Zmiany semantyczne wyrazów - Notatki - Gramatyka historyczna, Notatki'z Gramatyka historyczna. University of Warsaw

Gramatyka historyczna

Opis: Notatki zawierają informacje co do zawartości informacyjnej znaka, poszeżenia, zwężenia, degradacji i milioracji znaczenia wyrazów.
Showing pages  1  -  2  z  4
The preview of this document ends here! Please or to read the full document or to download it.
Informacje o dokumencie
Uploaded by: Warsawa
wizyty: 1000+
Pobrania : 5
Uniwersytet: University of Warsaw
Adres: Języki
Upload date: 01/03/2013
Embed this document:
Katarzyna Mazur

1

na podstawie: D. Buttler, Rozwój semantyczny wyrazów polskich, Warszawa 1978.

Z m i a n y s e m a n t y c z n e w y r a z ó w

I. Wprowadzenie

1. Na zawartość informacyjną znaku składają się trzy elementy: a. odnośność przedmiotowo – logiczna => zdolność znaku do uobecniania w

świadomości odbiorców wypowiedzi konkretnych przedmiotów i całych ich

klas;

b. walor emocjonalno – stylistyczny => zdolność wyrazu do informowania o stanie uczuciowym nadawcy ( w charakterze skonwencjonalizowanym)

c. wartość systemowa => miejsce w opozycjach leksykalnych, np. synonimicznych, antonimicznych, etc.

2. Zmiana znaczeniowa to przeobrażenie chociaż jednego z komponentów zawartości informacyjnej znaku. Wyróżnia się więc zmiany:

a. odnośności pojęciowej nazwy zwężenie ( specjalizacja) znaczenia

rozszerzenie (generalizacja) znaczenia

przeniesienie znaczenia

b. społecznego odczucia ich wartości c. relacji systemowych

II. Zmiany odnośności pojęciowej nazwy

1. Zwężenie (specjalizacja) znaczenia jest to zmniejszenie grupy desygnatów, do której odnosi się dany wyraz, innymi słowy ograniczenie liczby przedmiotów, czynności,

pojęć, do których wyraz odnosi się jako nazwa. Zwykle jego dawne znaczenie

wzbogaca się o jakąś dodatkową cechę. (np. niepodległość <niezależność ogólnie>,

dzisiaj < niezależność polityczna, państwowa>; zatem do niezależność + polityczność)

Przykłady:

rękojeść < część przedmiotu specjalnie stworzona do jego trzymania, uchwyt>

< nazwa uchwytu broni białej> rycina < do XVI w. nazwa rzeźby w ogóle – to, co jest ryte>

< dzieło sztuki reprodukowane z rzeźbionej płyty, odbity obrazek>

wyraz pospolity staje się nazwą własną Ukraina < dawniej: tereny pograniczne, kraj na granicy>

zwężenia mogą mieć charakter: o całkowity => dawne, szerokie znaczenie wyrazu zupełnie się zaciera o niecałkowity => szersze i węższe znaczenie wyrazu występują obocznie, np.

mogiła(XIX w) <nagrobek usypany z ziemi> oraz synonimicznie w starym

znaczeniu jako <wzgórek, pagórek, wzniesienie>

trawić <rozkładać pokarm>, ale i w znaczeni dawnym, szerszym <niszczyć,

dewastować> np. ogień strawił całą wieś

docsity.com

2

podział zwężeń o radykalne – znaczenie zawęża się od wielu różnorodnych desygnatów – do

jednego, np. ciążą < dawniej: wszystko co jest obciążeniem od kamienia do

przygniatania kapusty po podatek; następnie objęło znaczeniem również stan

błogosławiony kobiety, aż w końcu ograniczyło się tylko do tego>

o umiarkowane – zakres desygnatów ogranicza się nieznacznie, pozostaje znaczeniowe podobieństwo, np. robotnik < dawniej, ten, co wykonuje jakąś

robotę, dziś najemnik, ten, kto pracuje fizycznie za pieniądze>

przyczyny o zewnętrzne

 zmiany w dziedzinie życia i obyczajowości

 pojawienie się nowego desygnatu i konieczność nadania mu nazwy

(np. powieść <dawniej: mówienie, opowiadanie>

 tabu i tendencje eufemistyczne np. spółkować <dawniej

współdziałać> określano tak akt seksualny i się zatarło prawdziwe

znaczenie a przetrwało eufemistyczne

o wewnętrzne  zatarcie wyrazistości słowotwórczej

 substantywizacja przymiotników

2. Poszerzenie (generalizacja) znaczenia – odwrotność procesu zwężania znaczenia. Jest to uogólnianie i uabstrakcyjnianie treści wyrazu. Następuje zubożenie o jakąś

cechę znaczeniową. Jedna z cech semantycznych składających się na znaczenie

wyrazu i ograniczająca zasięg jego realnego stosowania ulega zatarciu –

automatycznie zwiększa się liczba przedmiotów, które kwalifikują się jednoznacznie

na desygnaty tej nazwy, np. strawa <uczta pogrzebowa>, pojawia się jednak słowo

stypa, która przejmuje to znaczenia i strawa poszerza znaczenie <pokarm>

generalizacja może być o częściowa – obocznie występuje znaczenie węższe i szersze. Są to długotrwałe

procesy przejściowe

o całkowita – znaczenia o węższym znaczeniu zostają wyparte, np. tło <podłoże> dawniej również posadzka;

mechanizm generalizacji – nazwa grupy desygnatów najbardziej charakterystycznych dla większej klasy przedmiotów zostaje zastosowana jako nazwa

całej tej grupy, np. pieniądz <dawniej: drobna moneta> dziś ogólnie środek płatniczy.

przyczyny: o zewnętrzne

 rozwój zdolności poznawczych człowieka ( myślenie abstrakcyjne, uogólnianie)

o wewnętrzne  zatarcie wyrazistości budowy słowotwórczej, np. strzelać <dawniej

miotać strzały>, dziś głównie miotać pociski

 wymiana nazw między gwarami środowiskowymi z językiem ogólnym, np. zbić z tropu – przeszło z gwary myśliwskiej

docsity.com

3

3. Przeniesienie zmian – są to przeobrażenia, które polegają na całkowitej zmianie sfery realnego funkcjonowania wyrazu; wyraz ten staje się nazwą zupełnie innych realiów,

mających z pierwotnymi desygnatami tylko nieliczne, często drugorzędne cechy

wspólne. Nie zmienia się ZAKRES znaczeniowy nazwy (jak w zwężenie i

rozszerzeniu), ale jej TREŚĆ.

typy przeniesień: o przez podobieństwo (metafora) – zasada kojarzenia zjawisk na podstawie ich

różnorodnych cech pokrewnych, np. guziczek <dawniej: mała narośl na ciele

ludzkim: „Maść z soli, z miodu, a z oliwą rozpędza guziczki”> dopiero wtórnie

stał się nazwą zapięcia o podobnym kształcie; księżyc< dawniej: syn księdza,

czyli władcy>- analogia przeniesiona do ciał niebieskich – słońce jest władcą

nieba, a w nocy świeci jego syn – księżyc ; piszczel <dawniej: piszczałka,

instrument> - znaczenie metaforyczne początkowo szerokie – przedmioty o

wydłużonym kształcie, wydrążone w środku, w końcu przylgnęło do kości.

o przez styczność (metonimia) – przeniesienie znaczenia, nie na zasadzie podobieństwa, ale wspólnego występowania dwóch desygnatów, lub mających

ze sobą jakiś związek, np. pieczywo <dawniej czynność wypiekania> znaczenie

przeniosło się na rezultat czynności, czyli chleb, bułki, etc.; paragon < nazwisko

właściciela fabryki produkującej bloczki kasowe>; podwika <oznaczała chustę,

kwef> wtórnie stała się nazwą noszącej ją kobiety;

o zmiana dominanty (centrum) znaczenia – w tej kategorii są wszystkie przeniesienia, których powstania nie można jednoznacznie przypisać, ani do

metonimii, ani metafory;

funkcje przeniesień i jednocześnie ich przyczyny: o uzupełniają nominatywne środki języka o indywidualne zabiegi stylistyczne

III. Degradacja (pogorszenie) i melioracja (polepszenie) znaczenia wyrazów

- czyli zmiany społecznego odczucia ich wartości emocjonalnej bądź stylistycznej.

Zmiany tego typu polegają na określonym przewartościowaniu wyrazów, na ich awansie

(melioracja) do sfery słownictwa starannego, wywołujące dodatnie reakcje, bądź na

degradacji (pogorszenia) ich nacechowania emocjonalnego, bądź stylistyczne, np. dupa

<dawniej wyraz neutralny oznaczający wydrążenie, dziupla> (degradacja); kumać się

<dawniej obsceniczny wyraz oznaczający współżycie erotyczne; dziś wyraz potoczny

oznaczający nawiązanie kontaktu> (melioracja)

 zmiany wartościowania wyrazów odbywają się na różnych gruntach. Możemy wymienić trzy typy:

o „czysta” zmiana wartości emocjonalnej lub stylistycznej – nie zmienia się sens, zmienia się nacechowanie – np. gadać <rozmawiać, mówić> dziś

potocznie, dawniej w słownictwie oficjalnym.

o zmiany wartości logicznej – zmienia się wartość desygnatu, zmiana barwy uczuciowej jest tego następstwem, np. kałuża <dawniej staw

gospodarczy>

docsity.com

4

o zmiany mieszane – niewielka modyfikacja treści powoduje jej wyraźne pogorszenie/polepszenie, np. grat <dawniej mebel> była to ustna pożyczka

z niemieckiego, używano tego słowa w mowie potocznej, co sprzyjało

frazeologizacji zestawienia stary grat – w końcu grat nawet w izolacji

zaczął oznaczać coś starego, zniszczonego.

przyczyny :  celowe modyfikacje (nadawanie czemuś wtórnej, metaforycznej nazwy)

 żarty, ironia

 eufemizmy (użycie wtórne, maskujące staje się w końcu treścią wyrazu), np.

kutas <jeszcze w XIX wieku frędzel, przywieszka>

 przeobrażenia opinii społecznej

 zatarcie związków etymologicznych, np. kobieta (od kob <chlew>) utraciła

negatywne zabarwienia w XVIII wieku; rzewny (dziś słowo podniosłe,

poetyzm, bo wyszło z użycia słowo rzwieć – co oznaczało ryczeć

Meliaracja i degradacja pozwalają poznać społeczny system poglądów i przekonań

dawnych epok.

docsity.com

Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome