Zasoby naturalne - Notatki - Geografia, Notatki'z Geografia
Grzegorz
Grzegorz14 June 2013

Zasoby naturalne - Notatki - Geografia, Notatki'z Geografia

PDF (941.6 KB)
23 strony
571Liczba odwiedzin
Opis
Geografia: notatki z zakresu geografii przedstawiające metody i sposoby waloryzacji zasobów naturalnych.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 23
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI

Wydział Nauk Ekonomicznych i Zarządzania Finanse i Rachunkowość

Problemy parametryzacji i wyceny ekonomicznej zasobów naturalnych.

Metody i sposoby waloryzacji zasobów.

Dawid Kowalski

Szczecin, październik 2007

Aby mówić o problemach parametryzacji i wycenie ekonomicznej zasobów naturalnych, a

także o ich metodach i sposobach waloryzacji, należy najpierw zdefiniować i określić, czymże są

owe zasoby naturalne.

„Zasoby naturalne” to pojęcie bardzo złożone i niejednoznaczne, które najogólniej

można zdefiniować jako ogół zasobów pochodzących z przyrody, z których może korzystać

człowiek. Są to zatem dobra materialne i związane z nimi usługi, będące „składnikami przyrody,

które tworzą środowisko życia człowieka (biotyp) i jednocześnie stanowią czynniki procesów

produkcyjnych. Wyróżnia się wśród nich: substancje (np. minerały, wodę i inne), energię oraz

użytki.

W innych podziałach eksponuje się: l) przestrzeń geograficzną,

2) zasoby mineralne,

3) zasoby wodne,

4) zasoby biotyczne (rośliny i zwierzęta).

Niektóre z nich są niewyczerpywalne (np. położenie geograficzne i przestrzeń), inne są

wyczerpywalne, a wśród tych ostatnich są zasoby odnawialne i nieodnawialne”.1

Zasoby te dzielą się więc na materię żywą, materię nieożywioną, oraz energię:

 materia żywa dostępna jest człowiekowi w postaci świata żywych roślin, zwierząt oraz

pozostałych organizmów (wirusy, bakterie itd.);

 materia nieożywiona, w skład której wchodzą substancje we wszelkich formach materii

(w postaci gazowej, ciekłej lub stałej), a w szczególności powietrze, wody, minerały oraz

substancje pochodzenia roślinnego lub zwierzęcego;

 wszelkie przejawy energii dostępne człowiekowi, a w szczególności energia wód

wynikająca z grawitacji (rzeki, wodospady), wpływu Księżyca (pływy) oraz kondensacji

1 A. Woś, Ekonomika odnawialnych zasobów naturalnych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995, str. 11.

pary wodnej (opady), energia geotermalna, ciepło i światło ze Słońca oraz wewnętrzna

promieniotwórczość Ziemi.

„Inny podział zasobów naturalnych wykorzystywanych w przemyśle:

1) stałe:

a) energia (słoneczna, wiatru, wód płynących, pływów morskich, geotermiczna);

b) powietrze;

2) odnawialne:

a) surowce energetyczne (drewno opałowe, odpady produkcji roślinnej, biogazy);

b) woda;

c) surowce dla przemysłu lekkiego, spożywczego i chemicznego (płody rolne);

d) surowce dla przemysłu drzewnego (drewno);

3) nieodnawialne:

a) surowce mineralne (kopaliny użyteczne);

b) surowce energetyczne (węgiel kamienny węgiel brunatny, torf czy bituminy: ropa

naftowa, gaz ziemny, łupki bitumiczne, wosk ziemny, asfalt);

c) surowce metaliczne:

• rudy metali żelaznych (żelazo, mangan, chrom, nikiel, kobalt, wolfram, wanad,

molibden);

• rudy metali kolorowych (cynk, cyna, miedź, ołów, arsen, rtęć);

• metale szlachetne (złoto, srebro, platynowce);

• rudy metali lekkich (glin, magnez, beryl);

• pierwiastki promieniotwórcze (uran);

d) surowce chemiczne (siarka, sól kamienna, sól potasowa, fosforyty, węgiel kamienny,

ropa naftowa, gaz ziemny, saletry, gips);

e) surowce skalne (piasek, żwir, glina, kaolin, gips, wapień, dolomit, piaskowiec, marmur,

granit, bazalt, porfir, gnejs, sjenit, margle, iły, kaolin, magnezyt, azbest inne skały);

f) kamienie szlachetne i półszlachetne.

Zasoby naturalne przez długi okres czasu uważano za te siły przyrody, które są darmowe i

dostępne ludziom, które nie są rezultatem ludzkiej pracy - są dobrami wolnymi. Owe założenia

ekonomii klasycznej już dawno przestały odpowiadać potrzebom praktyki gospodarczej, gdyż w

wyniku rozwoju cywilizacyjnego i wzrostu produkcji materialnej, ogromna liczba zasobów

naturalnych utraciła charakter dóbr wolnych, praktycznie wszystkie zasoby naturalne stały się

dobrami ekonomicznymi, gdyż - ze względu na ich ograniczoność - muszą być przedmiotem

gospodarowania. Zasobów naturalnych nie można zatem czerpać bez ograniczeń. To prawda, że

część z tych zasobów odnawia się, ale tylko w pewnych granicach. Zbyt intensywne ich

użytkowanie (a zwłaszcza nadmierne zaśmiecanie i degradowanie przez związki toksyczne)

prowadzi do zakłócenia procesu homeostazy, co w konsekwencji sprawia, że zasoby naturalne

tracą zdolność do samoodnawiania się.

Jedną z licznych właściwości zasobów naturalnych jest ich występowanie jako jedności

dobra materialnego i związanej z nim usługi, nazywanej użytecznością zasobów naturalnych. Ich

cechą jest to, że zaspokajają jednocześnie mnóstwo ludzkich potrzeb, przy czym wiele z nich nie

da się określić ilościowo czy wartościowo (pieniężnie).

Zasoby naturalne to dobra zazwyczaj integralne, łączące w sobie różne sposoby i kierunki

użytkowania, jednak racjonalne ich gospodarowanie zawsze wymaga rozważenia korzyści i strat

związanych z ich użyciem.

Każda decyzja wymaga:

a) zdefiniowania tego, co uznajemy za zysk i stratę,

b) wyrażenia owych zysków i strat w tych samych jednostkach (miarach), co umożliwia

porównania i rachunek ekonomiczny,

c) nadania odpowiednich „wag” poszczególnym elementom procesu decyzyjnego.2

Ocena ekonomiczna elementów środowiska jest określeniem lub oszacowaniem ich

wartości za pomocą wielkości liczbowych bezwzględnych (w jednostkach naturalnych lub

wartościowych) lub przynajmniej porównań względnych, wyznaczających hierarchię ważności

poszczególnych składników. Sama wycena ekonomiczna elementów środowiska jest już

kolejnym etapem oceny, polegającym na określeniu lub oszacowaniu ich ceny w wymiarze

pieniężnym.

2 A. Woś, op. cit., str. 74.

Wartości ekonomiczne podzielić możemy na kilka kategorii:

Pieniądz jest jednym z instrumentów służących wycenie środowiska. Za dobra środowiska

płacimy w sposób bezpośredni lub pośredni. Warto w tym miejscu dokonać dywersyfikacji

wartości na:

 wartość ekonomiczną, będącą maksymalną kwotą, jaką jednostki skłonne są zapłacić za

daną poprawę w dostępności pewnej usługi środowiska (przy danym poziomie dochodu);

kwota ta jest odbiciem wzrostu poziomu dobrobytu;

 wartość przyrodniczą, która równa się środowisku przyrodniczemu (lub gatunkom i ich

naturalnym siedliskom), ma przyrodzone prawo do istnienia, niezależnie od tego, czy jest

ono użyteczne dla człowieka;

 ogólną wartość ekonomiczną będącą suma wartości ekonomicznej i przyrodniczej.

Powodów stosowania wyceny zasobów naturalnych jest kilka. Wśród nich wyróżnić można:

 wartościowanie elementów środowiska – jest jedną z podstawowych przesłanek

wprowadzania zasad zrównoważonego rozwoju,

 ekorozwój powinien zapewnić równorzędne traktowanie kapitału, pracy i środowiska

przyrodniczego,

 konieczność jednakowego uwzględniania wszystkich czynników produkcji w rachunku

ekonomicznym,

 konieczność określania wartości środowiska w projektach inwestycyjnych – jej utrata jest

dodatkowym, często zaniedbywanym kosztem inwestycji,

 konieczność określania korzyści płynących z inwestycji proekologicznych – dysponując

ograniczonym budżetem, należy wybrać optymalny sposób jego wykorzystania tak, aby

maksymalizować korzyści dla środowiska,

 szacowanie kosztów zewnętrznych działalności produkcyjnej i konsumpcyjnej – jest

podstawą do nakładania danin ekonomicznych w różnorakiej formie,

 uwarunkowania prawne związane z obowiązkiem wyceny skutków oddziaływania

planowanych inwestycji na środowisko.

Wycena zasobów naturalnych przypomina o tym, że środowisko nie jest dobrem wolnym,

pomimo braku konwencjonalnego rynku jego zasobów i użytków. Pomaga także poprawić

równowagę pomiędzy efektami wymiernymi i niewymiernymi, zmniejsza ryzyko decyzji

arbitralnych. Kolejną funkcją stosowania wyceny jest możliwość uwiarygodnienia wskaźników

rozwoju gospodarczego i wspomóc działania administracyjne.

Wśród metod i technik wyceny ekonomicznej zasobów naturalnych wyróżnić można:

I. bezpośrednie:

1) Analiza Kosztów i Korzyści (AKK),

2) Metoda Minimalizacji Kosztów (MMK)

II. pośrednie:

1) Metoda kosztów podróży,

2) Metody hedoniczne,

3) Metoda kapitału ludzkiego,

4) Metoda deklarowanych preferencji (metoda wyceny warunkowej),

5) Metoda efektów produkcyjnych,

6) Metoda nakładów prewencyjnych i kosztów restytucji,

Wyżej wymienione metody należą do metod uniwersalnych. Niektóre z nich

wykorzystywane są w procesie gospodarowania odnawialnymi zasobami naturalnymi. Dobór

właściwej metody uzależniony jest od celu analizy i dostępności informacji. Przy wyborze

niezwykle istotne jest rozpatrzenie mocnych i słabych, zalet i wad poszczególnych metod w celu

właściwej interpretacji otrzymanych wyników i dla samego wyboru.

Analiza kosztów i korzyści (AKK, zaś z ang. Cost-Benefit Analysis – CBA) jest

procedurą ewaluacji projektu i próbą odpowiedzenia na pytanie, czy poprzez porównanie

spodziewanych korzyści i kosztów warto go realizować. Wynik analizy można przedstawić w

różnej formie, m.in. w postaci wewnętrznej stopy zwrotu, wartości bieżącej netto i proporcji

korzyść/ koszt.

W analizie kosztów i korzyści można wyróżnić trzy najważniejsze fazy:

A. nadanie wszystkim korzyściom i kosztom wartości pieniężnych,

B. porównanie korzyści z kosztami we wszystkich rozważanych projektach,

C. dokonanie wyboru tego projektu, który najlepiej pełni obraną funkcję celu.3

Dużo kontrowersji wzbudza pierwszy składnik tej metody, tj. waloryzacja korzyści i

kosztów, zwłaszcza w odniesieniu do dóbr nie mających zwyczajnego rynku, a zatem i swojej

ceny, toteż z tym związany bywa czasem tak duży problem, że niektórzy ekonomiści podważają

sens używania tej metody i krytykują ją za to, że wtłacza wartości nieekonomiczne w ramy

kalkulacji ekonomicznej. Pojęcie korzyści i kosztu jest pojęciem relatywnym. Każda zmiana

wykorzystania zasobu naturalnego zawiera w sobie element korzyści i kosztu. Jeśli dokonuje się

takiej zmiany, to zawsze w jakimś celu. Przykładowo, wycinanie lasu ma na celu zwiększenie

powierzchni uprawnej. Tereny podmokłe są

3 J. T. Winpenny, Wartość środowiska. Metody wyceny ekonomicznej, Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 1995, str. 70.

drenowane po to, aby otrzymać wyższej klasy ziemię orną. Na terenach dziewiczych są

budowane osiedla mieszkaniowe itd. Tak więc, każdy akt destrukcji zasobu naturalnego jest

kosztem, gdyż oznacza utratę pewnych wartości, ale jednocześnie jest korzyścią, gdyż powoduje

powstanie nowej użyteczności danego zasobu.4

Można stwierdzić, że każda zmiana wykorzystania środowiska naturalnego i

zaangażowania zasobów powoduje powstanie określonych kosztów (C) i korzyści (B). Zależność

pomiędzy tymi zmiennymi a ilością użytych zasobów naturalnych (K) przedstawić można

teoretycznie, jak na rys. 1.

Wynika z niego, że ponosimy najniższe koszty i uzyskujemy najwyższe korzyści przy użyciu Ko zasobów naturalnych. Ten punkt można zatem uznać za optimum.

Podstawową zasadą CBA jest spełnienie następującej nierówności:

NSB = (B – C) > O,

gdzie: NSB oznacza korzyść społeczną netto (net social benefit), B - korzyść, C – koszt.

Jeżeli jednak pewnych kosztów bądź też korzyści nie można wyrazić w pieniądzu (np. utraty

zdrowia ludzkiego), to wówczas wykorzystać możemy poniższe równanie:

NSB = (B – C – H) > 0,

gdzie H oznacza utratę zdrowia przez konkretną liczbę osób. Dzięki temu można stwierdzić, że

CBA nie wymaga bezwzględnie, aby wszystkie składniki rachunku były wyrażone w pieniądzu,

ale jest oczywiste, że im więcej tych składników może uzyskać miarę pieniężną, tym

dokładniejszy jest rachunek i tym pewniejsza może być decyzja.5

Reasumując znaczenie analizy kosztów i korzyści należy zauważyć, że metoda ta ignoruje

niepewność w podejmowaniu decyzji, również w niedostatecznym stopniu uwzględnia

4 A. Woś, op. cit., str. 77. 5 A. Woś, op. cit., str. 78.

Rys. 1. Koszty i korzyści zmiany środowiska

dywersyfikację kosztów i korzyści pomiędzy różne grupy społeczne i regiony. Jej wadą jest także

to, że nadaje wartość tym składnikom, które same w sobie wyceny wartościowej nie posiadają.

Zabieg ten sprawia, że konieczne jest wprowadzenie elementów umowności użycia określonych

cen. Jej zaletą jest na pewno to, iż stosowana jest w sytuacjach, w których osiągane korzyści są

wymierne w sensie ekonomicznym. Jest prosta w użyciu – nie wymaga stosowania wielu

założeń.

Kolejną bezpośrednią sposobem analizy zasobów naturalnych jest metoda minimalizacji

kosztów (MMK, z ang. Cost-Effectiveness Analysis – CEA). Stosowana jest w przypadkach,

gdzie osiągane korzyści są niewymierne w sensie ekonomicznym. Kryterium decyzyjne MMK

pozwala na wybranie takiej opcji, która zapewnia osiągnięcie danego celu przy najniższych

kosztach. Do kosztów można zaliczyć również utracone walory środowiska. W analizowaniu

zasobów naturalnych tą metodą trudność sprawić może zdefiniowanie celów przedsięwzięcia i

określenie sposobów ich osiągnięcia.6

Dokonując analizy środowiska naturalnego posłużyć się można metodami bezpośrednimi

opisanymi powyżej, ale także skorzystać można z metod pośrednich. Oparte są one na podstawie

obserwowalnych, determinowalnych przez rynek cen dóbr i usług rynkowych. Metody te

zakładają istnienie określonego związku pomiędzy popytem na dobro rynkowe a podażą dobra

środowiskowego. Wartość dobra nierynkowego uzyskuje się przez zgromadzenie informacji o

tym, jak zmienia się popyt na dobro rynkowe przy zmianach dostępności dóbr lub usług

środowiska.

Jedną z analiz pośrednich jest metoda kosztów podróży (ang. Travel Cost Method – TCM).

Tak rozumiana analiza wartości środowiska jest cena określona przez czas i poniesione koszty w

celu dotarcia do miejsc atrakcyjnych pod względem przyrodniczym. Są to głównie parki

narodowe, rezerwaty, obszary turystyczne czy działalności rekreacyjnej ( kempingi, żeglarstwo,

pływalnie, obserwacja dzikiej przyrody). Koszty poniesione są utożsamiane z kwotami

poniesionymi w następstwie podróży do miejsca docelowego czy też z kosztami wstępu i pobytu.

Ogromną zaletą tej metody jest jej duża wiarygodność, gdyż metoda kosztów podróży opiera się

na obserwacjach zachowań ludzkich, a nie na poglądach ludzi opisujących hipotetyczne sytuacje.

6 J. T. Winpenny, op. cit., str. 71.

Metody hedoniczne (HP) to szereg metod pośrednich służących wycenie wartości

środowiska, ustalonej pośrednio poprzez określenie wartości dóbr zastępczych, najczęściej

wartości nieruchomości (WN) oraz zróżnicowania zarobków (ZZ).

Metodę WN stosuje się w krajach o rozwiniętych gospodarstwach rynkowych do

szacowania ryzyka powiększonego przez pracowników zatrudnionych w niesprzyjających

warunkach środowiskowych. Metodę ZZ stosuje się także w krajach rozwiniętych do określenia

stopnia degradacji środowiska na skutek zanieczyszczenia wody, powietrza oraz z powodu hałasu

lotniczego na obszarach zasiedlonych.

Mimo ograniczeń w stosowaniu, HP są użyteczne w ocenie i podnoszeniu walorów

estetycznych środowiska w najbliższej okolicy (sąsiedztwie).

Zanieczyszczenie środowiska w oczywisty sposób wpływa na cenę domów i działek.

Przykładowo, badania przeprowadzone w USA wskazują, że ceny nieruchomości maleją średnio

o 0,1% wraz ze wzrostem zapylenia o 1%. Podobnie ceny nieruchomości maleją średnio o 0,6%

wraz ze wzrostem średniego poziomu hałasu o 1 decybel.

Metoda kapitału ludzkiego (ang. Wage Risk Method – WRM) opiera się na założeniu, że

przedmiotem analizy są straty w zarobkach uwarunkowane czynnikami środowiskowymi oraz

związane z nimi koszty leczenia i opieki zdrowotnej. Metodę tę można stosować np. do wyceny

skutków działalności przemysłowej, złych warunków sanitarnych, niebezpiecznych i

niezdrowych warunków pracy oraz skażenia wody i zanieczyszczeń powietrza. Podzielić tę

metodę można na dwie odrębne:

A) Metoda kosztu choroby – szacuje zmiany w prywatnych i publicznych wydatkach na opiekę

zdrowotną i wartość utraconej produkcji z tytułu podwyższonej zachorowalności oraz

śmiertelności z powodu emisji zanieczyszczeń.

B) Metoda funkcji produkcji zdrowia – bada zachowanie gospodarstwa domowego w

poprawie dobrobytu przez polepszenie stanu zdrowia członków gospodarstw domowych.

Niezbędne warunki stosowania metody kapitału ludzkiego można scharakteryzować

następująco:

• występuje określony i wyraźny związek przyczynowo - skutkowy (emisja – choroba),

• ograniczony jest czas chorób, nie zagrażanie życiu i niezbyt długotrwałe powikłania,

• możliwa do ustalenia wartość utraconego czasu pracy,

• znane są koszty opieki zdrowotnej.

Analiza kosztów choroby pozwala na uwzględnienie wartościowych aspektów

ekonomicznych w procesie ustalania polityki środowiskowej i uniknięcia jednocześnie trudności

dokonywania pełnej AKK. Podejście szczególnie przydatne w krajach, w których brak instytucji

rynkowych, a więc i brak podstaw do określenia WTP.

Metoda funkcji produkcji zdrowia pozwala szacować ukrytą wartość zmian podaży

nierynkowych dóbr i usług środowiska przez badanie wpływu niebezpośrednich skutków tych

zmian na popyt na nakłady zdrowotne, posiadające cenę rynkową.

Metoda deklarowanych preferencji (MDP, ang. Contingent Valuation Metod - CVM)

nazywana także metodą wyceny warunkowej opiera się na określeniu poprzez odpowiednie

badania ankietowe, jakie kwoty pieniężne ludzie gotowi są ponieść za dostęp do walorów

środowiska (willingness to pay WTP) lub też otrzymać jako rekompensatę za pozbawienie

możliwości korzystania z zasobów naturalnych (willingness to accept WTA). System ten jest

szeroko stosowany przy ocenie skutków erozji gleb, hałasu, zanieczyszczenia wody i powietrza.

Można go również wykorzystywać do określania wartości istnienia gatunków lub habitatów.

Dotyczy również przypadków związanych z zagrożeniem środowiska lub wyceną

projektowanych działań związanych z polepszeniem jego stanu oraz zmian odnoszących się do

walorów estetyczno - psychologicznych przyrody, szczególnie w sytuacji braku danych

rynkowych. Przykładowo, badania przeprowadzone w Norwegii pokazały, że tamtejsze

społeczeństwo jest gotowe poświęcić 1% PKB w zamian za wyeliminowanie zjawiska kwaśnych

deszczy.

Metoda ta jest jedyną metodą służącą do wyceny wartości „nieużytkowych” (wartość

egzystencji, istnienia unikalnego środowiska) stanowiących podstawę roszczeń prawnych –

rekompensaty za szkody w środowisku np. wyciek ropy naftowej. Nie wykorzystuje jednak

rzeczywistych rynkowych zachowań, lecz tylko rynki hipotetyczne – co sprawia, że występuje

duża asymetria między wynikami (dla tych samych cech środowiska) metody WTP i WTA

(zazwyczaj wyższa wartość WTA niż WTP). Z założenia konieczne jest uogólnianie wyników z

badań danej grupy i przenoszenie ich na całą populację, co nie jest właściwe w odniesieniu do

wartości istnienia.

Metoda efektów produkcyjnych to kolejna z metod pośrednich. Bada ona zależności

przyczynowo – skutkowe w działalności człowieka, bada zmiany wielkości i jakości produkcji

oraz usług na skutek oddziaływania na środowisko. Jest bezpośrednio powiązana z określaniem

efektów zewnętrznych (externality). Wszędzie tam, gdzie oddziaływanie jednych podmiotów

gospodarczych ma wpływ na inne, a nie jest to uwzględnione w bezpośrednich rozliczeniach,

wówczas ma to związek z kosztami zewnętrznymi. Metoda efektów produkcyjnych jest

przydatna także wtedy, gdy efekty zewnętrzne uderzają bezpośrednio w sprawcę.

Skutki zmian w środowisku spowodowane przez: erozję, deforestację, niszczenie raf

koralowych i obszarów podmokłych w rolnictwie, leśnictwie, rybołówstwie, energetyce,

usługach publicznych są obszarami możliwości stosowania tej metody, jednak może wystąpić

wysoki stopień trudności w wyodrębnieniu pojedynczego efektu i ustalenie jednej jego przyczyny

z powodu istnienia wielu źródeł zanieczyszczenia jednocześnie oraz występowania efektów

synergicznych, a także z powodu braku zbliżonego odpowiednika dla niektórych produktów

materialnych.

Metoda nakładów prewencyjnych (NP) i kosztów restytucji (KR) wycenia wartość

środowiska na podstawie wysokości kwot, które ludzie skłonni są zapłacić w celu powstrzymania

degradacji lub przywrócenia stanu środowiska, istniejącego przed pojawieniem się zniszczeń.

Metoda ta jest szczególnie funkcjonalna tam, gdzie związane z danym procesem efekty fizyczne

są dobrze zbadane oraz gdy istnieje możliwość przeciwdziałania lub odtwarzania, szeroko

stosowana przy określaniu skutków erozji gleb, zamulenia, hałasu, zanieczyszczenia wody i

powietrza oraz niszczenia obszarów podmokłych.

Metoda NP zakłada opłacalność poniesionych nakładów, czyli racjonalność działań

podmiotów. Brak odpowiedniej informacji i świadomości znaczenia danego projektu

uniemożliwiają prognozowanie i oszacowanie poziomu nakładów. NP nie uwzględniają reszty

ekonomicznej (nadwyżki dochodów ponad minimalne niezbędne do pozyskania czynników

wytwórczych), która może być udziałem podmiotów realizujących dany projekt.

NP i KR odnoszą się do społeczności lokalnej związanej aktualnie z zagrożonym

środowiskiem. Nie uwzględniają oni tych, którzy ponieśli skutki degradacji (np. choroby) i

przenieśli się wcześniej w inne miejsca. Dla tych grup oszacowany poziom kosztów restytucji

jest niewystarczający do odtworzenia oryginalnej jakości środowiska.7

Poddając waloryzacji (wycenie) zasoby nierynkowe, zazwyczaj stosuje się jeden z

czterech teorematów (systemów): teoremat preferencji indywidualnych, hedonistyczny, wycen

warunkowych i kosztu alternatywnego.

Teoremat preferencji indywidualnych opiera się na założeniu, że jeśli ludzie mają

konkretne preferencje w stosunku do zasobów, to nadają im wówczas pewne subiektywne

znaczenie, czyli wartościują je. Można przyjąć, że zgodnie z tym systemem zasoby otrzymują

swoje wartości w wyniku nadania im przez poszczególne jednostki odpowiednich cen według

określonych preferencji. Zasoby naturalne otrzymują zatem cenę, gdyż są zdolne „produkować”

dobra i usługi, za które ludzie gotowi są zapłacić. W ten sposób dojść można do wniosku, że

„zasób wart jest tyle, ile ktoś gotów jest za niego zapłacić”. Jest to jedna z ważniejszych zasad

subiektywnej teorii cen. Nie jest istotne, ile kosztuje wytworzenie czy też pozyskanie

określonego zasobu, ale to, ile ludzie gotowi są za niego zapłacić w danej sytuacji, a są gotowi

zapłacić tym więcej, im wyższego dochodu spodziewają się w przyszłości z danego zasobu.

Znaczenia teorematu hedonistycznego należy doszukiwać się w filozofii hedonizmu, która

głosi, że przyjemność jest jedynym, właściwym człowiekowi celem i motywem postępowania.

Hedonizm zakłada, że jednostki ludzkie dążą do wykorzystania wszystkich dostępnych im

przyjemności i według tego kryterium dokonują swych wyborów.

Ekonomiści dostrzegli występujące korelacje pomiędzy wartością ziemi a zbieranymi z tych

kawałków plonów przez rolników. Okazuje się, że wartość konkretnego kawałka ziemi jest 7 www.mos.gov.pl

proporcjonalna do wielkości plonów, jakie z tej ziemi można osiągnąć. Jednakże produkcja

rolnicza nie jest jedynym elementem, który należy rozpatrywać, ponieważ duże znaczenie mają

również takie elementy, jak uzyskanie miejsca pracy, dostęp do rynków, walory środowiskowe,

(parki, jakość środowiska naturalnego w bliskim sąsiedztwie itp.). Są to korzyści, które dla danej

osoby mogą mieć istotne znaczenie, nierzadko większe niż sama wartość produkcji rolniczej i

płynący z niej dochód pieniężny. Suma tych korzyści (mierzalnych i trudno mierzalnych) określa

wartość nieruchomości, rozumianą jako dostęp do korzyści, jakie z posiadania danego zasobu

wynikają. Ten właśnie sposób waloryzacji zasobów przyjmuje miano teorematu

hedonistycznego.8

Teoremat wycen warunkowych został omówiony wcześniej, więc pozostaje jeszcze

scharakteryzowanie schematu kosztu alternatywnego. Założenie tego systemu zakłada, iż w

związku z ograniczonością dostępnego budżetu konieczny jest wybór selektywny przy

podejmowaniu decyzji. Najcenniejszy niewybrany przez nas wybór, z którego jesteśmy skłonni

zrezygnować w celu osiągnięcia innego dobra, nosi miano kosztu alternatywnego. Jeśli więc

znamy cenę ostatniej, najcenniejszej jednostki, dobra A, z którego zmuszeni jesteśmy

zrezygnować, aby nabyć jednostkę zasobu B (który jest zasobem naturalnym), to wówczas

rynkowa cena jednostki dobra A wyznacza cenę zasobu B. Mamy tu do czynienia z procedurą

imputacji cen, tj. z nadaniem cen zasobom nierynkowym na podstawie cen dóbr rynkowych,

które na pewnym obszarze - są względem siebie substytucyjne.9

Waloryzacja zasobów ziemi i gleby

Ziemia jest przedmiotem obrotu rynkowego, a więc ma swoją wartość. Ziemia należąca

do gospodarstw rolnych może uzyskiwać różne wartości, w zależności od tego, czy:

1) ma być użytkowana nadal jako obiekt rolniczy,

2) jest działką budowlaną lub leży w strefie planowanej zabudowy,

8 A. Woś, op. cit., str. 105. 9 A. Woś, op. cit., str. 109.

3) ma być przeznaczona na inne użyteczności (np. takie jak rekreacja, zalesienie, cele

komunalne).

W przypadku gospodarki rynkowej cena ziemi rolniczej zależy od rocznego dochodu

rentowego netto i stopy procentowej. Wyrazić można ją wzorem:

Wartość ziemi jest tym wyższa, im wyższego dochodu można się z mej spodziewać.

Dochód ten nie jest stały i zależy m.in. od cen produktów uzyskiwanych z danej ziemi oraz

opłacalności produkcji, od jakości ziemi i jej położenia. Wartość ziemi jest odwrotnie

proporcjonalna do stopy oprocentowania wierzytelności hipotecznych i alternatywnych

inwestycji (lokat kapitału).

Przykładowo, gospodarstwo, które przynosi 600 tys. zł dochodu rentowego netto rocznie,

warte jest 3 mln zł, jeżeli stopa procentowa (lub stopa kapitalizacji) wynosi 20%:

Waloryzacja (taksacja) ziemi służy:

1) określaniu wartości nieruchomości (w przypadku jej kupna-sprzedaży), obciążenia długiem

hipotecznym, dzierżawy itp.,

2) ustalaniu wysokości obciążeń podatkowych.

W Polsce rozwinęły się dwie metody wyceny ziemi rolniczej:

1) ustalanie ceny ziemi na podstawie osiąganego z niej dochodu;

2) wycena ziemi na podstawie bieżących jej cen rynkowych.

Metoda dochodowa sprowadza się do kapitalizacji tzw. renty wieczystej ciągłej, która

przypada corocznie w ciągu niezliczonej liczby lat. Do analizy wyceny poszczególnych ziem

konieczna jest znajomość warunków, od których zależy dochodowość gruntów, czyli np.

znajomość klasyfikacji gleb, zmianowania roślin, wielkości plonów i uzyskiwanych cen.

Słabością tej metody waloryzacji jest duża dowolność w ocenie wielkości spodziewanych

dochodów, a powstały w ten sposób błąd potęguje się przy kapitalizowaniu renty, Aby uniknąć

tego problemu, stosuje się czasem tenutę dzierżawną, tj. czynsz płacony za dzierżawną ziemię.

Druga metoda jest nieco bardziej skomplikowana, gdyż zakłada, że aby obliczyć wartość

ziemi, należy od wartości całego gospodarstwa odjąć wartość kapitału ruchomego i budynków.

W ten sposób uzyskuje się wartość kapitału gruntowego, w skład którego wchodzą grunty orne,

łąki, pastwiska, lasy oraz grunty pod zabudową.

W okresie przed- i powojennym stosowano w Polsce jeszcze inne metody wyceny ziemi,

np. metodę cen bieżących, metodę porównawczą (przyrównywano relacje cen ziemi do cen

zboża), metodę substytucyjną (rentę gruntową stanowiły wartości nakładów, które ponieść trzeba

było na jednostce ziemi słabszej w stosunku do braku nakładów na ziemi lepszej).

Waloryzacja lasu

Lasy w Polsce nie są zasadniczo dobrem rynkowym, a obrotem rynkowym są dotychczas

jedynie lasy prywatne stanowiące 15,9% (1377 tys. ha) wszystkich zasobów leśnych. Z lasów

niepaństwowych pozyskuje się jedynie ok. 7% ogólnej masy drewna.

Pełna waloryzacja lasu nie jest możliwa, gdyż nie w sposób wycenić funkcji

relaksacyjnych czy zdrowotnych lasów, ich wartości w biocenozie (np. gromadzenia wody w

okresach nadmiernych opadów, a potem „oddawania” jej rolnictwu i całemu środowisku

przyrodniczemu, utrzymując pożądaną retencję), dlatego mówiąc o waloryzacji leśnej

wyceniamy tylko jedną jego użyteczność – pozyskiwanie drewna.

Zgodnie z tym założeniem powstał rachunek rentowy. Jest to metoda, która zakłada, iż

waloryzacja lasu jest proporcjonalna do wysokości dochodu, który można osiągnąć przy

zachowaniu zasady trwałości i ciągłości użytkowania lasu. Wartość lasu oblicza się poprzez

kapitalizację czystego dochodu rocznego (renty) według wzoru:

gdzie: Ko - cena (wartość) lasu, r - wysokość dochodu (renty) z wszystkich użytków lasu,

p - stopa procentowa.

Powyższy wzór nosi nazwę równania kapitalizacji renty, a wyrażenie r/p jest

współczynnikiem kapitalizacji. Procedura ta jest analogiczna do stosowanej w wycenie ziemi

metodą dochodową.

Do wyceny lasu stosuje się także inne metody, m.in.: metoda kosztów reprodukcji,

metoda wartości spodziewanej, metoda wartości użytkowej oraz metoda społecznych nakładów

pracy.

Metoda kosztów reprodukcji polega na sumowaniu kosztów założenia i utrzymania

drzewostanu (uprawy, młodnika). Wycena odbywa się według wzoru:

gdzie: W - wartość uprawy, młodnika; Kj - koszt jednostkowy przygotowania gleby, siewu lub

sadzenia; Kk - koszt pielęgnowania uprawy, młodnika; n - czynnik powtarzalności zabiegów

pielęgnacyjnych; Ko - koszt ochrony; i - wiek uprawy, młodnika; z - wskaźnik zadrzewienia;

BWP - bonitacyjny wskaźnik przeliczeniowy.

Metoda wartości spodziewanej polega na zmniejszeniu wartości drzewostanu według

wieku rębności (obliczonej metodą wartości sprzedażnej) za pomocą współczynnika

wynikającego ze stosunku kwadratu wieku drzewostanu w chwili oszacowania do kwadratu

wieku rębności drzewostanu (wzór Glasera). Wzór na wartość spodziewaną drzewostanu ma

następującą postać:

gdzie: Ai - wartość drzewostanu w wieku i; Au - wartość drzewostanu w wieku rębności;

c - koszty założenia i utrzymania drzewostanu; i - wiek szacowanego drzewostanu;

u - wiek rębności drzewostanu; z - wskaźnik zadrzewienia.

Metoda wartości użytkowej (sprzedażnej) sprowadza się do obliczania wartości

drzewostanu przy założeniu natychmiastowego jego wyrębu i wyrobieniu ściętych drzew na

sortymenty. Metoda ta nie rozwiązuje problemu wartości w sensie ekonomicznym, gdyż wymaga

przyjęcia z góry odpowiedniej ceny drewna, która musi być ustalona poza tym rachunkiem.

Metoda społecznie niezbędnych nakładów pracy sprowadza rachunek do redukcji

wartości rzeczywistej drzewostanu w wieku rębności za pomocą współczynnika kosztów kJ K,

który ustalany jest jako stosunek kosztów hodowli drzewostanu w wieku i do kosztów hodowli

drzewostanu w wieku rębności.

Wartość drzewostanu w wieku i określa wzór:

gdzie: Wi - wartość drzewostanu w wieku i; Ur - wartość użytków rębnych; ∑Up - suma wartości

użytków przedrębnych z całego wieku rębności; ∑Upi - suma wartości użytków przedrębnych

pobranych w okresie wieku i; ki - koszt hodowli lasu (drzewostanu) do wieku i; K - całkowity

koszt hodowli drzewostanu do wieku rębności; Zi - wskaźnik zadrzewień w wieku i.

Wszystkie scharakteryzowane pokrótce metody waloryzacji lasów mają charakter

techniczno – kalkulacyjny, gdyż pozwalają jedynie bardziej lub mniej precyzyjniej określić cenę

drzewostanów w różnych stadiach ich rozwoju, jednak zasadniczy składnik wyceny, tzn. wartość

drewna, pochodzi z zewnątrz, tzn. jest ceną rynkową, lub też kalkulowana jest poza

przedstawionymi formułami, zaś pomijają inne użyteczności lasu.

Waloryzacja zasobów wody

Problem wyceny wody jest bardzo złożony, ponieważ woda nie występuje jako jeden

zasób. Istnieje wiele użyteczności wody i w związku z tym wiele rynków i cen. Woda pitna nie

może być wprost porównywana z wodą dla celów przemysłowych czy do nawodnień rolniczych

lub jako środek transportu (rzeki, kanały, jeziora). Decydujące znaczenie mają tu jakościowe

cechy poszczególnych dóbr i każde z nich musi odpowiadać pewnym standardom jakościowym.

Stawki liniowe (jednolite) to jedna z metod powszechnie używana do końca XIX wieku

(a także współcześnie, np. w Anglii, Nowej Zelandii, Australii, Kanadzie i Norwegii, a także w

części Holandii), polegająca na tym, że cena jednostki wody jest jednolita, stała. Stawki liniowe

ustalane są na różnych podstawach, jak np. liczba gospodarstw domowych, liczba i typ urządzeń

pobierających wodę,

liczba pomieszczeń w

domu, obszar nie-

ruchomości lub jej

wartość, apertura rur i

inne.

Najważniejszym argumentem przemawiającym za stawkami liniowymi są wysokie koszty

wprowadzania innych systemów. Stawki liniowe nie zachęcają do oszczędzania wody, jednakże

nie zawsze specjaliści decydują się na wprowadzanie systemów bardziej skomplikowanych ze

względu na ich wysokie koszty.

Wycena kosztowa (koszt przeciętny) to kolejna metoda waloryzacji zasobów wody.

Stanowi ona, że we wszystkich systemach zaopatrzenia w wodę powstają określone koszty stałe,

(koszty ponoszone są nawet wówczas, gdy nie ma żadnych dostaw wody, np. konserwacja

urządzeń wodociągowych). System ten zakłada, że ogólną sumą tych kosztów obciąża się

poszczególnych odbiorców proporcjonalnie do ilości pobranej przez nich wody. Dzięki temu

spełniona jest zasada równości i parytetu, ale nie respektuje się zasady efektywności zasobów

(cenowa elastyczność popytu na wodę jest wówczas równa zeru).

Blokowe stawki degresyjne to jedne z popularniejszych stosowanych powszechnie

waloryzacji wód. Polegają one na tym, że kolejne dozy zużywanej wody kosztują coraz mniej.

Systemy te są jednak krytykowane, gdyż:

a) informują one odbiorców raczej o przeszłych niż przyszłych kosztach, a wycena wody opiera

się na warunkach minionych;

b) wszystkie informacje zawarte w cenach odnoszą się raczej do kosztów przeciętnych niż

krańcowych;

c) wszyscy odbiorcy, którzy wykorzystują wodę w okresach szczytowych, klasyfikowani są jako

odbiorcy „szczytowi”, niezależnie od tego, ile wody wykorzystują w innych okresach roku;

d) preferują wielkich odbiorców i nie stwarzają dostatecznie silnego bodźca do oszczędzania

wody.10

Blokowe stawki progresyjne to system polegające na tym, że za każdą kolejną ilość

dostarczonej wody płaci się coraz wyższą cenę. Systemy te są popularne w krajach rozwijających

się, gdzie chodzi o proporcjonalnie większe obciążenie ludzi bogatych, zużywających więcej

wody. Wycena wody pełni wówczas funkcję redystrybucji dochodów pomiędzy różnymi grupami

odbiorców i jest - w pewnym zakresie - instrumentem polityki socjalnej.11

Systemy dwuskładnikowe łączą w sobie dwa systemy (opłata stała lub minimalna +

taryfa degresyjna lub progresyjna). Pierwszy składnik taryfy ma charakter stały i zależy od

rodzaju (typu) odbiorcy, a drugi - zależy od pomiarów rzeczywiście dostarczonej wody.

Zazwyczaj taryfa stała pokrywa się w przybliżeniu z amortyzacją urządzeń wodociągowych,

natomiast część ruchoma zależy wprost od ilości zużytej wody ponad tę ilość, jaką pokrywa

taryfa stała. W tym systemie ogólną opłatę za wodę można ustalić dla każdego odbiorcy na

podstawie następującej formuły:

T = R + p (Q - q),

gdzie: T - ogólna roczna opłata za wodę; R - opłata stała odpowiadająca skali usług; Q - roczna

konsumpcja wody przez dane gospodarstwo domowe (odbiorcę); q - ilość wody dostarczonej w

ramach opłaty stałej; p - cena wody dostarczonej ponad ilość równą q.

10 A. Woś, op. cit., str. 127. 11 A. Woś, op. cit., str. 127.

Konkluzje

Dokonując krótkiego podsumowania treści zawartych w temacie pracy warto podkreślić,

jak istotną rolę w życiu i prawidłowym funkcjonowaniu zarówno ludzkości jako całej

zbiorowości, jak i w życiu każdego mieszkańca Ziemi z osobna, jak istotne znaczenie mają

zasoby naturalne. Bez nich nie możliwe jest nie tylko prawidłowe rozwijanie się ludzi, ale bez

darów „matki Natury” nie byłoby możliwe istnienie, życie człowieka, bo czymże by oddychał

człowiek, gdyby nie byłoby powietrza, czym by się odżywiał, gdyby zabrakło wody i roślin oraz

zwierząt. A gdyby nawet wyżej wymienione zasoby naturalne były dostępne człowiekowi, ale

zabrakło by innych, np. minerałów czy surowców chemicznych, np. ropy naftowej, to czy

wówczas egzystencja ludzka miała by miejsce? Odpowiedź jest jedna - NIE. Zasoby naturalne

stanowią integralną część życia, są niezbędne do życia i funkcjonowania człowieka.

Zasoby naturalne w ujęciu masowym są dla człowieka bezcenne, jednak gdyby „rozłożyć

je na czynniki pierwsze”, można wówczas poddać je swoistej waloryzacji, określić ich wartość za

pomocą pieniądza. Na pewno nie da się tego dokonać w stosunku do wszystkich elementów

środowiska, ale większość jesteśmy w stanie wycenić czy zanalizować ich wykorzystanie.

Omówionych pokrótce metod wyceny nie należy jednak rozpatrywać jako gotowych rozwiązań,

gdyż służą one jedynie za wskazówki, np. metoda AKK byłaby bardziej wiarygodna, gdyby

wszystkie elementy przyrody naturalnej oraz efekty działalności człowieka dały się przedstawić

w kategoriach wartościowych (pieniężnych).

Okazuje się, że problem parametryzacji i wyceny ekonomicznej zasobów naturalnych nie

jest kwestią, którą można jednoznacznie ocenić, policzyć czy zinterpretować. Wiele aspektów

można rozumieć na kilka różnych sposobów, wiele tych samych sytuacji czy konkretnych

zasobów może mieć różne wartości, bo tak wiele zależy od indywidualnego, subiektywnego

podejścia ekonomistów, badaczy, ludzi.

Bibliografia:

 Górka K., Poskrobko B., Ekonomika ochrony środowiska, PWE, Warszawa 1991,

 Winpenny J. T., Wartość środowiska. Metody wyceny ekonomicznej, PWE,

Warszawa 1995,

 Woś A., Ekonomika odnawialnych zasobów naturalnych, PWN, Warszawa 1995,

 www.mos.gov.pl

 http://pl.wikipedia.org

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome