Erozja władzy, anatomia zjawiska - Notatki - Stosunki międzynarodowe - Część 1, Notatki'z Stosunki międzynarodowe. University of Silesia in Katowice
Kuba2013
Kuba201322 March 2013

Erozja władzy, anatomia zjawiska - Notatki - Stosunki międzynarodowe - Część 1, Notatki'z Stosunki międzynarodowe. University of Silesia in Katowice

PDF (245.3 KB)
13 strona
552Liczba odwiedzin
Opis
W notatkach wyeksponowane są tematy z zakresu stosunków międzynarodowych: erozja władzy, anatomia zjawiska. Część 1.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 13
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

1

Erozja władzy – anatomia zjawiska:

Aby móc zagłębić się w tą problematykę należy najpierw wyjaśnić dwa pojęcia: erozja i

władza. Erozja to najogólniej mówiąc psucie się, stopniowe niszczenie. Niewątpliwie wpływ na

nią ma czas, bowiem zgodnie z przekonaniem obiegowym, jednorodne czynności, które są

wykonywane przez dłuższy czas stają się mniej skuteczne, wykazują tendencję do psucia się i

dezorganizacji. Objawia się to na przykład w przypadku towarów konsumpcyjnych, które pod

wpływem czasu tracą swoje walory smakowe lub w stwierdzeniach, że kiedyś było lepiej, lub też,

gdy zachodzi zjawisko wyczerpania się pomysłowości uczonych i pisarzy powielających swoje

idee.

W literaturze wyróżnianych jest 6 podstawowych definicji władzy, na których podstawie

można określić władzę jako „szczególny typ zachowania polegający na możliwości

modyfikowania zachowania innych ludzi. Spełnianie pewnych celów, poprzez stosowanie różnych

środków, zwłaszcza przemocy. Jest to także pewien stosunek pomiędzy rządzonymi a

rządzącymi. Władza daje możliwość instytucjonalnego wpływania na innych, i wreszcie władza

umożliwia podejmowanie decyzji regulujących rozdział dóbr w sytuacjach konfliktowych.”1

Władza chcąc prawidłowo funkcjonować musi starać się nie dopuszczać do istnienia tendencji

odśrodkowych, które hamowałyby jej prawidłowe działania. Powinna chronić zarówno

wewnętrznie jak i zewnętrznie państwo i wszystkie jego elementy. Podstawowym zadaniem

władzy jest rządzenie, tak, aby jak najlepiej spełniać wszystkie funkcje i być akceptowanym

przez społeczeństwo.

Zjawisko erozji władzy to „fenomen polegający na zmniejszaniu się racjonalności decyzji

kierowniczych i na osłabieniu woli ich urzeczywistnienia”2. Zjawisko to można sprowadzić do

dwóch twierdzeń: czynności kierownicze i przywódcze stają się stopniowo coraz mniej skuteczne;

im potężniejsze stanowisko, tym większe są tendencje do psucia się władzy.

Metody naukowego badania zjawiska erozji władzy mogą być różnorodne. Podejście

historyczne, polega na badaniu zjawiska erozji władzy w różnych epokach historycznych, w

różnych fazach rozwoju cywilizacyjnego i kulturalnego społeczeństw. Zaletą tej metody jest

możliwość uchwycenia dynamiki zjawiska erozji władzy, wadą natomiast jest fakt, iż dane

historyczne są często niepełne i wieloznaczne. Druga metodą jest metoda strukturalna polegająca

na poznawaniu anatomii zjawiska erozji władzy, na artykulacji cech erozji władzy i ustaleniu

relacji zachodzących między nimi, na wykryciu czynników, które tą erozje warunkują. Metoda ta

1 M.Chmaj, M.Żmigrodzki (red.), Wprowadzenie do teorii polityki, Lublin 19952 J.Kozielecki, Erozja władzy : autonomia zjawiska, Warszawa 1986

2

prowadzi do powstania modelu zjawiska erozji władzy, który wymaga empirycznego

sprawdzenia. W naszej pracy wykorzystujemy tą właśnie metodę. Posługując się hipotezami

stworzonymi przez profesora Józefa Kozieleckiego dokonaliśmy empirycznego sprawdzenia,

eksplikacji tych hipotez.

Interakcyjny model działania:

Sprawowanie władzy, zarówno jednostkowe, jak i zbiorowe, polega na podejmowaniu decyzji

politycznych, militarnych i ekonomicznych oraz na ich realizacji. Narzucanie i egzekwowanie

własnej woli jest możliwe dzięki takim środkom jak: instytucjonalne instrumenty przymusu i

wzmocnienia pozytywne, manipulacja i propaganda, charyzma i perswazja. W znacznej merze

uzasadnione jest stwierdzenie, że „władza – to środki władzy". Sprawowanie władzy wiąże się z

ludzkimi działaniami, podlega ona pewnym ogólnym prawom zachowania, skodyfikowanym

przez psychologów, socjologów i historyków. Prowadzi to do akceptacji interakcyjnego modelu

zachowania podkreślającego złożoność i wielokierunkowość uwarunkowań. Składa się on z

dwóch rodzajów twierdzeń: twierdzenia o rodzaju oddziaływań, które głoszą, iż działania i

decyzje są jednocześnie wyznaczane przez trzy czynniki:

1. zmienne osobowe - interesy ludzi, ich wiedza operacyjna i umiejętności interpersonalne. Charakteryzują się względną trwałością.

2. zmienne środowiskowe - warunki geopolityczne, tradycje kulturowe czy system instytucjonalny. Cechuje je względna trwałość.

3. czynniki procesualne - charakteryzujące się znaczną dynamiką. Działania zależą od własnego przebiegu, informacja zwrotna o poprzednich fazach wpływa na dalszą

strukturę. Ma tutaj miejsce wewnętrzna samoregulacja np., gdy wstępne fazy

czynności kierowniczych wykazują, że są one mało skuteczne, decydent dokonuje ich

korekty. Czynniki te są płynne.

Drugie twierdzenia interakcyjnego modelu zachowania dotyczy siły poszczególnych czynników.

Wyróżnić zatem możemy czynniki silne i słabe, oddziaływania pierwszoplanowe i wtórne. Pewne

działania przywódcze zależą głównie od zmiennych osobowych, a więc od innowacyjnego

programu i niezłomnej woli męża stanu wielkiego formatu. Tymczasem inne działania są

uwarunkowane przede wszystkim przez układy środowiskowe, takie jak sprzyjający zbieg

okoliczności politycznych i ekonomicznych. Gallbraith twierdzi, iż obecnie zmalało znaczenie sił

osobowych, wielkie osobowości zostały wyparte przez wielkie instytucje.

Rola czynników osobowych:

3

Profesor Józef Kozielecki, obierając za kryterium role czynników osobowych w powstaniu i

przebiegu zjawiska erozji władzy, dzieli czynniki osobowe na:

układy motywacyjne:

Zjawisko erozji władzy często wiąże się z dynamiką ludzkiej motywacji, ze zmianą interesów

przywódców i grup kierowniczych. Gordon Willard Allport wykrył zjawisko autonomii

funkcjonalnej, które polega na tym, że z biegiem czasu środki służące zaspokojeniu potrzeb

autonomizują się i staja się niezależnymi celami. Waloryzacja tych środków oznacza jednocześnie

degradacje pierwotnych celów. Zjawisko autonomii funkcjonalnej może odegrać pozytywną lub

negatywną rolę w zachowaniu.

Niewątpliwie jedną z przyczyn psucia się władzy jest zjawisko jej autonomizacji.

Autonomizację władzy, głównie centralnej i naczelnej, ułatwiają pewne szczególne przywileje

takie jak możliwość korzystania z specjalnych środków komunikacji, kontakt ze światem sław,

zaszczyty i aplauz tłumów. Widoczna jest prawidłowość, iż im wyższe stanowisko w hierarchii,

tym większe prawdopodobieństwo autonomizacji władzy. Źródłem przyjemności dla osoby

pełniącej najważniejszą funkcję w danej społeczności, stają się nie tyle efekty gospodarcze i

społeczne, ile czynności takie jak wydawanie decyzji, celebrowanie urzędu. Władza taka

przestaje być siłą organizacyjną i kierowniczą, staje się bezużyteczna, staje się „władzą dla

władzy”

Drugi czynnik osobowy wiąże się z charakterystyką motywacji kratycznej, zwanej również

potrzebą władzy. Polega ona na silnym wywieraniu wpływu na jednostki i grupy społeczne. Jest

to potrzeba, która w odróżnieniu od innych potrzeb człowieka rzadko daje się zaspokoić a tym

bardziej w pełni. Może to powodować potęgowanie aspiracji kratycznych (głód rośnie w miarę

jedzenia). Działa ona na zasadzie kuli śnieżnej: im większa jest kula, tym szybciej rośnie. „Ciągłe

dążenia do sprawowania pełnej kontroli nad innymi ludźmi czy instytucjami sprawia, że ludzie

sprawujący władzę czy kierownictwo nie skupiają się na realizacji celów społecznych czy

politycznych, ale na dążeniu do uzyskania jak najwyższego szczebla władzy, zdobycia dużych

wpływów w jej obrębie. Doprowadzić to może do zaistnienia jednego ze złych rodzajów rządów,

które określane jest jako szaleństwo bądź rozmyślna przekora. Jeżeli rządzący zaczyna

prowadzić politykę sprzeczną z interesem społeczeństwa, kierując się jedynie własnymi

korzyściami to można taki rodzaj polityki nazwać szaleństwem. Aby politykę zakwalifikować do

tej kategorii niezbędne jest spełnienie trzech warunków: uświadomienie sobie, że działa na

niekorzyść, i musi to nastąpić współcześnie. Musi także istnieć możliwy do zastosowania

alternatywny sposób działania. Trzecim warunkiem jest to, że dana polityka jest wytworem

grupy, a nie jednego władcy, oraz fakt, że powinna trwać dłużej niż jakikolwiek żywot

4

polityczny”3. Wystąpienie szaleństwa nie musi być zależne od przestrzeni kratycznej. Nie jest ono

zależne od miejsca, czasu, epoki czy okresu historycznego. Nie jest także to związane z rodzajem

reżimu. Jest to zjawisko ponadczasowe i uniwersalne. Jako przykłady można podać: „wielki skok

naprzód” Mao

Zedunga, lub rządy Napoleona Bonapartego (w późniejszym okresie). Zbyt silna motywacja

władcza dezorganizuje urzędy i instytucje. „Władza, która produkuje tylko władzę, nie

produkuje niczego godnego uwagi”4.Wzrastające dążenie do pomnażania kontroli nad innymi i

nad instytucjami powoduje, że kierownicy i grupy elitarne nie koncentrują swojej uwagi na

celach społecznych, tylko na możliwości osiągania większych szczebli władzy.

struktury poznawcze:

Zmienne poznawcze to cały zespół cech i układów, czyli zdolności twórcze i kratyczne, wiedza

ekonomiczna, polityczna, intuicja, mądrość życiowa, umiejętność rozwiązywania problemów i

dylematów decyzyjnych.. Decydenci przyjmują demokratyczny lub autokratyczny styl

prowadzenia władzy stosują określone metody podejmowania decyzji rutynowych i

innowacyjnych w procesie sprawowania władzy. Z czasem system ten może stracić swą wartość

prakseologiczną. Nowe warunki wymagają często nowych form rządzenia, tymczasem decydenci

utrzymują dawne struktury i dawne strategie kierowania. Brak umiejętności przystosowania się

do nowych warunków. Następuje rutynizacja władzy - redukuje to racjonalność decyzji i

skuteczność ich realizacji. Ważną rolę odgrywa biologiczne starzenie się przywódców, którzy

mają zawężoną aktywność i mniejszą zdolność generowania informacji, powoduje to sztywność

myślenia, osłabia wolę dążenia do celu, myślenie starymi kategoriami. Często zdarza się, że

przywódcy i kierownicy wysokiego szczebla, którzy w wieku średnim byli ludźmi wielkiego

formatu, jako starcy przestali rozumieć zmieniająca się rzeczywistość i zaczęli popełniać

katastrofalne błędy. Mało kto tak jak Clemencau wie, kiedy ze sceny zejść, ponieważ władza jest

rodzajem narkotyku, z którego jest się trudno wyzwolić.

Rola warunków zewnętrznych: przestrzeń kratyczna:

Przestrzeń kratyczna to złożona przestrzeń wielowymiarowa, która jest tworzona przez

warunki naturalna, demograficzne, społeczne, kulturowe, historyczne. Szczególnie istotne są trzy

wymiary przestrzeni kratycznej: stopień niepewności, stopień zmienności, stopień złożoności.

1. Stopień niepewności zdarzeń ekonomicznych, politycznych i militarnych zależy od nasycenia przestrzeni kratycznej informacjami. Ponieważ informacja jest tlenem dla polityków,

3 B.W.Tuchman, Szaleństwo władzy: od Troi do Wietnamu, Poznań 1992 4 J.Kozielecki, Erozja władzy : autonomia zjawiska, Warszawa 1986

5

menedżerów, i urzędników tworzą oni specjalne kanały przepływu informacji. W normalnych

warunkach wystarcza to do sprawowania władzy, jednak pod wpływem pewnych czynników

zewnętrznych np. biurokratyzacji instytucji, kryzysu społecznego lub wzrostu napięcia

międzynarodowego, kanały te mogą ulec zablokowaniu lub zniekształceniu. Powstaje wówczas

deficyt danych, decydenci otrzymują informacje polityczne i gospodarcze, które mogą być

znacznie zniekształcone. Zniekształcenia informacji mogą być trojakiego rodzaju:

dokonuje się selekcja informacji - władza otrzymuje informacje korzystne.

następuje elaboracja wiadomości - są one uzupełniane i deformowane zgodnie z

oczekiwaniami organów władzy.

fabrykowanie informacji - w ekstremalnych sytuacjach to następuje, tworzy się

scenariusze zdarzeń historycznych i współczesnych, które nigdy nie miały miejsca.

2. Następnym wymiarem przestrzeni kratycznej jest jej dynamika. Warunki w jakich decydent podejmuje decyzje i je realizuje, ulegają przeobrażeniom. W przypadku, gdy zmiany te są

gwałtowne, dotychczasowe metody działania stają się anachroniczne. Schematy decyzyjne i

środki kontroli instytucjonalnej nie dają spodziewanych efektów gospodarczych i

społecznych. Decydenci, którzy gorzej niż inni przystosowują się do nowych warunków,

broniąc muzealnych środków rządzenia, podejmują coraz gorsze decyzje. Konserwatyzm

prowadzi ich do klęski.

3. Ostatnim warunkiem przestrzeni kratycznej jest jej stopień złożoności. Waz z rozwojem cywilizacji zwiększa się komplikacja świata zewnętrznego, może to spowodować ZEW, gdyż

organy władzy nie dają sobie rady z rzeczywistością zbyt skomplikowaną. Wówczas zastępują

kryteria racjonalności ograniczonej kryteriami zorganizowanej irracjonalności. Dalszemu

zjawisku erozji władzy może zapobiec jedynie zmiana decydentów.

Rola czynników procesualnych:

Osobowość i środowisko zewnętrzne są względnie stałymi strukturami. Ani charakter

człowieka, ani organizacja instytucji nie zmieniają się z chwili na chwile. Tymczasem czynniki

procesualne są zmienne i płynne. Wykryty błąd lub niepowodzenie w danej fazie wpływają na

ukierunkowanie następnych operacji. „Gracz w ruletkę, który przegrał pewną sumę pieniędzy

będzie inaczej postępował niż gracz, który uprzednio wygrał znaczną sumę”5. Oto kilka danych

na temat roli uprzednich sukcesów i niepowodzeń w dalszym przebiegu procesów decyzyjnych i

w ich urzeczywistnianiu:

5 ibidem

6

1. Niepowodzenie - w danej fazie procesu decyzyjnego może wywołać reakcję łańcuchową, obniżyć stopień racjonalności działań decydenta i zwiększać prawdopodobieństwo dalszych

porażek. Informacja zwrotna o niepowodzeniu dezorganizuje procesy poznawcze, rodzi stan

zagrożenia i lęku. Te nasilające się zmiany poznawcze i emocjonalne często wywołują erozję

władzy, której decyzje stają się coraz mniej przemyślane i coraz rzadziej urzeczywistniane.

2. Sukces – początkowe sukcesy odnoszone w procesie sprawowania władzy mogą stać się przyczyną jej erozji. Bowiem powodzenie uzyskane zbyt łatwo i niespodziewanie rodzi

przekonanie o własnej wszechmocy, o możliwości kontroli zdarzeń niekontrolowanych. Tak

zwany „zawrót głowy od sukcesów” prowadzi do zguby.

Należy odróżnić przyczyny zjawisko erozji władzy od ich subiektywnych interpretacji

dokonywanych przez polityków czy ekipy rządzące. Sukcesy przypisują oni własnemu

charakterowi i umysłowi (atrybucja wewnętrzna), źródeł niepowodzeń natomiast poszukują w

niezależnych od nich warunkach społecznych (atrybucja zewnętrzna).

Pseudoerozja władzy:

Bywa, że historycy, opinia publiczna dostrzegają ZEW tam gdzie ono nie występuje.

Przyczyny takich ocen mogą być różnorodne:

1. Stosowanie złych kryteriów ocen - dobre decyzje mogą czasem prowadzić do złych wyników w związku z działaniem czynników losowych. Obserwator, który ignoruje sytuację

przeddecyzyjną, a bierze tylko pod uwagę końcowe efekty postanowienia, może dojść do

wniosku, że jakość decyzji pogorszyła się. Jest to jednak pseudoerozja władzy.

2. Wzrost standardów oceny elity rządzącej czy poszczególnych kierowników – pod wpływem obserwacji najlepiej funkcjonującej funkcjonującego organu na arenie międzynarodowej

obserwator zaostrza swoje kryterium oceny. To zaostrzenie powoduje, że władza

funkcjonująca na swoim normalnym poziomie wydaje się gorsza.

3. Zjawisko optymizmu pamięci ludzkiej - ludzie zapamiętują wydarzenia pozytywne dużo lepiej niż te negatywne, stąd lepiej oceniane są dokonania władz przeszłe niż aktualne.

Środki zapobiegawcze:

Im ważniejsze jest dane zjawisko, tym szybsza i silniejsza jest na nie reakcja. Reakcją może być

metoda kontroli i autokontroli, które pozwalają korygować błędy decyzyjne i realizacyjne, które

zapobiegają korupcji. Wg McClellanda i Burnhama istotne jest również to, aby potrafić

ograniczyć własny egoizm i skoncentrować się na celach społecznych. Takie środki kontroli i

autokontroli rozwinęły się głownie w instytucjach i strukturach demokratycznych.

7

Inną metodą jest rotacja i zmiana na stanowiskach kierowniczych i przywódczych. Uniemożliwia

to rutynizację i egocentryzację władzy, choć wg Pullmana radykalna zmiana ekipy może okazać

się niekorzystna ze względu na brak doświadczenia oraz umiejętności urzeczywistniania celów w

sytuacji niepewnej i konfliktowej..

Powyższe działania raczej ograniczają ZEW niż je eliminują.

Konsekwencje zjawiska erozji władzy:

Pociąga to zjawisko za sobą różnorodne konsekwencje polityczne, militarne, edukacyjne. Nie

tylko utrudnia lub nawet uniemożliwia osiąganie podstawowych celów materialnych i

społecznych, ale może również spowodować regoryzację władzy i częstsze posługiwanie się przez

nią środkami represyjnym. Rządzące elity, którym kontrola wymyka, się z rąk, za wszelką cenę

bronią własnej pozycji - tam gdzie brakuje autorytetu pojawia się siła. Prowadzi to do zmierzchu

władzy, powoduje dyskomfort i wzmaga cierpienie różnych grup społecznych. Te konsekwencje

są szczególnie poważne.

Zjawisko erozji władzy jest tylko jednym ze zjawisk powstawających w procesie sprawowania i

utrwalania władzy. Może on rodzić również inne fenomeny, np. racjonalizację i profesjonalizację

decyzji kierowniczych i przywódczych. Władza jest zjawiskiem tak złożonym, iż nie można go

sprowadzić wyłącznie do ZEW, choć jest ono tak istotne, iż nie można go pominąć.

Erozja władzy w okresie PRL:

Skrót PRL oznacza nie tylko „Polską Rzeczpospolitą Ludową”- formę

państwowości, której nazwa pojawiła się w konstytucji w 1952 roku, a zniknęła pod

koniec 1989 roku. Określenie ustroju PRL było jednak kwestią sporną. Oficjalnie

przyjęto, że jest to państwo socjalistyczne, jednak z punktu widzenia Konstytucji to

państwo demokracji ludowej. Przeciwnicy natomiast określali ten ustrój mianem ustroju

komunistycznego. Termin PRL jest stosowany w szerokim znaczeniu obejmującym

system władzy i społeczno-gospodarczy porządek Polski rządzonej przez partię

komunistyczną, a także materią społeczną, która chcąc, nie chcąc formy te wypełniała. W

1952 roku ten system władzy był już faktem, istniał w zaawansowanej postaci, co

usprawiedliwia antycypujące stosowanie nazwy PRL także do kilku lat wcześniejszych,

kiedy to system władzy i związany z nim porządek społeczny powstawały. Już rok 1944

uznano za rzeczywisty początek Polski Ludowej. Wtedy właśnie we wschodniej części

8

dzisiejszego obszaru Polski utworzono pierwszy organ władzy ludowej w Polsce –

PKWN.6

Z interakcyjnego modelu działania wynika, że niektóre działania przywódcze są

uwarunkowane przez układy środowiskowe np. sprzyjający lub niesprzyjający zbieg

okoliczności politycznych i ekonomicznych.

Takie zjawisko miało miejsce w okresie PRL, za czasów rządów Edwarda Gierka.

Mam tu na myśli sytuację, kiedy na Zachodzie w wyniku wystąpienia inflacji,

podniesiono tam stopę procentową zaciągniętych kredytów. Było to spowodowane

podwyżką cen ropy. Władze kierowały się myślą, iż do Polski z ZSRR będzie płynąć tania

ropa, ale nie pomyślały o tym, że na Zachodzie trzeba będzie kupować zaawansowane

technologicznie wyroby i spłacać wyższe odsetki od kredytów. Sytuacja to przyczyniła się

tylko do pogłębienia się deficytu w bilansie handlowym.

Rząd Gierka pragnąc w terminie spłacić wcześniejsze pożyczki podjął kolejną

nieodpowiedzialną decyzję, jaką było zaciągnięcie następnych kredytów. W efekcie tego

w 1980 roku Polska, mimo spłacenia większości zaciągniętych kredytów nadal była

zadłużona na ponad 2 mld dolarów.

Innym przykładem zjawiska, które nie zostało nieprzewidziane jest wybór

metropolity krakowskiego kard. Karola Wojtyły na Stolicę Piotrową w październiku

1978 roku. Wybór ten był źródłem siły i nadziei oraz zapowiedzią zmian, które

rzeczywiście nastąpiły w latach kolejnych.

Pierwsza pielgrzymka papieża do Polski w czerwcu 1979 roku stworzyła jakby

nową jakościowo sytuację. Społeczeństwo polskie zdało sobie sprawę z tego, że to ona

stanowi większość w tym kraju. Od tej chwili władza komunistyczna musiała się bardziej

liczyć ze społeczeństwem. Oznaczało to początek końca aparatu partyjnego, który

sprowadzony wyłącznie do funkcji administratora kraju, coraz bardziej tracił na znaczeniu.7

Władze reagowały dwuznacznie na wystąpienia Jana Pawła II. Oficjalnie przyjęcie było

serdeczne, przedstawiciele władz wyrażali się z uznaniem o papieżu. Zarazem jednak

manipulowano obrazem transmisji telewizyjnych. Nigdy dotąd nie okazało się tak przejrzyście,

6 Pod red. D.Stoli i M.Zaremby, PRL trwanie i zmiana, Warszawa 2003 7 A.L.Sowa, Wielka Historia Polski, Kraków 2001

9

że władze PRL nie mają wspólnego języka ze społeczeństwem, że opierają się na brutalnej sile i

prostocie obyczaju.

Przykłady te wyraźnie pokazują, że władza tak naprawdę jest tylko kolosem na glinianych

nogach, którego jednoczesny splot kilku zdarzeń może doprowadzić do upadku.

Kolejnym z kryteriów występowania zjawiska erozji władzy jest czas.

Podejmowane przez dygnitarzy decyzje, którzy sprawują władzę przez długi okres czasu,

stawały się coraz mniej skuteczne. Władza załamywała się. Przyczyną tego jest

rutynizacja władzy oraz ich zmęczenie. W okresie PRL miała miejsce mała rotacja na

najwyższych szczeblach władzy oraz długie okresy jej panowania. Uzasadnić to można

faktem, iż stanowisko pierwszego sekretarza sprawowane było tylko przez kilku

dygnitarzy w ciągu całego okresu trwania PRL. Ich zmiany dokonywano dopiero

wówczas, gdy w społeczeństwie zaczęły przejawiać się silne fale niepokoju.

Poznański bunt z 1956 roku ukazał skalę owego społecznego niezadowolenia oraz

to, jak poważny kryzys panuje w kraju. 19 października 1956 roku Władysław Gomułka

cieszący się wówczas znacznym poparciem społeczeństwa, został powołany na stanowisko

I sekretarza. Jednak już w kolejnych latach poparcie to znacznie spadło. Spowodowane

to było tym, iż nie nastąpiła poprawa stopy życiowej społeczeństwa, na którą liczono. W

polityce gospodarczej nie zostały podjęte żadne radykalne działania, które mogłyby

pozytywnie wpłynąć na naprawę ówczesnego systemu. Władze zapowiadały zasadnicze

reformy w kierowaniu przedsiębiorstwami, które w efekcie okazały się reformami

powierzchownymi.

Wiosną 1968 roku najważniejszym wydarzeniem był bunt studencki. Jego podłożem

było narastające poczucie nie spełnienia nadziei, które zostały zrodzone jeszcze w 1956

roku. We wiecu wzięło udział około 2 tysięcy osób. Został on jednak zakłócony. Do akcji

wkroczyli uzbrojeni cywile i bojówki ORMO (Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej)

oraz kolumna ZOMO (Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej). Owe wydarzenia

stały się pretekstem, by rozpocząć nagonki antysemickie i antyinteligenckie. Wielu

Polaków pochodzenia żydowskiego uważano tylko za Żydów niepotrzebnych w Polsce. Z

PZPR zostało wyrzuconych 8,3 tysiąca osób, a 80 funkcjonariuszy straciło pracę.

Gomułka popierał interwencję Ludowego Wojska Polskiego w Czechosłowacji w 1968 r.

10

W grudniu 1970 roku na jego polecenie stłumiono robotnicze manifestacje na Wybrzeżu.

20 grudnia Gomułka został zmuszony do ustąpienia ze stanowiska I sekretarza.8

Jeśli chodzi o czynniki osobowe to za przykład takiego czynnika związanego z

charakterystyką motywacji kratycznej, zwanej też potrzebą władzy, może posłużyć

następujące zdarzenie.

Wyniki referendum ludowego z 1946 roku oraz wybory do Sejmu Ustawodawczego

– polskiej Konstytuanty w 1947 roku przyczyniły się do zwycięstwa bloku PPR, PPS, SL,

SD. Po umocnieniu swej władzy w kraju w 1947 roku, PPR zlikwidowała nie tylko

opozycyjne podziemie polityczne i zbrojne, ale wyalienowała również z życia politycznego

PSL, czyli jedyną legalną siłę opozycyjną.

W latach 70-tych PZPR również doprowadziła do poważnego kryzysu politycznego.

Jej kierownictwo zbyt pewne swojej pozycji i akceptacji społecznej postanowiło

wprowadzić do konstytucji zapisy odnośnie sprawowanej przez siebie władzy. Jeden z

zapisów dotyczył ustroju politycznego PRL, z którego wynikało, że Polska Rzeczpospolita

Ludowa jest państwem socjalistycznym, a nie krajem demokracji ludowej. Zapowiadano

także wprowadzenie zapisu o kierowniczej roli partii.

W PRL partia sprawowała władzę w imieniu klasy robotniczej. Utożsamiała się z

jej interesami. Ponieważ owo sprawowanie władzy przynosiło rządzącym wiele korzyści,

to stało się ono celem nadrzędnym. Wystąpiło więc zjawisko autonomizacji. Budowano

luksusowe ośrodki rządowe, eleganckie wille, rozdzielano samochody. Wszystkie wydatki

były pokrywane z funduszy społecznych, w momencie, kiedy kryzys gospodarczy zataczał

coraz szersze kręgi. Zarobki obywateli w latach 70–tych plasowały się na bardzo niskim

poziomie. Problem ten jednak nie obejmował elit partyjnych i rządowych. Średnia płaca

robotnika przemysłowego wynosiła wówczas 5,3 tysięcy złotych miesięcznie, a

pracownika inżynieryjno-technicznego 6,9 tysięcy złotych. W tym samym czasie pierwszy

sekretarz KW PZPR zarabiał około 16,6 tysięcy złotych. Dodatkowo oprócz tego

dysponował całym szeregiem przywilejów, które mu przysługiwały.

8 J.Łojek, Kalendarz Historyczny, Warszawa 1996

11

Przyglądając się czynnikom wpływającym na zjawisko erozji władzy warto też

wspomnieć o kolejnym kryterium jakim jest styl sprawowania władzy. Kozielecki

stwierdza, iż nowe warunki wymagają często nowych form rządzenia, tymczasem

decydenci utrzymują dawne struktury i dawne strategie działania. Następuje rutynizacja

władzy.9

Jako przykład posłużę się po raz kolejny osobą Władysława Gomułki. Jak już

wcześniej wspomniałam, w 1956 roku objął on stanowisko pierwszego sekretarza w

wyniku pojawienia się społecznego niezadowolenia i z tych samych powodów został z

niego usunięty w 1970 roku. Kolejni dygnitarze także obiecywali poprawę warunków

bytowych społeczeństwa oraz polepszenie stosunków między obywatelami a państwem.

Jednak większość sprawujących władzę w tym okresie mimo wprowadzonych zmian nie

doprowadziła do poprawy sytuacji jednostek społecznych. Dodatkowo długi okres

rządzenia zwiększał chęć utrzymania władzy za wszelką cenę, nie licząc się z kosztami

ponoszonymi przez całe społeczeństwo.

Odwilż październikowa z 1956 roku, dobrze obrazuje czynnik procesualny. Została

ona poprzedzona krytyką metod rządzenia oraz krwawo stłumionego buntu robotników,

czyli powstania poznańskiego. Na VIII Plenum Komitetu Centralnego PZPR potępiono

politykę partii w okresie tzw. kultu jednostki. I sekretarzem KC wybrano Władysława

Gomułkę. Przyjęto także program wykorzenienia kultu jednostki, częściowej modyfikacji

systemu polityczno-ekonomicznego. Jednakże już w 1957 roku PZPR zaczęła odchodzić

od postulatów październikowych.10 Pod koniec lat 60-tych reformy gospodarcze nie

przyniosły spodziewanych rezultatów. Był to również okres zaostrzenia się stosunków

między władzą a kościołem, czego powodem było wygłoszone orędzie polskich biskupów

do niemieckich dotyczące pojednania obu narodów. Polityka społeczna i kulturowa

budziła niezadowolenie głównie inteligencji. W roku 1968 w Warszawie i Krakowie

doszło do demonstracji studenckich przeciwko cenzurze i tłumieniu demokracji. Tego

samego roku miała również miejsce krótkotrwała kampania antysemicka, wywołana

walką o wpływy między poszczególnymi frakcjami w PZPR.

9 J.Kozielecki, Erozja władzy : autonomia zjawiska, Warszawa 1986 10 W.Roszkowski, Historia Polski 1914 – 1996, Warszawa 1997

12

Drugim przykładem mogą być wydarzenia z Sierpnia 1980 roku. Narastający

wówczas kryzys gospodarczy oraz rosnące zagrożenie zagraniczne, doprowadziły do

pogorszenia się sytuacji gospodarczej Polski. Kiedy 1 lipca 1980 roku władze

zdecydowały się na podwyżkę cen żywności, wywołało to wybuch pokojowo

przebiegającego buntu społecznego. Strajki robotnicze stopniowo objęły cały kraj.

Należy jednak zaznaczyć, iż początkowe sukcesy odnoszone w procesie

sprawowania władzy mogą stać się przyczyną jej erozji. Tak też się stało w grudniu 1970

roku, kiedy Władysław Gomułka doprowadził do podpisania polsko – niemieckiego

układu w sprawie uznania przez RFN zachodniej granicy Polski. Korzystając z tego

sukcesu Gomułka postanowił wprowadzić podwyżkę cen na mięso i jego przetwory, czego

efektem stały się protesty społeczne.

Rola czynników zewnętrznych: przestrzeń kratyczna.

W przestrzeni kratycznej wysokość niepewności zdarzeń ekonomicznych,

politycznych i militarnych uzależniona jest od pewności posiadanej informacji.

Rzeczywistość ta posiada także szereg różnorodnych informacji, które są fałszywe,

nieokreślone bądź iluzoryczne. Czynniki zewnętrzne zniekształcają się, co przyczynia się

niekiedy do deficytu danych. Władza otrzymuje tylko informacje dobre, a te, które

zostały uznane za niesprzyjające ulegają przekształceniu i dopasowaniu do wymagań

kierownictwa, a to prowadzi do fabrykowania danych, a także zdarzeń historycznych i

współczesnych.

Propaganda sukcesu

Za czasów rządów Edwarda Gierka, władze stosowały różne hasła w celu szerzenia

propagandy sukcesu. Nagłaśniano twierdzenie, iż Polska była wówczas ósmą potęgą

gospodarczą świata. Chciano w ten sposób przekonać społeczeństwo polskie o tym, jak

słuszny styl rządzenia został obrany przez partię. Jednak wraz z pogarszającymi się

warunkami w kraju, wszystkie kłamstwa ujrzały światło dzienne. Takie rządzenie

państwem przez dłuższy okres czasu prowadzi do delegitymizacji władzy.

Pochody pierwszomajowe organizowane dla uczczenia międzynarodowego Święta

Pracy, jest to jeden z elementów tworzenia rzeczywistości fikcyjnej. W PRL-u pochody

organizowano w każdym większym mieście. W krajach objętych komunizmem święto to

miało na celu gromadzenie społeczeństwa, czyli grup pracowników z zakładów pracy i

13

dzieci ze szkół, aby składać hołd rządzącym. Czerwone flagi, portrety przywódców partii

komunistycznych, transparenty z głoszonymi przez nich hasłami, to nieodzowne elementy

w tego typu święcie. Nieuczestnictwo w pochodzie było równoznaczne z szykanami.

Władza po fali strajków w Radomiu, Ursusie i Płocku chcąc uniknąć kolejnych

demonstracji zdecydowała się wycofać z podwyżek cen na podstawowe artykuły

żywnościowe. Uzasadniała to stwierdzeniem, iż pracownicy uczestniczący w

konsultacjach, odbywających się w ich zakładach pracy, zgłaszali uwagi do tego

projektu. W tym czasie kierownictwo PZPR cieszyło się dużym poparciem społeczeństwa

polskiego. Gierek podczas konferencji z sekretarzami wojewódzkimi stwierdził, że:

„Trzeba załodze tych (…) zakładów powiedzieć, jak my ich nie nawiedzimy, jacy to oni są

łajdacy, jak oni swym postępowaniem szkodzą krajowi. Uważam, że im więcej będzie

słów bluźnierstwa pod ich adresem, a nawet, jeśli zażądacie wyrzucenia z zakładu

elementów nieodpowiedzialnych, tym lepiej dla sprawy”.11 Powyższy opis przedstawia

zjawisko fabrykowania zdarzeń.

Wprowadzenie kartek na cukier w roku 1976 było kolejnym ciosem

propagandowym dla władz PRL. Była ona zaniepokojona i sfrustrowana załamaniem się

cudu gierkowskiego. Aparat partii średniego szczebla zaczął uzależniać się od górnego,

czemu kierownictwo PZPR nie było w stanie przeciwdziałać. To sprzyjało dalszemu

rozprężaniu się systemu komunistycznego PRL-u.

Zjawisko erozji władzy jest w znacznym stopniu determinowane przez stopień

złożoności przestrzeni kratycznej. Jako dowód tego stwierdzenia można posłużyć się

następującym przykładem.

Decyzje podejmowane przez władze PRL przestały przynosić oczekiwane skutki.

Oznaką pogorszenia się sytuacji gospodarczej kraju był brak zaopatrzenia w sklepach i

ryzyko zagrożeniem energetycznym wobec zbliżającej się zimy. Te i inne czynniki

przyczyniły się do ogłoszenia stanu wojennego.

Stan wojenny został wprowadzony w nocy z 12/13 grudnia 1981roku. Dekretem rady

państwa na podstawie art.33, ust.2 Konstytucji PRL, który stanowił: „Rada Państwa

może wprowadzić stan wojenny na części lub całym terytorium Polskiej Rzeczpospolitej 11 Tygodnik „Wprost” nr 970 (Lipiec 2001r.)

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome