Podstawowe nurty myśli polityczno-prawnej - Notatki - Podstawy prawa - Część 1, Notatki'z Podstawy prawa. University of Warsaw
Lady_Pank
Lady_Pank4 March 2013

Podstawowe nurty myśli polityczno-prawnej - Notatki - Podstawy prawa - Część 1, Notatki'z Podstawy prawa. University of Warsaw

PDF (902.4 KB)
20 strona
9Liczba pobrań
1000+Liczba odwiedzin
Opis
Notatki omawiające podstawowe nurty myśli polityczno-prawnej: pojęcie doktryn politycznych i prawnych, ideologia sofistów, myśl polityczno-prawna Augustyna. itd.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 20
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

- 1 -

I. PODSTAWOWE NURTY MYŚLI POLITYCZNO-PRAWNEJ

1. Pojęcie doktryn politycznych i prawnych. Pojęcia „doktryna polityczna” i „doktryna prawna’ są wieloznaczne.

a) jeżeli wychodzi się od przekonania o nierozerwalności państwa i prawa w sensie ontologicznym i funkcjonalnym, wówczas każda doktryna prawna ma charakter polityczny;

b) przez doktrynę rozumieć należy pogląd na istotę państwa i prawa, jak również na ich poszczególne formy, wyrażony przez osobę lub określoną szkołę bądź ruch polityczny;

c) doktryną jest tylko taki pogląd, u którego podstaw leży świadomość metodologiczna twórcy, jak też bezpośredni zamiar racjonalnej interpretacji zjawiska prawa lub państwa.

2. Ideologia sofistów. Doktryna sofistów rozwija się przede wszystkim w V w. p.n.e., a celem ich działalności było nauczanie.

Oferowali wiedzę z gramatyki, retoryki, matematyki, nauki o państwie i prawie oraz innych dziedzin. Nie

stanowili oni w zasadzie zwartej szkoły, mianem tym określa się zwolenników bardzo odmiennych

poglądów. Łączy ich jednak zdecydowany pragmatyzm, relatywizm w ujmowaniu zagadnień prawa, etyki

i państwa. Dostrzegają oni, że stosunki społeczne opierają się na nierówności, na prawie silniejszych.

Sofiści starsi:

Protagoras z Abdery – punktem odniesienia dla każdego zjawiska jest człowiek, który stanowi w istocie miarę wszystkich rzeczy i zjawisk; nie funkcjonują absolutne wartości, do których można by

odnosić prawo lub etykę; jedynie zmysły informują o tym, co istnieje, ale to, co istnieje jest różnie

postrzegane – sensualizm; państwo, prawo i moralność mają wyłącznie umowny charakter;

umowa jest początkiem państwa, demokracja jest właściwą formą rządów, a podstawą państwa jest

wartość jego obywateli.

Gorgiasz – podstawowe założenia: a) człowiek jako element społeczeństwa jest przedmiotem badań, b) rzeczywiste jest to, co poznawalne dzięki zmysłom, c) rzeczywistość jest obiektywna, d)

wynikiem poznania jest wiedza, e) wiedza jest warunkiem prawidłowości indywidualnego i

społecznego postępowania – społeczeństwo, a zwłaszcza państwo ogranicza wrodzone popędy

(dążenie do korzyści i unikanie cierpień); wiedza powoduje, iż człowiek staje się silniejszy, prawo

natury zaś, iż słabszy podporządkowuje się silniejszemu; wobec natury wszyscy są równi, dopiero

wiedza dzieli ludzi; państwo i prawo są zmienne, a trafność zmian zależy od wiedzy rządzących.

Prodikosumowa jest zawsze tym czymś, co poprzedza wszystkie zjawiska społeczne; poznanie natury jednostki jest kluczem do poznania społeczeństwa; państwo powstaje jako rezultat umowy, a

jego pomyślne funkcjonowanie zapewnia samopoznanie człowieka i poznanie natury ludzi;

państwo jest wówczas dobre, gdy jest zgodne z naturą człowieka, najbardziej zaś naturze ludzkiej

odpowiada demokracja; w demokracji najliczniejszy jest stan średni i to on jest gwarantem

praworządności

Sofiści młodsi:

Hippiasz z Elidy – instytucje społeczne są jego zdaniem ze swej natury umowne, a prawa są dziełem ludzi (prawa tyrańskie); wolność i niewola, panowanie i poddaństwo występujące w

społeczeństwie są z prawem natury sprzeczne; państwo i prawo pozostają często w kolizji z prawem

równości i dlatego mogą być oceniane negatywnie; akceptacja demokratycznej formy rządów.

Kallikles – społeczeństwo poskramia silniejsze osobowości, fałszywie pouczając je o istocie sprawiedliwości, którą zasadniczo sprowadza do prawa stanowionego; przewaga słabszych wynika

z ich liczebności; prawo stanowione jest w istocie gwałtem słabych na silniejszych, umowną

równość wprowadza państwo niwelujące naturalne różnice między ludźmi.

Trazymach – sprawiedliwość to interes silniejszego; stosunek rządzącego do słabszego przypomina stosunek pasterza do owiec, który dba o nie dla swojej, a nie dla ich korzyści;

skutecznie czyniona niesprawiedliwość jest oznaką mocy i czymś bardziej „szlacheckim i pańskim”

niż sprawiedliwość; korzyść silniejszego jest wyrazem prawa natury.

3. Myśl polityczno-prawna Augustyna. Św. Augustyn żył w latach 354-430. Na jego poglądy filozoficzne szczególny wpływ wywarły: dzieła

Platona oraz Biblia. W jego doktrynie centralna jest kategoria Boga. Bóg jest jedynym bytem absolutnym,

jest też najważniejszą przyczyną wszystkiego.

docsity.com

- 2 -

Państwo:

Cała ludzkość dzieli się na bożych wybrańców (mieszkańców państwa bożego) i grzeszników,

bezbożnych (obywateli państwa ziemskiego). Państwa te nie mają jakiejś konkretnej instytucjonalnej

postaci. Państwo boże to niewidzialny Kościół z Chrystusem jako królem. Jego ojczyzną jest niebo.

Członkowie państwa bożego są jedynie pielgrzymami na ziemi. Państwo boże przenika miłość Boga tak

głęboka, iż posunięta do pogardy samego siebie. Państwo ziemskie przenika egoizm i ziemska

pożądliwość. Państwo boże stworzył Abel, a państwo ziemskie – Kain. Na ziemi członkowie obu państw są

przemieszani.

U podstaw państwa znajduje się rodzina, która jest zaczątkiem państwa. Augustyn podziela przekonanie

Cycerona, iż państwo jest wspólnotą obywateli zawartą ku wspólnemu pożytkowi, połączonych

wspólnym prawem. Uważa on że państwo istnieje wówczas, gdy jest dobrze i sprawiedliwie rządzone

(monarchia, demokracja, arystokracja). Formami państwa złymi są: tyrania, oligarchia lub brak państwa w

ogóle, jeśli bowiem lud przestał być sprawiedliwy, przestał być zarazem gromadą uznającą to samo prawo, a

więc państwem. Cechy państwa wg. Augustyna to: sprawiedliwość, dążenie do pokoju i porządek. Cele

państwa widział w porządku, jedności i pokoju. Państwo ma zapewnić te wartości na podstawie prawa

bożego.

Władza:

Władza państwowa w swej istocie pochodzi od Boga, a jej podstawą powinna być sprawiedliwość.

Władzę pojmuje przede wszystkim jako zbiór obowiązków. Augustyn wyróżnia władców tyranów (kara dla

ludzi za ich grzechy, należy im jednak okazywać posłuszeństwo dla pokuty i osiągnięcia królestwa

niebieskiego) i władców opiekunów.

Prawo:

Św. Augustyn utożsamia prawo i porządek. Prawo układa się dlań w hierarchię:

1) prawo wieczne (boska wola i rozum, przenika cały wszechświat) 2) prawo naturalne (norma uniwersalna zapisana przez Boga w duszy człowieka) 3) prawo ludzkie (doczesne, wywodzi się z prawa naturalnego)

Prawo ma nie tylko karać, ale i wychowywać. Celem prawa jest zapewnienie pokoju w rodzinie i

państwie.

4. Myśl polityczno-prawna Tomasza z Akwinu. Św. Tomasz urodził się w 1225 roku, a zmarł w 1274. Głównymi jego dziełami są: Summa teologiczna,

Summa filozoficzna, Komentarze do „Polityki” Arystotelesa.

Podstawowa myśl przenikająca cały system św. Tomasza zawiera się w uniwersalnym myśleniu

średniowiecznym – idei hierarchii. Hierarchia jest czymś stałym, niezmiennym, właściwa zarówno dla

świata przyrody, jak i społeczeństwa ludzkiego. Na czele tej hierarchii stoi Bóg.

Państwo:

Św. Tomasz przyjmował za Arystotelesem główne idee dotyczące państwa. W szczególności podzielał

on pogląd o społecznej naturze człowieka. Człowiek jest dla niego zwierzęciem politycznym, wyposażonym

w społeczny instynkt. Zgodnie z naturą człowiek musi żyć w społeczeństwie, a skoro taka jest

prawidłowość, musi istnieć pomiędzy ludźmi coś, co może kierować zbiorowością.

Państwo jest bytem logicznie pierwszym w porównaniu do wszystkich innych form organizacji

społeczeństwa – zarówno koniecznym, jak i pożytecznym. Ludzie są różni i różnymi drogami zmierzają do

osiągnięcia swoich celów, stąd niezbędność czynnika ujednolicającego ich działania. Jest nim państwo,

które zapewnia wszystkim jedność zbiorowości (pokój) i porządek. Podstawą i celem państwa jest: pokój,

porządek i sprawiedliwość. Społeczeństwo składa się wg. niego z 3 grup: optymaci świeccy i duchowni,

ludzie honoru i ludzie biedni.

Władza:

Władza w swej istocie pochodzi od Boga. Rządy mogą być sprawiedliwe lub niesprawiedliwe. Rząd

niesprawiedliwy istnieje wówczas, gdy władza jest źle nabyta, bądź gdy jest ona nadużywana. Tylko w

przypadku, gdy brak jest tytułu do sprawowania władzy, poddani mają prawo jej nie słuchać i mogą

przeciwko niej wystąpić. Można to uczynić, gdy władza:

- występuje przeciwko prawom bożym i podstawowym normom moralnym; - przekracza granice swoich uprawnień;

docsity.com

- 3 -

- gdy legalny panujący postępuje niesprawiedliwie, a władze kościelne ustalą, iż takie panowanie nie leży w intencji Boga; władza niesprawiedliwa może być jednak ustanowiona

przez Boga jako dopust boży dla grzesznych poddanych.

Władza jest wówczas niesprawiedliwa, gdy dąży tylko do prywatnej korzyści sprawujących władzę.

Najdalsza od sprawiedliwości jest władza tyrana.

Władza religijna ma przewyższać świecką.

Ustrój:

Św. Tomasz przejął również od Arystotelesa koncepcje form państwa. Wyróżnia zatem ustroje dobre i

złe: ustrój dobry i sprawiedliwy to taki, w którym wolna społeczność kierowana jest przez panującego ku

osiągnięciu wspólnego dobra, natomiast ustrój zły, to taki, w którym nie dąży się do osiągnięcia dobra

wspólnego. Formami właściwymi są: politea, rządy optymatów i monarchia (wg. Tomasza najlepsza), zaś

złymi: tyrania, oligarchia i demokracja.

Prawo:

Na prawo św. Tomasz patrzył jak na zjawisko dynamiczne. Przede wszystkim prawo jest dlań normą

postępowania: regułą i miarą czynów, którą każdy jest zobowiązany zachować. Cechy prawa:

 jest ono rozporządzeniem rozumu,  ma na celu dobro powszechne,  zostało ustanowione przez panującego suwerena,  promulgował je panujący

Nieodłącznym elementem prawa jest sankcja; kara jest oczywistym efektem złamania prawa. Skutkiem

istnienia prawa jest także to, iż czyni ludzi dobrymi.

Rodzaje prawa, jakie wyróżniał św. Tomasz:

 Najwyższym rodzajem prawa jest prawo wieczne (lex aeterna), czyli normy boskiego rozumu, odnoszące się do całego świata.

Prawo naturalne (lex naturalis) – to intelektualne współuczestnictwo człowieka w prawie wiecznym.

Lex humana – wywodzi się ono z prawa wiecznego za pośrednictwem prawa naturalnego; jest skonkretyzowaniem norm prawa naturalnego, dopasowaniem ich do konkretnych i zmiennych

zjawisk społecznych.

Prawo Boże (lex divina) – zawarte jest ono w Piśmie Świętym; dzieli się na dawne (niedoskonałe), znajdujące się w Starym Testamencie, i nowe (doskonałe), zawarte w Nowym Testamencie.

Prawa te układają się w hierarchię. Podstawową zaś zasadą tej hierarchii jest niesprzeczność. Prawa ludzkie

muszą być co najmniej niesprzeczne z prawami naturalnymi. Zasadą powszechną prawa naturalnego jest

formuła: dobro należy czynić, a zła unikać.

5. Myśl ustrojowa Dantego. Dante Alighieri urodził się w r.1265 we Florencji w rodzinie szlacheckiej. Zmarł na wygnaniu w r.1321,

pozostawiając po sobie bogaty dorobek literacki. Jest on twórcą Boskiej Komedii i traktatu O monarchii.

Uważał, że świat powinien podlegać jednemu autorytetowi. Jest nim wszechświatowy cesarz.

Gwarancją życia w pokoju jest monarchia światowa. Tylko ona może opanować chaos współczesnego

świata. Gdy cesarz jako monarcha światowy posiądzie całą władzę, niczego nie będzie potrzebował. Daje to

gwarancję należytej sprawiedliwości. Władza cesarza powinna być silna i nieskrępowana prawami. On jest

prawodawcą, poszczególni zaś książęta mają je stosować w konkretnych przypadkach. Cesarz ma być

sędzią w sporach pomiędzy książętami i tylko on może być jedynym bezstronnym sędzią kierującym się

wyłącznie sprawiedliwością. Dante uważał, iż cesarstwo światowe nawiązywać powinno do bohaterskich

tradycji starożytnego Rzymu.

Państwo i kościół są niezależne, zwłaszcza kościół nie powinien włączać się w sprawy świeckie. Dante

uważał, że państwo nie podlega papieżowi, którego władza ma tylko duchowy charakter. Kościół nie

powinien też wtrącać się w sprawy nauki. Mimo głoszonej rozdzielności władzy świeckiej i duchowej obie

powinny ze sobą współpracować.

6. Myśl ustrojowa Marsyliusza. Marsilio Mainardini urodził się w 1275 r. w Padwie. Zmarł w 1343 r., pozostawiając po sobie liczne

pisma. Był autorem Defensor pacis i Defensor minor.

docsity.com

- 4 -

Kościół:

Głosił, iż religia spełnia w państwie ważną funkcję – umacnia moralność. Był przeciwnikiem kościoła

instytucjonalnego. Uważał, że w istocie kościołem jest wspólnota wiernych wierzących w Chrystusa. Dla

Marsyliusza z Padwy kościół staje się tylko jedną, i to wcale nie najważniejszą, częścią państwa. Lud-

zwierzchnik ma prawo wyboru hierarchii kościelnej i członków soboru. Od ludu ma też zależeć skuteczność

ekskomuniki.

Prawo:

Sprowadzając istotę prawa wyłącznie do efektu prawotwórczej działalności suwerena, w postaci aktu

normatywnego zaopatrzonego w sankcję Marsyliusz stawia się w pozycji prekursora pozytywizmu

prawniczego. Prawo jest podstawowym czynnikiem spajającym społeczeństwo. Państwo równa się prawo.

Jest ono traktowane przezeń jako podstawa bytu organizacyjnego i funkcjonalnego państwa. Prawem dla

Marsyliusza jest wyłącznie norma pochodząca od ustawodawcy i opatrzona sankcją przymusu

państwowego. Odrzuca on ideę prawa natury oraz dualizm prawa ludzkiego i bożego. W świecie ludzkim

prawo boże nie jest w istocie prawem, jako że jego sankcja występuje dopiero po śmierci.

Państwo:

Marsyliusz głosi pogląd o społecznej naturze człowieka. Wg. niego celem państwa jest zabezpieczanie

pokoju społecznego. W tym sensie można go określić jako prekursora realizmu politycznego. W systemie

Marsyliusza z Padwy państwo jest tą organizacją, w której suwerenną władzą jest lud-ustawodawca, nie

mający nad sobą zwierzchnika. Społeczeństwo zorganizowane w państwo składa się zdaniem Marsyliusza z

sześciu członów: chłopi, rzemieślnicy, wojskowi, finansiści („ludzie pieniądza”), duchowni i sędziowie.

Marsyliusz z Padwy jako jeden z pierwszych myślicieli formułuje ideę praworządności, widząc ją jako

podstawową zasadę funkcjonowania państwa i kładąc szczególny nacisk na obowiązek przestrzegania

własnego prawa przez rządzących.

Ustrój:

Podobnie jak Arystoteles Marsyliusz wyróżnia, ze względu na spełniane funkcje, trzy rodzaje władzy:

ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Jest jednak zdecydowanym zwolennikiem jednolitości władzy

skupionej w rękach suwerena, a nie jej podziału. Nie jest to jakaś wersja koncepcji trójpodziału władzy. W

istocie sformułowana jest tu idea suwerenności państwa, choć sam Marsyliusz jeszcze tym terminem się nie

posługuje.

Lud-ustawodawca tworzy zarówno prawa, jak i wybiera rząd, który jest jedynie władzą wykonawczą.

Rząd o charakterze monopolistycznym winien skupiać w swych rękach funkcje przymusu. Przy zachowaniu

tych zasad forma rządów w państwie nie jest istotna.

U Marsyliusza pojęcie ludu było dość ograniczone. Uważał, że obywatelami państwa są tylko ci, którzy

uczestniczą we władzy rządzącej, doradczej lub sędziowskiej, stosownie do ich społecznej rangi.

7. Myśl polityczno-prawna Lutra. Marcin Luter (1483-1546) wywodził się z górniczo-chłopskiej rodziny z Saksonii. Na jego poglądy

wpływ wywarły dzieła Arystotelesa oraz system św. Augustyna. W październiku 1517 r. w Wittenberdze

ogłosił słynne 95 tez skierowanych przeciwko odpustom, w których przedstawił dojrzewające w nim od lat

krytyczne opinie na ich temat, obok innych poglądów dotyczących wiary i kościoła. Dzieła Lutra to m.in.:

Do szlachty chrześcijańskiej narodu niemieckiego o naprawie społeczeństwa chrześcijańskiego, O władzy

świeckiej i należnym jej posłuszeństwie.

W swej koncepcji władzy Luter jednoznacznie głosił prymat władzy świeckiej nad duchowną.

Władza świecka powinna się rozwijać i spełniać swe funkcje niezależnie od władzy duchowej,

monarchowie bowiem otrzymali swoje uprawnienia z woli Bożej. W życiu społecznym należy

podporządkowywać się – dla dobra społecznego – istniejącej władzy, tak długo, dopóki nie wejdzie ona w

wyraźny i jawny konflikt z prawem boskim.

Zdaniem Lutra, jedynie państwo jest w stanie powstrzymać rozpowszechnianie się zła i zepsucia

będącego następstwem grzechu. Stąd władza państwowa powinna nie tylko nadzorować zachowanie się

zewnętrzne ludzi, godzące w interes państwa, ale także nie dopuszczać i karać za zachowanie naruszające

boskie przykazania. Instytucja państwa jest konieczna do pohamowania antyspołecznej natury i skłonności

człowieka.

Obowiązkiem państwa jest troska o moralny rozwój poddanych, umożliwienie poznania praw boskich,

zapewnienia w społeczeństwie porządku i szacunku dla władzy. W państwie jedni muszą być wolnymi inni

zaś podwładnymi.

docsity.com

- 5 -

8. Myśl polityczno-prawna Kalwina. Jan Kalwin (1509-1564) urodził się w pn. Francji. W r. 1536 wydaje głośne dzieło Urządzenie wiary

chrześcijańskiej. Doktryna Kalwina w znacznym stopniu pozostawała pod wpływami św. Augustyna.

Podzielał zwłaszcza jego idee dotyczące ciała i duszy, odrzucił jednak augustyniańską koncepcję kościoła.

Wg. Kalwina to Bóg wyznacza nam odpowiednie miejsce w społeczeństwie. Głosił on także pochwałę

pracy, która jest moralnie dobra, jest cnotą. Kalwin uznał własność prywatną za nienaruszalną, pochodzi

przecież od Boga.

Pesymistycznie oceniając naturę ludzką Kalwin głosił pochwałę autorytetu państwa, realizującego

wolę Boga. Z jego woli ustanowiona została władza państwowa, stąd jej głównym zadaniem jest

wypełnianie tej woli, której poddani muszą być bezwzględnie posłuszni, nie dysponując prawem sprzeciwu

wobec jej postanowień, chyba że przejawia ona zbytnią zachłanność bądź postępuje z naruszeniem praw

boskich.

Kalwin ani nie był zwolennikiem monarchii, ani nie aprobował rządów „ludu”, dlatego krytycznie

wypowiadał się o demokracji, upatrując najlepszą formę rządów w republice arystokratycznej, gdzie

władzę sprawują „najlepsi”. Swoje idee starał się wcielić w życie reformując radę miejską Genewy. Władza

powinna się troszczyć nie tylko o sprawy materialne mieszkańców, ale czuwać także nad przestrzeganiem

prawd wiary i zwalczać wszelkie jej naruszenia czy odstępstwa od jej zasad. Również dbać powinna o

czystość obyczajów. Ciałem kontrolnym miał być Konsystorz. Za wykroczenia przeciwko przykazaniom

groziły nie tylko kary duchowne, ale także wymierzane przez władze świeckie.

9. Ideologia monarchomachów. Ideologia kalwinizmu stworzyła podstawę do powstania doktryny skrajnie antykrólewskiej – doktryny

monarchomachów, która zrobiła karierę we Francji i stąd przeniknęła do prawie wszystkich państw Europy

zachodniej. Monarchomachizm miał swoje źródła w konfliktach społecznych, w separatyzmach

terytorialnych, a nade wszystko w rozwoju gospodarki towarowej, hamowanej przez absolutyzm królów

francuskich.

W doktrynie tej ścierały się rozmaite wątki i uzasadnienia. Wspólną tezą było prawo do obalenia

tyranii oraz do tyranobójstwa. Monarchomachowie to królobójcy. Umiarkowany nurt reprezentował m.in.

François Hotman, który w swoim dziele pt. Franco-Gallia podejmował krytykę absolutyzmu z pozycji

dawnych praw ludu francuskiego. Gloryfikował on czasy Franków, gdy królestwo nie było dziedziczne, gdy

lud rozstrzygał o rozmiarach władzy monarchy i kiedy mógł złych władców usuwać z tronu (1 maja

każdego roku miała być zwoływana publiczna rada całego królestwa). Krytykował także współczesna

arystokrację, widząc gwarancje przywrócenia pomyślności ludu francuskiego w restauracji potęgi Stanów

Generalnych.

Inni przedstawiciele tego kierunku byli bardziej radykalni. Ich główną zasadą była idea suwerenności

ludu. Posiłkowano się tu uzasadnieniem historycznym, że lud określił stanowisko władcy w drodze umowy,

powołując do życia państwo. Treścią tej umowy było przekazanie królowi tylko władzy delegowanej;

najistotniejszą część tej władzy lud zatrzymał sobie. Monarcha jest związany porozumieniem z ludem; jeżeli

go nie przestrzega może zostać usunięty, a nawet zabity.

Tkwią w ideologii monarchomachów elementy indywidualizmu, a także wyrazy troski, by prawo oporu

nie prowadziło do anarchii. Król jest niższy od ludu, który jest suwerenem i ma prawo kontroli króla, ale

jest wyższy ponad jednostkę. Większość pisarzy stała na stanowisku, że prawo do oporu ma dygnitarz,

arystokrata, jako reprezentant ludu. Teza była proarystokratyczna, ale można w rozległej panoramie

poglądów szkoły monarchomachów znaleźć i treści demokratyczne.

10. Myśl ustrojowa Bodina. Jean Bodin (1530-1596) pozostawił po sobie następujące dzieła: Metoda łatwego poznania historii,

Odpowiedź na niedorzeczności p. Malestretti, Sześć ksiąg o Rzeczypospolitej i wiele innych tekstów. W

swoich badaniach Bodin posługiwał się wieloma metodami badawczymi, zwłaszcza metodą historyczną, ale

i metodą empiryczną, i porównawczą. Postulował oparcie badań na doświadczeniach wypływających z

praktyki ustrojowej.

Państwo:

Zajmując się istotą państwa, Bodin nawiązuje do powszechnie podzielanej tezy Arystotelesa, iż

podstawą państwa jest rodzina. Rodzinę definiował w następujący sposób: „Gospodarstwo rodzinne jest

prawym rządzeniem wielu poddanymi w podległości naczelnikowi rodziny oraz rządzeniem tym, co jest

jego własne”. Państwo wyłoniło się z rodzin i ma ochraniać rodzinę, rodzina jest jego celem.

Zdaniem Bodina faktycznym źródłem powstania państwa jest przemoc lub zgoda tych, którzy

dobrowolnie podporządkują się drugim. W odróżnieniu od władzy naczelnika rodziny, mającej prywatny

charakter, państwo jest publiczną władzą rozkazywania. Państwo definiuje Bodin następująco:

docsity.com

- 6 -

„Rzeczpospolita jest prawym rządzeniem wielu gospodarstwami rodzinnymi i tym, co jest im wspólne, z

władzą suwerenną.

Suwerenność:

Bodin jako pierwszy autor suwerenność uznaje za immanentną cechę państwa. Cechą władzy

suwerennej jest jej ciągłość, niepodzielność, niezbywalność, niezależność, nieograniczoność i

bezwarunkowość. Suwerenność jest władzą absolutną. Znamiona władzy suwerennej, to:

o ustawodawstwo – zasadnicze uprawnienie suwerena; o wypowiadanie wojny i zawieranie pokoju; o mianowanie urzędników; o rozstrzyganie w ostatniej instancji spraw sądowych; o nakładanie na poddanych ciężarów i danin oraz zwalnianie od nich i inne.

Stanowione przez suwerena prawo powinno być sprawiedliwe, tzn. odpowiadające wymogom norm

prawa boskiego (zawartego w Piśmie Świętym) i naturalnego (oczywiste nakazy rozumu ludzkiego).

Ustrój:

Porównując różne formy rządów, za najlepszą z nich uznaje Bodin monarchię, bowiem w niej tylko

suwerenność jest najpełniejsza. Wyróżnia monarchię patrymonialną, „królewską” i tyranię. Krytykuje on

natomiast rządy ludowe oraz odrzuca starożytną koncepcję mieszanej formy rządów. Suwerenność jest

bowiem niepodzielna, stąd jej nosicielem może być tylko jeden podmiot, któremu też przysługuje wyłączne

prawo stanowienia norm powszechnie obowiązujących.

Do zadań władcy należy zwłaszcza czuwanie nad bezpieczeństwem własności poddanych.

Podległość panującemu jest stanem naturalnym i odnosi się do całej społeczności, bez względu na

przynależność stanową. W przypadku łamania prawa przez suwerena poddani mogą jedynie bronić się przed

zagrożeniem ze strony władcy, nie mając prawa wystąpienia wprost przeciwko niemu, chyba że byłby to

uzurpator gwałcący prawa naturalne i boskie.

Jeśli chodzi o pozycję kościoła w państwie, uważał, że kościół może odgrywać w państwie znaczącą

rolę, zwłaszcza gdy chodzi o wychowanie i oceny moralne ludności kraju. Władza państwowa nie powinna

jednak zajmować się kwestiami teologicznymi czy wewnętrznym życiem kościoła. Kościół i

duchowieństwo podlegają jurysdykcji państwa. Bodin był zwolennikiem tolerancji i przeciwnikiem

stosowania siły w sprawach wiary.

11. Myśl utopijna – More, Campanella, Bacon. Myślą przewodnią, która łączy omówione poniżej utopijne traktaty, jest przekonanie, że wspólna

własność i powszechność obowiązku pracy zapewnić może społeczeństwu najważniejsze dobra:

materialny dobrobyt i pokój.

1. Tomasz More (Morus): Tomasz More (1478-1535), najwybitniejszy humanista angielski, w r. 1516 ogłosił niewielką rozprawę

po łacinie zatytułowaną Książeczka zaiste złota i niemniej pożyteczna jak przyjemna o najlepszym ustroju

państwa i nieznanej dotąd wyspie Utopii. Ou topos oznacza w języku greckim miejsce, którego nie ma.

Autor wszystkich panujących ocenia źle. Ocena ta dotyczy zarówno monarchów jak i rządów

republikańskich. Wprawdzie pod wpływem „mądrych doradców-filozofów” mogą rozsądni władcy

przeprowadzić czasami pożądane reformy, nie są jednak w stanie zmienić gruntownie sytuacji w państwie.

Głównie stoi temu na przeszkodzie istnienie w państwach prywatnej własności. Aby można było stworzyć

sprawiedliwy ustrój i zapewnić pomyślność mieszkańcom kraju, należy znieść własność prywatną.

Ustrój i podstawowe zasady Utopii:

- wyspa podzielona była na 54 okręgi miejsko-rolnicze; - stolicą było położone w środku wyspy Amaurotum, miasto, do którego codziennie na obrady udaje się trzech najstarszych i najbardziej doświadczonych obywateli każdego miasta;

- na wyspie panuje ustrój demokratyczny; - podstawą organizacji społeczeństwa jest rodzina; - władze państwa wyłaniane są drogą demokratycznych wyborów – liczące po 30 rodzin grupy wybierają jednego urzędnika zwanego filarchem, natomiast 10 rodzinami kieruje protofilarcha.

200 filarchów wybiera w tajnym głosowaniu księcia spośród czterech kandydatów

przedstawionych im przez lud;

- książę pełni swój urząd dożywotnio, jednak może zostać pozbawiony swej godności jeśli zajdzie podejrzenie, że zamierza rozszerzyć swe uprawnienia;

- protofilarchowie wraz z księciem oraz delegacją dwóch filarchów zbierają się na posiedzeniach senatu;

docsity.com

- 7 -

- najważniejsze sprawy dotyczące całości wyspy dyskutowane są publicznie z możliwością udziału w niej wszystkich dorosłych mieszkańców;

- cała młodzież ma obowiązek nauki i możliwość ukończenia studiów; - praca jest obowiązkiem wszystkich obywateli (z wyj. 500 prawnie zwolnionych od niej osób); - obowiązek wykonywania najcięższych prac ciąży na niewolnikach (jeńcy, bądź przestępcy); - Utopianie są z zasady przeciwnikami wojen i prowadzą je tylko w ostateczności; - na wyspie panuje tolerancja religijna.

 Giovani Domenico Campanella (1568-1639): Campanella (Włoch) napisał utopijny traktat Civitas solis (Państwo Słońca), traktujący o państwie,

które miało się znajdować na jednej z odległych wysp oceanu indyjskiego.

Ustrój:

- ma charakter republiki kapłańskiej; - na czele stoi wielki Metafizyk, zwany Słońce (HOH), wybierany z grona 24 najwybitniejszych duchownych – sprawuje on władzę najwyższą, zarówno świecką, jak i duchowną, wydaje też

ostateczne wyroki;

- 3 współrządców: „Moc” (Pon, od Potentia), „Mądrość” (Sin, od Sapientia) i „Miłość” (Mor, od Amor) – zbierają się oni codziennie;

- w państwie jest tylu funkcjonariuszy, ile wyróżnia się cnót, np: Męstwo, Czystość, Sprawiedliwość karna i cywilna itd.

- szczególnym ciałem jest zgromadzenie ludowe, w którym uczestniczą wszyscy Solaryjczycy po ukończeniu dwudziestego roku życia – zbiera się ono przy każdym nowiu i pełni księżyca, daje

ono możliwość wypowiadania się społeczeństwu we wszystkich najważniejszych sprawach

państwa i oceny urzędników;

- wszyscy obywatele podlegają jurysdykcji swego kierownika zawodu, nie ma tradycyjnego procesu, rozprawa trwa 3 dni;

- prawa na wyspie są nieliczne i jasne, a ich naruszenia zdarzają się rzadko; - nieznana jest własność prywatna; - obywatele podlegają powszechnemu obowiązkowi pracy, w państwie nie ma niewolnictwa; - pieniądz służy tylko w obrocie zewnętrznym; - nieznana jest im tradycyjna rodzina, a dzieci są wychowywane z pożytkiem dla całej wspólnoty przez przygotowanych do tego pedagogów;

- są religijni, wierzą w jednego boga, którego uosobieniem jest słońce; - niezwykłą rolę odgrywa nauka – tylko posiadanie wiedzy umożliwia obejmowanie stanowisk państwowych i wpływ na sprawy publiczne.

 Franciszek Bacon (1561-1626): Był Anglikiem. Jego dzieła to m.in.: Novum Organum i niedokończona Nowa Atlantyda. Nowa

Atlantyda opisuje społeczność żyjącą na nieznanej wyspie Bensalem, leżącej gdzieś na Oceanie Spokojnym.

Ustrój:

- życie na wyspie skupia się wokół Domu Salomona (inaczej Kolegium Sześciu Dni) będącego najważniejszą instytucją wyspy – tworzy ją 36 mędrców, których zadaniem jest gromadzenie

materiału naukowo-badawczego, na czele tego zespołu stoją trzej najwięksi badacze, zajmujących

się odkrywaniem naczelnych praw rządzących przyrodą, wykorzystywanych następnie do

praktycznych potrzeb mieszkańców Bensalem;

- podstawą istnienia tej społeczności jest własność ogólnospołeczna, obejmująca najważniejsze działy gospodarki, zarządzana centralnie, natomiast władza prywatna odgrywała tam rolę

drugorzędną;

- fundamentem społeczeństwa są rodziny wychowujące młode pokolenie; - społeczność Nowej Atlantydy zorganizowana jest według zasad monarchicznych – na jej czele stoi monarcha, wysłuchujący, przy podejmowaniu decyzji, rad senatu, a w sprawach

gospodarczych – mędrców z Domu Salomona;

- na całej wyspie działa sprawna sieć urzędów i służących społeczeństwu instytucji, których uprawnienia i stosunki między nimi określane są przez logiczny i klarowny system prawny.

12. Myśl ustrojowa Modrzewskiego. Andrzej Frycz Modrzewski (1503-1572) – urodził się w zubożałej rodzinie szlacheckiej. Do jego

głównych dzieł należą: Mowy o karze za mężobójstwo, O języku ojczystym. Ogólną ocenę ustroju społeczno-

politycznego w Polsce i projekty reform zawarł A. F. Modrzewski w swoim głównym dziele O poprawie

Rzeczypospolitej (5 ksiąg: O obyczajach, O prawach, O wojnie, O Kościele, O szkole). Całość traktatu

docsity.com

- 8 -

została wydana drukiem w 1554 r. w Bazylei. Traktat osadzony w realiach Polski tego okresu jest

rzeczywistością powodowany, ma służyć jej reformie. Nie przedstawia też żadnej utopijnej wizji zmian.

Państwo i ustrój:

Państwo w rozumieniu Modrzewskiego, to rzeczpospolita. Człowiek, animal sociale, z natury musi żyć

w państwie. Wyróżniał następujące formy rządów: monarchię, oligarchię i politeję. Dostrzegał też mieszaną

formę rządu. Uważał, że dobro i godność rzeczypospolitej opierają się na: uczciwości obyczajów, na

surowości sądów i na sztuce wojennej.

W dziedzinie sprawowania władzy politycznej jest Modrzewski zwolennikiem rządów królewskich,

elekcyjnych (kolegium elektorów świeckich i duchownych, miało odbijać istniejący układ społeczny).

Władza panującego powinna się opierać na mądrości panującego, wyrażającej się w cnotach: umiarkowania,

sprawiedliwości, hojności i męstwa. Królowi, który wszak sam nie może wszystkiemu podołać, dodaje się

senat i urzędników.

Modrzewski postuluje wzmocnienie władzy królewskiej. Pomimo tego nie może stać się władcą

absolutnym. Jego decyzje powinny być uzgadniane z senatem. Sugerował ograniczenie roli sejmów.

Obrady sejmów powinny być skrócone. Posłowie nie powinni bezpośrednio stanowić prawa, lecz opiniować

projekty ustaw królewskich, uchwalać podatki, ustalać politykę zagraniczną, sprawy wojny. Prawotwórstwo

powinno przypadać filozofom, wykształconym prawnikom.

Oprócz modernizacji senatu postulował reformę ustroju terytorialnego sugerując, by oprócz

wojewodów i starostów w każdym powiecie był ustanowiony urząd królewskiego sekretarza „poradnika”.

Prawo:

Modrzewski postuluje rządy sprawne, ale zarazem praworządne – stąd konieczność gruntownej reformy

prawa. Zarazem głosi wyższość dobrych obyczajów nad prawem. Prawo ma obowiązywać jednakowo

wszystkich obywateli, niezależnie od ich społecznego położenia, a nawet szczególnie chronić najsłabszych.

Modrzewski postuluje spisanie prawa, zarówno publicznego, jak i prywatnego. Uważa, że należy je oprzeć

na prawie rzymskim. Oprócz prawa materialnego zmianie powinno ulec sądownictwo, np. postulat

niezawisłości sędziów, powołanie stałego sądu apelacyjnego.

Inne postulaty:

 wnosił o przewartościowanie istoty szlachectwa, o którym od tej pory miałoby decydować nie urodzenie, lecz przede wszystkim zasługa dla państwa;

 zlikwidowanie sądownictwa patrymonialnego wobec chłopów oraz zniesienie przywiązania do ziemi; o właściwy stosunek szlachty do chłopów mieli też dbać

specjalnie ustanowieni „dozorcy”;

 należy przyznać właściwe miejsce mieszczaństwu, którego znaczenie dla państwa powinien król dostrzegać i doceniać;

 był zdecydowanym przeciwnikiem wszelkich wojen i zwolennikiem trwałego pokoju;  w celu uzyskania budżetu na wojsko postulował m.in.: opodatkowanie świeckich i

duchownych; od tego obowiązku sugerował zwolnić chłopów, którzy i tak już płacą

czynsz;

 słudzy kościoła powinni pracować: „dla kościoła i Rzeczypospolitej”; postulat prowadzenia nabożeństw w języku ojczystym;

 opiekę nad odpowiednim wychowaniem młodego pokolenia ma przejąć państwo.

13. Ideologia złotej wolności szlacheckiej. Stanisław Orzechowski (1513-1566):

Państwo definiował następująco: „Rzeczpospolita jest zebraniem obywateli, społecznością prawa i

towarzystwem pożytku złączone”. Jednak coraz bardziej skłaniał się on do poglądu, że Rzeczpospolita nie

jest państwem wspólnym wszystkich stanów, lecz państwem szlachty. Szlachta to rycerstwo, które od

innych odróżniają herb i pierścień, symbole wolności i godności. Wyróżniał 6 stanów, te zaś dzielił na

istotne i nieistotne; obywatelami państwa stają się tylko: kapłan, król, rycerze. „Oracz, rzemieślnik, kupiec”

to tylko „przygodne części” państwa, bez istnienia których państwo nie zginie.

Władza skupiona jest w ręku stanu szlacheckiego, którego wolność jest równa wolności króla; jedyne

zobowiązania szlachty wobec króla to „podymne, wojna i tytuł na pozwie”. Pod wpływem jego argumentów

utrwaliło się wśród szlachty przekonanie, że jest ona najbardziej wolnym narodem na ziemi.

Zaletą Polski jest jej mieszany, niezmienny, tradycyjny ustrój. Król ma być stróżem przywilejów,

wykonawcą ustaw, które tworzy szlachta. Rzeczpospolita jest suwerenna, jako że ludność państwa jest

suwerenna, co wyraża się w tym, że jest niezależna od monarchy. Państwo ma u niego wyraźnie

teokratyczny charakter.

docsity.com

- 9 -

Rzeczpospolita opiera się na religii katolickiej – Orzechowski zaleca bezkompromisową walkę z

innowiercami. Istotę państwa polskiego wywodził z tradycji rzymskokatolickiej. Podkreślał tezę o

zwierzchności arcybiskupa gnieźnieńskiego i papieża w stosunku do króla polskiego. Ochrona wiary jest

podstawowym zadaniem monarchy.

14. Ideologia polskich arian. Bracia Polscy (arianie) wyodrębnili się z kościoła kalwińskiego na synodzie w Pińczowie w r. 1562. Ich

działalność rozwija się głównie w drugiej połowie XVI i pierwszych dziesięcioleciach wieku XVII. Źródłem

intelektualnym arianizmu były: włoski racjonalizm, średniowieczne utopie komunistyczne oraz społeczno-

polityczna walka szlachty z klerem. Twórcą uporządkowanej doktryny, także z zasługami w zakresie

działalności organizacyjnej, był Faust Socyn, prawnik i humanista, spokrewniony z najwybitniejszymi

dostojnikami kościoła i państwa.

Można wyróżnić dwa nurty w ruchu ariańskim: radykalny i umiarkowany. Pierwszy szlachecko-

plebejski, z silnymi wpływami litewskimi, drugi mieszczańsko-szlachecki. Arianizm z założenia był ruchem

religijnym, a nie politycznym.

Najwięksi myśliciele tej doktryny, a zwłaszcza Faust Socyn i jego następcy, jak Jan Crell, Jan Stegmann

i inni, stworzyli i uzasadnili w latach 30-tych XVII w. nowoczesną koncepcję stosunków między państwem

i kościołem, opartych na zasadzie tolerancji i ścisłego rozgraniczenia kompetencji. Zgodnie z duchem epoki

myśliciele ci podkreślali konieczność krytycznego interpretowania Biblii, bronili prawa do błędu, domagali

się realizacji w praktyce zasad tolerancji.

Główne zasady arian:

 występują przeciwko pańszczyźnie i poddaństwu chłopów;  nawołują do wyrzeczenia się majątków i utrzymywania się z własnej pracy;  głoszą posłuszeństwo nakazom władzy państwowej, płacenie podatków i szacunek

wobec przedstawicieli władzy, wzorem pierwszych gmin chrześcijańskich;

 arianie nie mogą obejmować żadnych urzędów (nurt umiarkowany: mogą ale tylko takie, które nie kolidują z etyką ariańską);

 nie mogą brać udziału w wojnie i odpowiadać złem na zło (umiarkowani: dozwolona wojna obronna);

 głosili, że wszyscy ludzie są braćmi.

15. Myśl polityczna Grocjusza. Huig de Groot, z łacińska zwany Grocjuszem (Grotius, 1583-1645, Niderlandy), to czołowy

przedstawiciel XVII-wiecznej szkoły prawa natury. Jego dzieła, to: Dzieje oswobodzenia Holandii, Wolność

mórz, O prawie wojny i pokoju.

Prawo:

Dzieło Grocjusza O prawie wojny i pokoju może być uznane za pierwszą nowożytną rozprawę o prawie

naturalnym i prawie ludzkim. Normy praw natury uwalnia Grocjusz od treści religijnych, wiążąc je z

naturą człowieka. Prawa naturalne są ponadczasowe, uniwersalne, wieczne, poznawalne rozumem

człowieka. Natomiast prawo stanowione cechuje zmienność, ograniczoność. Grocjusz wylicza 4

podstawowe zasady prawa natury, których przestrzeganie jest przesłanką zorganizowanego życia

społecznego. Są to:

1) obowiązek poszanowania cudzej własności, 2) obowiązek wynagradzania szkód z własnej winy poczynionych, 3) obowiązek dotrzymywania umów, 4) obowiązek poniesienia kary za popełnione przestępstwa.

Państwo:

Ludzie powołują do życia państwo zawierając w tym celu odpowiednią umowę. Istotą państwa jest

zwierzchnictwo ustanawiane poprzez zrzeczenie się przez ludzi ich praw (nie zaś cele społeczne), np.

prawa wolności na rzecz suwerena. Może nim być monarcha, senat lub lud. Ustanowienie zwierzchnictwa

jest efektem kontraktu lub wynikiem wojny.

Inne:

- zdaniem Grocjusza własność można nabyć poprzez: zawładnięcie, pracę, drogą umowy przez podział;

- niewolnictwo jest stanem dopuszczalnym, wręcz naturalnym, bowiem pewni ludzie z natury przeznaczeni są do życia w niewoli;

docsity.com

- 10 -

- Grocjusz jest uważany za twórcę międzynarodowego prawa publicznego, ponieważ w dziele Wolność mórz uzasadnia prawo wszystkich narodów do swobodnej żeglugi morskiej i

prowadzenia wymiany handlowej bez żadnych w tym zakresie ograniczeń;

- w traktacie O Prawie wojny i pokoju Grocjusz wyraża ideę humanizacji życia międzynarodowego (np. ofiarami wojny nie mogą być kobiety i dzieci); z zasady był

przeciwnikiem wojny, sądził że usprawiedliwione mogą być jedynie wojny obronne oraz

takie, które się prowadzi w obronie zagrożonych praw natury;

- w literaturze prawniczej uważa się Grocjusza za teoretyka praw podmiotowych (m.in. podzielił je na uprawnienia, prawa w stosunku do innych i prawa nad rzeczami); treść praw

podmiotowych jest rozumiana przez Grocjusza prawniczo, a nie filozoficznie czy politycznie;

prawa podmiotowe wynikają z prawa przedmiotowego.

16. Myśl polityczna Pufendorfa. Samuel Pufendorf (1632-1649) – Niemiec. Uważany jest za jednego z bardziej znaczących teoretyków

prawa natury, który rozwinął jego racjonalistyczną koncepcję i rozszerzył ją na różne dyscypliny nauk

prawnych. Oddzielił on sferę prawa naturalnego od teologii i prawa pozytywnego (ustaw państwowych).

Odróżniał religię od etyki. Etyka dzieli się na normy prawa naturalnego i religię naturalną.

Pufendorf uważał, iż w stanie obywatelskim oddziałuje wyłącznie władza świecka, której wszyscy

podlegają. Odgranicza on doktrynę teologiczną stanu natury od doktryny prawniczej stanu natury.

Pufendorf odróżniał ius naturale i ius positivum. Dowodzi przewagi tego pierwszego, m.in. dlatego, iż

jest ono wcześniejsze niż państwo, zatem dominuje nad prawem stanowionym. Ustawę rozumie jako wolę

lub rozkaz przełożonego, za pomocą którego narzuca on osobom, które od niego zależą, konieczność

postępowania w określony sposób. Uważał, że człowiek z natury posiada dwie skłonności. Są to: instynkt

samozachowawczy i instynkt życia społecznego. Podstawowe zasady prawa natury wyrażają następujące

treści:

a) każdy powinien chronić swoje życie i majątek (własność – podstawowe prawo natury);

b) nikt nie może działać na szkodę społeczeństwa.

Państwo:

Państwo powstaje na skutek 3-stopniowej umowy społecznej. Pierwszym aktem jest porozumienie o

zrzeszeniu się jednostek w społeczeństwo, akt drugi ma przesądzić o ustroju konstytucyjnym tego

społeczeństwa, trzeci akt zaś stanowi decyzje o podporządkowaniu się społeczeństwa, ustanowionej w akcie

poprzednim władzy suwerena. Obowiązkiem ustanowionej władzy jest zapewnienie społeczeństwu

bezpieczeństwa i porządku. Społeczeństwo nie może korzystać z prawa oporu przeciwko władcy, jeśli ten

wywiązuje się z przyjętych na siebie obowiązków.

17. Ideologia Rewolucji Angielskiej. Rewolucja angielska 1640-1660 była wielkim przewrotem społeczno-politycznym, który zasadniczo

zmienił układ sił politycznych w Anglii i zapoczątkował jej nowożytny okres historyczny. Źródłem był

potęgujący się konflikt pomiędzy zmierzającą do wzmocnienia swej władzy monarchią, opierającą się

głównie na feudalnej arystokracji ziemskiej, a rosnącym w siłę mieszczaństwem. Dodatkowymi

przyczynami napięć okazały się problemy wyznaniowe (purytanie - angielscy zwolennicy Kalwina, mający

swe oparcie w parlamencie, krytycznie nastawieni do zależnego od króla kościoła państwowego). W

rewolucji tej ujawniły się różne programy polityczne:

Rojaliści – głównym ich teoretykiem był Robert Filmer;  Independenci – opowiadający się za niezależnością i swobodą działania każdej z

religijnych gmin; przywódcą Cromwell; związani z purytanizmem, wrogo

nastawieni zarówno do kościoła katolickiego, jak i anglikańskiego;

Diggerzy (lewellerzy) – odrzucali stosowanie przemocy, nie postulowali też odbierania komukolwiek własności. W oparciu o Ewangelie wzywali do

pokojowej przebudowy społecznej, opartej na chrześcijańskiej idei pokoju i

miłości, oczekując, aż bogaci sami zrezygnują ze swej własności

James Harrington (1611-1677:

Był związany z obozem independenckim. Napisał m.in.: Prerogatywa ustroju ludowego, Oceana.

Harrington uważa, iż najlepszy jest ustrój mieszany. Wg. niego o istocie ustroju decydują stosunki

własnościowe w rolnictwie. Państwo staje się republiką, gdy ziemia jest własnością ludu (gdy znajduje się w

jednym ręku to mamy do czynienia z monarchią absolutną). Wychodził z założenia, że własność i stan

docsity.com

- 11 -

posiadania są ściśle związane z władzą. Jego zdaniem, przewrotom zapobiegać miały: właściwe stosunki

agrarne, ustrój mieszany, system elekcyjny.

Istotą ustroju mieszanego miało być połączenie czynnika monarchicznego (magistratura),

arystokratycznego (senat) i demokratycznego (Grupa Uprzywilejowana). Harrington szczegółowo określił

liczbę członków, zasady wyboru i kadencje tych organów. Kompetencje: Senat prowadzi wyłącznie debatę,

akty prawne uchwala Grupa Uprzywilejowana, a wykonuje je magistratura.

Robert Filmer:

Głosił, iż nie ma innej formy ustrojowej poza monarchią, i to monarchią patrymonialną. Nie istnieje ani

demokracja, ani arystokracja. Nie istnieje tyrania jako forma rządów, a ludzie nie są równi z natury. Był on

zdecydowanym przeciwnikiem idei praw natury jednostki oraz teorii umowy społecznej.

Gerrard Winstanley:

Był jednym z najbardziej znaczących przywódców i teoretyków ruchu lewellerów. Jedynym

autorytetem, do którego sięgał, była Biblia. Jego ideał ustrojowy to republika komunistyczna drobnych

dzierżycieli ziemi, faktycznie i prawnie należącej do ogółu. Państwo miało być oparte na komunistycznej

idei własności ziemi. Doskonały ustrój gwarantować miały: aparat urzędniczy, zrozumiałe prawa oraz ich

przestrzeganie. Ustrój tworzony byłby w drodze wyborów (2 grupy pozbawione praw wyborczych:

zwolennicy monarchii – biernego, oraz żyjący nieobyczajnie – czynnego). Organem centralnym miał być

parlament o jednorocznej kadencji, a strażnikami ustroju – starsze, doświadczone osoby (65 lat).

18. Myśl ustrojowa Hobbesa. Tomasz Hobbes (1588-1679) stworzył 3 powiązane ze sobą logicznie dzieła: The Elements of Law:

Natural and Politics, De corpore, De homine, De cive. Dziełem poświęconym władzy i państwu jest

Lewiathan. Metoda badawcza preferowana przez Hobbesa to zastosowanie indukcji, metod

matematycznych, zwłaszcza zaś geometrii do badania rzeczywistości. Głosi on, iż z natury wszyscy ludzie

są równi. Nierówność jest skutkiem prawa państwowego.

Hobbes uważa, że prawa natury są niezmienne i wieczne. Pierwszym i fundamentalnym prawem natury

jest dążenie do pokoju. Kolejne z praw natury (wynikające z poprzedniego) przekonuje nas, iż nie jest

możliwy stan, w którym wszyscy mają do wszystkiego równe uprawnienia. Drugim pochodnym prawem

natury jest zasada, iż umów należy dotrzymywać.

Państwo:

Hobbes traktował umowę społeczną jako hipotezę powstania państwa. Istotą umowy jest

podporządkowanie swojej indywidualnej woli woli innego człowieka. Ponieważ wszyscy podporządkowują

się suwerenowi tak samo, uzyskuje on wystarczające siły, by utrzymać zgodę i jedność tych jednostek.

Powstaje więc zjednoczenie jednostek i władzy. Tak powstałe zjednoczenie nazywa się państwem.

Stwierdza on, że każde państwo jest osobą publiczną, ale nie każda osoba publiczna jest państwem.

Hobbes wyróżnia 2 rodzaje państw ze względu na sposób ich powstania. Są to państwo naturalne

(powstało przez zdobycie obywateli przez władcę) i państwo polityczne (jest ustanowieniem panowania

jednej osoby lub zgromadzenia wolą ludzi, którzy dają mu moc najwyższą – umowa ta nie może być

zmieniana). Dla niego państwo to zło konieczne. Ratuje jednak ludzi od zła jeszcze większego, jakim jest

stan anarchii i powszechnego zagrożenia życia i zdrowia. Wprawdzie wraz z powstaniem państwa ludzie

tracą przyrodzoną im naturalną wolność, w zamian zyskują jednak bezpieczeństwo, możliwość życia w

społeczeństwie zorganizowanym, szanującym stan posiadania i prawo własności, gdzie postępowanie ludzi

wyznaczane jest przez normy obowiązującego prawa państwowego.

Państwo uzyskuje wyłączne prawo prowadzenia wojny i zawierania pokoju, prawo wymierzania

sprawiedliwości, do władzy najwyższej należy ustalanie reguł powszechnych i ich ogłaszanie. Ponadto

władza najwyższa ma wyłączne prawo określania obowiązującej doktryny religijnej, prawo zakazywania

doktryn niebezpiecznych dla pokoju. Państwo określa obowiązujący porządek religijny.

Ustrój:

Hobbes wyróżnił 3 rodzaje ustrojów państw: demokrację, arystokrację i monarchię. Był zarazem

przeciwnikiem koncepcji ustroju mieszanego. Forma państwa nie odgrywa w poglądach Hobbesa

zasadniczej roli. Najważniejsze jest, aby było to państwo wystarczająco silne, by było władzą absolutną.

Władza absolutna nie może jednak naruszać praw naturalnych jednostki, jej wolności. Kościół musi być

podporządkowany państwu.

docsity.com

- 12 -

19. Idee polityczne Locke’a. John Locke (1632-1704) pochodził z rodziny posiadaczy ziemskich, która w okresie rewolucji związana

była z obozem independencko-purytańskim. Opublikował m.in. prace: List o tolerancji, Dwa traktaty o

rządzie. Jego metoda badawcza to empiryzm i sensualizm. Z punktu widzenia postawy politycznej zalicza

się go do prekursorów liberalizmu politycznego.

Stan naturalny charakteryzuje się brakiem istnienia społeczeństwa i władzy politycznej. Wynika stąd, iż

nikt nikomu nie podlega. Ludzie posiadają naturalne prawo do wolności, własności, prawo do życia oraz

prawo do równości. W stanie natury wykonywanie prawa natury powierzone jest każdemu człowiekowi.

Każdy też ma prawo do ukarania przestępcy, który narusza prawo natury.

Państwo i ustrój:

Jedyną drogą do rzeczywistego zagwarantowania wolności jest połączenie naturalnie wolnych jednostek

na podstawie umowy każdego z każdym w społeczeństwo. Dla Locke’a wolność i własność to synonimy.

Jednostki, zawierając umowę społeczną i tworząc państwo, czynią to z myślą o własnych, indywidualnych

interesach, dla lepszej ochrony swych praw przez władzę publiczną, której deklarują podległość z własnej

woli. W żadnym razie nie wyzbywają się dotychczasowych praw, ponieważ rezygnacja z nich byłaby

największą niedorzecznością. W sytuacji kiedy rząd państwa nie wykonuje swoich zobowiązań, zagraża

naturalnym prawom jednostek, społeczeństwo ma prawo do obrony, a w sytuacjach skrajnych nawet do

zmiany bądź obalenia rządu.

Umowa społeczna według Johna Locke’a jest dwuetapowa:

I etap - porozumienie się ze sobą ludzi i utworzenie społeczeństwa (wymaga jednomyślności);

II etap – powstanie konkretnej władzy państwowej (wymaga jedynie większości).

Społeczeństwo drogą umowy społecznej nie tyle powołuje suwerena, ile wyłania z siebie władze:

ustawodawczą, wykonawczą i federatywną. Locke optował za ustrojem umiarkowanej monarchii, w

której władza byłaby podzielona pomiędzy różne jej organy. Podział władzy zapobiega władzy absolutnej.

Państwo nie jest suwerenem tylko reprezentantem społeczeństwa. Ma ono działać z myślą, że dobro ludu

jest największym prawem.

Władza prawodawcza posiada najwyższą pozycję. Ma należeć do dwuizbowego parlamentu (Izba

Lordów i Izba Gmin), do którego wybory powinny być cenzusowe, ponieważ równość wszystkich ludzi

odnosi się jedynie do ich praw naturalnych. Parlament, stanowiąc prawa powszechnie obowiązujące, jest

skrępowany koniecznością nienaruszania naturalnych praw człowieka, stąd np. może ustanawiać podatki

wyłącznie za społeczną akceptacją.

Poniżej ustawodawczej znajduje się władza wykonawcza, która ma należeć do króla i jego ministrów.

Władza federatywna jest rodzajem władzy wykonawczej i dotyczy stosunków międzynarodowych.

Natomiast Locke nie wyróżnia władzy sądowej. Kompetencje sądownicze, w jego ujęciu, należą do władzy

wykonawczej.

Własność jest nienaruszalna. Jedynym przypadkiem, gdy można w nią ingerować, jest marnotrawienie

przez właściciela.

Państwo ma być z założenia tolerancyjne.

20. Idee polityczne Monteskiusza. Karol Monteskiusz (1689-1755) dużo podróżował, zapoznając się z ustrojami politycznymi

zwiedzanych krajów oraz ich systemami prawnymi. Szczególne wrażenie wywarł na nim ustrój polityczny

Holandii i Anglii, w którym dostrzegł wzorzec godny naśladowania w innych krajach, a zwłaszcza w swojej

ojczyźnie – Francji. Opinie na ten temat zawarł przede wszystkim w swoim fundamentalnym dziele O

duchu praw (1748). Z punktu widzenia wartości politycznych określić go można jako przedstawiciela

liberalizmu arystokratycznego. Posługiwał się w badaniach metodą empiryczną, odwoływał się do

doświadczenia.

Prawa natury dotyczą istoty człowieczeństwa. Prawom tym człowiek podlegał przed powstaniem

państwa. Wyróżnia Monteskiusz 4 główne prawa natury:

1) pokój pomiędzy słabymi, równymi sobie jednostkami; 2) zaspokajanie potrzeby pożywienia; 3) potrzeba łączenia się w pary, potęgowana uczuciem przyjemności współżycia; 4) pragnienie życia w społeczeństwie. Ponieważ natura nakazuje życie w społeczności, pojawia się nowe prawo. Jest to prawo narodów,

prawo polityczne i prawo cywilne. Prawo narodów reguluje stosunki pomiędzy różnymi społecznościami.

Monteskiusz uważa, że sposób życia poszczególnych narodów jest zróżnicowany. Zatem nie można

ustalić jednego uniwersalnego modelu ustroju ani prawa. Tytułowy duch praw (duch narodu), to

doświadczalnie sprawdzalny zespół faktów i przesłanek, który powinien być brany pod uwagę dla

zachowania jedności społeczeństwa w przygotowywaniu, i realizacji reform prawno-ustrojowych.

docsity.com

- 13 -

Konkretny ustrój polityczny i system prawa każdego z państw powinien odpowiadać warunkom tego kraju.

Doświadczenie pozwala jednak na wyróżnienie trzech rodzajów rządów: republikańskiego, monarchicznego

i despotycznego.

Zbudowana na fundamencie strachu despocja, której przykładem jest dla Monteskiusza Turcja (a także

w pewnym stopniu współczesna Francja), jest ustrojem najgorszym z możliwych. Za najlepszy zaś ustrój

uważał on monarchię. Monarchia oparta na ciałach pośredniczących gwarantuje rządy umiarkowane, nie

zagrażające ani wolności, ani własności, nie naruszające praw żadnej warstwy ludności. Najważniejszym

ciałem pośredniczącym w monarchii jest szlachta. Innymi władzami pośredniczącymi są: przywileje kleru,

miast i panów. Obok tego musi istnieć instytucja piastunów praw (ciała polityczne).

Zasadą rządu republikańskiego, demokratycznego, jest cnota. Podobnie, gdy chodzi o republikę

arystokratyczną. Cnota w obu przypadkach wyraża się w miłości republiki i umiarkowaniu. Natomiast w

monarchii nie cnota, lecz honor jest zasadą ustroju. Zasadą despocji jest lęk.

Gwarancją właściwego ustroju powinna być, zdaniem Monteskiusza, odpowiednia organizacja władzy

w państwie. W rozdziale VI, jedenastej księgi traktatu O duchu praw, zatytułowanym O ustroju Anglii,

Monteskiusz wyjaśniał: „ W każdym państwie istnieją trzy rodzaje władzy: władza prawodawcza,

władza wykonawcza rzeczy należących do prawa narodów i władza wykonawcza rzeczy należących do

prawa cywilnego.” W państwie gwarantującym obywatelom wolność polityczną władze te nie mogą być

łączone i powinny być wykonywane przez trzy różne podmioty. Koncepcja ta jest znana powszechnie pod

nazwą teorii podziału władz. Monteskiusz zakłada, że władzę ustawodawczą sprawuje dwuizbowy

parlament, wykonawczą – monarcha, sądzenia – niezawisłe sądy.

Parlament:

Powinien on mieć strukturę dwuizbową: obok izby niższej (przedstawiciele ludu), istniałaby izba

wyższa (reprezentacja arystokracji). Izba wyższa pełni funkcję hamującą zbyt radykalne poczynania izby

pierwszej. Kolejnym hamulcem ma być prawo monarchy do zwoływania i odraczania posiedzeń parlamentu

oraz prawo weta w stosunku do jego uchwał.

Władza wykonawcza:

Miała należeć do monarchy, który realizowałby ją przy pomocy mianowanych przez siebie ministrów

(odpowiedzialni przed parlamentem, ponoszący przez kontrasygnatę odpowiedzialność za decyzje

podejmowane przez monarchę). „Władza wykonawcza stanowi część prawodawczej jedynie przez zdolność

przeszkadzania”.

Władza sądowa:

Byłaby sprawowana przez trybunały, z zasiadającymi w nich sędziami, mianowanymi na czas

określony, tak dobieranymi, żeby zagwarantować oskarżonemu sędziów „z tego samego stanu”. Sędziów

wiązałyby wydawane przez parlament ustawy, także nominacja na czas określony i przekazywanie

egzekucji ich wyroków w ręce władzy wykonawczej. Sędziowie są jedynie „ustami ustawy”.

Koncepcja trójpodziału władzy Monteskiusza, mająca za cel główny zabezpieczenie społeczeństwa

przed absolutyzmem królewskim, obronę jego własności i stanu posiadania, odegrała w nauce o państwie

istotną rolę. Stała się fundamentem nowożytnego konstytucjonalizmu i podstawową zasadą organizacji

władzy państwowej we współczesnych państwach.

21. Myśl ustrojowa Rousseau. Jean Jacques Rousseau (1712-1788) pochodził z Genewy. Zawarte w jego różnych pracach stwierdzenia

zostały rozwinięte i ugruntowane w jego podstawowym dziele Umowa społeczna (1762), zawierającym w

istocie jego koncepcje na temat życia ludzi w stanie natury i przejścia ich do formy państwowości. Inne jego

prace to m.in.: Uwagi o rządzie polskim, Emil, czyli o wychowaniu. W dziełach tych przedstawia on swoje

poglądy społeczno-polityczne, w których prezentuje się jako zwolennik demokracji i suwerennej władzy

ludu, zapewniającej każdemu członkowi społeczeństwa współuczestniczenie w rządach i

współdecydowanie o sprawach jego dotyczących.

Zdaniem Rousseau stan natury był okresem pomyślności jednostek. Powstanie własności prywatnej

zapoczątkowało podziały ludzi. Zarazem dało początek zawiści, konfliktom i walkom, przekształcając

szczęśliwy okres stanu natury w epokę zamętu i nieustannych napięć. Doprowadziło to do powstania

państwa, ponieważ nie można już było cofnąć się do stanu poprzedniego.

Zawarta przez wszystkich i na jednakowych prawach, zgodnie z zasadą pełnego egalitaryzmu umowa

społeczna utrwala powszechną równość wszystkich ludzi. Zdaniem Rousseau natura zwierzchnictwa polega

na jego absolutnym charakterze. Pomimo absolutnego charakteru woli powszechnej człowiek pozostaje

wolny, bowiem poddając się jej słucha samego siebie. Obowiązki człowieka wobec zwierzchnika wynikają

z ludzkiego rozumu. Wola powszechna jest interesem ogółu , dlatego poddani władzy zwierzchniej w istocie

docsity.com

- 14 -

nie słuchają nikogo oprócz własnej woli. Suwerenność pozostaje zatem na mocy umowy społecznej przy

ludzie, a nie przy zwierzchniku.

Prawo:

Prawo pojawia się jako konsekwencja umowy społecznej. Poprzez prawo manifestuje się uprawnienie i

obowiązek oraz stojąca na ich straży sankcja. Prawo to dla Rousseau normy, reguły zachowania się. Są one

generalne i abstrakcyjne. Twórcą praw powinien być tylko lud. Rousseau wyróżniał następujące rodzaje

praw:

prawa polityczne, czyli fundamentalne, dotyczące praw rządu;  prawa cywilne regulujące stosunki pomiędzy jednostkami i stosunek do państwa, ich zasadą jest wolność człowieka;

prawa karne (choć w zasadzie jest to sankcja wszystkich innych praw);  prawa zwyczajowe, inaczej prawo opinii, zapisane w sercach obywateli.

Zasady władzy:

suwerenność ludu jest niezbywalna;  niepodzielność – tym samym Rousseau występuje m.in. przeciwko teorii podziału władzy Locke’a i Monteskiusza, które to są sprzeczne z zasadą suwerenności ludu, który dysponuje

wyłącznym prawem stanowienia aktów normatywnych; egzekutywa zależy wyłącznie od ludu, stąd

władza wykonawcza nie może w żadnym przypadku być traktowana jako równorzędna z władzą

ustawodawczą.

Ustrój:

W kwestii formy państwa zdaniem Rousseau nie jest istotne, jaką formę przybierze państwo, ponieważ

sprawujący władzę zawsze czynią to z upoważnienia i pod kontrolą suwerena, który przesądza także i o

formie państwa. W różnych sytuacjach różne formy państwa mogą być dla danych społeczności najlepsze.

Najpełniej cel ten, można jego zdaniem zrealizować w warunkach demokracji bezpośredniej. Dla Rousseau

pożądanym wzorcem państwa był wyidealizowany przezeń ustrój Genewy.

Rousseau pozostawał zwolennikiem ograniczonej własności. Tzn. dla dobra obywateli państwo może

ingerować w życie obywateli, ograniczając np. wielkość własności po to, aby nie dopuścić do zbytniego

rozwarstwienia społeczeństwa. Może ono również określać warunki wychowania i nauczania obywateli,

kształtując ich w duchu patriotyzmu i przywiązania do swego państwa. Postuluje on także rozdzielenie

kościoła od państwa i uproszczenie zasad wiary.

Politycznym ideałem Rousseau jest demokratyczne państwo drobnych właścicieli, o podobnym statusie

materialnym.

22. Myśl polityczna Kołłątaja. Hugo Kołłątaj (1750-1812) wywodził się z rodziny szlacheckiej osiadłej w mieście. Był on

współautorem uniwersału połanieckiego. W okresie Sejmu Czteroletniego był jednym z najbardziej

czynnych działaczy i publicystów Stronnictwa Patriotycznego. Był także jednym z głównych twórców

konstytucji 3 maja. Jego poglądy polityczne znajdują wyraz w następujących dziełach: Prawo polityczne

narodu polskiego, Ostatnia przestroga dla Polski, O sukcesji tronu i sprawach najważniejszych.

Nawiązywał w szczególności do dorobku takich myślicieli, jak: Locke, Monteskiusz, Mably, Rousseau,

Voltaire czy fizjokraci. Wykorzystywał ich dorobek intelektualny dla potrzeb własnego kraju,

uwzględniając istniejące w Polsce warunki i możliwości.

Ustrój:

Ustrojem wzorcowym była dla niego dziedziczna monarchia konstytucyjna z ograniczoną władzą

panującego, ale jednocześnie wystarczającą do tego, aby sprawnie kierować państwem, nie dopuszczając do

anarchii. Krytykował stale obecne w Polsce osłabianie władzy królewskiej i nieufność do monarchy.

Kołłątaj był zwolennikiem idei podziału władzy. Podkreślał jednak na wzór Locke’a oddzielenie

legislatywy od egzekutywy, sądy natomiast podporządkował egzekutywie.

Organem zwierzchnim w państwie miał być dwuizbowy sejm, będący organem posesjonatów zarówno

szlacheckich, jak i mieszczańskich, a uwolniony od szlachty - gołoty (łatwo było za ich pomocą

manipulować obradami).

Senat – dożywotnia funkcja senatora.  Izba poselska – prawo wyboru posła na jedną kadencję; posłowie wystawiani

przez województwa, mają być ograniczeni udzieloną im plenipotencją

(instrukcjami).

docsity.com

- 15 -

Władza wykonawcza powinna dzielić się na: komisję skarbową, wojskową, interesów cudzoziemskich,

policji i edukacyjną. Władzę sądową chciał umieścić przy komisji skarbowej. Na czele władzy

wykonawczej powinien stać król wraz z ministrami.

W dziedzinie sądownictwa proponował powołanie sądów ziemskich na pięcioletnią kadencję, w

składzie czterech sędziów i jednego pisarza. Funkcja przewodniczącego miała być także kadencyjna i co

roku przechodzić na inną osobę.

Inne:

- człowiek jest z natury wolny; Kołłątaj odrzucał feudalną koncepcję wolności, opartej na

przywilejach i łaskach, przeciwstawiając jej ideę równości wszystkich wobec prawa; w

państwie ma być zagwarantowana równość obywatelska i bezpieczeństwo osobiste;

- podatki i inne ciężary finansowe król może nakładać jedynie za zgodą stanów;

- w państwie powinna istnieć wolność głoszenia poglądów, za które nikt nie powinien być

karany, o ile nie naruszają one czci innego człowieka;

- postulował tolerancję religijną;

- chłopi mieli uzyskać wolność osobistą, bez przyznania im jednak własności ziemi;

- reforma armii;

- językiem urzędowym w kraju powinien być język polski.

Program polityczny Kołłątaja zmierzał do stopniowego, spokojnego, ewolucyjnego przekształcenia

feudalnego społeczeństwa polskiego w społeczeństwo nowoczesne, któremu dobrze zorganizowane i

sprawne państwo stworzy warunki do rozwoju poprzez własną, indywidualną przedsiębiorczość, opierając

się na naturalnym, przyrodzonym każdemu, prawie własności.

23. Myśl polityczna Staszica. Stanisław Wawrzyniec Staszic (1755-1826) urodził się w Pile (Wielkopolska) w znaczącej i wpływowej

rodzinie. Był związany z domem Andrzeja Zamojskiego. W 1807 został członkiem Izby Edukacyjnej i

Dyrekcji Skarbowej Księstwa Warszawskiego. W 1816 roku założył Hrubieszowskie Towarzystwo

Rolnicze. Z jego inicjatywy otworzono Szkołę Akademiczno – Górniczą w Kielcach oraz powołano w 1817

Korpus Górniczy. Staszic piastował wiele stanowisk państwowych. Jego najważniejsze dzieła to: Uwagi nad

życiem Jana Zamoyskiego, Przestrogi dla Polski, Ród Ludzki.

Termin „naród” dla Staszica oznaczał wspólnotę ludzi, której członkowie biorą udział w stanowieniu

praw. Wspólnota ta, to nie jedynie szlachta, toteż Staszic postulował rozciągnięcie udziału we władzy

prawodawczej także na inne stany. Nie był tu jednak konsekwentny. Wysuwając postulaty reformatorskie,

domagał się pełnego uprawnienia jedynie dla mieszczan, zasadniczo pomijając chłopów, dla których chciał

jedynie polepszenia losu. Zaznaczyć jednak trzeba, że Staszic zarazem posługuje się pojęciem „prawdziwej”

Rzeczypospolitej, w której wszystkim obywatelom przysługują jednakowe prawa. Staszic zdecydowanie

przeciwstawiał się szlacheckiemu partykularyzmowi. Krytykował szlachtę przede wszystkim za to, że pod

zgubnymi wpływami magnatów sprzeniewierzyła się swej wielkiej przeszłości. Magnaterię piętnował

bezkompromisowo (…”Oni zniszczyli wszystkie uszanowanie dla prawa…”). Krytykuje on magnatów jako

grupę zdecydowanie szkodliwą i wrogą narodowi. Postuluje zniszczenie ekonomiczne magnaterii.

Staszic był zdania, że władza ustawodawcza i władza wykonawcza nie mogą być podzielone. Dostrzegał

on zalety monarchii absolutnej, lecz nie pragnął absolutyzmu dla Polski. Mimo, że wzorował się na Anglii,

podkreśla, że w Polsce król winien posiadać władzę jeszcze mniejszą niż monarcha angielski, gdyż w „kilka

lat miałaby Polska despotyzm”. Król powinien być całkowicie podporządkowany izbie ustawodawczej i

może być tylko „stróżem ustaw”.

Zdaniem Staszica państwo powstaje w wyniku umowy społecznej. Zajmuje się jednak głównie nie

teorią państwa, a programem jego naprawy.

Program reform Staszica:

ograniczenie roli senatu, nawet głosił ideę sejmu jednoizbowego;  oczynszowanie chłopów i ograniczenie ich feudalnego wyzysku;  domagał się zupełnej równości szlachty i mieszczan pod względem prawnym,

postulował, aby szlachta i mieszczanie byli zjednoczeni w jednej izbie sejmowej;

 władza wykonawcza miałaby należeć do Straży Praw, na której czele stałby król, natomiast jej członkowie byliby wybierani przez sejm; do jej zadań należałby

nadzór nad całością administracji w okresach poza obradami parlamentu;

 utworzenie 4 komisji uzależnionych od sejmu: skarbowej, wojskowej, zagranicznych interesów i policji, do których komisarzy miał wybierać sejm co 2

lata;

 sejm powinien być nieustający;

docsity.com

- 16 -

 zasadnicze idee przyszłej konstytucji: zniesienie elekcji, liberum veto, wprowadzenie dziedziczności tronu;

 wybory do sejmu oparte na cenzusie majątkowym, głosowanie tajne;  reforma sądownictwa: uniezależnienie sądów od władzy wykonawczej,

likwidacja podziału sądów na ziemskie i grodzkie, a wprowadzenie podziału na

sądy kryminalne i ziemskie oraz specjalne sądy dla chłopów;

reforma sił zbrojnych: stworzenie stałej armii, w oparciu o wojewódzkie kontyngenty;

 w dziedzinie polityki zagranicznej Staszic zalecał taki postępowanie, które doprowadziłoby do skłócenia 3 mocarstw zaborczych;

reforma systemu podatkowego: każdy obywatel-właściciel powinien płacić podatki;

 zniesienie ceł zaporowych na towary wywożone za granicę, a wprowadzenie ceł protekcyjnych na towary przywożone do Polski.

24. Ideologia Rewolucji Amerykańskiej (1775-1783). Dzieło tzw. rewolucji amerykańskiej, które dopełniało się w walce kolonistów z Anglią o niepodległość,

było syntezą wielu procesów gospodarczo-społecznych (głębokie przedziały dzielące wielką burżuazję i

bogatych plantatorów od ogółu ludności) oraz wielu wątków doktrynalnych. Doświadczyli też Amerykanie

wszystkich konsekwencji wieloletniego eksploatowania kraju przez Anglię.

Silnie oddziaływała angielska myśl polityczna: Amerykanie należeli do gorliwych czytelników

traktatów Locke’a, cenione były dzieła Monteskiusza. Nowy kontynent zachował jednak dystans wobec

europejskich konstrukcji; czynił w nich staranny wybór, z pietyzmem adaptował je do miejscowych

warunków. Największą ideę zrobiła idea praw naturalnych. Amerykanie przyjęli pogląd, że prawa natury są

nie tylko zbiorem nakazów moralnych, ale tworzą zarazem system abstrakcyjnej sprawiedliwości, któremu

człowiek musi się podporządkować, ponieważ wyrażają one naturalny stan człowieka. Głosili, że

naturalnym stanem jednostki jest pełna wolność i równość. Stali na gruncie praw fundamentalnych,

stanowiących odbicie praw naturalnych, niepodzielnych i niezbywalnych (prawo do życia, do wolności, do

własności, do szczęścia oraz do wolnego sumienia, a w ich konsekwencji wolność słowa, pracy,

zgromadzeń i petycji).

Liberalizm amerykański stracił swą nieskazitelną postać w toku rewolucji, kiedy to na szczytach

hierarchii społecznej zarysowały się istotne różnice zdań w kwestiach pojmowania poszczególnych jego

składników:

Prawica – wielka burżuazja, w której skrzydło skrajne reprezentowali tzw. federaliści. Do rzeczników obozu federalistów należeli m.in. George Washington, Alexander Hamilton, John

Jay, James Madison, Beniamin Franklin. Wypowiadali się oni za silną władza centralną i

zależnym od prezydenta parlamentem, chcieli ograniczyć udział niższych warstw społecznych w

życiu politycznym, bronili cenzusu majątkowego.

Lewicademokraci, którzy korzystali z oparcia w żołnierskich masach i pospólstwie miejskim, a także mieli zwolenników wśród farmerów. Ich przywódcami ideowymi byli Thomas Jefferson

(żądał autonomii stanów, szerokich prerogatyw dla parlamentu, rozdziału kościoła od państwa,

ograniczonej władzy prezydenta, skutecznych gwarancji praw obywatelskich) oraz Thomas Paine

(apelował o demokratyczny kształt ustroju amerykańskiego, podkreślał konieczność oparcia go na

zasadzie suwerenności ludu oraz równych praw i gwarancji dla wszystkich; był gorącym

wyznawcą tolerancji religijnej oraz rzecznikiem praw dla kobiet).

W rezultacie zaciekłych sporów – nie tylko ideowych – zwyciężyła koncepcja pośrednia. Doktrynalny

wyraz znalazły przede wszystkim dwie zasady: zasada suwerenności ludu oraz zasada podziału władzy.

Obie zostały – za pomocą liberalnych haseł – ze sobą zsynchronizowane. Ustrój amerykański odrzucił

powszechne prawo wyborcze.

25. Ideologia Rewolucji Francuskiej (1789). Wielka rewolucja francuska podsumowała wiek oświecenia, reasumowała jego tendencje gospodarcze i

społeczne, jego tęsknoty ustrojowe, a także jego konflikty ideowe. Stanowiła uwieńczenie politycznych

aspiracji francuskiego mieszczaństwa. Symbolizowała wielkie zwycięstwo wszystkich wrogów tyranii.

Zasady 1789 roku nie mogły jednak okazać się stabilne ze względu na ich burżuazyjny charakter, który w

miarę upływu czasu budził coraz większe niezadowolenie szerokich kręgów społecznych. Po „miodowym”

okresie solidarności wszystkich przeciwników absolutyzmu, doszło do ostrej walki politycznej, w której

ujawniły się nowe postawy i nowe programy społeczne i polityczne.

docsity.com

- 17 -

a) Ideologia jakobinów: Ukształtowała się w latach 1792-1793. jakobini nie stanowili jednolitej grupy, poglądy ich miały

szeroki zakres:

- hebertyści – najbardziej na lewicy, ich przywódcą ideowym był Jacques Réne Hébert; zwolennicy

skrajnego terroru wobec kontrrewolucjonistów, uzbrojenia ludu i walki z obcą interwencją aż do

zwycięstwa; żądali zastosowania radykalnych środków przeciwko spekulantom i paskarzom;

- dantoniści – prawica, ich głównym ideologiem i przywódcą był Georges Jacques Danton; ze względu

na kryzys wewnętrzny i trudną sytuację na frontach, żądali złagodzenia terroru w stosunku do

przeciwników politycznych i głosowali za jak najszybszym wszczęciem rokowań pokojowych;

- między tymi dwiema orientacjami walczyli o miejsce najgłośniejsi przywódcy ruchu: Jean Paul

Marat, Maximilien Robespierre oraz Antoine Saint-Just.

Brutalna rozprawa z lewicą i prawicą sprawiła, że w latach 1793-1794 grupa Robespierre’a stała się

największą siłą jakobinów i zarazem główną reprezentantką ich ideologii. Głosili, iż trzeba uchwalić

nową konstytucję, trzeba by stała się ona dziełem ludu. Jako jej zasady wymieniano: równość,

bezpieczeństwo, własność, gwarancje społeczne oraz prawo do oporu przeciwko uciskowi. Własność

przestała być prawem naturalnym człowieka, stawała się ona instytucją społeczną, tworzoną i

swobodnie regulowaną przez państwo. Granicą każdego prawa człowieka są prawa innego człowieka.

Postulowali oni upowszechnienie własności i złagodzenie skrajnych dysproporcji majątkowych. Rząd

jakobiński zniósł bez odszkodowania wszystkie istniejące jeszcze ciężary feudalne, popierał nabywanie

przez chłopów majątków narodowych, skonfiskowanym kontrrewolucjonistom i kościołowi. Za

niezbędny atrybut suwerenności ludu uważali zgromadzenie ludu. Pod wpływem nauk Rousseau mocno

akcentowano idee patriotyzmu, miłości ludu, rewolucyjnego hartu i osobistej uczciwości. W połowie

1794 roku dyktatura jakobinów zastała obalona, a władza przeszła do rąk burżuazji, której

reprezentantem został Dyrektoriat.

b) Babuwizm: Po przewrocie termidoriańskim, w warunkach represji stosowanych teraz przez Dyrektoriat, myśl

radykalna nadal się rozwijała. Wyrazem tego było m.in. Sprzysiężenie Równych założone w 1796

przez Filipa Buonarottiego. Sprzysiężenie to stawiało sobie za cel obalenie rządów burżuazyjnej

prawicy i przejęcie władzy oraz stworzenie na gruzach pierwszej rewolucji – drugiej, prawdziwej, która

uzna nie tylko fakt, że ludzie rodzą się równi i wolni, ale także to, że chcą w równości i wolności żyć.

Czołowym teoretykiem Sprzysiężenia był Gracchus Babeuf, który pozostawał pod urokiem

komunistów utopijnych francuskiego oświecenia, a w szczególności Morelly’ego. Babeuf widział w

istnieniu klas przyczynę wszystkich zjawisk politycznych. Prawdziwa wolność polityczna nie ma

żadnego znaczenia bez równości ekonomicznej. Domagał się on uspołecznienia wszelkich form

własności (ziemskiej, przemysłowej i handlowej) oraz zalecał produkcję zbiorową. Postulował Babeuf

podział ziemi na równe działki, niepodlegające sprzedaży lub odstąpieniu. Z czasem zaś poszedł jeszcze

dalej, nawołując do organizowania opartych na równości komun. Babuwizm był jednak czymś więcej

niż jeszcze jedną wersją utopijnego komunizmu – zawierał postulat jego urzeczywistnienia przez

polityczne działanie. Babeuf wespół ze swoją grupą opracowywał zasady i technikę zamachu stanu.

c) Ideologia bonapartyzmu: 9.XI.1799 Napoleon Bonaparte dokonał przewrotu, a jego jedynowładztwo przybrało zrazu formę

konsulatu, a od 1804 – cesarstwa. Napoleon ogłaszał się wykonawcą testamentu wielkiej rewolucji,

szczodrze operował hasłami suwerenności ludu, równości i wolności i często deklarował negatywne

stanowisko wobec starego reżimu. Władzę swoją wywodził z woli narodu i wolą narodu tłumaczył jej

rozmiar. Najważniejszym składnikiem tej doktryny był pogląd, że jednostka, przez lud powołana do

sprawowania pełnej władzy, uosabia ten lud i jego wolę. Innym składnikiem bonapartyzmu było

odrzucenie idei parlamentaryzmu jako organu władzy państwowej. Ponad parlamentem stoi rząd z jego

szefem na czele. Cesarz jest więc wodzem swego ludu. Cechą bonapartyzmu było jednak połączenie

apologii jedynowładztwa z doktryną rewolucyjną; ideologia absolutyzmu sąsiadowała tu z zasadą

zwierzchnictwa narodu.

26. Myśl polityczna Kanta. Immanuel Kant (1724-1804) był twórcą klasycznej szkoły idealizmu filozoficznego. Do jego

podstawowych prac zaliczamy: Krytykę czystego rozumu, Krytykę praktycznego rozumu, Naukę prawa.

Kant nie rozwinął teorii państwa i prawa w jakiś szczególny sposób. Jawią się one jako oczywista

konsekwencja jego założeń etycznych. Dochodzi Kant do wniosku, że największym zadaniem ludzi, do

którego zmusza ich przyroda, jest utworzenie społeczeństwa obywatelskiego rządzącego się prawem.

Chodzi tu o sprawiedliwy ustrój obywatelski w najwyższym stopniu łączący wolność z przymusem.

docsity.com

- 18 -

Stworzenie tego doskonałego ustroju nierozłącznie wiąże się z ułożeniem praworządnych stosunków

między państwami. Doprowadzi to do stanu powszechnego zjednoczenia narodów świata. Państwo powstaje

w interesie każdego człowieka, który zrzeka się wolności naturalnej i nieograniczonej na rzecz

kontrolowanej i ograniczonej prawem. Państwo zabezpiecza wolność jednostki, co jest bardziej cenne niż

niepewna, nieograniczona wolność stanu naturalnego. Państwo powstaje zdaniem Kanta wskutek umowy

społecznej.

Ustrój:

Ustrój ma się opierać na wolności, równości i obywatelskiej podmiotowości. Wolność to stosowanie

przymusu tylko wobec naruszających prawo. Równość wyraża się w tym, że wszyscy w jednakowym

stopniu podlegają prawu i nie ma uprzywilejowanych.

Z punktu widzenia formy ustrojowej Kant był zwolennikiem monarchii parlamentarnej, w której władza

prawodawcza leżałaby w rękach parlamentu. Stosunkowo silna samodzielna władza wykonawcza

przynależałaby królowi. Silna monarchia może być gwarancją wolności, o ile monarcha uważa się za sługę

państwa i faktycznie nim jest. Jednak i monarchia nie daje wystarczającej gwarancji. Kant dochodzi więc do

idei podziału władz. Uważa, że władza ustawodawcza i wykonawcza nie powinny być skupione w

jednym organie. Stan skupienia władzy prowadzi do despotyzmu. Samodzielny rząd podlegać ma jednak

władzy ustawodawczej, bowiem podlega prawu, które określa jego kompetencje. Ma być również

kontrolowany przez parlament i parlament może rząd zmieniać, choć nie może go karać. Trzecim

oddzielnym rodzajem władz ma być władza sądownicza sprawowana przez sędziów i przysięgłych.

Celem państwa jest zapewnienie ludziom maksimum wolności poprzez wprowadzenie prawa i

zapewnienie jego przestrzegania. Jest to cel i granica kantowskiego państwa. Państwo nie może ograniczać

wolności, a przede wszystkim chronić przed jej naruszaniem przez innych ludzi lub przez czynnik z

zewnątrz. Państwo nie może ingerować w ekonomiczną wolność ludzi, sferę duchową, a w szczególności

nie może cenzurować nauki.

27. Myśl polityczna Hegla. Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) był jednym z największych filozofów przełomu XVIII i

XIX wieku. Urodził się w Stuttgarcie. Ważniejsze dzieła Hegla, to m.in.: Nauka logiki, Encyklopedia nauk

filozoficznych, Zasady filozofii prawa.

Dwie zasady leżą u podstaw jego nauki o państwie i prawie. Pierwsza, głosi pogląd, że dzieje

powszechne są postępem w uświadamianiu wolności, a wolność jest uświadomioną koniecznością, druga, że

istnieje stała różnica pomiędzy zasadą wolności jako taką a jej rzeczywistym funkcjonowaniem. Dzieje

ludzkości to walka o wolność, polegająca na przełamywaniu samowoli jednostek.

Suwerenem w państwie jest monarcha. Do koncepcji suwerenności monarchy dochodzi Hegel poprzez

suwerenność ludu. Przeciwstawienie suwerenności narodu suwerenności monarchy uważa za błędne,

bowiem naród bez monarchy jest tylko bezkształtną masą, która nie stanowi państwa, i której nie

przysługują żadne atrybuty suwerenności. Suwerenny monarcha ma prawo ułaskawiania przestępców,

decyduje o zakresie i kompetencji wszystkich organów w państwie, tylko on ma prawo podejmowania

samodzielnej decyzji. Władza rządząca to wykonywanie i stosowanie decyzji wydanych przez panującego.

W najszerszym ujęciu jest to wykonywanie prawa.

Przed nadużyciami władzy ze strony urzędników chroni hierarchia urzędów (kontrola odgórna) oraz

odpowiedzialność urzędników, a także uprawnienia korporacji i gmin, które z jednej strony pozwalają

przeciwstawiać się arbitralnej woli, z drugiej są formą kontroli oddolnej.

W doktrynie Hegla widoczna jest pochwała wartości moralnych reprezentowanych przez stan średni,

grupujący wykształconą inteligencję i tym samym najpełniej wyrażający świadomość prawną narodu. Stała

kontrola urzędników i jego stanu zapobiega przekształceniu się go w swoistą arystokrację. Najważniejszą

rolę przyznaje Hegel stanowi ziemiańskiemu, który powołany i uprawniony jest do działalności politycznej

z urodzenia, a nie przypadkowości związanej z wyborem. Dzięki własności ziemi oparty jest na naturalnej

etyczności, której podstawą jest rodzina czerpiąca swe środki z posiadania ziemi. Stan ten jest zarazem

podporą tronu i społeczeństwa, jest czymś stałym w społeczeństwie obywatelskim.

Władza ustawodawcza jest wprawdzie częścią ustroju państwowego. Lecz zarazem zabezpiecza mu

rozwój dzięki ciągłemu tworzeniu ustaw, a więc stałemu eksponowaniu tego co ogólne.

Deputowani reprezentujący poszczególne korporacje nie są związani przez delegujących, ponieważ

delegowani są po to, by podejmować uchwały w sprawach ogólnych. Hegel był przeciwnikiem mandatu

związanego.

Hegel uważał, że prawo jest zjawiskiem obiektywnym, bowiem musi być czymś uświadomionym, a

ponadto musi obowiązywać. To, co jest prawem w swej obiektywności i obowiązuje, jest ustawą. Prawo jest

więc pozytywne. Pozytywność prawa wynika z jego formalizmu równającego się woli państwa. Hegel

podkreślał, że obowiązek podporządkowania prawu zakłada konieczność, by prawa były powszechnie

docsity.com

- 19 -

znane. Urzeczywistnienie prawa ogólnego musi przypadać szczególnemu rodzajowi władzy, władzy

sądowej. Członek społeczeństwa obywatelskiego ma więc zarówno prawo zwracania się do sądu, ja i

obowiązek przed nim stawać.

28. Myśl polityczna Fichtego. Johann Gottlieb Fichte (1762-1814) urodził się w Saksonii. Immanuel Kant, któremu Fichte przekazał

swą pierwszą pracę filozoficzną (Próba krytyki wszelkiego objawienia), pomógł mu w rozpoczęciu kariery

naukowej. Fichte był humanistą i republikaninem. Jego dzieło to m.in.: Mowy do narodu niemieckiego.

W myśli Fichtego można wyróżnić dwa etapy. W pierwszym idee jego rozwijały się i kształtowały pod

wpływem Kanta. Początkowo Fichte był zwolennikiem rewolucji francuskiej. Oznaczała dla niego

zwycięstwo wolności i prowadziła do wyzwolenia stanu trzeciego i realizacji suwerenności jednostki. W

drugim etapie, w późniejszym czasie, stał się przeciwnikiem metod rewolucyjnych, które zastąpił

wychowawczym procesem w duchu narodowym, realizowanym przez państwo.

Fichte przeciwny był jakiejkolwiek próbie oddzielania moralności i polityki. Nadaje on wolności

szczególne znaczenie, stąd można go uznać za bliskiego liberałom.

Do podstawowych kategorii, jakimi posługuje się Fichte, należą wolność i własność. Własność i

wolność prawna są ujmowane dynamicznie, jako prawo właściciela do określonego działania. Przedmiotem

prawa własności jest więc nie rzecz, lecz zachowanie właściciela. Państwowy porządek prawny

reglamentuje porządek gospodarczy, stąd można postawić znak równości pomiędzy państwowym

porządkiem prawnym i porządkiem gospodarczym, opartym jednak na prywatnej własności. Prawo jest dlań

gwarantem wolności. Wolność związana z własnością jest ograniczona odkrywanymi i formułowanymi

przez państwo potrzebami, jakie społeczeństwo powinno mieć zaspokojone. Celem działania ludzi jest

zabezpieczenia ich potrzeb. Warunkiem umożliwiającym zaspokojenie potrzeb jednostki jest gwarantowana

przez prawo możność działania gospodarczego.

Porządek gospodarczy opiera się na wzajemnym, odpłatnym świadczeniu dóbr i usług. Prawo jako

podstawowy regulator zachowań gospodarczych pozwala na precyzyjne bilansowanie poszczególnych

rodzajów aktywności i tym samym na planowe zorganizowanie gospodarki. Państwo staje się jedynym,

globalnym podmiotem planującym, określającym narzędziami prawnymi rodzaj i zakres poszczególnych

rodzajów aktywności gospodarczej. W procesie planowania państwo kieruje się zasadą zaspokajania w

pierwszym rzędzie potrzeb niezbędnych, a są nimi przede wszystkim potrzeby wyżywienia. Za

najważniejszy rodzaj działania gospodarczego uznał więc Fichte produkcję rolną. Zdaniem Fichtego

planowanie poszczególnych rodzajów działalności gospodarczej i usług pozwala na precyzyjne

zbilansowanie siły roboczej i odpowiednie przesuwanie jej do różnych rodzajów działań. Planista, jakim jest

państwo, kieruje się nie tylko strumieniem przepływu siły roboczej, ale także określać może czas trwania

pracy i w efekcie bilansować podaż i popyt na rynku pracy, zarówno w całej gospodarce, jak też w

poszczególnych jej sektorach. Państwo planować ma nie tylko produkcje i usługi, lecz również handel.

Tak postrzegana działalność państwa odnosić się musi do gospodarki ograniczonej autarkicznej, nie

powiązanej z zewnętrznymi rynkami. Elementy zewnętrze gospodarowania nie dają się bowiem zaplanować

przez państwo, stąd Fichte określa swoją konstrukcję jako zamknięte państwo handlowe.

Interesujące koncepcje formułuje Fichte w odniesieniu do pieniądza, wyznając teorię nie realnego, lecz

konwencjonalnego pieniądza i tym samym państwu powierza wyłączność określenia jego wartości.

Warunkiem realizacji funkcji centralnego planisty jest właściwa polityka pieniężna, polegająca na

maksymalnym utrzymaniu wartości pieniądza, a także należyta polityka cen.

Wychodząc z założenia możliwości ukształtowania duchowej natury człowieka, postulował potrzebę

edukacji narodowej, która rozwinie niemiecką świadomość.

29. Niemiecka szkoła historyczna.  Gustaw von Hugo (1764-1844):

Był on prekursorem niemieckiej szkoły historycznej. Był cywilistą i jego teoria głównie wiązała się z

rozważaniami nad tą gałęzią prawa. Nie stworzył on jakiejś nowej doktryny wykraczającej poza

problematykę cywilistyczną. Odrzucał jednak pozytywistyczne podejście do prawa twierdząc, że prawo

rozwija się wraz z historią, spontanicznie i niezależnie od woli ustawodawcy.

Uważał, że jest niemożliwe objęciem prawem stanowionym wszystkich rodzajów stosunków

społecznych. Obok prawa stanowionego nie mniej ważnym źródłem prawa jest zwyczaj. Prawo tworzy więc

historia, a kształtuje się ono spontanicznie, samoczynnie, podobnie do rozwoju języka. Jego moc

obowiązująca wynika stąd, że strony stosunków prawnych czują się związane regułami prawa, ponieważ

zakorzenione są w tradycji, a tym samym w ich świadomości, przy czym nie wnikają one w powody

obowiązywania. Pomiędzy prawami wynikłymi z tradycji (zwyczaju) a prawami stanowionymi może

pojawiać się konflikt. W takiej sytuacji pierwszeństwo dawał Hugo prawu zwyczajowemu. Prawo to

ucieleśnia bowiem w wyższym stopniu ducha narodu niż prawo stanowione przez ustawodawcę. Innym

docsity.com

- 20 -

ważnym argumentem przemawiającym za prawem zwyczajowym jest powszechniejsza i lepsza jego

znajomość niż prawa stanowionego.

 Fryderyk Karol von Savigny (1779-1861): Urodził się we Frankfurcie nad Menem. Najważniejsze jego dzieła to m.in.: O powołaniu naszych

czasów do ustawodawstwa i nauki prawa, Das Recht des Besitzes. Na jego poglądy wpływ miały idee m.in.

Gustawa Hugo. W podziale szkół na dwie grupy, szkołę historyczną i szkoły niehistoryczne, Savigny

krytykuje idee zdrowego rozsądku i utylitaryzm w tym czasie dominujące w większości nurtów filozofii

prawa. Odrzuca on w szczególności racjonalistyczne idee oświecenia, tak popularne wówczas w Europie,

zwłaszcza zaś potępia oświeceniowy indywidualizm.

Szkoła historyczna przyjmuje więc założenia:

1) zasadę ciągłości dziejów, teraźniejszość jest bezpośrednio i obiektywnie podporządkowana przeszłości, 2) teraźniejszość jest więc kontynuacją przeszłości, 3) przeszłość jest wartością samą w sobie i nie może być krytykowana.

Wynikają stąd następujące konsekwencje dla ujęcia prawa:

 prawo jest związane z przeszłością i bezpośrednio z niej wynika;  ustawodawca ma obowiązek badania historii i wyciągania z niej wszelkich nauk potrzebnych

dla teraźniejszości;

 ustawodawca zasadniczo nie tworzy prawa, lecz odkrywa je jako fakt historyczny dzięki szczegółowym badaniom historycznym;

 ustawodawca doświadczenia przeszłości ubiera w postać normy prawnej, a jego działalność ma w tym względzie bardziej techniczny niż polityczny charakter;

 wszelka działalność prawodawcza jest w istocie zdeterminowana przez „ducha narodu”, prawo jest jednym z produktów „ducha narodu”, wyrażającym się w jego świadomości prawnej;

 najwcześniejszym, a zarazem najprostszym, wyrazem świadomości prawnej narodu jest prawo zwyczajowe, zaś w społeczeństwach kulturowo rozwiniętych nauka prawa.

Savigny reprezentował tzw. romanistyczne skrzydło szkoły historycznej, różniące się od tzw.

germanistycznego skrzydła szkoły historycznej. Uważał on, że rzymskie prawo cywilne jest

najdoskonalszym wyrazem techniki prawa i choć jest to prawo obce, to faktycznie i zasadniczo wpłynęło

ono na prawo niemieckie.

Związek prawa z ogólnym życiem narodu określa on jako element polityczny prawa, zaś

wyspecjalizowany naukowy rozwój prawa elementem technicznym.

Savigny był przeciwnikiem zespołowego budowania kodeksu. Podkreślał, iż na kodyfikację prawa

cywilnego jest w Niemczech za wcześnie. Formę kodeksu musi cechować zwięzłość.

Wielkie znaczenie dla dobrego stanu prawa w państwie ma wysoki poziom nauki prawa.

 Grzegorz Fryderyk Puchta (1798-1846): Pozostawał on pod osobistymi wpływami Hegla. Mimo swej walki z niektórymi ideami pozostał nadal

jego uczniem. Podstawowymi pracami Puchty były: Prawo zwyczajowe, Kurs instytucji oraz Kleine

zivilistische Schriften. Uważa się, że właśnie w jego doktrynie znalazła swój najpełniejszy wyraz ideologia

szkoły historycznej. W znacznie większym stopniu niż Savigny Puchta kładzie nacisk na cechy narodu,

szczególnie idealizując tę kategorię. Uważa, iż każdy naród posiada swój narodowy charakter i analogicznie

do języka czy obyczajów prawo jest także wyrazem tego charakteru. Formułuje pojęcie narodu w sensie

politycznym. Nie jest to całość naturalna, lecz sztuczna, rozumiana przezeń jako człon ustroju. Natomiast

naród w znaczeniu naturalnym wyraża się w swoim zwyczaju, nie tworzy prawa w drodze aktów legislacji,

lecz je wytwarza spontanicznie. Odrzuca on zarazem racjonalistyczną wiarę w rozum człowieka i znacznie

wyżej od niego stawia ludzkiego ducha.

Puchta odrzuca charakterystyczne dla szkół prawa natury wywodzenie prawa z umowy społecznej i

łączy go z Pismem Świętym. Prawo jest dlań boskim porządkiem danym człowiekowi. Początek praw

wywodzi od początku istnienia człowieka jako tworu bożego. Powstanie narodów oznacza tylko szczególnie

istotny moment w dziejach prawa. Początkowo prawo znajduje się w okresie „stadium niewinności”,

później w okresie zróżnicowania i skomplikowania. Okres trzeci to czas nauki prawa, potrafiącej owo

skomplikowanie prawa opanować. Jego zdaniem ówczesne Niemcy znajdowały się na początku trzeciej

fazy.

Prawo dzieli Puchta na zwyczajowe, ustawowe i prawnicze, przy czym nie tylko prawo zwyczajowe,

ale także prawo ustawowe uważał za jedną z form ducha narodu. Puchta przykładał duże znaczenie do

prawa prawniczego (Juristenrecht).

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome