Toksykologia - Notatki - Technologia żywności, Notatki'z Technologia. University of Warmia and Mazury in Olsztyn
stevie_k
stevie_k11 April 2013

Toksykologia - Notatki - Technologia żywności, Notatki'z Technologia. University of Warmia and Mazury in Olsztyn

DOC (207.0 KB)
12 strona
984Liczba odwiedzin
Opis
Zarządzanie: notatki z technologi żywności odnoszące się do toksykologii: bakterie, drożdże, grzyby strzępkowe.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 12
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA

BAKTERIE DROŻDŻE

GRZYBY STRZĘPKOWE

BAKTERIE

Należą do królestwa Procaryota i są organizmami jednokomórkowymi. Ze względu na wyniki

barwienia metodą Grama dzieli się bakterie na Gram dodatnie i Gram ujemne.

Kształt i wielkość komórek zależy od rodzaju bakterii, wieku, warunków hodowli, rodzaju i składu

chemicznego podłoża, temperatury inkubacji, czasu trwania hodowli, mutacji jakim podlegają

wszystkie organizmy żywe….Jednak w określonych, stałych warunkach i na podłożach

standardowych komórki danego gatunku mają zawsze określony kształt.

Komórka bakterii składa się ze ściany komórkowej, błony cytoplazmatycznej, cytoplazmy i

pełniącego rolę jądra - nukleoidu. W cytoplazmie mogą znajdować się wakuole oraz złożony ze

związków organicznych lub nieorganicznych materiał zapasowy.

Nukleoid bakterii zbudowany jest z kolistej cząsteczki dwuniciowego DNA, jednak niektóre

właściwości kodowane są nie przez nukleoid, a przez plazmidy. Są to samoreplikujące się koliście

zamknięte cząsteczki DNA, które determinują np. oporność bakterii na antybiotyki.

Cytoplazma jest środowiskiem ,w którym umiejscowione są struktury biologicznie czynne

(nukleoid, plazmidy, rybosomy, mezosomy, materiał zapasowy). Ma ona charakter koloidu i jest

wodnym roztworem związków wielkocząsteczkowych, soli mineralnych, cukrów prostych,

aminokwasów, kwasów tłuszczowych, związków wysokoenergetycznych jak ATP, ADP…

Rybosomy składają się w 60% z RNA i 40% białek złożonych, głównie zasadowych. Stanowią

centra syntezy białek w komórce.

Błona cytoplazmatyczna jest trójwarstwową strukturą zbudowaną z białek (50 – 75%) i lipidów

( 20 – 35%). Stosunek białek do lipidów zależy od gatunku i od fazy wzrostu hodowli bakterii. Jest

obszarem tworzenia energii i centrum replikacji DNA, w wyniku ,której powstają dwie nicie –

macierzysta i nowa. Przez półprzepuszczalną błonę regulowany jest pobór składników

pokarmowych i usuwanie produktów przemiany materii.

Ściana komórkowa określa kształt komórki i stanowi barierę ochronną przed szkodliwymi

czynnikami zewnętrznymi. Jest przepuszczalna dla substancji niskocząsteczkowych jak np. sole

mineralne, ale nie jest półprzepuszczalna. Ściana komórkowa jest zbudowana głównie z mureiny

( peptydoglikan ). Niektóre bakterie (głównie pasożyty i wodne) wytwarzają na zewnętrznej

powierzchni ściany komórkowej przepuszczalne osłonki o różnym składzie chemicznym (otoczki

lub śluzy).

Część bakterii charakteryzuje się posiadaniem narządów ruchu – są to rzęski (zbudowane z białka,

lekko skręcone spirale o równej grubości, ale niekiedy wielokrotnie dłuższe od komórki

bakteryjnej. Z tej przyczyny wyróżniamy bakterie – jednorzęse, czuborzęse i okołorzęse.) lub

nitkowate wyrostki fimbrie (pile) – sztywne, nie skręcone i krótsze od rzęsek (Komórki bakteryjne

mogą posiadać jedną fimbrię lub tysiące rozmieszczonych dookoła komórki).

Bakterie dzielimy ze względu na:

a) kształt

– ziarniaki występują w formie pojedynczej, dwoinek, formie czterokomórkowej, jako

pakietowce, paciorkowce lub gronkowce.

–formy cylindryczne:

pałeczki, krótkie twory nieco dłuższe niż szersze

laseczki, walcowate i mogące mieć długość przekraczającą 20 – sto krotnie

szerokość komórki

maczugowce

wrzecionowce

prątki

b) metodę barwienia Grama

Różnice w budowie ściany komórkowej, głównie w zawartości mureiny decydują o tymczydane

bakterie są Gramdodatnie, czy Gramujemne.

W wyniku reakcji barwnik przenika przez osłony komórkowe, atom jodu zastępuje chlor w

cząsteczce barwnika tworząc duże fioletowe agregaty wewnątrzkomórkowe. W przypadku

komórek z dużą warstwą mureiny i w skutek częściowego odwodnienia ściany komórkowej barwne

kompleksy zostają zatrzymane wewnątrz komórki (bakterie Gramdodatnie). Z bakterii

Gramujemnych następuje wypłukanie fioletowego kompleksu, a zastosowanie następnie fuksyny

pozwala zabarwić te drobnoustroje na kolor czerwony.

c) zdolność ruchu

Tutaj czynnikiem różnicującym jest posiadanie lub nie, narządu ruchu.

d) ze względu na warunki bytowania

tlenowce –bezwzględne i względne

beztlenowce –bezwzględne i względne

Bakterie rozmnażają się zarówno bezpłciowo jak i w sposób płciowy. Ten pierwszy to

rozszczepianie – prosty podział komórki, tzn. z jednej komórki macierzystej powstają dwie

komórki potomne. Namnażanie się bakterii przebiega zgodnie z postępem geometrycznym.

Ten drugi występuje

w określonych szczepach jednego gatunku bakterii, które łączą się w pary zróżnicowane płciowo.

Wystąpić tu mogą następujące mechanizmy:

1) Koniugacja to przeniesienie dziedzicznych cech szczepu dawcy na szczep biorcy przez

bezpośredni kontakt w parach.

2) Transformacja – przekazanie cech genetycznych biorcy poprzez uwolniony do środowiska DNA

dawcy bez łączenia się komórek w pary.

3) Transdukcja – gdzie DNA przenoszone jest przez tzw. fagi łagodne ze szczepu dawcy na szczep

biorcy.

Niewielki procent bakterii ma możliwość wytwarzania przetrwalników (endospor) w

niesprzyjającym środowisku. Cechę tę wykazują np. bezwzględne lub względne tlenowce z rodzaju

Bacillus, bezwzględne beztlenowce z rodzaju Clostridium. Jest to cecha genetycznie

uwarunkowana. Ułożenie przetrwalnika w komórce może być biegunowe, podbiegunowe lub

centralne.

Przetrwalniki (spory) bakterii wykazują znacznie większą oporność na niesprzyjające warunki

środowiskowe niż komórka wegetatywna, a wytworzona endospora zachowuje zdolność do

wykiełkowania przez czas nieokreślony.

Nieliczne bakterie wytwarzają innego rodzaju formy przetrwane: cysty i egzospory. Egzospory

powstają w wyniku pączkowania komórki wegetatywnej bakterii wykorzystujących metan. Cysta

to przekształcona cała komórka wegetatywna po wyczerpaniu składników odżywczych.

Bakterie w żywności mogą być podstawą w procesach technologicznych, ale także i przyczyną

bardzo poważnych chorób. Znajdują się tutaj zarówno gatunki saprofityczne jak i chorobotwórcze

lub względnie chorobotwórcze.

Mikroorganizmy mogą być przyczyną powstawania wielu wad technologicznych żywności

rozpoczynając od procesów gnilnych aż do powstawania zapleśnień. Zmiany mikrobiologiczne

zachodzące w produktach mogą przyczyniać się do powstania zatruć pokarmowych i inwazji

bakteryjnej, jako zakażenie pierwotne powstające ze skażonych surowców i zakażenie wtórne

wywołane wadliwym procesem technologicznym lub niewłaściwymi warunkami dystrybucji i

magazynowania.

Natomiast bakterie fermentacji mlekowej spełniają inną rolę. Należą tu organizmy bakteryjne,

których wspólną cechą jest zdolność do wykorzystywania różnych cukrów w beztlenowym

procesie fermentacji mlekowej i przy współudziale enzymów wytwarzany jest kwas mlekowy (w

ilości 0,8 – 3% zależnie od szczepu). Powstający kwas mlekowy oraz malejące pH hamuje rozwój

bakterii gnilnych i masłowych. Kwas mlekowy jest przyswajalny przez organizm człowieka i

zwierząt i odgrywa korzystną rolę w przyswajaniu jonów Ca2+ i Fe2+

DROŻDŻE

Są grzybami mikroskopowymi i nie zawierają chlorofilu. Wyróżnia się tutaj zarówno pasożyty jak

i saprofity.

Posiadają wykształcone jądro komórkowe otoczone od reszty cytoplazmy otoczką jądrową, należą

więc do Królestwa Eucaryota.

Pod względem systematycznym należą do grzybów. Dzieli się je na dwie podgrupy: tworzące i nie

tworzące zarodniki. Są to organizmy jednokomórkowe, które czerpią swoją energię:

●w obecności tlenu przez oddychanie – warunki aerobowe

●przy braku tlenu przez fermentację –warunki anaerobowe. W tym przypadku za pomocą

kompleksu enzymów ( zymazy) rozkładają one glukozę, fruktozę, galaktozę i mannozę na alkohol

etylowy i dwutlenek węgla, tworząc również energię niezbędną do prowadzenia procesów

życiowych.

W skład komórki drożdżowej wchodzi:

ściana komórkowa

błona cytoplazmatyczna

cytoplazma

jądro

jąderko

wodniczki

rybosomy

mitochondria

reticulum endoplazmatyczne

substancje zapasowe

Komórki mogą mieć kształt kulisty, elipsoidalny, cytrynkowaty, cylindryczny, nitkowaty.

W zależności od rasy drożdże rozmnażają się przez:

●pączkowanie – na powierzchni komórki wytwarza się pączek, który po osiągnięciu

odpowiedniego rozmiaru może się od niej oderwać

●podział poprzeczny komórki (rozszczepianie)

●zarodnikowanie

●płciowo – mechanizm koniugacji. Komórki biorące udział w procesie płciowym wytwarzają

biologicznie czynne związki przypominające hormony, są to feromony i pod względem

chemicznym są to oligopeptydy tworzące kompleksy z polisacharydami w różnych proporcjach.

Wydzielanie feromonów powoduje silną aglutynację płciową populacji komórek o przeciwnych

typach koniugacyjnych z równoczesnym zahamowaniem fazy rozwoju komórek, a następnie

uruchomienie procesu koniugacji.

Drożdże są organizmami mało wymagającymi. Posiadają zdolność wykorzystywania podłóż o

ubogim składzie. Po odpowiedniej obróbce są dobrze przyswajalne przez zwierzęta, stanowią

cenne źródło białka i witamin, szczególnie z grupy B. Głównie są jednak wykorzystywane w

przemyśle piekarniczym, browarniczym, gorzelniczym i winiarskim. I z tego też względu dzieli się

je odpowiednio na gorzelnicze, browarnicze, piekarskie, winiarskie i paszowe.

Drożdże biorą również udział w produkcji kumysu i kefiru – mlecznych napojów fermentowanych.

Wykorzystywane w tych reakcjach gatunki żyją w układzie symbiotycznym z bakteriami

fermentacji mlekowej, dostarczając aminokwasów i witamin z grupy B oraz biorąc udział w

kształtowaniu niektórych własności organoleptycznych kefiru.

Jednakże drożdże mogą również stanowić zanieczyszczenia mikrobiologiczne we wszystkich

gałęziach przemysłu spożywczego. Mogą zostać wprowadzone wraz z surowcem jako

zanieczyszczenie pierwotne lub wtórne, jeśli pochodzą z powietrza lub personelu.

GRZYBY STRZĘPKOWE

Potocznie nazywa się je pleśniami, są to organizmy wielokomórkowe, cudzożywne (niektóre

gatunki żyją w symbiozie z żywicielem inne są pasożytami). Zalicza się je do plechowców, tzn. że

ich ciało nie jest zróżnicowane na korzeń, łodygę i liście. Komórka ma wyraźnie ukształtowane

jądro komórkowe. Ściana komórkowa zbudowana z chityny (aminocukier}, glukanu, lipidów i

białek jest gruba stosunkowo sztywna. Plecha grzybów zbudowana jest z rozgałęzionych tworów

zwanych strzępkami. Strzępki grzybów niższych nie są podzielone i stanowią wielojądrową

komórkę, a strzępki grzybów wyższych poprzedzielane są ścianami poprzecznymi tworząc jedno

– ,dwu –, lub wielojądrowe komórki.

Grzyby strzępkowe mają małe wymagania pokarmowe przy równoczesnej duże zdolności

przystosowania się do środowiska. Wykazują wzrost w obecności tlenu. Przemiana materii przez

grzyby jest bardzo intensywna ( w ciągu 24 godzin masa grzybni może się zwiększyć ok. dziewięć

razy w stosunku do masy wyjściowej). Wytwarzają bardzo zróżnicowane produkty przemiany

materii, od substancji antybiotycznych po związki toksyczne dla roślin, zwierząt i człowieka.

Mogą się rozwijać w dużym zakresie temperatur, od (– 10)ºC do (+55)ºC.

Rozmnażają się przez zarodniki lub płciowo. Zarodnik jest formą morfologiczną pleśni, w której

zostały zwolnione wszystkie przemiany metaboliczne materii oraz charakteryzuje się niską

zawartością wody. Natomiast w rozmnażaniu płciowym biorą udział w zależności od gatunku

gamety jedno lub różnoimienne.

W wysokich temperaturach i przy wysokiej wilgotności rozwijają się m.in. pleśnie. Uszkodzenia

mechaniczne płodów rolnych sprzyjają infekcji. Zakażenie może powstać przed i podczas zbioru, a

także w trakcie składowania w magazynach. Mikotoksyny są produktami wtórnego metabolizmu

niektórych grzybów strzępkowych (pleśni). Zalicza się je do naturalnych zanieczyszczeń żywności

lub surowców, które są wykorzystywane do jej produkcji. Spośród ponad 300 mikotoksyn

najbardziej poznane zostały aflatoksyny, ochratotsyna A, trichoteceny. Mikotoksyny przyjmowane

są do organizmu zwierząt i człowieka drogą pokarmową. Skutki ich występowania w żywności i

w paszach to – zatrucia ostre o zróżnicowanym przebiegu oraz zatrucia przewlekłe. Te ostatnie są

efektem bardzo małych dawek mikotoksyn przyjmowanych z pożywieniem przez długi okres

czasu. Uważa się również, że choroby nowotworowe są spowodowane tymi czynnikami.

Aflatoksyny

Głównym producentem aflatoksyn jest Aspergillus flavus. Wyróżniamy kilkanaście aflatoksyn

m.in. B1, B2, G1, G2. Występują one w żywności pochodzenia roślinnego, zwłaszcza narażone są

tutaj – orzeszki arachidowe, zboże, ryż, kukurydza, ziarno kakaowe. Skażone bywają: masło

arachidowe, pieprz, papryka, suszone owoce np. figi. W warunkach klimatu tropikalnego produkty

roślinne mogą ulec porażeniu grzybami, a w konsekwencji skażeniu aflatoksynami. W klimacie

umiarkowanym zdarza się to rzadko, ale mikotoksyny mogą znajdować się w produktach

pochodzących z importu.

Pasze skażone aflatoksynami stanowią zagrożenie dla człowieka. Odmiany B1 i B2 oraz M1 i M2

przechodzą do mleka w postaci metabolitów. Aflatoksyna B1 może kumulować się w jajach i

mięsie.

Aflatosyna B1 jest przyczyną:

●ostrego zapalenia i raka wątroby,

●niektórych postaci raka przełyku,

●zespołu Rey'a (Encefalopatia połączona ze zwyrodnieniem

tłuszczowym trzewi. Choroba z ciężkim przebiegiem atakująca dzieci. Towarzyszy jej gorączka,

drgawki, zaburzenia świadomości. Śmiertelność rzędu 81%).

●kwashiorkor (choroba małych dzieci przebiegająca z obrzękami,

zmianami skórnymi, stłuszczeniem wątroby i depigmentacją włosów).

Doświadczalnie stwierdzona została wysoka hepatotoksyczność aflatoksyn. Doustnie stosowana

aflatoksyna B-1 powodowała raka wątroby u wszystkich przebadanych doświadczalnie gatunków

zwierząt. Najlepiej zobrazuje to zestawienie danych z doświadczeń w tabeli 1i tabeli 2.

Tabela 1 Rakotwórcze działanie aflatoksyny B-1 na wątrobę [ Nikonorow 1976]

Gatunek Dawka Czas działania

Okres obserwacji

Występowanie nowotworów

wątroby GRYZONIE Szczur –Fisher 1mg/kg paszy 32 tyg. 52 tyg. 3/6 Szczur-Porton 1mg/kg paszy 20 tyg. 90 tyg. 19/30 Szczur –Wistar 1mg/kg paszy 21 tyg. 87 tyg. 12/14 Mysz-C3HfB/ HEN

1mg/kg paszy 80 tyg. 80 tyg. 0/30

NIEGRYZONIE Małpa-Rezus M 1,655g(ogólna) 5,5 lat 8,0 lat 1/1 Kaczka 30 µg/kg 14 mies. 14 mies. 8/11 Pstrąg tęczowy 8 µg/kg 12 mies. 12 mies. 40 % Łosoś 12 µg/kg 20 mies. 20 mies. 50 %

Dane opracowane i udostępnione przez tego samego autora pozwoliły na przedstawienie zależności

między rosnącym stężeniem aflatoksyny (0 - 100µg aflatoksyny/kg paszy), występowaniem raka wątroby (w %), i czasem pojawienia się pierwszego nowotworu ( w tygodniach ).

Tabela 2 Rakotwórcze działanie aflatoksyny B-1 u szczurów szczepu Fischer w zależności od dawki wg Nikonorowa (1976)

Kategoria Zawartość aflatoksyny

Okres skarmiania

Występowanie raka wątroby

Czas pojawienia się pierwszego

w paszy nowotworu (ug/kg) (tygodnie) (%) (tygodnie)

1 0 74-109 0/18 ( 0% ) - ( 0 % ) 2 1 78-105 2/22 ( 9% ) 104 (100%) 3 5 65-93 1/22 (4,5%) 93 ( 89% ) 4 15 69-96 4/21 (19%) 96 ( 92% ) 5 50 71-97 20/25 (80%) 82 ( 79% ) 6 100 54-88 22/28 (79%) 54 ( 52% )

Wnioski wynikające z danych w tabeli 1 znacznie wyraźniej są widoczne, gdy przedstawi się je na

wykresie graficznym (Wykres 1).

Jest to też jeden z tych przykładów, gdzie dyskusja na temat aspektów moralnych odnośnie

przeprowadzania doświadczeń medycznych i farmakologicznych na zwierzętach, zdaje się być

niepotrzebną. Niestety, jakkolwiek słuszne byłyby postulaty i dowody przedstawiane przez

obrońców praw zwierząt, statystyka broni się sama.

Wykres 1 Rakotwórcze działanie aflatoksyny B-1 u szczurów szczepu Fischer w zależności od dawki.

Należy zwrócić uwagę, że kategorie oznaczają jedynie kolejne pozycje w tabeli danych pod

którymi kryje się rosnąca zawartość aflatoksyny w paszy.

Czas pojawienia się pierwszego nowotworu (tygodnie) przedstawiony został jako procent, tak, aby

wszystkie te wartości można było umieścić w jednym układzie współrzędnych.

Badania przeprowadzone na zwierzętach doświadczalnych udowodniły wysokie właściwości

kancerogenne aflatoksyn. Wraz ze wzrostem stężenia aflatoksyny B-1 (niebieska krzywa) wzrasta

częstotliwość występowania raka wątroby (żółta krzywa) i w coraz krótszych odcinkach czasu

obserwujemy pojawienie się pierwszych nowotworów u zwierząt doświadczalnych (różowa

krzywa).

Ochratoksyny

Ochratoksyna A wytwarzana jest przez szczepy grzybów Aspergillus ochraceus i niektóre

Penicillia. Grzyby te często występują w zbożach i żywności z nich produkowanej (pieczywo,

produkty zbożowe) w klimacie umiarkowanym i chłodnym. Obecność tej ochratoksyny w surowicy

krwi ludzi w Polsce jest dowodem jej obecności w diecie.

Ochratoksyna A i aflatoksyny wykrywane są w surowcach źle wysuszonych i składowanych w

nieodpowiednich warunkach temperatury i wilgotności. Zboża gorszej jakości przeznaczane są na

cele paszowe. Pasze zatem są częstym źródłem tych zanieczyszczeń. Po podaniu zwierzęciu

skażonej paszy dochodzi do kumulacji mikotoksyn w mięsie, narządach i krwi, najczęściej trzody

chlewnej. Może to stanowić jej źródło w przetworach mięsnych wyprodukowanych z udziałem

podrobów. Ochratoksyna A została wykryta również w winach, piwie, soku winogronowym oraz

kawie naturalnej i palonej, ale także w sosie sojowym.

Działanie toksyczne tej mikotoksyny to przede wszystkim uszkodzenia nerek i choroby z tym

związane.

Trichoteceny

Są wytwarzane przez grzyby należące do rodzaju Fusarium. Fusaria atakują zbiory na polach

najczęściej we wczesnym stadium wegetacji roślin głównie zbóż. Znajdują się, więc w paszach dla

zwierząt w klimacie chłodnym i umiarkowanym. W efekcie ich kumulacji w organizmie człowieka

obserwuje się bóle brzucha, głowy, wymioty, biegunki. Mogą również powodować raka przełyku.

Spożycie żywności i karmienie paszą zwierząt zawierającą trichoteceny powoduje zanik apetytu,

nudności, a w skutek silnego zatrucia – śmierć z głodu.

Patulina

Ma silne właściwości przeciwbakteryjne. Występuje głównie w jabłkach porażonych mokrą lub

brunatną zgnilizną. Przetwory wyprodukowane na bazie owoców porażonych zawierają w sobie

wykrywalne ilości patuliny. Patulina charakteryzuje się wysoką toksycznością: zwiększa

przepuszczalność naczyń krwionośnych, hamuje diurezę i uszkadza wątrobę.

Patulina łatwo reaguje z białkami i kwasami nukleinowymi, jest też podatna na działanie enzymów

trawiennych, co z kolei wpływa na zmniejszenie niebezpieczeństwa zatrucia pokarmowego.

Mikotoksyny uważane są za substancje potencjalnie rakotwórcze dla człowieka, których nie

można jednak całkowicie wyeliminować. Zatem należy ich występowanie ograniczyć do możliwie

najniższego poziomu.

Biorąc pod uwagę wyżej przedstawione statystyki ważne wydaje się zwracanie szczególnej uwagi

na to by nie spożywać produktów spleśniałych, również w przechowalnictwie i dystrybucji

żywności nie należy dopuszczać się zaniedbań, które mogłyby stwarzać warunki dogodne dla

rozwoju niechcianych i szkodliwych dla człowieka gatunków pleśni.

PIŚMIENNICTWO

1.Czerwiecki L.: 1997 „Mikotoksyny w żywności jako czynnik zagrożenia zdrowotnego” „ Żywność, żywienie a zdrowie” Instytut Żywności i żywienia Rok VI, Nr 4, Warszawa 2.Daczkowska – Kozon E., W. Dąbrowski: 2002 „ Mikrobiologia żywności cz.1, skrypt do ćwiczeń z mikrobiologii żywności”, Wydział Nauk o Żywności i Rybactwa, Akademia Rolnicza w Szczecinie 3.Nikonorow M.:1976 Zanieczyszczenia chemiczne i biologiczne żywności, WNT Warszawa 4.Pijanowski E.,M.Dłużewski,A.Dłużewska, A.Jarczyk: 2004 Ogólna Technologia Żywności, Wydawnictwo Naukowo – Techniczne, Warszawa 5.Seńczuk W.: 1994 Toksykologia, Wydawnictwa Lekarskie PZWL, Warszawa 6.Żakowska Z, H.Stobińska:2000 „ Mikrobiologia i higiena w przemyśle spożywczym”, Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome