Klasa społeczna - Notatki - Socjologia, Notatki'z Socjologia. University of Wroclaw

Klasa społeczna - Notatki - Socjologia, Notatki'z Socjologia. University of Wroclaw

PDF (139.4 KB)
11 strona
736Liczba odwiedzin
Opis
W notatkach omawiane zostają zagadnienia z socjologii: klasa społeczna.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 11
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

Od kiedy istnieje społeczeństwo ludzkie istnieją nierówności

pomiędzy jego członkami. Niektórzy ludzie otrzymują (posiadają)

więcej od innych - więcej pieniędzy, władzy, prestiżu, dłuższe życie

- więcej tego wszystkiego co jest cenne dla każdego człowieka.

Nierówności zwykle prowadzą do podziałów związanych z

zamożnością, władzą, płcią i innymi dobrami czy cechami. Ci którzy

są na szczycie podziałów chcą zachować swoją przewagę nad resztą;

natomiast ci na dole ( z reguły jest to większość) żyją w stanie

frustracji i gniewu, ponieważ chcieliby mieć więcej. Nierówność

rodzi napięcia w społeczeństwie, ale jest jednocześnie źródłem

energii napędzającej ruchy społeczne, zamieszki, rewolucje. Jeżeli

nierówności są bardzo duże i długo się utrzymują, to napięcia i

konflikty mogą zupełnie zdominować życie społeczne, na pewno nie

jest to korzystne dla rozwoju społeczeństwa.

Klasy i warstwy są terminami powszechnie używanymi do

opisu podziałów, zróżnicowań i nierówności społecznych. W

przypadku klasy można wskazać nie mniej niż pięć jej

podstawowych znaczeń , a w przypadku warstwy trzy, przy czym w

obu przypadkach dotyczy to klas i warstw rozumianych przede

wszystkim historycznie, czyli jako kategorii opisu podziałów

nowoczesnych społeczeństw przemysłowych.

Klasa społeczna

Klasa w rozumieniu Karola Marksa.

Klasy są zasadniczymi segmentami struktury społeczeństwa

pojmowanego jako swoista całość. Podstawą podziału na klasy jest

stosunek do własności środków produkcji. Wszelkie podziały

społeczne i związane z nimi konflikty klasowe mogą być do nich

sprowadzone. Klasy nie są kategoriami statystycznymi, ale realnymi

zbiorowościami zdolnymi do wytworzenia poczucia wspólnoty.

Podział na klasy wytworzył się wraz z rozwojem techniki

wytwórczej i podziale pracy oraz prywatnej własności środków

produkcji części wartości wytworzonych dóbr, wytworzonych przez

ludzi zależnych, niewolników, pańszczyźnianych, poddańczych

chłopów, robotników najemnych. Podział na klasy społeczne i walka

klas charakteryzują wszystkie okresy społeczno gospodarcze aż do

czasu przyszłej formacji społeczeństwa bezklasowego i są podstawą

rozwoju gospodarczego. Marksowska definicja klas została

udoskonalona przez Lenina. Według niego klasy to wielkie zbiory

ludzi, różniące się między sobą pod względem zajmowanego miejsca

w historycznie określonym systemie produkcji np. pańszczyźniany,

poddańczy, niewolniczy, kapitalistyczny. Różnice zajmowanego

miejsca w systemie produkcji polegają na tym że owe wielkie zbiory

ludzi różnią się między sobą pod względem stosunku do środków

produkcji, pod względem ich roli w społecznej organizacji pracy, a

w konsekwencji sposobami otrzymywania i rozmiarów tej części

bogactwa społecznego. Klasy to takie grupy ludzi, z których jedna

może sobie przywłaszczyć pracę drugiej dzięki różnicy ich miejsca

w określonym układzie gospodarki społecznej. Klasy społeczne są

zjawiskiem historycznym, a mechanizm zmian struktury klasowej

jest związany w ostatecznej instancji z postępem technicznym i

rozwojem sił wytwórczych, które powodują zmiany w sposobach

produkcji.

Klasa w rozumieniu Maxa Webera

Podział na klasy występuje tylko w jednym z trzech wymiarów

zróżnicowania społecznego, to jest ekonomicznym. Klasa określa

rodzaj szans na rynku. Klasy nie są zbiorowościami wytwarzającymi

poczucie wspólnoty. M. Weber stał na stanowisku realnego istnienia

klas społecznych, związanych z ukształtowaniem się w XIX w. w

krajach europejskich ustroju kapitalistycznego, charakteryzującego

się industrialną produkcją, wolnym rynkiem i gospodarką towarowo-

pieniężną . Klasy społeczne nazywane z jednej strony proletariatem,

robotnikami a z drugiej strony kapitalistami, przedsiębiorcami.

Klasy społeczne to zespoły osób o różnych szansach życiowych

czyli różnych możliwościach otrzymywania towarów i usług na

rynku i co za tym idzie doświadczeń życiowych, które zależą od

wyobrażeń rynkowych. Klasy społeczne to zespoły osób o

wspólnych interesach ekonomicznych, związanych z posiadaniem

dóbr lub zarobkowaniem w warunkach istnienia rynku towarowego i

pieniężnego. Klasy społeczne to kategorie ludności różniące się

sytuacją ekonomiczną na rynku kapitalistycznym, na którym panuje

współzawodnictwo i konkurencja. Różnice w położeniu rynkowym

polegają na sprzedaży przez jednych swej siły roboczej – praca,

stanowią oni klasy zarabiające, w przeciwieństwie do klas

posiadaczy, którzy zbywają swe towary na rynku i są nabywcami

pracy. Klasy są ugrupowaniami ludzi o jednakowym położeniu

rynkowym, które determinuje szanse życiowe poszczególnych klas.

Zarówno posiadacze dóbr i usług, jak i sprzedający swą pracę są

wew. zróżnicowani: pierwsi ze względu na rodzaj produkcji, rodzaje

oferowanych usług na rynek, rodzaj przedsiębiorstw oraz ze względu

na wielkość posiadanych przedsiębiorstw np. robotnicy oferujący

swą pracę pod względem wieku, kwalifikacji, doświadczenia,

rodzaju i stopnia specjalizacji. Cechą decydującą o klasowości jest

to, że rodzaj szans na rynku jest decydującym momentem który

określa wspólne warunki dla losów jednostki. M. Weber uznawał

również istnienie współzawodnictwa, antagonizmów czy nawet walk

klasowych, wojen o ceny, wojen o wysokość płac, wszystkie te

konflikty maja charakter ekonomiczny, dotyczą spraw

gospodarczych. Walka klas odbywa się jedynie w sferze działalności

gospodarczej i w sferze kształtowania się cen i płac. Klasy są

tworzone przez zróżnicowany popyt ludzi na pracę, dochody, dobra

konsumpcyjne i odpowiedni poziom dobrobytu materialnego.

Zdaniem Webera może istnieć wiele różnych klas, a posiadanie

własności jest tylko jedną z podstaw ich tworzenia się ( w

przeciwieństwie do poglądów Marksa). Społeczeństwo nie jest, więc

podzielone wyłącznie na tych co „mają” i na tych co „nie mają”, ale

jest to bardziej złożony i zróżnicowany system klas. Partie stanowią

organizacje władzy, lecz nie zależą bezpośrednio od stosunku

własności i środków produkcji. Członkowie danego społeczeństwa

mogą posiadać władzę, nie dysponując dużą własnością i na odwrót.

Klasa w rozumieniu Williama L. Warnera

Klasa jest jednym z poziomów hierarchicznego układu pozycji

określanych przez wysokość dochodów, szacunek społeczny. Jest

więc tym, co wielu socjologów nazywa warstwą.

Ujęcie współczesne

Rozumienie klasy w perspektywie stratyfikacyjnej.

Klasy w tym ujęciu rozumiane są jako poziomy zróżnicowania

społecznego w płaszczyźnie ekonomicznej. Tak rozumiane klasy są

w gruncie rzeczy rodzajem warstw i jako takie są częścią układu

stratyfikacyjnego społeczeństwa.

Ujęcie teorii stratyfikacji K. Davisa, W. E. Moore:

Każde społeczeństwo aby mogło funkcjonować tzn. realizować swe

zadania, rozwijać się, zaspokajać potrzeby ludności musi być

ustrukturalizowane czyli tworzyć różne rodzaje pozycji i rozdzielać

je między ludzi. Te pozycje muszą być obejmowane przez członków

społeczeństwa i funkcje związane z tymi pozycjami muszą być

wykonywane, dopiero wtedy społeczeństwo żyje, funkcjonuje,

działa. Społeczeństwo aby funkcjonować musi umiejscawiać

jednostki na różnych pozycjach w strukturze społecznej oraz musi te

jednostki motywować do zajmowania tych pozycji na dwóch

poziomach: najpierw we właściwych jednostkach zaszczepiać

pragnienie do zajęcia tych pozycji, a następnie rozbudzać pragnienie

czy aspiracje wypełniania obowiązków związanych z zajmowaną

pozycją. Występuje ważna różnica kto obejmuje daną pozycje, nie

tylko dlatego że jedne pozycje są łatwiejsze i przyjemniejsze, ale

dlatego, że wymagają specjalnego uzdolnienia do nich lub

specjalnego przygotowania. Tak więc społeczeństwo musi

rozporządzać pewnymi rodzajami nagród i sposobami

nierównomiernego rozdziału tych korzyści między pozycje, co staje

się częścią systemu społecznego, staje się stratyfikacją. Korzyści

materialne, jak i niematerialne: prestiż, sława, uznanie, władza są

wbudowane w pozycję. Właśnie one powodują nierówności między

ludźmi w społeczeństwie. Wyróżniamy dwa rodzaje czynników

wpływających na rangę pozycji, a zarazem na istnienie nierówności:

ważność pozycji dla społeczeństwa oraz rozmiar wymagań w

zakresie doświadczenia, kwalifikacji, uzdolnień niezbędnych do

wykonywania obowiązków przypisanych danej pozycji. Pod tym

względem kolejność rang obejmuje cztery najważniejsze i

wymagające szczególnych kwalifikacji dziedziny życia

społeczeństwa: religie, rządzenie, ekonomikę i technikę; cztery

rodzaje pozycji: religijne, polityczne, ekonomiczne, techniczne.

Rozumienie klasy w perspektywie strukturalnej.

Klasy traktowane są jako części społeczeństwa postrzeganego w

pozycji strukturalnie powiązanej całości. Klasa jest kategorią

analityczną, która ma sens jedynie w kontekście teorii klas. Tak

rozumiane klasy tworzą grupy społeczne i mogą być rozważane jako

tworzące skalę nominalną- czyli składa się z dwóch lub więcej

kategorii oznaczonych nazwami wg których klasyfikujemy pewne

przedmioty, jedyną określaną relacją między tymi kategoriami jest

relacja różności.

Warstwa społeczna

Warstwa społeczna to zbiór jednostek o podobnej zazwyczaj sytuacji

gospodarczej i zbliżonym poziomie kultury, którym obowiązek,

tradycja i wszelkiego rodzaju obowiązujące zasady hierarchizacji

społecznej wyznaczają dosyć wyraźnie określone i trwałe

stanowisko nadrzędne, względnie podrzędne, w stosunkach z

przedstawicielami innych warstw.

Warstwa w ujęciu strukturalnym występuje w marksistowskiej

perspektywie poglądu struktury społecznej. Pojawia się w niej

wówczas, kiedy podział na klasy jest niewystarczający dla opisu

struktury danego społeczeństwa. Termin warstwa określany jest jako

część klasy mówi się wtedy o warstwie burżuazji przemysłowej,

finansowej, proletariatu wielkoprzemysłowego, bądź istotne

społeczne kategorie nie dające się zaliczyć do żadnej z klas

wyróżnionej na podstawie stosunku do środków produkcji.

Klasycznym przykładem jest inteligencja, o której mówi się jako o

warstwie, tak samo mówi się o chłopstwie w krajach, w których

podzieleni na klasy chłopi wyodrębniają się jako zbiorowość o

własnej kulturze i poczuciu tożsamości.

W przeciwieństwie do klas, granice warstw są nieostre, a kryteria

niezbyt wyraźne. Wielu socjologów a wśród nich Marks i Weber,

często posługuje się pojęciem warstwy społecznej w jednej z trzech

zasadniczych wersji:

1) Warstwami nazywa się istotne grupy w ramach danej klasy

społecznej, np. wśród członków klasy robotniczej wyodrębnia się

robotników wykwalifikowanych i niewykwalifikowanych, a wśród

klasy chłopskiej wyróżnia się rolników zamożnych i wiejską

biedotę. Kryterium kwalifikacji i bogactwa zostaje wówczas użyte w

celu wyodrębnienia warstw wewnątrzklasowych.

2) Warstwami nazywa się takie segmenty struktury społecznej, które

spełniają niektóre, ale nie wszystkie kryteria klas społecznych.

Najlepszym przykładem takiego użycia pojęcia warstwy społecznej

jest jego zastosowanie do wschodnioeuropejskiej inteligencji.

Tradycyjnie inteligencja wyróżniana jest na podstawie

wykształcenia, rodzaju pracy i sposobu bycia a nie stosunków

własności czy władzy politycznej. Jednakże w wymiarze

kulturowym inteligencja - zwłaszcza w wąskim rozumieniu - jest

grupą społeczną pełniącą istotną rolę w utrwalaniu dominującej

ideologii, a więc posiada pewne cechy klasy. Niekiedy takie

warstwy jak inteligencja - czy urzędnicy państwowi - określa się

mianem „szczególnych klas społecznych”, np. Marks traktował

mieszczaństwo raz jako klasę, a innym razem jako warstwę. Weber

czynił podobnie.

3) Warstwami nazywa się też grupy, których cechy mogą być w

wysokim stopniu niezależne od przynależności do klas

ekonomicznych. Takie zastosowanie pojęcia warstwy społecznej

spotykamy, gdy odnosi się je np. do zhierarchizowanego

uporządkowania grup lub kategorii prestiżowych. Badania nad

prestiżem zawodów, pokazały, iż częstokroć podobne miejsce na

drabinie prestiżu zajmują zawody, których sytuowanie w podziale

pracy wskazuje na odmienny kontekst klasowy, np. w środku

hierarchii prestiżu zawodów znajduje się zarówno rolnik

indywidualny, jak i wiele zawodów robotniczych, chociaż

posiadanie ziemi z jednej strony a praca najemna z drugiej - sytuują

wykonujących te zawody w innych klasach.

Tak, więc w pierwszym przypadku warstwy wyodrębnia się w

ramach danej klasy społecznej, biorąc za kryterium np. kwalifikacje

i bogactwo - (warstwy wewnątrzklasowe). W drugim przypadku

warstwy to segmenty struktury społecznej, spełniające niektóre

kryteria klas społecznych, a więc posiadające pewne cechy klasy. Po

trzecie warstwy to grupy ludzi mających cechy niezależne od

przynależności do warstw ekonomicznych - występujące w analizach

nierówności społecznych. Wg. Webera warstwy społeczne

najogólniej są rozumiane jako: zbiory ludzi znające siebie i

uznawane także przez innych za wyższe społecznie lub niższe ze

względu na zajmowane pozycje społeczne (ang. stratification-

stratyfikacja, od stratum-warstwa, ) - jako pewnego rodzaju układ

pionowy tych warstw, przyjęty dla ich określenia w literaturze. Max

Weber twierdzi (w swoim dziele „Wirtschalft und Gessellschaft”),

że społeczeństwo dzieli się na klasy jak również na stany (Stände),

które zajmują podobne pozycje w społeczeństwie. Podstawą

wyodrębnienia warstw jest ich miejsce, położenie w hierarchicznej

strukturze społeczeństwa - pozycja społeczna. Pozycję społeczną w

jęz. ang. określa się terminem status, dlatego uwarstwienie określa

się często jako podział na grupy ludności o tym samym statusie

społecznym. Wg Webera klasy są uwarunkowane swym czysto

ekonomicznym położeniem, a warstwy społeczne zawierają jawne

komponenty życiowych losów jednostki, związanych z negatywną

lub pozytywną oceną, z określonym prestiżem, jaki mają przyznany

osoby zajmujące dany rodzaj pozycji. Przede wszystkim ze względu

na system wartości, które są uznawane przez członków danego

społeczeństwa, pewne kategorie ludzi zajmujących dany rodzaj

pozycji, cieszą się większym szacunkiem i prestiżem, inne zaś

mniejszym. „Komentując poglądy Maxa Webera, warstwy społeczne

możemy określić jako:

1) zbiory ludzi choćby o amorficznej strukturze, którzy zajmują

pozycje cieszące się określonym poziomem prestiżu - honoru.

2) zbiory ludzi charakteryzujące się specyficznym stylem życia tj.

sposobami, zakresem i formą uczestnictwa w konsumpcji dóbr

materialnych i kulturalnych.

3) zbiory ludzi wyodrębniające się od siebie określanymi dystansami

społecznymi, czyli zakresami styczności, stosunków, w jakie mogą

ze sobą wchodzić, a jakie godzą w prestiż danej warstwy.

Warstwy społeczne są, więc tworami połączonymi pewną więzią

wewnętrzną i poczuciem wspólnej przynależności, mają w luźny

sposób zarysowaną zasadę odrębności, która znajduje wyraz w

przybieraniu postaw wyższości lub niższości we wzajemnych

oddziaływaniach między członkami warstw. U podstaw

uwarstwienia są dwa rodzaje uwarunkowań:

1)uwarunkowania strukturalne (obiektywne) - to czynniki, cechy,

elementy położenia jednostki tj.: wysokość dochodów,

wykształcenie, zawód i stanowisko w zawodzie, które podlegają

ocenie.

2)uwarunkowania świadomościowe (subiektywne) - czyli uznawane

w danym społeczeństwie systemy wartości; ponieważ wyższy czy

niższy prestiż społeczny, który jest przyznawany osobom

zajmującym dany rodzaj pozycji zależy od kryteriów oceniania

danego zawodu, rodzaju kwalifikacji itd., jako godny większego

uznania czy bardziej doniosły od innych zawodów czy rodzaju

kwalifikacji.

Stany społeczne.

Przynależność do tego rodzaju kategorii jest sformalizowana

prawnie, związana z pochodzeniem, ale również z możliwością

nobilitacji czy też nabycia praw miejskich lub możliwością ich

utraty. W średniowieczu ten podział nie był początkowo zbyt

wyraźny. Podział na stany był w znacznym stopniu związany z

podziałami ekonomicznymi, lecz mógł być od nich oderwany (np.

szlachta-gołota nie posiadała ziemi, mimo że należała formalnie do

stanu szlacheckiego). We Francji u schyłku XVIII stulecia

społeczeństwo było podzielone na trzy stany:

-duchowieństwo

-szlachtę

-i tzw. stan trzeci.

Dwa pierwsze były stanami uprzywilejowanymi, nie płaciły

podatków i miały dostęp do najwyższych urzędów i godności. Były

one jednak wewnętrznie zróżnicowane. Np. wyższe godności

duchowne sprawowali wyłącznie duchowni pochodzący

z arystokracji i szlachty, którzy opływali w dostatki. Niżsi

duchowni, wywodzący się zazwyczaj z mieszczaństwa i chłopstwa,

często żyli w niedostatku i biedzie. Ogromne zróżnicowanie

majątkowe występowało także wśród szlachty, w skład której

wchodziła nieliczna, ale bogata i wpływowa arystokracja Spośród 25

milionów mieszkańców ówczesnej Francji do stanów

uprzywilejowanych należało ok. 400tys. ludzi. Reszta tworzyła stan

trzeci, stanowiący blisko 99% społeczeństwa. Był to stan

najbardziej zróżnicowany. Przeważali w nim ludzie niezamożni i

biedni, ale zdarzali się też bardzo bogaci. W mieście - obok wielkiej

burżuazji, a więc bankierów, kupców, przemysłowców,

kamieniczników - do stanu trzeciego należeli także rzemieślnicy,

drobni kupcy, robotnicy i biedota miejska. Na wsi należeli do niego

w większości wolni chłopi. Byli oni najliczniejszą warstwą tego

stanu. Obok bogatego chłopstwa żyła kilkumilionowa rzesza

bezrolnych. Stan trzeci, chociaż wyraźnie przeważający liczebnie w

społeczeństwie i ponoszący dużą część ciężarów na rzecz państwa,

był pozbawiony praw dostępu do władzy. W skład stanu trzeciego

wchodzili też ludzie uprawiający wolne zawody. Byli to prawnicy,

lekarze, dziennikarze, literaci, uczeni i artyści. Razem z wielką

burżuazją tworzyli oni górną warstwę, czyli elitę tego stanu. Stany -

zapowiedź podstawowej koncepcji stanów królestwa można znaleźć

w pracach uczonych z IX i X wieku, którzy podzielili społeczeństwo

na trzy grupy: tych co się modlą, tych co walczą i tych co pracują.

Ten surowy podział skomplikowało w XII w. wyłonienie się

aktywnych grup mieszkańców miast, począwszy od zamożnych

kupców aż do biednych rzemieślników, czeladników i robotników

niewykwalifikowanych. Gdy pojęcie społeczności królestwa nabrało

charakteru politycznego i w rezultacie rozwinęły się instytucje

przedstawicielskie, podział na stany (zazwyczaj trzy) utrzymał się.

Klasycznym przykładem jest parlament angielski. Począwszy od

końca XIII w. stało się zwyczajem powoływanie przedstawicieli

miast i przedstawicieli hrabstw na zgromadzenia ogólne. Te dwie

grupy w końcu w sposób nietypowy dla Europy, zlały się w jedną

całość, tworząc Izbę Gmin, która posiadała ważne uprawnienia,

m.in. nakładanie i ściąganie podatków. Z kolei baronowie i wyższy

kler utworzyli Izbę Lordów: Kościół powoływał zaś niższy kler do

swych instytucji. W innych państwach Europy różne

przedstawicielstwa narodowe - w księstwach niemieckich, w

państwach skandynawskich i słowiańskich (zwłaszcza w Polsce), a

także w Hiszpanii - miały podobny charakter, choć rzadko

zwoływano je regularnie. U schyłku średniowiecza, wraz ze

wzrostem bardziej dynamicznej gospodarki pieniężnej, pojęcie

zamkniętego i odrębnego stanu stawało się coraz bardziej

nieadekwatne wobec rzeczywistości, choć socjalnie zachowało swą

moc obowiązującą aż do czasów nowożytnych, a nawet aż do

rewolucji francuskiej.

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome