch składników pasywów nie zmieniając sumy bilansowej, np. spłata

z kredytu bankowego zobowiązań wobec dostawców

3) Powodujące wzrost sumy bilansowej, czyli zmiany zarówno w składnikach aktywów jak i

pasywów, np. zakupiono materiały, zapłata nastąpi przelewem

4) Powodujące zmiany w aktywach i pasywach oraz spadek sumy bilansowej, np. spłacono z

rachunku bankowego kredyt.

Konto jest to urządzenie księgowe przeznaczone do ewidencji w ujęciu wartościowym, a czasami

ilościowym zmian zachodzących w składnikach aktywów lub pasywów oraz w elementach wpływających

na wynik finansowy. Konto dostarcza informacji o:

- stanie początkowym przedmiotu ewidencji

- bieżących zmianach przedmiotu ewidencji na skutek dokonywanych zmian w operacjach

gospodarczych

- stanie końcowym przedmiotu ewidencji

Każde konto zwiera:

- nazwę konta, określającą przedmiot jego ewidencji

- symbol cyfrowy, wynikający z lokalizacji konta w wykazie kont

- dwie strony konta; strona lewa – „Winien” (w skrócie „Wn”) lub „Debet” (w skrócie „Dt”),

strona prawa –„ Ma” lub „Credit” (w skrócie „Ct”)

- dwa obroty oznaczone znakami (Wn lub Ma) odpowiednich stron konta

- saldo konta

- stosuje się przekrój teowy konta w kształcie litery T.

Księgowanie operacji gospodarczych na danym koncie polega na zapisywaniu kwoty operacji gospodarczej

po odpowiedniej stronie konta.

Zapisywanie operacji gospodarczych i ich sum po lewej stronie konta to:

1) zapisywanie po stronie „Debet” („Winien”) konta

2) debetowanie konta

3) zapisywanie w ciężar konta

4) obciążanie konta

Zapisywanie operacji gospodarczych i ich sum po prawej stronie konta to:

1) zapisywanie po stronie „Credit” („Ma”) konta

2) kredytowanie konta

3) zapisywanie na dobro konta

4) uznawanie konta

91

Ogólna suma kwot zaksięgowanych po danej stronie konta nazywa się obrotem konta.Ponieważ konto ma

dwie strony, więc występują obroty:

debetowe – suma strony lewej (Winien);

kredytowe – suma prawej strony konta (Credit)

Saldo konta to różnica między obrotami strony Dt a obrotami strony Ct lub obrotami strony Ct a obrotami

strony Dt konta. Saldo może być debetowe, jeżeli obrót debetowy jest większy od kredytowego, lub

kredytowe, jeżeli obrót kredytowy jest wyższy od obrotu debetowego. Saldo przybiera zatem nazwę

większego obrotu konta. Jeśli obie strony są sobie równe, to konto nie ma salda.

Funkcjonowanie konta polega na:

1)nadaniu nazwy

2)oznaczeniu konta symbolem

3)wpisaniu stanu początkowego z bilansu otwarcia nazywa się to wówczas saldem początkowym

4)zaksięgowaniu, czyli wpisaniu pierwszej operacji po odpowiedniej stronie konta

Do pierwszej operacji dodaje się wszystkie kwoty zwiększające saldo początkowe, a odejmuje wszystkie

zmniejszające saldo początkowe.

Przy zamykaniu konta saldo debetowe wpisuje się po na stronę Ct konta, a saldo kredytowe na stronę Dt.

Zapisuje się to w celu sprawdzenia poprawności obliczenia salda i nazywa się to bilansowaniem konta. Po

wpisaniu salda i podsumowaniu, konto podkreśla się podwójną linią, co oznacza formalne zamknięcie

konta.

Zapis księgowy powinien zawierać:

1) datę zapisu, czyli datę dokonania operacji gospodarczej

2) rodzaj i numer dokumentu stanowiącego podstawę księgowania

3) kwotę operacji gospodarczej zaksięgowanej na koncie

Księgowanie nie może naruszać równowagi bilansowej i dlatego stosuje się metodę podwójnego zapisu:

1) na co najmniej dwóch kontach, czyli podwójny zapis

2) po przeciwnych stronach konta, czyli dwustronny zapis

3) w tej samej kwocie, czyli jednakowy zapis

Konsekwencją stosowania zasady podwójnego zapisu jest ścisłe powiązanie kont poprzez operacje

gospodarcze. Postępowanie to określa się korespondencją kont.Zapis na kontach może być zapisem:

1) prostym

2) złożonym

Grupowanie kosztów następuje w układach:

1) Rodzajowym

2) Funkcjonalnym

3) Kalkulacyjnym

4) Przedmiotowym (według nośników kosztów)

5) Według miejsca powstania kosztów

92

6) Według ośrodków odpowiedzialności

W układzie rodzajowym grupowane są koszty proste jednorodne nie dające się podzielić na inne

elementy. Są to:

- amortyzacja

- zużycie materiałów i energii

- wynagrodzenia

- ubezpieczenia społeczne i inne narzuty na wynagrodzenia

- usługi obce

- świadczenia na rzecz pracowników

- podatki i opłaty

- pozostałe koszty

W jednostkach gospodarczych prowadzących różnorodną działalność gospodarczą koszty według rodzaju

działalności dzielą się na:

1) Koszty działalności podstawowej

- produkcyjną

- handlową

- usługową

2) Koszty działalności pomocniczej

3) Koszty zarządu

Działalność pomocnicza wspomaga działalność podstawową wykonywaną przez własny zakład

transportowy. Działalność podstawowa i pomocnicza stanowią działalność operacyjną.

Koszty w obrębie rodzajowej działalności mogą być także grupowane według fazy (funkcji) działalności:

W jednostkach wytwórczych są to:

- koszty zapotrzebowania (zakupu)

- koszty produkcji

- koszty sprzedaży

- koszty ogólne zarządu

W jednostkach handlowych:

- koszty zakupu

- koszty magazynowania

- koszty sprzedaży

- koszty zarządu (ogólne)

93

23. Pojęcie, ewidencja i wycena aktywów trwałych, aktywów obrotowych i pasywów

Jednostka gospodarcza, która ma na celu wykonywanie pewnych zadań musi dysponować środkami

gospodarczymi oraz musi posiadać źródła finansowania tych środków. Środki gospodarcze jednostki to jej

majątek lub aktywa. Natomiast źródła finansowania majątku to jej pasywa.

Reguła równowagi bilansowej mówi, że aktywa = pasywa.

O zaliczeniu poszczególnych składników majątku do majątku obrotowego lub majątku trwałego decyduje:

- rodzaj,

- wartość,

- okres użytkowania,

- funkcje, jakie spełnia składnik majątku w danej jednostce.

I. MAJĄTEK TRWAŁY

Majątek trwały cechuje:

- Długotrwały okres użytkowania, bądź wyłączenia z obrotu

- Stosunkowo wysoka wartość

1) Rzeczowy majątek trwały:

a) Środki trwałe to kompletne i zdatne do użytkowania w momencie przyjęcia środki rzeczowe, których

przewidywany okres użytkowania przekracza 1 rok, stanowią one własność lub współwłasność jednostki

gospodarczej oraz są użytkowane na podstawie umowy najmu lub dzierżawy bądź innej o podobnym

charakterze. Pełnią one rolę środków pracy zużywając się stopniowo oraz zachowując przy tym swoją

postać naturalną.

Wyróżniamy 8 grup środków trwałych:

Grupa 0 – grunty i melioracje szczegółowe,

Grupa 1 – budynki,

Grupa 3 – budowle,

Grupa 4 – maszyny, urządzenia i aparaty ogólnego zastosowania,

Grupa 5 – maszyny, urządzenia i aparaty specjalnego zastosowania,

Grupa 6 – urządzenia techniczne,

Grupa 7 – środki transportu,

Grupa 8 – narzędzia, przyrządy, ruchomości.

b) Inwestycje rozpoczęte to ogół poniesionych nakładów pieniężnych (kosztów), które pozostają w

bezpośrednim związku z nie zakończoną jeszcze budową, montażem lub przekazaniem do używania

nowego lub ulepszonego środka trwałego. Do kosztów inwestycji zaliczamy:

- Koszty nabycia gruntów oraz innych składników majątku trwałego, a także koszty związanych z tym prac

budowlano-rozwojowych

- Koszty dokumentacji projektowo-kosztorysowych

- Koszty nadzoru inwestycyjnego

94

- Koszty założenia pierwszej zieleni

- Koszty przesiedlenia ludzi z terenów przeznaczonych na inwestycje

2) Wartości niematerialne i prawne:

a) Wartość firmy – różnica jaka powstaje pomiędzy ceną rynkową firmy, a wyższą od niej wartością

księgową ustaloną na koniec roku. Wartość firmy księgowana jest tylko raz w momencie zakupu.

b) Nabyte prawa majątkowe:

- koszty nabycia projektów wynalazczych;

- koszty patentów;

- koszty oprogramowania, w którym przewidywany okres użytkowania jest dłuższy niż 12 miesięcy;

- koszty założenia i późniejszego rozszerzenia spółki akcyjnej, np. koszt pierwszej reklamy, koszty

opracowania statutu;

- koszty zakończonych prac rozwojowych, których efekt jest wykorzystywany do produkcji nowych lub

ulepszania już istniejących produktów.

3) Finansowy majątek trwały:

- udziały w obcych podmiotach gospodarczych, czyli wkłady pieniężne lub rzeczowe wniesione do tych

podmiotów;

- długoterminowe papiery wartościowe;

- udzielone pożyczki długoterminowe;

- lokaty, których termin zapada co najmniej po upływie 1 roku od daty, na którą został sporządzony bilans.

4) Należności długoterminowe to kwoty pieniężne należne od osób trzecich fizycznych bądź prawnych,

których zapłata nastąpi po upływie 1 roku od daty sporządzenia bilansu.

II. MAJĄTEK OBROTOWY to środki gospodarcze, które na skutek procesów gospodarczych znajdują się w

ciągłym ruchu i zmieniają swoją postać.

1) Zapasy to:

a) Materiały:

- materiały podstawowe;

- materiały pomocnicze;

- paliwo;

- części zamienne maszyn i urządzeń;

- opakowania (te opakowania, które zabezpieczają produkty przed zniszczeniem w procesie sprzedaży);

- odpadki.

b) Produkcja nie zakończona;

- produkty w toku (produkty na stanowiskach pracy)

- półfabrykaty (przeszły już pewien etap produkcji, mogą być dalej przetwarzane lub odsprzedane)

c) Produkty gotowe to produkty pracy całkowicie zakończone w danym procesie produkcyjnym, które

przeszły przez kontrolę techniczną i przeznaczone są do sprzedaży.

95

d) Towary to wytworzone przez inne jednostki gospodarcze wyroby nabyte w celu dalszej odsprzedaży.

2) Należności i roszczenia

to sumy należne jednostce gospodarczej od osób prawnych lub fizycznych. Powstają one, gdy moment

sprzedaży nie pokrywa się z momentem zapłaty. Najczęściej są to: należności z tytułu sprzedaży, należności z

tytułu dostaw i usług, należności publiczno-prawne (rozrachunki z Urzędem Skarbowym, z ZUS), należności

wewnątrzzakładowe (np. zaliczki na poczet podróży służbowych, z których trzeba się potem rozliczyć).

- Jeżeli kwoty należności nie są akceptowane przez dłużnika nazywamy je roszczeniem.

- Należności dochodzone na drodze sądowej to roszczenia sporne.

3) Papiery wartościowe przeznaczone do obrotu ( krótkoterminowe papiery wartościowe) to papiery

nabyte w celu dalszej odsprzedaży niezależnie od ich rodzaju z terminem wykupu do 1 roku.

4) Środki pieniężne to zasoby gotówkowe występujące w postaci:

a)gotówki, czyli krajowych i zagranicznych znaków pieniężnych znajdujących się w kasie;

b)środków pieniężnych znajdujących się w kasie;

c) środków pieniężnych znajdujących się na rachunku bankowym;

d)innych środków pieniężnych:

- złoto nie monetarne oraz metale szlachetne, jeśli nie są wykorzystane w procesach technologicznych

- czeki, weksle płatne w okresie do 3 miesięcy

Źródła finansowania majątku jednostki gospodarczej nazywamy pasywami finansowymi czyli kapitałami i

funduszami. Kapitały wskazują, kto wyposażył jednostki w odpowiednie środki, i kto ma prawo własności do

dysponowania tymi środkami. Prawo własności jest podstawą podziału kapitałów na:

1) Kapitały własne

2) Kapitały obce

I. Kapitały własne stanowią równowartość składników majątku wniesionych przez założyciela jednostki

gospodarczej oraz równowartość przyrostu składników majątku w wyniku osiągania przez podmiot zysków.

Kapitały własne jednostek:

1) Przedsiębiorstwa państwowe

- fundusz założycielski

- fundusz przedsiębiorstwa

2) Spółdzielnia

- fundusz udziałowy

- fundusz zasobowy

3) Spółka akcyjna

- kapitał akcyjny

- kapitał zapasowy

- kapitał rezerwowy

4) Spółka z o.o.

96

- kapitał udziałowy

- kapitał zapasowy

- kapitał rezerwowy

II. Kapitały obce to równowartość środków gospodarczych, które zostały wniesione przez osoby prawne lub

fizyczne i znajdują się tylko w dyspozycji jednostki gospodarczej. Kapitały obce nazywamy też inaczej

zobowiązaniami lub długami. Na kapitały obce składają się:

- kredyty,

- pożyczki,

- zobowiązania (to kwoty pieniężne, które jednostka gospodarcza zobowiązana jest uregulować wobec osób

prawnych lub fizycznych w terminach późniejszych).

1) Zobowiązania długoterminowe (powyżej 1 roku):

a) długoterminowe pożyczki, obligacje i inne papiery wartościowe

b) długoterminowe kredyty bankowe

c) pozostałe zobowiązania długoterminowe

2) Do zobowiązań krótkoterminowych zaliczamy (czas regulacji krótszy niż 1 rok):

a) pożyczki, obligacje, papiery wartościowe z terminem do 12 miesięcy

b) kredyty bankowe

c) zobowiązania z tytułu dostaw i usług

d) zobowiązania z tytułu podatków, ceł i ubezpieczeń społecznych

e) zobowiązania z tytułu wynagrodzeń

f) zobowiązania wewnątrzzakładowe

g) zaliczki otrzymane na poczet dostaw

h) zobowiązania wekslowe

i) pozostałe zobowiązania krótkoterminowe

Najczęściej przy wycenie stosuje się cenę lub koszt:

1) Historyczny (przeszłościowy) – gdy aktywa i pasywa ujmuje się według ceny lub kosztów

aktualnych w czasie ich nabycia lub wytworzenia

2) Odtworzenia (przyszłościowe) – jeżeli aktywa wykazuje się w kwocie środków pieniężnych, które

należałoby wydatkować na zakup w danym okresie takich samych lub podobnych składników

majątku; są to przewidywane koszty wytworzenia

3) Realizacji – gdy wycenia się aktywa w cenie ich sprzedaży netto w warunkach normalnej sytuacji

na rynku

4) Bieżący (teraźniejszy) – polegający na ujęciu aktywów w wysokości aktualnej wartości przyszłych

wpływów netto ze sprzedaży.

97

Przy wycenie aktywów i pasywów stosuje się następujące kategorie:

1) Cenę nabycia – która obejmuje rzeczywistą ceną zakupu nowego lub używanego składnika majątku

2) Koszty bezpośrednio związane z zakupem, np. koszty transportu, koszty ubezpieczenia, koszty

opłat notarialnych, przesyłek

3) Sumę ceny zakupu i kosztów zakupu obniżone o udzielenie przez dostawcę rabaty, upusty z konta

itp.

Jeżeli nie można ustalić ceny nabycia, np. darowizny to składnik majątku wycenia się według ceny

rynkowej, która obowiązuje w danym regionie lub miejscowości.

Cena zakupu jest ceną należną, czyli płaconą dostawcy za dany składnik majątku bez naliczonego podatku

VAT, jeżeli podlega on zwrotowi lub odliczeniu od należnego.

W przypadku importu cenę zakupu ustala się według dokumentu SAD, doliczając obciążenia cłem i

podatkiem akcyzowym.

Koszt wytworzenia składa się z:

- kosztów bezpośrednich produkcji, czyli materiały bezpośrednie, płace i inne koszty

- uzasadnionej części kosztów pośrednich produkcji przypadającej na okres wytworzenia tego

składnika majątku

Do kosztów wytworzenia nie zalicza się natomiast:

- Kosztów ogólnego zarządu, czyli kosztu działania jednostki jako całości

- Kosztów utrzymania placówek handlowych

- Pozostałych kosztów operacyjnych, np. transportu w piekarni, nie związanych bezpośrednio z

działalnością przedsiębiorstwa

- Kosztów finansowych

- Nieuzasadnionej części kosztów pośrednich produkcji, np. straty materiałów lub braki produktu

Cena sprzedaży netto jest ceną sprzedaży możliwą do uzyskania bez podatku od towarów i usług

pomniejszoną o rabaty z konta, upusty, podatek akcyzowy oraz inne przewidziane koszty związane z

doprowadzeniem składnika do stanu zdatnego do sprzedaży

Aktywa i pasywa wycenia się nie rzadziej niż na dzień bilansowy w sposób następujący:

środki trwałe oraz wartości niematerialne i prawne - według cen nabycia lub kosztów wytworzenia, lub

wartości przeszacowanej (po aktualizacji wyceny środków trwałych), pomniejszonych o odpisy

amortyzacyjne lub umorzeniowe, a także o odpisy z tytułu trwałej utraty wartości,

środki trwałe w budowie - w wysokości ogółu kosztów pozostających w bezpośrednim związku z ich

nabyciem lub wytworzeniem, pomniejszonych o odpisy z tytułu trwałej utraty wartości,

udziały w innych jednostkach oraz inne inwestycje zaliczone do aktywów trwałych - według ceny nabycia

pomniejszonej o odpisy z tytułu trwałej utraty wartości lub według wartości godziwej; wartość w cenie

nabycia można przeszacować do wartości w cenie rynkowej,

inwestycje krótkoterminowe - według ceny (wartości) rynkowej albo według ceny nabycia lub ceny

(wartości) rynkowej, zależnie od tego, która z nich jest niższa,

98

rzeczowe składniki aktywów obrotowych - według cen nabycia lub kosztów wytworzenia nie wyższych od

cen ich sprzedaży netto na dzień bilansowy,

należności i udzielone pożyczki - w kwocie wymaganej zapłaty, z zachowaniem ostrożności,

zobowiązania - w kwocie wymagającej zapłaty, przy czym zobowiązania finansowe, których uregulowanie

zgodnie z umową następuje drogą wydania aktywów finansowych innych niż środki pieniężne lub wymiany

na instrumenty finansowe - według wartości godziwej,

rezerwy - w uzasadnionej, wiarygodnie oszacowanej wartości,

kapitały (fundusze) własne oraz pozostałe aktywa i pasywa - w wartości nominalnej.

99

24. Konta księgowe i ich rodzaje

W zależności od stopnia szczegółowości konta dzielimy na:

1) syntetyczne (główne) w określonym stopniu uogólnienia, funkcjonują zgodnie z zasadą

podwójnego zapisu; służą do ujmowania w zbiorczych zapisach operacji gospodarczych

dotyczących całych grup środków gospodarczych i źródeł ich pochodzenia, np. konto „Materiały”

2) analityczne (pomocnicze) o ustalonym stopniu szczegółowości; służą do szczegółowego

rozwinięcia obrotów i sald danego konta syntetycznego, np. konta „Materiały A”, „Materiały B”;

stosuje się zgodnie z zasadą jednostronnego zapisu powtarzalnego.

Inne rodzaje kont:

1) bilansowe – na koniec okresu przenoszone do bilansu, ich zadaniem jest określenie stanu i zmian

środków gospodarczych i źródeł ich pochodzenia

2) korygujące – są kontem pomocniczym, na koniec okresu wpływa na „+” lub „-” do wielkości salda

konta podstawowego

3) wynikowe (niebilansowe) – wpływają na wynik finansowy i służą do ewidencji operacji

gospodarczych, które odzwierciedlają procesy związane z ponoszeniem strat lub osiąganiem zysku.

Na koniec okresu saldo tego konta przenoszone jest do rachunku zysków i strat

4) rozliczeniowe – konto, które na koniec okresu nie wykazuje salda, czyli Dt = Ct

5) pozabilansowe - nie występują w bilansie, służą do ewidencji tych zjawisk i procesów

gospodarczych, które nie są przedmiotem ewidencji na kontach bilansowych, ewidencja na tych

kontach odbywa się bez zasady podwójnego zapisu, co oznacza, że konto to nie koresponduje z

żadnym innym kontem

Zasady funkcjonowania kont bilansowych:

1) konta bilansowe aktywne – występują tylko w aktywach co oznacza, że służą do ewidencji

składników majątkowych i środków pieniężnych + -

Dt KONTO AKTYWNE Ct

B.O. Stan początkowy Zmniejszenie stanu (-)

(+) Zwiększenie stanu B.Z. Saldo końcowe

2) konta bilansowe pasywne – występują w pasywach bilansu, służą do ewidencji kapitałów,

źródeł pochodzenia środków gospodarczych oraz niektórych kapitałów obcych. Powodują po

stronie Dt zmniejszenie, a po stronie Ct – zwiększenie - +

Dt KONTO PASYWNE Ct

(-) Zmniejszenie stanu B.O. Stan początkowy

100

B.Z. Stan końcowy (+) Zwiększenie stanu

3) Konta bilansowe aktywno – pasywne – mogą wykazywać jednocześnie dwa salda

umieszczone jako składniki aktywów i pasywów. Do tej grupy należą przede wszystkim konta

„Rozrachunków”. Z jednej strony występują w nich należności, a z drugiej – zobowiązania. + Aktywa + Pasywa

Pasywa - Aktywa

Dt KONTO AKTYWNO – PASYWNE Ct

B.O. Saldo początkowe B.O. Saldo początkowe

(należności) (zobowiązania)

(+) obroty debetowe (+) obroty kredytowe

(wzrost należności) (wzrost zobowiązań)

(-) obroty debetowe (-) obroty kredytowe

(zmniejszenie zobowiązań) (zmniejszenie należności)

B.Z. Saldo końcowe kredytowe B.Z. Saldo końcowe debetowe

(zobowiązania) (należności)

Na podstawie sald końcowych poszczególnych kont jest sporządzany bilans na koniec roku. Sporządzenie

bilansu końcowego poprzedzone jest sporządzeniem zestawienia obrotów i sald, czyli tzw. bilansu brutto

(bilans próbny lub surowy).

Zestawienie obrotów i sald obejmuje wykaz wszystkich kont syntetycznych, ich sald początkowych,

obrotów kredytowych i debetowych oraz sald końcowych. Zestawienie obrotów i sald pozwala na wykrycie

błędów, ponieważ strony Wn i Ma bilansu otwarcia obrotów i sald muszą być sobie równe.

Konta wynikowe

służą do ewidencji kosztów, przychodów i wyników finansowych. W odróżnieniu od kont bilansowych,

kont tych nie otwiera się saldami początkowymi. Otwarcie konta wynikowego następuje z chwilą

zaksięgowania na nim pierwszej operacji księgowej.

Koszty wyrażają w miernikach pieniężnych celowe zużycie rzeczowych składników majątku,

wynagrodzenia za pracę nakłady czysto pieniężne w związku z prowadzeniem działalności eksploatacyjnej,

czyli gospodarczej przez jednostkę gospodarczą. Warunkiem uznania pozycji wydatków za koszt jest

celowość zużycia, czyli wystąpienie efektu w postaci wyrobu lub usługi.

Wydatek wyraża rozchód środków pieniężnych z kasy lub rachunku bankowego w związku z zapłatą za

określone dobra i usługi, wywiązanie się z zobowiązań.

Wydatek może występować:

- Równocześnie z powstaniem kosztu, np. wydanie materiałów do zużycia w momencie zakupu

- Przed powstaniem kosztu, np. zakup materiałów, które zostaną zużyte w następnym okresie

- Po powstaniu kosztu, np. w momencie zapłaty za zużyte wcześniej materiały

101

Przychodem ze sprzedaży nazywamy należne lub uzyskane koszty ze sprzedaży majątku.

Wynikiem ze sprzedaży nazywamy różnicę między przychodem ze sprzedaży a kosztem wytworzenia

produktu.

Strata nadzwyczajna (koszt nadzwyczajny) to pieniężny odpowiednik zmniejszenia się środków

gospodarczych lub zwiększenia się zobowiązań przedsiębiorstwa powstająca na skutek zjawisk i zdarzeń

nie dających się z góry przewidzieć, np. zniszczenie materiałów w magazynie na skutek pożaru, powodzi.

Zysk nadzwyczajny (przychód nadzwyczajny) to pieniężny odpowiednik zwiększenia się środków

gospodarczych lub zmniejszenia się zobowiązań przedsiębiorstwa wywołany przyczynami całkowicie lub

częściowo niezależnymi od przedsiębiorstwa, np. ujawniona nadwyżka materiałów w magazynie,

otrzymanie lub należne od innych przedsiębiorstw kary umowne.

Wynik finansowy brutto stanowi różnicę pomiędzy przychodami zwiększonymi o zyski nadzwyczajne a

kosztami nadzwyczajnymi.

Wynik finansowy netto to wynik finansowy brutto pomniejszony o obowiązkowe odpisy z wyniku

finansowego.

Poprawianie błędów księgowych

- Przyczyny powstawania błędów księgowych:

- Dokonywanie księgowania w niewłaściwy sposób, np. inna kwota, nieodpowiednie konto,

naruszenie zasady podwójnego zapisu

- Dwukrotne ujęcie tej samej operacji

- Pominięcie operacji gospodarczej w księgach rachunkowych

- Opóźnienie zapisu księgowego

Korekta to poprawianie danych księgowych w momencie księgowania przez skreślenie niewłaściwego

zapisu i zastąpienie go poprawnym. Nie można zamazywać i wycierać. Należy skreślić nieprawidłowy

zapis i poprawiać go na właściwy.Storno to wyróżnienie zapisu korygującego, jest to sposób poprawiania

błędów polegający na usunięciu wpływu mylnego zapisu na końcowe saldo konta, albo jednocześnie na

obroty i na końcowe saldo konta.Wyróżniamy dwa rodzaje storn:

Storno czarne - anulowanie błędnego zapisu jedynie na koncie, na którym zapis wystąpił. Polega na

dokonaniu zapisu korygującego na tych samych kontach, na których dokonano zapisu błędnego, lecz na

stronach przeciwnych i przy wykorzystaniu liczb dodatnich.

Storno czerwone – polega na zastosowaniu zapisu ujemnego, który dokonywany jest identycznie jak zapis

błędny (na tych samych kontach i po tych samych stronach, na których dokonano zapisu błędnego) lecz ze

znakiem przeciwnym, a następnie zaksięgowanie operacji poprawnej.

102

25. Koszt i struktura kapitału

W procesie podejmowania decyzji koszty odgrywają aktywną rolę, często stanowią kryterium wyboru

decyzji. Wynika to z 2 cech kosztów:

- koszty mają cechę pierwotną do przychodów

- koszty mają cechę zwrotną.

Fakt pierwotnego charakteru kosztów podnosi rangę koszów jako elementu decyzyjnego. Przedsiębiorstwo

stale musi rozważać następujące kwestie:

- Czy podjąć działania i jakie?

- Kiedy rozpocząć działania?

- Jaka będzie efektywność tych działań?

- Jaki będzie okres zwrotu poniesionych kosztów?

Ważnym atrybutem kosztów jest ich zwrotny charakter. Aby w przedsiębiorstwie mógł wystąpić zwrot

kosztów, muszą być spełnione 2 warunki:

- przedsiębiorstwo musi sprzedać wyprodukowane wyroby gotowe,

- przychody ze sprzedaży muszą pokrywać poniesione koszty.

Koszty należą do najważniejszych kryteriów wyboru decyzji w przedsiębiorstwie. W procesie

decyzyjnym występują jako samoistny problem decyzyjny lub umożliwiają sformułowanie określonego

problemu decyzyjnego oraz są elementem wspomagającym określone wybory w przedsiębiorstwie.

Każde przedsiębiorstwo posiada aktywa niezbędne do prowadzenia działalności operacyjnej. Aby

sfinansować potrzebne składniki majątku, przedsiębiorstwo musi pozyskać odpowiedni kapitał. Przez

kapitał rozumie się fundusze ( zasoby finansowe) powierzone przedsiębiorstwu przez jego właścicieli i

wierzycieli. Wyróżnia się dwa podstawowe rodzaje kapitału w przedsiębiorstwie:

W warunkach polskich, podstawowe znaczenie w finansowaniu bieżącej działalności ma

samofinansowanie, czyli w praktyce zyski zatrzymane. Zarządzający wiedzą najlepiej o perspektywach

danego przedsięwzięcia i danej firmy. W Polsce wśród źródeł zewnętrznych o obcym charakterze nadal

dominuje kredyt bankowy, choć wzrasta rola leasingu, szczególnie w odniesieniu do małych i średnich

przedsiębiorstw.

Koszt kapitału jest jednym z kluczowych zagadnień w zarządzaniu finansami, ponieważ łączy on w sobie

ocenę efektów długoterminowych decyzji inwestycyjnych i finansowych z zyskami oczekiwanymi przez

dawców kapitału na realizację określonego przedsięwzięcia.

Koszt kapitału jest definiowany na różne sposoby. Poniżej przedstawione są najpowszechniej spotykane

definicje tego pojęcia:

1) Koszt kapitału, w najszerszym ujęciu, jest to relacja dochodu oczekiwanego przez dawców kapitału

z inwestycji w przedsiębiorstwo do wartości zainwestowanego w firmę kapitału.

2) Koszt kapitału jest oczekiwaną stopą zwrotu skorygowaną ryzykiem związanym z realizacją

przedsięwzięć przez przedsiębiorstwo.

3) Koszt kapitału to cena jaką przedsiębiorstwo powinno zapłacić za prawo do dysponowania

określonym kapitałem.

103

4) Koszt kapitału ujmowany jest również jako stopa zwrotu jaką przedsiębiorstwo powinno generować

z inwestycji by utrzymać wartość przedsiębiorstwa na niezmienionym poziomie.

5) Koszt kapitału definiowany jest także jako minimalna stopa rentowności za jaką inwestorzy są

gotowi zainwestować swój kapitał w przedsiębiorstwo

Zastosowanie kosztu kapitału

- wycenę wartości akcji

- analizy opłacalności inwestycji i projektów inwestycyjnych

- wyznaczanie minimalnej stopy zwrotu z działalności operacyjnej i inwestycyjnej

W praktyce najbardziej powszechne jest stosowanie wartości kosztu kapitału jako stopy dyskonta przy

sprowadzaniu przyszłych przepływów pieniężnych do bieżących wartości.

1. Kapitały własne są najbardziej stabilną podstawą finansowania działalności przedsiębiorstwa,

decydującą w istotnej mierze o stopniu utrzymania płynności finansowej. Ich wysokość stanowi dla

wierzycieli informację, do jakiej kwoty firma zdolna jest ponosić konsekwencje finansowe w razie

pojawienia się strat.

Funkcje kapitału własnego :

- GWARANYCJNA przedsiębiorstwo dzięki kapitałom własnym ustanawia zabezpieczenie dla

przyszłych wierzycieli spółki , kapitał własny staje się gwarantem dla kapitału obcego;

- Nie ma możliwości , żeby powstał kapitał obcy, jeśli nie ma kapitału własnego

- ROBOCZA kapitał własny tworzony jest po to, by prowadzić działalność podmiotu gospodarczego

- (główna funkcja kapitału własnego i obcego)

Cechy kapitału własnego:

- Oddawany na najdłuższy okres czasu działalności podmiotu gospodarczego (możliwość zwrotu w

momencie likwidacji firmy)

- Jego dawcy nie muszą żądać udziału w zyskach, gdy firma ma kłopoty finansowe

104

- Nie wymaga zabezpieczenia

- Kieruje się specyficznym prawem decyzyjnym

- Dawcy kapitału własnego jako właściciele mogą podejmować decyzje finansowe w firmie

Podmiot gospodarczy może w określonych warunkach pozyskiwać kapitał obcy.Jako określone warunki mamy

na myśli :

1) niedobór kapitału własnego

2) mimo posiadanego kapitału własnego decydujemy się na kapitał obcy, bo :

a) jest on preferowanym źródłem finansowania systemu podatkowego- (osłona podatkowa odsetki od

pożyczonego kapitału wpisujemy w koszty uzyskiwania przychodów)

b) jest to związane ze sposobem zarządzania w zakresie dywersyfikacji ryzyka działania (braki kapitału

własnego zostaną zaspokojone przez kapitał obcy)

c) istnieje efekt dźwigni finansowej- rentowność wzrasta z powodu udziału kapitałów obcych

VENTURE KAPITAŁ- kapitał wysokiego ryzyka

Kapitał własny wnoszony na ograniczony okres przez inwestorów zewnętrznych dla małych i średnich

przedsiębiorstw, nie notowanych na giełdzie, które dysponują np. innowacyjnym produktem, technologią,

usługą, czymś co nie jest jeszcze sprawdzone przez rynek (produkty high-top’owe, które jeszcze nie zostały

sprawdzone- rodzą duże ryzyko inwestycyjne) W przypadku sukcesu otrzymuje się bardzo wysoką stopę

zwrotu (pozyskiwanie kapitału na etapie pomysłu)

zalety venture kapitału :

- możliwość realizacji przedsięwzięć o dużym ryzyku

- pomoc w zarządzaniu przedsiębiorstwem (choć może być traktowana jako wada)

- poprawa wizerunku/ wiarygodności firmy (banki zaczynają użyczać kredytu)

wady:

- konflikt między właścicielami a zarządzającymi funduszem venture kapitał (strategia długookresowa)

- brak kwestii podatkowych (rozwiązań systemowych), brak ustawodawstwa

- wysoki koszt

2. Kapitały obce wymagają spłaty w ustalonych z wierzycielami terminach, lecz jest możliwe i

powszechnie praktykowane zastępowanie spłaconych zobowiązań nowymi kredytami (refinansowanie

kredytów). Spłacanie zobowiązań w czynnym przedsiębiorstwie łączy się zatem często z zaciąganiem w to

miejsce nowych. W rezultacie kapitały obce mogą w przedsiębiorstwie występować stale, ale w różnej

wysokości i zmieniającej się strukturze.

Cechy kapitału obcego:

- Zawsze mamy wyższe oprocentowanie źródeł finansowania od stopy inflacji

- Oddawany na zróżnicowany okres czasu: średni, długi lub krótki

- Musi być zwrócony w określonym czasie wraz z odsetkami

105

- Dawcy kapitału obcego nie mają prawa podejmować decyzji finansowych w przedsiębiorstwie ( będzie

on żądał zwrotu kapitału+ mimo złej kondycji finansowej firmy)

- Jest oddawany do przedsiębiorstwa na określony czasu (krótko, średnio, długookresowy)

- Zwracany w określonym terminie wraz z odsetkami (okresowość, terminowość spłaty)

- Dawca kapitału obcego nie może przejąć roli właściciela, nie podejmuje decyzji finansowych (np. w

zakresie spłaty zobowiązania), bo gdyby do tego doszło, to byłby właścicielem kapitału własnego

- Dawce kapitału zewnętrznego interesuje taki poziom rentowności, który zagwarantuje zwrot kapitału,

nie jest zainteresowany maksymalizacją zysku przedsiębiorstwa.

- Kapitał obcy: zwrotny lub bezzwrotny

Kredyt bankowy – przekazanie siły nabywczej przez kredytodawcę (bank) dla realizacji określonego celu

przedsiębiorstwa, które zobowiązuje się do zwrotu kredytu w określonym terminie wraz z odsetkami i

innymi kosztami.

Pożyczka (w postaci papierów wartościowych) długo, średnio i krótkoterminowe w postaci obligacji

ograniczona dostępność do źródła finansowania (emitować mogą je podmioty, które posiadają osobowość

prawną), użyczanie środków finansowych w zamian za obligacje z zobowiązaniem wykupu (spłaty) w

określonych terminach.

Kredyt handlowy, kupiecki ( pożyczka handlowa, kupiecka), źródło zależne

- daje możliwość finansowania wówczas gdy chcemy pozyskać pewne dobro, krótko terminowe

źródło finansowania pozabankowego polega na odroczonym terminie płatności za dostarczone

towary i usługi,

- jest jedną z najdroższych form finansowania obcego,

- możliwość skorzystania ze skonta kasowego.

- łatwo dostępne źródło finansowania (choć nie powinno tak być)

- bezpośrednio nie widać ceny (schowana w cenie materiałów, surowców, półfabrykatów itp.)

- wymusza udzielenie odroczonych terminów płatności

Leasing– forma finansowania rzeczowego, umowa 2 lub więcej podmiotów. Przekazanie przez

finansującego dla użytkownika rzeczy korzystającego za ustaloną w umowie opłatę

LEASING OPERACYJNYà nie pytamy o źródło finansowania, tylko o to co jest dla nas korzystniejsze

- przydatny w sytuacji krótkotrwałości i przejściowości popytu

- prowadzi do racjonalizacji kosztów własnych

- prowadzi do poprawy technicznego poziomu parku produkcyjnego

- instrument pokonywania luki technologicznej

- zmniejszenie zapotrzebowania na kapitał własny

LEASING FINANSOWY

- brak natychmiastowego zaangażowania kapitału własnego

- przesunięcie zapotrzebowania z kapitału inwestycyjnego na kapitał obrotowy

106

- poprawa niektórych parametrów gosp. finansowej.(poprawa rentowności i przyspieszenie obiegu

kapitału)

Factoring – to wykup i obsługa należności (źródło zależne, specyficzna forma sprzedaży, skup i sprzedaż

należności) , nie powstaje jeśli nie ma należności

Kształtowanie struktury kapitału to jeden z trzech celów finansów przedsiębiorstwa, oprócz utrzymania

płynności finansowej i rozwoju przedsiębiorstwa. Cele kształtowania struktury kapitału muszą być zgodne

z celami finansów przedsiębiorstwa. Wybrać należy taką strukturę kapitału, która:

- zapewnia zachowanie płynności finansowej przedsiębiorstwa,

- maksymalizuje wartość rynkową przedsiębiorstwa,

- minimalizuje koszty finansowania przedsiębiorstwa,

- maksymalizuje rentowność kapitału własnego.

Z pojęciem struktury finansowania jest związane wykorzystywanie efektów dźwigni operacyjnej i

finansowej. W myśl zasady dźwigni finansowej, dane przedsiębiorstwo korzystając z długu obciążonego

oprocentowaniem odnosi korzyści i maksymalizuje wskaźnik ROE, o ile rentowność operacyjna mierzone

relacją zysku operacyjnego do aktywów jest większa od kosztów oprocentowania.

Korzystanie z kapitału obcego wiąże się z ryzykiem finansowym. Ryzyko to ma swoje źródło właśnie w

wyborze źródeł finansowania. Związane jest ono z zagrożeniem braku pokrycia stałych kosztów

finansowych, do których zalicza się przede wszystkim odsetki od kredytów długookresowych i pożyczek.

Ryzyko powoduje zmienność zysków dla akcjonariuszy danej firmy i możliwość bankructwa danego

przedsiębiorstwa. Koszt kapitału jest jednym z kluczowych zagadnień w zarządzaniu finansami, ponieważ

łączy on w sobie ocenę efektów długoterminowych decyzji inwestycyjnych i finansowych z zyskami

oczekiwanymi przez dawców kapitału na realizację określonego przedsięwzięcia.

Koszt kapitału – rozumiany jako ta cena, którą przedsiębiorstwo musi zapłacić za użyczony kapitał ( dla

przedsiębiorstwa jest to dochód, a dla wierzyciela - koszt)

Kapitał obcy jest preferowanym źródłem finansowania przez tzw. system podatkowy. Odsetki płacone od

kapitału obcego są traktowane jako wydatki przedsiębiorstwa, które stanowią koszty uzyskania

przychodów i w związku z tym zmniejszają podstawę opodatkowania, czyli działa tzw. tarcza podatkowa

(osłona podatkowa).

)1(0 TrKo -×=

Ko - koszt kapitału obcego

ro oprocentowanie długu

(1-T) – osłona podstawowa, gdzie T- stopą podatku dochodowego (stopą podatku zysku)

Koszt kapitału własnego

107

Kapitał własny, mimo że pozyskany od właścicieli przedsiębiorstwa i wypracowany w trakcie prowadzonej

działalności, nie jest kapitałem pozbawionym kosztów związanych z możliwością korzystanie z niego.

Właściciele firmy zainwestowali w nią posiadany kapitał oczekując pewnych korzyści finansowych, w

postaci bądź to dywidend, bądź to wzrostu wartości przedsiębiorstwa. Jeżeli spółka nie spełni oczekiwań

właścicieli i nie zaspokoi ich wymagań finansowych, bądź to poprzez dywidendy bądź to poprzez wzrost

wartości to mogą oni wycofać z przedsiębiorstwa zainwestowany kapitał i ulokować go w inwestycję, która

przyniesie im spodziewane korzyści. Mimo, iż firma nie zawsze ponosi koszty związane z możliwością

korzystania z kapitału własnego, ciężko jest bowiem znaleźć spółkę która regularnie wypłaca dywidendy w

odpowiednio wysokich wartościach, to musi się liczyć z faktem, że taki koszt istnieje. W praktyce oznacza

to konieczność utrzymania odpowiednio wysokiej stopy zwrotu ze swojej działalności by zaspokoić

wymagania dawców kapitału i utrzymać odpowiednio wysokie tempo wzrostu wartości przedsiębiorstwa.

Czynniki determinujące koszt kapitału własnego Wartość kosztu kapitału własnego determinuje kilka

czynników mogących diametralnie wpłynąć na jego wartość. Do kluczowych należy zaliczyć:

- rodzaj kapitału własnego

- sposób pozyskania kapitału własnego

- przyjętą formule obliczeniową

Koszt kapitału obcego jest to koszt związany z pozyskaniem kapitałów od podmiotów nie będących

właścicielami przedsiębiorstwa. Koszt długu, czyli koszt związany z możliwością korzystania z kapitału

obcego, jest to relacja między kosztami pozyskania i korzystania z kapitału do jego ogólnej kwoty.

iD = I + TC

D iD = efektywna stopa oprocentowania kredytu (pożyczki)

I – wartość odsetek od zaciągniętego długu

TC – koszty transakcyjne związane z pozyskaniem kredytu (pożyczki)

D – rzeczywista wartość pozyskanego kapitału obcego

Średnio ważony koszt kapitału WACC wyraża on koszt, jaki firma musi ponieść jeżeli posiada kapitał o danej

strukturze i wielkości , pozyskany na warunkach panujących na rynku kapitałowym w momencie dokonywania

obliczeń.

Jeśli zmieni się struktura kapitału czy też warunki na rynku np. zmieni się stawka podatku dochodowego, to w

takim przypadku koszt musimy znowu oszacować, a następnie analizować, bo nie jest on wrażliwy na zmiany.

Średnio ważony koszt kapitału = sumie iloczynów poszczególnych wag kapitałów i kosztów tych kapitałów

0KWKWKWWACC OUUZWZW ×+×+×=

W - udział poszczególnego rodzaju kapitału w całości kapitału, wagi poszczególnych rodzajów kapitałów

108

Wykorzystanie średniego ważonego kosztu kapitału jest bardzo szerokie i stanowi ważne narzędzie analityczne

w wielu przedsiębiorstwach. WACC jest przede wszystkim używany do:

- dyskontowanych przepływów pieniężnych z inwestycji jakie przedsiębiorstwo planuje

przeprowadzić i stanowi tam jeden z głównych parametrów decyzyjnych

- dyskontowania FCF w procesie wyceny wartości przedsiębiorstwa

- analiz mających na celu ustalenie optymalnej struktury finansowania działalności danego

przedsiębiorstwa celem zwiększenia jego wartości

- wyznaczania minimalnych stóp zwrotu dla przedsięwzięć inwestycyjnych

- wyznaczania ekonomicznej wartości dodanej EVA

109

26. Kapitał obrotowy netto

Kapitał obrotowy brutto rozumiany jest jako aktywa bieżące firmy (nazywane także środkami obrotowymi

bądź też majątkiem obrotowym), które są zaangażowane w bieżącą działalność przedsiębiorstwa. Natomiast

kapitał obrotowy netto (zwany też kapitałem pracującym, z ang. working capital) jest różnicą pomiędzy

aktywami bieżącymi a zobowiązaniami bieżącymi (krótkoterminowymi). Jest to więc kapitał finansujący

określoną część środków obrotowych, mianowicie tę, która nie zostaje pokryta zobowiązaniami bieżącymi, a

więc stanowi nadwyżkę aktywów bieżących nad tymi zobowiązaniami. Ująć to można w formie następującego

zapisu:

Kapitał obrotowy netto = Aktywa bieżące - Zobowiązania bieżące

- Nadwyżka aktywów obrotowych nad zobowiązaniami krótkoterminowymi odgrywa w

przedsiębiorstwie rolę płynnej rezerwy, która nadaje się do zaspokajania potrzeb nieprzewidzianych i jest w

każdej chwili do dyspozycji przedsiębiorstwa.

- W praktyce kapitał obrotowy netto częściej ustalany jest jako różnica między kapitałem stałym (tj.

kapitał własny + zobowiązania długoterminowe) i majątkiem trwałym, a więc uwzględnia się źródła jego

finansowania.

- Zapotrzebowanie na kapitał obrotowy odpowiada tej części bieżących potrzeb firmy, które są związane

z finansowaniem zapasów, należności i innych roszczeń, a które nie znajdują pokrycia w zobowiązaniach

bieżących (bez kredytów krótkoterminowych).

- Wysokość zapotrzebowania na kapitał obrotowy w przedsiębiorstwie może być znacznie zróżnicowana.

Zależy ona od długości cyklu eksploatacyjnego oraz rotacji środków obrotowych uwalniającej płynne środki

zamrożone w zapasach i w należnościach.

- Do regulowania zobowiązań bieżących służą środki płynne, a więc gotówka w kasie i banku oraz

krótkoterminowe papiery wartościowe, które mogą być szybko zamienione na gotówkę. Brak środków na

bieżące regulowanie zobowiązań firmy powoduje powstanie zobowiązań przeterminowanych i prowadzi do

zachwiania płynności finansowej firmy.

POWIĄZANIE STRUKTURY KAPITAŁOWEJ ZE STRUKTURĄ MAJĄTKU

Wg zarządzania reguły finansowania majątku:

a. złota reguła bilansowa

b. złota reguła finansowa (bankowa)

Złota reguła bilansowa jest spełniona , gdy kapitały własne w całości finansują aktywa trwałe (najstabilniejsze

źródło finansowania) Złota reguła finansowa (bankowa) zaczyna łączyć efektywność zarządzania finansami

przedsiębiorstwa, dobrze funkcjonuje na polskim rynku. Spełniona, gdy kapitały stałe finansują aktywa trwałe.

Pozwala na wykorzystywanie efektu dźwigni finansowej, ale kosztem ryzyka finansowego

Kapitał stały = kapitał własny + zobowiązania długoterminowe KAPITAŁ OBROTOWY (PRACUJĄCY) – połączenie kapitałów dla określonego typu zarządzania ,

odzwierciedla wartość majątku, nie majątek.

Kapitał obrotowy brutto - wartość równa wartości aktywów obrotowych

postulaty , które powinny być spełniane w przedsiębiorstwie (stabilność, efektywność)

110

Kapitał obrotowy netto - ta część kapitałów stałych, która finansuje aktywa obrotowe, inaczej mówiąc jest to

różnica wartości aktywów obrotowych i zobowiązań krótkoterminowych wraz z krótkoterminowymi innymi

rozliczeniami między okresowymi bądź też jest to różnica wartości kapitału stałego i aktywów trwałych

Podstawowe pozycje kapitału obrotowego :

1. pozycja dodatnia

2. pozycja zerowa (neutralna)

3. pozycja ujemna

POZYCJA I POZYCJA II POZYCJA III

AKTYWA

TRWAŁE Kapitał stały

AKTYWA

TRWAŁE Kapitał stały

AKTYWA

TRWAŁE

Kapitał stały

Zobowiązania

bieżące AKTYWA

OBROTOWE

AKTYWA

OBROTOWE

Zobowiązania

bieżące

AKTYWA

OBROTOWEZobowiązania

bieżące

Pozycja dodatnia Pozycja zerowa Pozycja ujemna

Dodatnia pozycja kapitału obrotowego oznacza ona, iż kapitały stałe w całości finansują aktywa trwałe, ale

pewna ich część pozostaje na finansowanie aktywów obrotowych

- spełniona jest złota reguła finansowa

- może być spełniona złota reguła bilansowa o ile kapitały własne są równe bądź też wyższe od aktywów

trwałych

Pozycja zerowa (neutralna) kapitały stałe w całości finansują aktywa trwałe, a aktywa obrotowe w całości są

finansowane ze zobowiązań bieżących

- spełniona złota reguła finansowa

- złota reguła bilansowa jest spełniona, gdy kapitały stałe to w całości kapitały własne

Kapitał obrotowy ujemny kapitałów stałych nie wystarcza na finansowanie aktywów trwałych, dlatego po

części są one finansowane przez zobowiązania bieżące, natomiast aktywa obrotowe w całości finansowane są ze

zobowiązań bieżących

- nie jest spełniona ani złota reguła finansowa, ani złota reguła bilansowa

Długość cyklu konwersji zapasów i cyklu konwersji należności określana jest mianem cyklu brutto kapitału

obrotowego. Natomiast cykl netto kapitału obrotowego stanowi różnicę pomiędzy cyklem brutto kapitału

obrotowego a okresem odroczenia płatności zobowiązań (zwanym także cyklem regulacji zobowiązań).

Cykl netto kapitału obrotowego nazywany jest również okresem konwersji gotówki.

OKG, pokazuje ile czasu przeciętnie upływa od momentu poniesienia wydatku na zakup czynników produkcji

do momentu wpływu gotówki z tytułu należności. Jest to zatem wskaźnik o tyle ważny, że dający informację o

tym ile dni firma musi się finansować zanim spłyną pieniądze ze sprzedaży albo ile dni firma może korzystać z

111

gotówki zanim będzie musiała ją przekazać dostawcom. Ogólna formuła obliczeniowa przedstawia się

następująco:

OKG = OUZ + OSN – ORZ OKG – okres konwersji gotówki, OUZ – okres utrzymania zapasów, OSN – okres spływu należności, ORZ – okres

regulowania zobowiązań

Jak widać z powyższego równania OKG składa się z kilku czynników mających wpływ na jego wartość.

Pierwszym z nich jest okres utrzymania zapasów.

Okres utrzymania zapasów

Wskaźnik ten pokazuje ile przeciętnie mija dni od momentu zakupu surowca lub towaru do momentu jego

sprzedaży i wyjścia z magazynu w postaci produktu gotowego. Przedsiębiorstwa będą zatem dążyć do

maksymalnego skrócenia tego okresu. Im, krócej bowiem zapasy przebywają na magazynie tym szybciej firma

jest w stanie odzyskać poprzez sprzedaż gotówkę, jaką wyłożyła na ich zakup. Formuła obliczeniowa

przedstawia się następująco:

OUZ = Zp · O

KZ Zp – przeciętny stan zapasów, O – ilość dni w okresie, KZ – koszty związane z zapasami

Okres spływu należności

Wskaźnik ten pokazuje ile przeciętnie dni mija od momentu sprzedaży do momentu uzyskania gotówki ze

sprzedaży. We współczesnych czasach rzadko zdarza się, że przedsiębiorstwa kupują za gotówkę. Zazwyczaj

każda firma chce odłożenia płatności za dostawy w czasie by miała ona możliwość na tą płatność zarobić.

Sprzedając produkty będziemy zatem w większości przypadków zmuszeni udzielić kredytu kupieckiego naszym

odbiorcom co skutkuje wydaniem im towaru i oczekiwaniem na płatność za ten towar umówioną ilość dni. W

przypadku jednego lub kilku odbiorców płacących terminowo obliczanie OSN byłoby właściwie zbędne,

ponieważ łatwo można ustalić ile dni przeciętnie czekamy na zapłatę należności. W przypadku większej liczby

kontrahentów ustalenie średniego czasu spływu należności jest bardziej skomplikowane. W dodatku może się

zdarzyć, że nie wszyscy nasi klienci będą nam płacić w ustalonym terminie. Stąd też idea obliczania OSN, który

niezależnie od ilości kontrahentów, wartości obrotów realizowanych z odbiorcami oraz terminowości zapłat,

pokazuje jaki jest przeciętny okres spływu należności. Formuła obliczeniowa przedstawia się następująco:

OSN = Np · O

S

Np – przeciętny stan należności, O – ilość dni w okresie, S – wartość sprzedaży

Okres regulowania zobowiązań

112

Wskaźnik pokazuje przeciętną ilość dni po której firma reguluje swoje zobowiązania wobec dostawców

czynników produkcji. Każde przedsiębiorstwo będzie dążyć do tego by jak najpóźniej płacić za swoje

zobowiązania. Stąd też menedżerowie często starają się współpracować z dostawcami nie tyle najtańszymi ile

oferującymi jak najdłuższe terminy płatności. Dzięki temu firma zyskuje czas na przetworzenie czynników

produkcji w produkt, sprzedaż, a czasem nawet uzyskanie gotówki z należności. Formułą obliczeniowa okresu

regulowania zobowiązań przedstawia się następująco:

ORZ = Zp · O

Kz

Zp – przeciętny stan zobowiązań bieżących nieoprocentowanych, O – ilość dni w okresie, Kz – wartość kosztów, które przyczyniły się do powstania zobowiązań

STRATEGIE ZARZĄDZANIA KAPITAŁEM OBROTOWYM :

KONSERWATYWNA – utrzymanie wysokiego poziomu kapitału obrotowego przez co utrzymujemy wysoką

płynność z cechami nadpłynności czego rezultatem jest zmniejszenie rentowności (zyskowności)

AGRESYWNA – ujemny kapitał obrotowy (często zerowy| brak płynności finansowej, lub niedopłynność)

Jeżeli jest to strategia przemyślana (zaplanowana), to powinna prowadzić do zwiększonej zyskowności

UMIARKOWANA – dodatni poziom kapitału obrotowego, dopasowany (skorelowany) do cyklu konwersji

gotówki , określony poprzez zapotrzebowanie na kapitał obrotowy, konsekwencją à utrzymanie płynności

finansowej lub nadpłynności, umiarkowana zyskowność

Strategie te są ściśle skorelowane z zarządzaniem aktywami obrotowymi i źródłami finansowania

Skuteczne zarządzanie kapitałem obrotowym polega na:

- Optymalizacji wielkości i struktury aktywów bieżących z punktu widzenia minimalizacji utrzymania

tych aktywów,

- Odpowiednim ukształtowaniu struktury źródeł jego finansowania, co z kolei prowadzi do

minimalizowania kosztów finansowych,

- Utrzymaniu stałej płynności finansowej,

- Ustanowieniu administracyjnych oraz optymalizacyjnych podstaw zarządzania kapitałem obrotowym w

ramach przyjętych ustaleń.

Długość cyklu kapitału obrotowego uwarunkowana jest przez następujące czynniki:

- długość cyklu konwersji zapasów, czyli przeciętnego okresu potrzebnego na wytworzenie dóbr

finalnych z materiałów wyjściowych i sprzedaży tych dóbr,

- długość cyklu konwersji należności (zwanego również okresem spływu należności), czyli przeciętnego

czasu potrzebnego na zmianę należności na środki pieniężne, tj. na uzyskanie środków pieniężnych ze

sprzedaży,

- długość okresu odroczenia płatności zobowiązań przedsiębiorstwa, czyli przeciętnego okresu między

nabyciem materiałów i siły roboczej, a pieniężną zapłatą za nie.

113

27. Planowanie finansowe i rachunek przepływów pieniężnych

Planowanie finansowe w przedsiębiorstwie jest potrzebne, ponieważ decyzje dotyczące działalności

bieżącej i jego przyszłości muszą być ze sobą powiązane.

1) poszukiwaniu możliwości kierunków inwestowania oraz źródeł finansowania działalności

firmy,

2) przewidywaniu przyszłych konsekwencji finansowych zidentyfikowanych możliwości,

3) wyborze konkretnego wariantu inwestycyjnego i polityki finansowania działalności,

4) wykorzystaniu planu dla porównywaniu rzeczywistej sytuacji finansowej przedsiębiorstwa z

sytuacją planowaną

Głównym celem sporządzania sprawozdania z przepływu środków pieniężnych jest ustalenie zmian,

jakie nastąpiły w stanie środków pieniężnych (gotówka w kasie i na rachunku bankowym, lokaty, czeki i

weksle płatne w ciągu trzech miesięcy od daty ich wystawienia) oraz na ile wynikały one z działalności

operacyjnej, inwestycyjnej i finansowej przedsiębiorstwa. Sprawozdanie takie dostarcza dodatkowych

informacji o sytuacji finansowej przedsiębiorstwa, gdyż uwzględnia rzeczywiste wpływy i wydatki

środków pieniężnych, ustalone zgodnie z zasadą kasową. Informacje takie pomagają zarządowi firmy w

podejmowaniu decyzji finansowych.

Waga tego sprawozdania wynika z kilku faktów:

1) Przedsiębiorstwa upadają nie dlatego, że nie wykazują zysków lecz dlatego, że nie mają

pieniędzy.

2) Przedsiębiorcy prowadzą działalność gospodarczą po to by zarabiać pieniądze, a nie po to by

wykazywać zyski.

3) Zysk netto jest zapisem księgowym, gotówka jest faktem.

Sprawozdanie z przepływu środków pieniężnych sporządza się na podstawie:

- bilansu

- rachunku zysków i strat

- danych ewidencji księgowej

- informacji dodatkowych

Rachunek przepływów pieniężnych składa się z trzech części:

1) rachunku przepływów pieniężnych z działalności operacyjnej

2) rachunku przepływów pieniężnych z działalności inwestycyjnej

3) rachunku przepływów pieniężnych z działalności finansowej

Podział tego sprawozdania na trzy części wynika z jednego prostego powodu. Dzięki odseparowaniu

działalności operacyjnej, inwestycyjnej i finansowej możliwe jest określenie w ramach, której z

powyższych firma generuje gotówkę, a w ramach której gotówkę traci

Działalność operacyjna – jest to podstawowy rodzaj działalności jednostki oraz inne rodzaje działalności,

nie zaliczone do działalności inwestycyjnej i finansowej

Działalność inwestycyjna – jest to nabywanie lub zbywanie składników aktywów trwałych i

krótkoterminowych aktywów finansowych oraz wszystkie z nimi związane pieniężne koszty i korzyści.

114

Działalność finansowa – jest to pozyskiwanie lub utrata źródeł finansowania (w tym również zmiana w

rozmiarach kapitału obcego) oraz wszystkie z nimi związane pieniężne koszty i korzyści.

Metody sporządzania:

1) Metoda bezpośrednia – czerpie bezpośrednio z definicji przepływów pieniężnych i zakłada

ustalanie wydatków i wpływów w ramach działalności operacyjnej.

2) Metoda pośrednia – bazuje na zysku netto, który jest poddawany odpowiednim korektom mającym

na celu ustalenie jego wymiaru pieniężnego w zakresie działalności operacyjnej.

Sprawozdanie z przepływu środków pieniężnych składa się z sześciu części.

Część A Przepływy środków pieniężnych z działalności operacyjnej

Część B Przepływy środków pieniężnych z działalności inwestycyjnej

Część C Przepływy środków pieniężnych z działalności finansowej

Część D Zmiana stanu środków pieniężnych netto

Część E Środki pieniężne na początek roku obrotowego

Część F Środki pieniężne na koniec roku

Źródłami gromadzenia (wpływu) środków są:

1) Zmniejszenie stanu majątku trwałego i majątku obrotowego, czyli zmniejszenie aktywów

2) Zwiększenie zobowiązań oraz kapitałów własnych, czyli zwiększenie pasywów

Kierunkami wydatkowania środków są:

1) Zwiększenie stanu majątku trwałego lub obrotowego, czyli wzrost aktywów

2) Zmniejszenie zobowiązań oraz kapitałów własnych, czyli zmniejszenie pasywów

Biorąc pod uwagę stany bilansowe w jednostce gospodarczej możemy określić następujące zmiany w

bilansie:

1) AKTYWA KIERUNEK W SALDZIE POCZĄTKOWYM CASH FLOW

Saldo końcowe < Saldo początkowe (+) źródło środków

Saldo końcowe > Saldo początkowe (-) zmniejszenie środków

2) PASYWA

Saldo końcowe < Saldo początkowe (-) wydatkowanie środków

Saldo końcowe > Saldo początkowe (+) źródło środków

115

W dobrze funkcjonującym przedsiębiorstwie saldo przepływów gotówki z działalności operacyjnej

powinno być dodatnie. Przyjmuje się, że przedsiębiorstwo, które w długim okresie czasu nie jest w stanie

generować dodatniego salda przepływów gotówki z działalności operacyjnej, jest skazane na upadek.

Najczęściej przyczyną uzyskiwania niedostatecznego salda przepływów z działalności operacyjnej w

długim okresie czasu jest niedostateczna rentowność przedsiębiorstwa. W takiej sytuacji spółka może

jedynie przedłużać wegetację, pokrywając ujemne saldo z przepływów operacyjnych nadwyżkami gotówki

z przepływów inwestycyjnych lub finansowych.

Saldo przepływów gotówki z działalności operacyjnej powinno być na tyle duże, aby mogło pokryć

ujemne saldo przepływów gotówki z działalności inwestycyjnej. Firma musi bowiem odtwarzać swój

majątek trwały. Odnotowywane wysokie wydatki na działalność inwestycyjną cechują przedsiębiorstwa

rozwijające się. W długim okresie potrzeby inwestycyjne musi być finansowana wyłącznie z dodatniego

salda przepływów z działalności operacyjnej. W krótkim terminie potrzeby inwestycyjne, mogą być

sfinalizowane z dodatniego salda przepływów z działalności finansowej.

Saldo przepływów gotówki z działalności finansowej może być zarówno dodatnie jak i ujemne. Jeżeli

przedsiębiorstwo znajduje się na etapie szybkiego rozwoju, musi wykorzystywać nie tylko wewnętrzne

źródła finansowania (w postaci dodatnich przepływów z działalności operacyjnej), ale również źródła

zewnętrzne, co zobrazowane jest dodatnim przepływem z działalności finansowej. Pozyskiwanie środków

pieniężnych z działalności finansowej może odbywa się zarówno drogą powiększania kapitału obcego,

przez zaciąganie kredytów bankowych, pożyczek, emisję obligacji.

Sumę tych trzech strumieni finansowych możemy uznać, jako „zysk netto w ujęciu gotówkowym” z

działalności firmy. Po dodaniu do tej pozycji kwoty środków pieniężnych, jakie firma posiadała na

początku roku obrotowego otrzymamy środki pieniężne firmy na koniec badanego okresu. Dzięki takiemu

ujęciu przepływów gotówkowych, ruch gotówki - i w efekcie jej przyrost lub zmniejszenie w danym

okresie - jest możliwy do stwierdzenia i ma charakter obiektywny.

Podsumowując, przyjmujemy, że miarą przetrwania firmy nie jest wygospodarowany przez nią zysk. W

praktyce okazuje się, że zysk przedstawiony w sprawozdaniu finansowym, tzw. zysk papierowy, nie jest

jedynym warunkiem kontynuowania sprawnej działalności gospodarczej przez spółkę. Równie ważne, a

może nawet ważniejsze, są przepływy zasobów pieniężnych, które określają wypłacalność firmy i jej

płynność.

116

28. Podmioty prawa cywilnego

Podmiot –prawa cywilnego są to osoby fizyczne, osoby prawne oraz jednostki organizacyjne nie

posiadające osobowości prawnej.

OSOBY FIZYCZNE z osobą fizyczną związane są dwa atrybuty: osoba fizyczna ma zdolność prawną lub

zdolność do czynności prawnych.

1) Zdolność prawną posiada każdy człowiek od urodzenia aż do śmierci niezależnie od własnej woli.

Wyjątkowo uznaje się w prawie, że zdolność prawną ma również „nastiturus” (dziecko poczęte) pod

warunkiem, że urodzi się żywy - dotyczy to praw i przyspożeń majątkowych.

2) Zdolność do czynności prawnych – oprócz możliwości bycia biernym podmiotem, który może

otrzymywać przysporzeń majątkowych, praw oznacza również możliwość zaciągania zobowiązań ale

również odpowiedzialność za te sprawy.

- Pełną zdolność do czynności prawnych uzyskuje osoba pełnoletnia lub przez zawarcie małżeństwa.

- Częściową zdolność do czynności prawnych posiada ją osoba która ukończyła lat 13 oraz osoba,

która nie jest w stanie w pełni pokierować swoim postępowaniem i w związku z tym ogranicza się

jej prawa.

- Całkowite ubezwłasnowolnienie, które dokonuje się w stosunku do osoby, która ukończyła lat 13

oraz ze względu na chorobę niedorozwój nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem.

Skutki braku zdolności do czynności prawnej Czynność prawna dokonana przez osobę, która nie ma

zdolności do czynności prawnej czyli osobę poniżej 13 roku życia lub całkowicie ubezwłasnowolnioną –

czynność jest nieważna. Wyjątek stanowią drobne umowy powszechnie zawierane w drobnych bieżących

sprawach z życia codziennego, chyba, że taka umowa wiąże się z rażącym pokrzywdzeniem osoby

niezdolnej do czynności prawnej.

W przypadku ubezwłasnowolnienia częściowego ustanawia się kuratelę. W przypadku podejmowani przez

taką osobę czynności wiążących się z zaciąganiem zobowiązań lub rozporządzania swym prawem,

wymagana jest zgoda przedstawiciela ustawowego którym jest kurator a w przypadku dzieci małoletnich to

są rodzice.

Osoba, która ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych może zawierać bez zgody przedstawiciela

ustawowego umowy należące do powszechnie zawieranych w bieżących sprawach (tak jak osoba

całkowicie ubezwłasnowolniona) ale może dysponować swoim zarobkiem oraz może rozporządzać

swobodnie przedmiotami oddanymi takiej osobie do swobodnego użytku.

OSOBY PRAWNE

Osoby prawne – to skarb państwa i jednostki organizacyjne, którym przepisy prawa przyznają osobowość.

Każda osoba prawna ma odpowiadający jej akt prawny, przedsiębiorstwa państwowe mają osobowość

prawna na podstawie ustawy o przedsiębiorstwach państwowych z 1981 roku, spółki kapitałowe uzyskują

osobowość prawną na podstawie Kodeksu Handlowego (dotyczy to Sp. z o.o. oraz Sp. akcyjnej),

stowarzyszenia mają osobowość prawna na podstawie ustawy o stowarzyszeniach z 1984 roku,

spółdzielnie mają osobowość na podstawie Prawa spółdzielczego.

117

W obrocie gospodarczym osoba prawna działa poprzez swoje organy. Organy, które w danym typie osoby

są wymagane określa ustawa i oparty na niej statut. Siedzibą osoby prawnej jest miejscowość w której ma

siedzibę organ zarządzający chyba, że statut postanawia inaczej. Jeżeli z jakiś powodów osoba prawna nie

ma organów, wówczas są ustanawia dla niej kuratora, który powinien albo powołać organy wymagane

przez statut lub ustawa albo zlikwidować osobę prawną

JEDNOSTKA ORGANIZACYZJA NIE POSIADAJĄCA OSOBOWOŚCI PRAWNEJ

Jednostka organizacyjna nie posiadająca osobowości prawnej – może posiadać pewne atrybuty osobowości

prawnej np. zdolność sądową lub wykonywać czynności prawne związane z rodzajem działalności ale nie

ma pełnej zdolności do czynności prawnej Organizacjami nie posiadającymi zdolności do czynności

prawnych jest spółka jawna i komandytowa.

Prawo cywilne jest uznaną powszechnie i skodyfikowaną gałęzią prawa która wyróżnia się z pośród

innych gałęzi przedmiotem regulacji , który obejmuje społeczne stosunki majątkowe i niemajątkowe z nimi

związane.

- Stosunki majątkowe to wszelkiego rodzaju stosunki które są związane z jakimiś dobrami , z

wartościami np. prawa związane z utworami , z własnością osobistą a więc to co człowiek posiada

co z tym może robić to reguluje prawo cywilne .

- Stosunki niemajątkowe zimni związane dotyczą takich kwestii jak dobra osobiste , jest to kategoria

związana z tym co wiąże się z osobą : nazwisko , imię , zdolności , efekty pracy jednostki ,

tajemnica korespondencji.

Metoda regulacji w prawie cywilnym wyraża się w kształtowaniu sytuacji prawnej podmiotu na zasadzie

równorzędności .

Cechy prawa cywilnego :

1) Liberalizm – prawo to nie ingeruje w cudzą sferę prawa . Na gruncie prawa cywilnego brak

prawnej kompetencji do jednostronnego kształtowania sytuacji prawnej innych podmiotów co

występuje na gruncie prawa publicznego.

2) Autonomiczność – oznacza ,że we wzajemnych stosunkach podmiotu prawa cywilnego decydują

oni . Jeżeli mają oni jakieś problemy nie mogą się dogadać to wówczas rozstrzyga organ trzeci

rozstrzyga sąd na wniosek jednej ze stron.

3) Odszkodowawczość – polega na tym ,że typowym sposobem ochrony interesów , pozycji

podmiotów jest odszkodowanie . W przypadku niewykonania umowy , naruszenia własności

przysługują stronie dla której to było niekorzystne przysługuje odszkodowanie.

4) Skodyfikowanie – przepisy prawa cywilnego składające się na normy tego prawa znajdują się w

akcie prawnym (kodeks cywilny), akt odgrywa szczególna rolę, jego zakres regulacji i technika

obejmuje trzon prawa cywilnego.

Zakres prawa cywilnego W zakres prawa cywilnego wchodzi prawo pracy . Jest to gałąź , która

wyodrębniła się z prawa cywilnego i dzisiaj w istniejącym stanie prawnym w kwestiach nieuregulowanych

118

w prawie pracy stosuje się przepisy prawa cywilnego jak stanowi art. 300 kodeksu pracy „ w kwestiach

nieuregulowanych w kodeksie pracy stosuje się kodeks cywilny”.

W systemie prawa cywilnego jest prawo rodzinne . Prawo rodzinne jest odrębnym aktem prawnym od

kodeksu cywilnego . Często zdarza się ,że przepisy prawa cywilnego bazują na przepisach prawa

rodzinnego.

Również w systemie prawa cywilnego mieści się kodeks handlowy . Prawo handlowe – część prawa

cywilnego , która związana jest z czynnościami handlowymi kupca. Prawo handlowe jest dziedziną

regulującą podmiotowość, funkcjonowanie przedsiębiorstwa.

Systematyka prawa cywilnego, kodeks cywilny według działów – ksiąg:

1) Część ogólna – reguluje ona instytucje wspólne dla całego prawa cywilnego podstawowe pojęcia,

zasady;

2) Prawo rzeczowe – określa szczegółowy sposób zasady korzystania z mienia;

3) Zobowiązania – regulują zasady dot. praw podmiotów prawa cywilnego związane z obrotem

gospodarczym, odpowiada za szkodę i efekty bezpodstawnego wzbogacania;

4) Prawo spadkowe – reguluje zagadnienia związane z nabywaniem praw majątkowych po osobach

zmarłych;

5) Prawo rodzinne – reguluje stosunki wyznaczone przez więzi krwi i prawne (stosunki rodzinne);

6) Własność intelektualna – to wszystko co jest indywidualnym wytworem człowieka – wynalazki,

twórczość naukowa, literacka, artystyczna, przemysłowa, która korzysta z bezwzględnej ochrony

prawa (prawo autorskie, towarowe, lokalowe, ubezpieczeniowe, rolne).

Zasady prawa cywilnego

1) Ochrona i nienaruszalności własności - jest fundamentem prawa cywilnego . Prawo cywilne odnosi

się do sfery majątkowej i jeżeli w sferze majątkowej nie było by przyjęte założenie odnośnie

ochrony tej własności , ochrony tego co posiada człowiek , podmiot gospodarczy to prawo cywilne

byłoby niepotrzebne. Jest zasadą konstytucyjną.

2) Zasada swobody umów – jest uregulowana w konstytucji i kodeksie cywilnym art. 3531 . Na

podstawie konstytucji (w aspekcie ogólnym )i kodeksu cywilnego art. 3531 ( w aspekcie

szczegółowym) strony mogą dowolnie ułożyć swój stosunek prawny byle by nie był on w

sprzeczności z obowiązującym prawem zasadami współżycia społecznego i istniejącymi

zwyczajami. Jest niezbędna w warunkach gospodarki rynkowej.

3) Ochrona dobrej wiary – prawo cywilne ma silne oparcie w normach moralnych , w etyce oznacza to

na gruncie prawa cywilnego , że podmiot tego prawa , który uzyskuje odpłatnie prawo podmiotowe

czy jakieś uprawnienie , jeżeli działał w dobrej wierze to jest przez prawo chroniony.

4) Zasada określająca sposób wykonywania praw podmiotowych – art. 5 kodeksu cywilnego powiada

,że czynność prawna nie może być sprzeczna z zasadami współżycia społecznego i społeczno

gospodarczym przeznaczeniem prawa . Odpowiednikiem art. 5 kodeksu cywilnego w prawie pracy

jest art. 8 , który mówi o nadużyciu prawa.

119

5) Zasada ochrony praw nabytych (zasada nie działania prawa wstecz)- kwestie te reguluje art. 3

kodeksu cywilnego „ prawo nie działa wstecz” a jeżeli działa wstecz to pod pewnymi

uwarunkowaniami w taki sposób aby nie naruszać tych rzeczy które nabyto.

6) Zasada ochrony praw dóbr osobistych – kwestie dóbr osobistych reguluje art. 23 i 24 kodeksu

cywilnego . W prawie cywilnym nie ma jednoznacznej definicji co jest dobrem osobistym. W art.

23 ustawodawca wymienia przykłady : cześć , swoboda sumienia , nazwisko lub pseudonim,

tajemnica korespondencji ,nietykalność mieszkania , twórczość naukowa i racjonalizatorska oraz

wynalazcza , które pozostają pod ochrona prawa cywilnego niezależnie od ochrony na gruncie innej

gałęzi prawa. Zgodnie z kodeksem cywilnym osoba , której naruszono dobra osobiste ma prawo

żądać zaprzestania naruszania , przywrócenia do stanu poprzedniego oraz odszkodowania.

Stosunek cywilno prawny jest regulowany przez przepisy imperatywne prawa cywilnego, charakteryzuje

się tym, że zachodzi między równorzędnymi podmiotami, w ramach którego maja oni określone

uprawnienia i obowiązki a ich realizacja zagwarantowana jest przymusem ze strony Państwa. Zdarzeniem

cywilno prawnym są określone fakty z którymi norma prawna łączy powstanie, zmianę lub ustanie

stosunku cywilno prawnego. Elementy stosunku cywilnoprawnego

- podmiot

- przedmiot

- uprawnienia

- obowiązki

120

29. Umowy cywilne

Czynnością prawną są wszelkie czynności, działania, zachowania osoby fizycznej lub prawnej, które zmierzają

do ustanowienia zmiany lub zniesienia stosunku cywilno prawnego poprzez złożenie oświadczenia woli.

Najważniejsze wśród czynności prawnych są umowy. Umowa to zgodne oświadczenia woli złożone przez

strony.

Najważniejszą rolę w zakresie działalności gospodarczej i obrotu towarowego odgrywają umowy. Umowa jest

czynnością prawną dwustronną, do jej zawarcia konieczne jest złożenie dwóch zgodnych co do treści

oświadczeń woli, które mają na celu wywołanie określonych skutków prawnych ( np. skutkiem prawnym

umowy sprzedaży jest przeniesienie praw własności rzeczy ze sprzedającego na kupującego) Umowa może być

zawarta w dowolnej formie ( ustnej, pisemnej, poprzez środki łączności) chyba, że przepisy kodeksu

cywilnego określają formę pisemną zwykłą lub formę pisemną szczególną czyli aktu notarialnego ( np.

przeniesienie własności nieruchomości). Z zasady „wolności umów" wynika, że strony mogą dowolnie

ukształtować treść umowy, aby była ona zgodna z prawem i zasadami współżycia społecznego.

Sposoby zawarcia umowy:

1) zawarcie umowy w drodze oferty,

2) zawarcie umowy w drodze negocjacji - rokowań,

3) zawarcie umowy w drodze przetargu,

4) zawarcie umowy w drodze aukcji (ustnego przetargu)

5) Najpopularniejszą formą zawarcia umowy jest oferta i jej przyjęcie w drodze rokowań.

Oferta – art. 66 1. Kodeksy Cywilnego „Oświadczenie drugiej stronie woli zawarcia umowy stanowi ofertę,

jeżeli określa istotne postanowienia tej umowy”. Oferta to stanowcze oświadczenie woli (propozycja zawarcia

umowy), które powinno być przedłożone w formie pisemnej, ustnej, telefonicznej bądź elektronicznej. Przyjęcie

oferty oznacza zawarcie umowy natomiast jej przyjęcie z zastrzeżeniem zmiany np. jej części, uważa się za

ofertę nową. Art. 543. Kodeksu Cywilnego „Wystawienie rzeczy w miejscu sprzedaży na widok publiczny z

oznaczeniem ceny uważa się za ofertę sprzedaży”. W przeciwnym razie gdy nie posiadają ceny uważane są one

za wyposażenie sklepu np. pusta lodówka. Nie można uważać za ofertę np. szyldu czy cennika są one jedynie

zachęceniem do współpracy pomiędzy sprzedającym a kupującym dany towar. Jeśli strony prowadzą rozmowy

w sprawie zawarcia umowy, to pozostaje ona najczęściej zawarta – w wyniku dojścia do porozumienia co do

wszystkich jej postanowień bywa, że nie można zawrzeć umowy z powodu przeszkód o charakterze fizycznym

lub prawnym np. brak zezwolenia ze strony organów państwowych. Wówczas strony zawierają umowę

przedwstępną, w której strony zobowiązują się do zawarcia w przyszłości umowy głównej.

Na treść umowy składa się:

1) Treść oświadczenia woli złożonego przez strony

2) Skutki wynikające z ustawy dla danego typu czynności prawnych

3) Skutki wynikające z zasad współżycia społecznego

4) Sutki wynikające z ustalonych zwyczajów

Wyróżniamy zasady swobody umów :

1) Swoboda decyzji o zawarciu kontraktu

121

2) Zasada swobody wyboru kontrahenta

3) Zasada swobody kształtowania treści

4) Zasada swobody wyboru treści

Źródła powodujące ograniczenia swobody umów:

- Przepisy prawa – to może się znaleźć w umowie co nie jest nakazane lub zakazane prawem. Bo jeżeli

prawo nakazuje formę umowy to musi być ona zawarta w tej umowie czyli wprowadza ograniczenia. Są

szczegółowe przepisy prawa, które ograniczają swobodę umów (art. 388 KC mówiący o wyzysku)

- Zasady współżycia społecznego – umowa nie powinna być sprzeczna z normami moralnymi, normami

obyczajowymi. Treść umowy nie może być amoralna.

Klasyfikacja umów Umowy klasyfikuje się pod kątem wskazanie jej istotnych cech i to wykazanie cech

umowy jest podstawą klasyfikacji.

3) Umowy zobowiązania polega na tym, że strona, która jest uprawniona w tej umowie, czyli wierzyciel,

ma prawo żądać określonych zachowań od drugiej strony, czyli dłużnika. Umowa zobowiązania polega

na zobowiązaniu się do działania jest to prawo jednej strony, obowiązek drugiej strony.Umowa

zobowiązania może być :

- dwustronna-

- jednostronna

4) Umowy rozporządzenia polega na przeniesieniu obciążenia z jednej strony umowy na drugą (umowa

przechowania)

Inny podział umów:

1) Odpłatne - związane z korzyścią finansową

2) Nieodpłatne - nie są związane z korzyścią finansową

3) Nazwane- mające nazwę kodeksową

4) Nienazwane

5) Realne – polega na tym, że jej wykonanie polega na wręczeniu rzeczy realnej

6) Losowe – to takie co do których skutki prawne są określone ale zajście tych skutków zależy od

wydarzeń losowych (gry liczbowe). Umowa ubezpieczenia jest również umową losową.

Z punktu widzenia obrotu gospodarczego umowy można podzielić na:

1) umowy przenoszące prawo własności (umowa sprzedaży, pożyczki, dostawy, zamiany)

2) umowy o korzystanie z rzeczy cudzych (leasing, dzierżawa, najem, użytkowanie)

3) umowy o świadczenie usług ( umowa zlecenia, umowa o dzieło, umowa agencyjna, umowa przewozu)

4) inne umowy (umowa rachunku bankowego, umowa kredytowa, umowa ubezpieczeniowa)

Umowa przedwstępna powinna zawierać stwierdzenia co do postanowień przyszłej umowy oraz termin jej

zawarcia. Przy zawieraniu takiej umowy można zastrzec sobie np. zadatek, odstąpienie od umowy w

konkretnych przypadkach itp. Umowy tego typu powinny być potwierdzone m.in. pieczęcią i podpisem

notariusza. Zadatek na rzecz wywiązuje się z umowy to nic innego jak określona suma pieniędzy

zabezpieczająca ważność umowy jest to zaliczka na poczet przyszłego świadczenia.

122

Odstąpienie od umowy Art. 395. 1. Kodeksu Cywilnego „Można zastrzec, że jednej lub obu stronom

przysługiwać będzie w ciągu oznaczonego terminu prawo odstąpienia od umowy. Prawo to wykonywa się przez

oświadczenie złożone drugiej stronie”.

Umowa zamiany. Art. 603 – 604 Kodeksu Cywilnego. „Przez umowę zamiany każda ze stron zobowiązuje się

przenieść na drugą stronę własność rzeczy w zamian za zobowiązanie się do przeniesienia własności innej

rzeczy. Do zamiany stosuje się odpowiednio przepisy sprzedaży”.

Umowa dostawy przez umowę taką dostawca zobowiązuje się do dostarczenia rzeczy oznaczonych co do

gatunku, dostarczenie ich w częściach lub w całości, pojedynczo, a odbiorca zobowiązuje się do odebrania tych

rzeczy i zapłacenia za nie. Umowa powstaje w formie pisemnej.

Umowa o dzieło w tym przypadku sprzedający, wytwórca zobowiązuje się do wykonania konkretnego dzieła, a

zamawiający do zapłaty wynagrodzenia. W umowie takiej chodzi o wykonanie oznaczonego dzieła tzn., rezultat

końcowy usługi np. zamówienie uszycia spodni u krawca, którego obowiązkiem będzie wykonanie dzieła a

zamawiającego zapłata. Wszelkich materiałów do wykonania dzieła dostarcza przeważnie przyjmujący

zamówienie lecz strony mogą umówić się co do tego inaczej. Przyjmujący zlecenie obowiązany jest wykonać

dzieło w terminie oraz odpowiada za powstałe wady, które musi usunąć.

Umowa o roboty budowlane to również umowa o dzieło z tym, że jest umową typu inwestycyjnego. Umowa

taka powinna być stworzona w formie pisemnej a stronami są inwestor i wykonawca, który odpowiada z tytułu

rękojmi za wady obiektu.

Umowa najmu jest to zobowiązanie się wynajmującego do oddania najemcy rzeczy w utrzymanie na czas

określony lub nieokreślony. Najemca ma obowiązek uiszczenia czynszu. Jest to odpłatne korzystanie z cudzej

rzeczy tak ruchomej np. rower, jak i nieruchomej np. budynek. Wynajmujący ma obowiązek oddać rzecz

najemcy w stanie przydatnym do użytkowania zaś najemca uiszcza za to czynsz. Wynajmujący ponosi

odpowiedzialność z tytułu rękojmi za wady rzeczy.

Umowa dzierżawy wydzierżawiający zobowiązuje się oddać dzierżawcy rzecz do używania i pobierania

pożytków przez czas oznaczony lub nieoznaczony, a dzierżawca płaci umówiony czynsz. Różnicą pomiędzy

najemcą a dzierżawcą jest to, że dzierżawca ma prawo oprócz dzierżawy również do pobierania z niego

pożytków.

Umowa użyczenia jest umową, w której użyczający zobowiązuje się bezpłatnie użyczyć biorącemu rzecz na

czas określony lub nieokreślony.

Zlecenie przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do dokonania określonych czynności prawnych dla dającego

zlecenie. Ten typ umów to świadczenie umowy. Zlecenie jest dokonanie określonej czynności prawnej dla

dającego zlecenie. Do obowiązków zleceniodawcy należy zapłata wynagrodzenia. Umowa taka wygasa przez

wykonaniem zlecenia. To umowa o dokonanie czynności bez względu na jej rezultat.

Umowa agencyjna to umowa, w której strona przyjmująca zlecenia (agent) zobowiązuje się w zamian za

wynagrodzenie (prowizję) do stałego pośrednictwa przy zawieraniu umów oznaczonego rodzaju na rzecz

dającego zlecenie lub do zawierania takich umów w jego imieniu. Do zawierania umów agent musi mieć

pełnomocnictwo, które w razie wątpliwości jest domniemywane. Umowa agencyjna jest odpłatna i wzajemna:

123

wynagrodzenie agenta oblicza się najczęściej w formie odsetek od wartości zawartych umów i należy się mu z

chwilą zawarcia przez niego umowy.

Umowa komisu przyjmujący zlecenie (komisant) zobowiązuje się za wynagrodzeniem do kupna lub sprzedaży

rzeczy ruchomych, na rachunku zleceniobiorcy lecz w imieniu własnym. W umowie tej komisant występuje

wobec osób trzecich w imieniu własnym jako strona (kupujący lub sprzedający). Do obowiązków komisanta

należy zawarcie umowy z osobą trzecią na określonych w umowie warunkach. Obowiązkiem komisanta jest

zapłata prowizji czyli wynagrodzenie.

Umowa przewozu zobowiązuje przewoźnika do przewiezienia osób lub rzeczy za wynagrodzeniem.

Umowa ubezpieczenia zakład ubezpieczeń zobowiązuje się spełnić określone świadczenia w razie zaistniałego

objętego umową zdarzenia powodującego szkodę zaś ubezpieczony zobowiązuje się do uiszczenia składki.

Umowa kupna-sprzedaży to zobowiązanie przeniesienia na kupującego własność rzeczy, wydanie mu jej a

kupującego zapłacenie za rzecz i odebranie jej.

Umowa taka powinna być sporządzona w formie pisemnej, musi być w niej zawarte określenie przedmiotu

sprzedaży, cena, podmioty – strony oraz dodatkowe deklaracje np. potwierdzenie świadomości stanu

technicznego przedmiotu. Umowa kupna-sprzedaży powinna być sporządzona w dwóch jednakowo brzmiących

egzemplarzach, po egzemplarzu dla każdej ze stron. Widnieć na niej powinna data jej sporządzenia oraz

podpisy każdej ze stron – „kupującego” i „sprzedającego”. Umowa ta powinna zawierać także dane każdej ze

stron, tj. imię i nazwisko, adres zameldowania, seria i numer dokument tożsamości oraz przez kogo wydany jest

ten dokument. Cenę sprzedaży strony uzgadniają w sposób dowolny.

Umowa kupna-sprzedaży zawiera obowiązki obu stron tzn. sprzedawca zrzeka się własności i roszczeń co do

danej rzeczy oraz przenosi ją i wydaje kupującemu oraz rękojmie za wady fizyczne rzeczy. Kupujący natomiast

ma obowiązek zapłacić za rzecz i odebrać ją w określonym czasie.

Rodzaje umowy sprzedaży:

1) sprzedaż na raty – dotyczy rzeczy ruchomych, kupujący płaci cenę w ratach, natomiast rzecz będąca

przedmiotem umowy jest mu wydana przed całkowitym zapłaceniem ceny i kupujący staje się

właścicielem rzeczy z chwilą wydania mu jej przez sprzedawcę.

2) sprzedaż z zastrzeżeniem – własności rzeczy sprzedanej ma miejsce wówczas, gdy cena lub jej część

będą zapłacone przez kupującego nie w momencie wydania mu rzeczy przez sprzedawcę, lecz w

przyszłości.

3) sprzedaż na próbę – polega na tym, że umowa sprzedaży dochodzi do skutku, jeżeli kupujący w

określonym czasie nie zwróci rzeczy sprzedanej.

4) sprzedaż z prawem odkupu – polega na tym, że w umowie zamieszczamy zastrzeżenie, które pozwoli

sprzedawcy odkupić rzecz od kupującego

5) sprzedaż z prawem pierwokupu – polega na tym, że w sytuacji gdyby jedna ze stron umowy sprzedaży-

kupujący chciał odsprzedać zakupioną rzecz to sprzedawca ma pierwszeństwo przy jej zakupie.

124

30. Prawne aspekty podejmowania działalności gospodarczej w Polsce

Najważniejszy Akt Prawny regulujący prowadzenie działalności gospodarczej w Polsce to ustawa z dnia 2

lipca 2004 r. - o swobodzie działalności gospodarczej. Reguluje ona podejmowanie, wykonywanie i

zakończenie działalności gospodarczej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz zadania organów

administracji publicznej w tym zakresie. Obcokrajowcy z Państw członkowskich Unii Europejskiej i

państw członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) - stron umowy o

Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG) mogą podejmować i wykonywać działalność gospodarczą na

takich samych zasadach jak przedsiębiorcy polscy. Na takich samych zasadach, jak obywatele polscy

podejmować i wykonywać działalność gospodarczą mogą także obywatele państw nie należących do UE

(EOG), którzy:

- otrzymali zezwolenie na osiedlenie się na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej,

- uzyskali zgodę na pobyt tolerowany lub status uchodźcy nadany w Rzeczypospolitej Polskiej,

- korzystają z ochrony czasowej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

- Pozostali obcokrajowcy mają prawo, o ile umowy międzynarodowe nie stanowią inaczej, do

podejmowania i wykonywania działalności gospodarczej jedynie w formie spółek:

• komandytowej,

• komandytowo-akcyjnej,

• z ograniczoną odpowiedzialnością,

• akcyjnej.

Osoby te mają takie prawo do przystępowania do wymienionych wyżej spółek oraz obejmowania bądź

nabywania ich udziałów lub akcji. Ponadto przedsiębiorcy zagraniczni mogą prowadzić działalność

gospodarczą w formie oddziału, a także tworzyć przedstawicielstwa na terenie Polski.

Przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna, której przepisy przyznają

zdolność prawną, prowadząca we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową.

Akty prawne

1) Ustawa z dnia 19 listopada 1999 r., Prawo działalności gospodarczej

2) Ustawa z 2.07.2004 – przepisy wprowadzające ustawę o swobodzie działalności gospodarczej,

3) Ustawa z 15.09.2000, Kodeks spółek handlowych,

4) USTAWA z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym.

5) USTAWA z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej,

6) Ustawa z 13.10.1998 o systemie ubezpieczeń społecznych

7) Ustawa z 15.02.1992 o podatku dochodowym od osób prawnych

8) Ustawa z 26.07.1991 o podatku dochodowym od osób fizycznych

9) Ustawa z 26.06.1974, Kodeks Pracy

10) Ustawa z dn. 20 listopada 1998 o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych

przychodów osiąganych przez osoby fizyczne

11) Ustawa z 23.04.1964, Kodeks Cywilny,

125

12) Ustawa o rachunkowości, VAT i inne

Przedsiębiorca chcący podjąć działalność gospodarczą musi spełnić szereg wymogów określonych

przepisami prawa. Zakres tych wymogów w dużej części jest wynikiem wyboru formy organizacyjno-

prawnej dla prowadzenia działalności gospodarczej oraz ustalenia przedmiotu prowadzonej działalności

gospodarczej

Rejestracja działalności gospodarczej Umowa spółki cywilnej dla swojej własności nie wymaga

zachowania formy pisemnej. Dla celów dowodowych jednak zalecane jest pisemne formułowanie umowy,

co pozwoli w prosty sposób rozstrzygać kwestie sporne.

Wszyscy przedsiębiorcy mają obowiązek stosować odpowiednie regulacje dotyczące nazwy ich

przedsiębiorstw. Przedsiębiorca może posługiwać się również skrótem nazwy. Firmę i jej skrót (nazwę i

nazwę skróconą) ujawnia się we właściwym rejestrze, czyli w ewidencji działalności gospodarczej,

Krajowym Rejestrze Sądowym. Firmy są indywidualnymi oznaczeniami przedsiębiorców, ich nazwami

własnymi, zatem mogą być one tworzone w języku obcym.

Nazwą osoby fizycznej jest jej imię i nazwisko. Nie wyklucza to włączenia do firmy pseudonimu lub

określeń wskazujących na przedmiot działalności przedsiębiorcy, miejsce jej prowadzenia oraz innych

określeń dowolnie obranych.Zmiana nazwy wymaga ujawnienia w rejestrze.

Gdzie rejestrować spółkę

- Osoba fizyczna może zarejestrować swoją działalność indywidualną albo w spółce cywilnej w

ewidencji działalności gospodarczej prowadzonej przez gminę. Może też ją zarejestrować w

Krajowym Rejestrze Sądowym - KRS. Pozostali przedsiębiorcy: spółki prawa handlowego,

fundacje oraz stowarzyszenia prowadzące działalność gospodarczą podlegają obowiązkowej

rejestracji w KRS.

- Do rejestracji niezbędne jest określenie przedmiotu działalności gospodarczej wg PKD (Polskiej

Klasyfikacji Działalności). Warto pomyśleć o tym, że jeżeli możemy wybierać spośród kilku

numerów PKD określających naszą działalność, to odpowiedni dobór numeru PKD pozwalający na

wystawianie faktur z niskim (tzn. 0% i 7%) VAT, stworzy możliwość zwrotu podatku VAT z

Urzędu Skarbowego.

REGON Rejestracja w Urzędzie Statystycznym (w Krajowym Rejestrze Podmiotów Gospodarki

Narodowej) jest bezpłatna i następuje po złożeniu stosownej deklaracji . W wyniku rejestracji firmie

zostanie nadany numer REGON.. Do wniosku dołącza się wypis, wyciąg z rejestru lub zaświadczenie

potwierdzające powstanie podmiotu lub podjecie działalności albo zmianę cech objętych wpisem do

rejestru podmiotów.

Konto bankowe Teoretycznie brak jest w polskim prawodawstwie przepisu, który zobowiązywałby

przedsiębiorcę do posiadania rachunku bankowego. Jednak część rozliczeń może być dokonywana

wyłącznie za jego pośrednictwem

Zgłoszenie w Urzędzie Skarbowym Zgłoszenia dotyczące osób fizycznych - samozatrudnionych oraz

wspólników spółek osobowych - połączone jest z wyborem formy opodatkowania i złożeniem

oświadczenia w tej sprawie. Jest to ważny wybór, gdyż decyzję zmienić można dopiero ze skutkiem od 1

126

stycznia następnego roku. Warto więc zastanowić się nad jego konsekwencjami. Podsumowując, w

urzędzie skarbowym należy uregulować trzy kwestie:

- złożyć wniosek o nadanie lub aktualizację numeru NIP,

- dokonać rejestracji na potrzeby podatku VAT,

- wybrać formę opodatkowania

Rejestracja VAT Przed wykonaniem pierwszej czynności sprzedaży, podatnik winien złożyć w urzędzie

skarbowym wspomniane wcześniej zgłoszenie rejestracyjne VAT-R. Formularz VAT-R/UE składają

jedynie ci podatnicy VAT, którzy będą dokonywać świadczenia usług podatnikom z UE (spoza Polski), czy

też dokonywać będą wewnątrzwspólnotowych nabyć i dostaw. Jego złożenie skutkuje uzyskaniem tzw.

NIP-UE, takim samym, jak „zwykły” NIP, ale z przedrostkiem PL. Podatnik rozpoczynający działalność

może wybrać zwolnienie z VAT. W przypadku, gdy wartość dokonywanej przez niego sprzedaży

przekroczy przewidzianą w ustawie kwotę 10.000 EURO (od 2008 r. - 50.000 zł) zwolnienie traci moc w

momencie przekroczenia tej kwoty. Podatnik może również sam zrezygnować ze zwolnienia. Niektórzy

podatnicy nie mogą skorzystać z w/w zwolnienia.

ZUS ubezpieczenie Każdy przedsiębiorca płaci składki ubezpieczeniowe, jeżeli nie na ubezpieczenia

społeczne, to zawsze na ubezpieczenie zdrowotne. W terminie 7 dni od daty rozpoczęcia działalności

gospodarczej należy dokonać stosownych zgłoszeń w ZUS. W tym celu należy we właściwym ze względu

na miejsce zamieszkania Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych złożyć odpowiednie formularze:

Urząd celny Podatnicy prowadzący działalność gospodarczą w zakresie wyrobów akcyzowych są

obowiązani przed dniem wykonania pierwszej czynności podlegającej opodatkowaniu złożyć zgłoszenie

rejestracyjne w urzędzie celnym oraz aktualizować je w terminie 7 dni od zmiany. Obowiązek ten dotyczy

przedsiębiorców wytwarzających czy handlujących wyrobami akcyzowymi, czyli m.in.

- wyrobami zawierającymi alkohol czy tytoń,

- paliwami, olejami, gazem i innymi produktami ropopochodnymi,

- pojazdami samochodowymi nie zarejestrowanymi w kraju.

Państwowa Inspekcja Pracy Pracodawca rozpoczynający działalność jest obowiązany, w terminie 30 dni

od dnia rozpoczęcia tej działalności, zawiadomić na piśmie właściwego inspektora pracy i właściwego

państwowego inspektora sanitarnego o miejscu, rodzaju i zakresie prowadzonej działalności.

Gmina - podatek od nieruchomości Jeżeli przedsiębiorca jest podatnikiem podatku od nieruchomości w

stosunku do lokalu,i rozpoczyna w nim prowadzenie działalności gospodarczej, to ma obowiązek w

terminie 14 dni od daty jej rozpoczęcia złożyć stosowną informację podatkową dla celów podatku od

nieruchomości do urzędu gminy

GIIF Niektóre rodzaje działalności gospodarczej związane są z obowiązkiem zgłoszenia podjęcia tej

działalności do Generalnego Inspektora Informacji Finansowej. Obowiązek ten obejmuje m.in.:

- podmioty prowadzące działalność w zakresie gier losowych, zakładów wzajemnych i gier na

automatach oraz gier na automatach o niskich wygranych,

127

- notariuszy, adwokatów, radców prawnych, doradców podatkowych, biegłych rewidentów,

prawników zagranicznych działających w Polsce;

- podmioty prowadzące działalność kantorową,

- przedsiębiorców prowadzących: domy aukcyjne,

- przedsiębiorców prowadzących antykwariaty, komisy i lombardy,

- przedsiębiorców prowadzących działalność leasingową lub factoringową,

- przedsiębiorców prowadzących działalność w zakresie: obrotu metalami lub kamieniami

szlachetnymi i półszlachetnymi,

Przedsiębiorcy muszą również spełniać jeszcze szereg innych wymogów określonych przepisami prawa.

- umieszczania w oświadczeniach pisemnych podstawowych danych jego dotyczących ,oznakowania

towarów ,

- wykonywania działalność gospodarczej na zasadach uczciwej konkurencji i poszanowania dobrych

obyczajów oraz słusznych interesów konsumentów ,

- spełniania określonych przepisami prawa warunków wykonywania działalności gospodarczej, w

szczególności dotyczących ochrony przed zagrożeniem życia, zdrowia ludzkiego i moralności

publicznej, a także ochrony środowiska ,

- zapewnienia, aby czynności w ramach działalności gospodarczej, jeżeli przepisy szczególne

nakładają taki obowiązek, były wykonywane bezpośrednio przez osobę legitymującą się

posiadaniem takich uprawnień zawodowych.

Ograniczenie swobody prowadzenia działalności gospodarczej dotyczy jedynie wybranej grupy

przedsiębiorców, a wynika albo bezpośrednio z Ustawy o swobodzie działalności gospodarczej albo z

odrębnych przepisów prawnych. Ze względu na warunki umożliwiające prowadzenie działalności

reglamentowanej w Polsce wyróżnić można cztery podstawowe grupy działalności gospodarczej

podlegających ograniczeniu

1) działalność koncesjonowana,

2) działalność licencjonowana,

3) działalność wymagająca zezwolenia lub zgody,

4) działalność regulowana.

Dodatkowo w niektórych wypadkach prowadzenie działalność gospodarczej zarówno reglamentowanej, jak

i swobodnej uwarunkowane jest obowiązkiem posiadania kwalifikacji zawodowych przez przedsiębiorcę

lub zatrudnionego pracownika.

128

31. Formy prowadzenia działalności gospodarczej

Działalnością gospodarczą jest zarobkowa działalność wytwórcza, budowlana, handlowa, usługowa oraz

poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodowa, wykonywana

w sposób zorganizowany i ciągły. Przedsiębiorcą w rozumieniu ustawy jest osoba fizyczna, osoba prawna

i jednostka organizacyjna nie będąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną –

wykonująca we własnym mieniu działalność gospodarczą. Za przedsiębiorców uznaje się także wspólników

spółki cywilnej w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej.

Każda z form prawnych prowadzenia działalności gospodarczej ma z punktu widzenia przedsiębiorcy

zarówno wady, jak i zalety. Istotnym jest, by przy wyborze

Prowadzenie działalności gospodarczej w formie jednoosobowego przedsiębiorstwa prywatnego osoby

fizycznej jest jednym z najprostszych form prowadzenia działalności gospodarczej w Polsce. Pojęcie osoby

fizycznej zostało bardzo precyzyjnie zdefiniowane w kodeksie cywilnym. Działalność taka jest prowadzona

we własnym imieniu i na własny rachunek. Oznacza to, iż w obrocie gospodarczym podmiot taki występuje

pod nazwiskiem przedsiębiorcy (oraz jego osobistym numerem NIP), a ewentualna nazwa firmy jest tutaj

fakultatywna. Samodzielny przedsiębiorca ponosi pełną odpowiedzialność za ewentualne straty i

zobowiązania oraz jest indywidualnie odpowiedzialny za zgromadzenie kapitału zakładowego. Największą

zaletą tej formy prawnej jest bardzo prosta i tania procedura rejestracyjna, natomiast największą wadą

niczym nieograniczona odpowiedzialność za zobowiązania. Zalety

- prosta i tania procedura rejestracji

- brak określonego prawem minimalnego kapitału zakładowego

- jednoosobowe zarządzanie (elastyczność podejmowania decyzji)

- możliwość wyboru dogodnej formy opodatkowania

- możliwość stosowania uproszczonych form księgowych

- właścicielowi przypada cały zysk opracowanie własne

Wady

Działalność gospodarcza

Indywidualna działalność pod własnym nazwiskiem

Spółka

handlowa cywilna (statut)

osobowa:

-jawna;

-komandytowa;

-komandytowo-akcyjna;

kapitałowa:

-sp.z o.o.

-s.a.

129

- nieograniczona odpowiedzialność całym majątkiem osobistym

- brak możliwości zatrudnienia w firmie rodziny właściciela

Spółka cywilna uregulowana jest w kodeksie cywilnym8. Z dniem 1 stycznia 2001 roku spółka cywilna

utraciła osobowość prawną . Ne jest traktowana jako przedsiębiorstwo, natomiast każdy ze wspólników

spółki cywilnej traktowany jest jako przedsiębiorca. Spółkę tą mogą zawiązać co najmniej dwie osoby

fizyczne lub prawne. Do zawiązania spółki cywilnej wymagana jest pisemna umowa spółki. Spółka ta nie

ma prawa do posługiwania się własną nazwą, jednak rejestracja każdego ze wspólników działalności

gospodarczej pod tą samą nazwą w rzeczywistości daje takie prawo. Spółka posiada własny numer NIP

(podobnie jak REGON), jednak podatnikami podatku dochodowego są poszczególni wspólnicy. Płatnikiem

składek na ubezpieczenia społeczne natomiast może być albo spółka, albo każdy ze wspólników z osobna.

Wspólnicy solidarnie i bez ograniczeń odpowiadają za zobowiązania spółki całym swoim majątkiem

osobistym Zalety

- brak określonego prawem minimalnego kapitału zakładowego

- możliwość wniesienia do spółki aportu rzeczowego

- możliwość wniesienia do spółki jako wkładu własnej pracy

- możliwość wyboru dogodnej formy opodatkowania

- możliwość stosowania uproszczonych form księgowych

Wady

- wspólnicy odpowiadają solidarnie bez ograniczeń za zobowiązania spółki

- odejście wspólnika oznacza rozwiązanie spółki

- brak możliwości zatrudnienia w firmie rodziny wspólników

Spółka jawna uregulowana jest w kodeksie spółek handlowych (art. 22-84).Prowadzi ona przedsiębiorstwo

pod własną nazwą (firmą). Jako spółka osobowa prawa handlowego jest zawiązywana na podstawie

pisemnej umowy spółki pomiędzy co najmniej dwiema osobami fizycznymi lub prawnymi. Spółka jawna

powstaje z chwilą wpisu do rejestru przedsiębiorców, jednak nie jest osobą prawną. Płatnikiem podatku

VAT jest spółka, natomiast płatnikami podatku dochodowego są poszczególni wspólnicy. Każdy wspólnik

odpowiada za zobowiązania spółki bez ograniczeń całym swoim majątkiem solidarnie z pozostałymi

wspólnikami oraz ze spółką Prawo do reprezentowania spółki ma każdy wspólnik. Uogólniając można

przyjąć, iż spółka jawna jest odpowiednikiem spółki cywilnej, jednak stosowanym do przedsięwzięć o

większym rozmiarze. Wartym zauważenia jest fakt, niż koszty zawiązania spółki jawnej są znacznie

większe niż spółki cywilnej. Zalety

- brak określonego prawem minimalnego kapitału zakładowego

- możliwość wniesienia do spółki aportu rzeczowego

- możliwość stosowania uproszczonych form księgowych

130

Wady

- konieczność rejestracji w sądzie gospodarczym

- wspólnicy odpowiadają solidarni i bez ograniczeń za zobowiązania spółki

- trudność odejścia wspólnika ze spółki

Spółka partnerska uregulowana w kodeksie spółek handlowych (art. 86-101) jest spółką osobową,

utworzoną przez partnerów (wspólników) w celu wykonywania więcej niż jednego wolnego zawodu w

spółce prowadzącej przedsiębiorstwo pod własną firmą (art.86, § 1). Partnerami w spółce mogą być osoby

uprawnione do wykonywania następujących zawodów (art. 88): adwokat; aptekarz; architekt; biegły

rewident; broker; broker ubezpieczeniowy; doradca podatkowy; księgowy; lekarz; lekarz stomatolog;

lekarz weterynarz; notariusz; pielęgniarka; położna; radca prawny; rzecznik patentowy; rzeczoznawca

majątkowy; tłumacz przysięgły; oraz - od 15 stycznia 2004 r. - inżynier budownictwa. Umowa spółki

partnerskiej musi być zawarta w formie aktu notarialnego. Spółka powstaje z chwilą rejestracji w sądzie

gospodarczym. Partner nie ponosi odpowiedzialności za zobowiązania spółki powstałe w związku z

wykonywaniem przez pozostałych partnerów wolnego zawodu w spółce (art. 95 §1). Spółka może

dobrowolnie powołać zarząd (art. 97).

Spółka komandytowa uregulowana jest w kodeksie spółek handlowych. W spółce komandytowej

występują dwa rodzaje wspólników: komplementariusz i komandytariusz. Za zobowiązania spółki wobec

wierzycieli odpowiada co najmniej jeden wspólnik (komplementariusz), a odpowiedzialność co najmniej

jednego wspólnika (komandytariusza) jest ograniczona do wysokości sumy komandytowej (tabela 6).

Umowa spółki pomiędzy co najmniej dwoma wspólnikami musi być sporządzona w formie aktu

notarialnego. Spółka powstaje z chwilą wpisu do rejestru przedsiębiorców. Zalety

- brak określonego prawem minimalnego kapitału zakładowego

- możliwość wniesienia do spółki aportu rzeczowego

- odpowiedzialność komandytariusza za zobowiązania spółki jest ograniczona do określonego

limitu Wady

- konieczność rejestracji w sądzie gospodarczym

- komplementariusze odpowiadają solidarnie i bez ograniczeń za zobowiązania spółki

- na przyjęcie nowego wspólnika wymagana jest zgoda wszystkich wspólników

Spółka komandytowo-akcyjna uregulowana jest w kodeksie spółek handlowych W spółce komandytowo-

akcyjnej za zobowiązania spółki odpowiada bez ograniczeń co najmniej jeden wspólnik

(komplementariusz), a co najmniej jeden wspólnik jest akcjonariuszem. Minimalny kapitał zakładowy

wynosi co najmniej 500 000 PLN. Statut spółki musi być zawarty w formie aktu notarialnego. Statutowym

organem spółki jest walne zgromadzenie oraz dobrowolnie rada nadzorcza. Spółka powstaje z chwilą

wpisu do rejestru sądowego.

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością uregulowana jest w kodeksie spółek handlowych (art. 151-

300). Może być zawiązana przez co najmniej jednego wspólnika w każdym celu prawnie dopuszczonym.

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome