Zmiany semantyczne wyrazów - Notatki - Gramatyka historyczna, Notatki'z Gramatyka historyczna. University of Warsaw

Gramatyka historyczna

Opis: Notatki zawierają informacje co do zawartości informacyjnej znaka, poszeżenia, zwężenia, degradacji i milioracji znaczenia wyrazów.
Showing pages  1  -  4  z  4
1
na podstawie: D. Buttler, Rozwój semantyczny wyrazów polskich, Warszawa 1978.
Z m i a n y s e m a n t y c z n e w y r a z ó w
I. Wprowadzenie
1. Na zawartość informacyjną znaku składają się trzy elementy:
a. odnośność przedmiotowo – logiczna => zdolność znaku do uobecniania w
świadomości odbiorców wypowiedzi konkretnych przedmiotów i całych ich
klas;
b. walor emocjonalno stylistyczny => zdolność wyrazu do informowania o
stanie uczuciowym nadawcy ( w charakterze skonwencjonalizowanym)
c. wartość systemowa => miejsce w opozycjach leksykalnych, np.
synonimicznych, antonimicznych, etc.
2. Zmiana znaczeniowa to przeobrażenie chociaż jednego z komponentów zawartości
informacyjnej znaku. Wyróżnia się więc zmiany:
a. odnośności pojęciowej nazwy
zwężenie ( specjalizacja) znaczenia
rozszerzenie (generalizacja) znaczenia
przeniesienie znaczenia
b. społecznego odczucia ich wartości
c. relacji systemowych
II. Zmiany odnośności pojęciowej nazwy
1. Zwężenie (specjalizacja) znaczenia jest to zmniejszenie grupy desygnatów, do której
odnosi się dany wyraz, innymi słowy ograniczenie liczby przedmiotów, czynności,
pojęć, do których wyraz odnosi się jako nazwa. Zwykle jego dawne znaczenie
wzbogaca się o jakąś dodatkową cechę. (np. niepodległość <niezależność ogólnie>,
dzisiaj < niezależność polityczna, państwowa>; zatem do niezależność + polityczność)
Przykłady:
rękojeść < część przedmiotu specjalnie stworzona do jego trzymania, uchwyt>
< nazwa uchwytu broni białej>
rycina < do XVI w. nazwa rzeźby w ogóle – to, co jest ryte>
< dzieło sztuki reprodukowane z rzeźbionej płyty, odbity
obrazek>
wyraz pospolity staje się nazwą własną
Ukraina < dawniej: tereny pograniczne, kraj na granicy>
zwężenia mogą mieć charakter:
o całkowity => dawne, szerokie znaczenie wyrazu zupełnie się zaciera
o niecałkowity => szersze i węższe znaczenie wyrazu występują obocznie, np.
mogiła(XIX w) <nagrobek usypany z ziemi> oraz synonimicznie w starym
znaczeniu jako <wzgórek, pagórek, wzniesienie>
trawić <rozkładać pokarm>, ale i w znaczeni dawnym, szerszym <niszczyć,
dewastować> np. ogień strawił całą wieś
docsity.com
2
podział zwężeń
o radykalne znaczenie zawęża się od wielu różnorodnych desygnatów do
jednego, np. ciążą < dawniej: wszystko co jest obciążeniem od kamienia do
przygniatania kapusty po podatek; następnie objęło znaczeniem również stan
błogosławiony kobiety, aż w końcu ograniczyło się tylko do tego>
o umiarkowane zakres desygnatów ogranicza się nieznacznie, pozostaje
znaczeniowe podobieństwo, np. robotnik < dawniej, ten, co wykonuje jakąś
robotę, dziś najemnik, ten, kto pracuje fizycznie za pieniądze>
przyczyny
o zewnętrzne
zmiany w dziedzinie życia i obyczajowości
pojawienie się nowego desygnatu i konieczność nadania mu nazwy
(np. powieść <dawniej: mówienie, opowiadanie>
tabu i tendencje eufemistyczne np. spółkować <dawniej
współdziałać> określano tak akt seksualny i się zatarło prawdziwe
znaczenie a przetrwało eufemistyczne
o wewnętrzne
zatarcie wyrazistości słowotwórczej
substantywizacja przymiotników
2. Poszerzenie (generalizacja) znaczenia odwrotność procesu zwężania znaczenia.
Jest to uogólnianie i uabstrakcyjnianie treści wyrazu. Następuje zubożenie o jakąś
cechę znaczeniową. Jedna z cech semantycznych składających się na znaczenie
wyrazu i ograniczająca zasięg jego realnego stosowania ulega zatarciu
automatycznie zwiększa się liczba przedmiotów, które kwalifikują się jednoznacznie
na desygnaty tej nazwy, np. strawa <uczta pogrzebowa>, pojawia się jednak słowo
stypa, która przejmuje to znaczenia i strawa poszerza znaczenie <pokarm>
generalizacja może być
o częściowa obocznie występuje znaczenie węższe i szersze. Są to długotrwałe
procesy przejściowe
o całkowita znaczenia o węższym znaczeniu zostają wyparte, np. tło
<podłoże> dawniej również posadzka;
mechanizm generalizacji nazwa grupy desygnatów najbardziej
charakterystycznych dla większej klasy przedmiotów zostaje zastosowana jako nazwa
całej tej grupy, np. pieniądz <dawniej: drobna moneta> dziś ogólnie środek płatniczy.
przyczyny:
o zewnętrzne
rozwój zdolności poznawczych człowieka ( myślenie abstrakcyjne,
uogólnianie)
o wewnętrzne
zatarcie wyrazistości budowy słowotwórczej, np. strzelać <dawniej
miotać strzały>, dziś głównie miotać pociski
wymiana nazw między gwarami środowiskowymi z językiem ogólnym,
np. zbić z tropu – przeszło z gwary myśliwskiej
docsity.com
3
3. Przeniesienie zmian są to przeobrażenia, które polegają na całkowitej zmianie sfery
realnego funkcjonowania wyrazu; wyraz ten staje się nazwą zupełnie innych realiów,
mających z pierwotnymi desygnatami tylko nieliczne, często drugorzędne cechy
wspólne. Nie zmienia się ZAKRES znaczeniowy nazwy (jak w zwężenie i
rozszerzeniu), ale jej TREŚĆ.
typy przeniesień:
o przez podobieństwo (metafora) zasada kojarzenia zjawisk na podstawie ich
różnorodnych cech pokrewnych, np. guziczek <dawniej: mała narośl na ciele
ludzkim: „Maść z soli, z miodu, a z oliwą rozpędza guziczki”> dopiero wtórnie
stał się nazwą zapięcia o podobnym kształcie; księżyc< dawniej: syn księdza,
czyli władcy>- analogia przeniesiona do ciał niebieskich słońce jest władcą
nieba, a w nocy świeci jego syn księżyc
; piszczel <dawniej: piszczałka,
instrument> - znaczenie metaforyczne początkowo szerokie przedmioty o
wydłużonym kształcie, wydrążone w środku, w końcu przylgnęło do kości.
o przez styczność (metonimia) przeniesienie znaczenia, nie na zasadzie
podobieństwa, ale wspólnego występowania dwóch desygnatów, lub mających
ze sobą jakiś związek, np. pieczywo <dawniej czynność wypiekania> znaczenie
przeniosło się na rezultat czynności, czyli chleb, bułki, etc.; paragon < nazwisko
właściciela fabryki produkującej bloczki kasowe>; podwika <oznaczała chustę,
kwef> wtórnie stała się nazwą noszącej ją kobiety;
o zmiana dominanty (centrum) znaczenia w tej kategorii wszystkie
przeniesienia, których powstania nie można jednoznacznie przypisać, ani do
metonimii, ani metafory;
funkcje przeniesień i jednocześnie ich przyczyny:
o uzupełniają nominatywne środki języka
o indywidualne zabiegi stylistyczne
III. Degradacja (pogorszenie) i melioracja (polepszenie) znaczenia wyrazów
- czyli zmiany społecznego odczucia ich wartości emocjonalnej bądź stylistycznej.
Zmiany tego typu polegają na określonym przewartościowaniu wyrazów, na ich awansie
(melioracja) do sfery słownictwa starannego, wywołujące dodatnie reakcje, bądź na
degradacji (pogorszenia) ich nacechowania emocjonalnego, bądź stylistyczne, np. dupa
<dawniej wyraz neutralny oznaczający wydrążenie, dziupla> (degradacja); kumać się
<dawniej obsceniczny wyraz oznaczający współżycie erotyczne; dziś wyraz potoczny
oznaczający nawiązanie kontaktu> (melioracja)
zmiany wartościowania wyrazów odbywają się na różnych gruntach. Możemy
wymienić trzy typy:
o „czysta” zmiana wartości emocjonalnej lub stylistycznej nie zmienia się
sens, zmienia się nacechowanie np. gadać <rozmawiać, mówić> dziś
potocznie, dawniej w słownictwie oficjalnym.
o zmiany wartości logicznej zmienia się wartość desygnatu, zmiana barwy
uczuciowej jest tego następstwem, np. kałuża <dawniej staw
gospodarczy>
docsity.com
4
o zmiany mieszane niewielka modyfikacja treści powoduje jej wyraźne
pogorszenie/polepszenie, np. grat <dawniej mebel> była to ustna pożyczka
z niemieckiego, ywano tego słowa w mowie potocznej, co sprzyjało
frazeologizacji zestawienia stary grat w końcu grat nawet w izolacji
zaczął oznaczać coś starego, zniszczonego.
przyczyny :
celowe modyfikacje (nadawanie czemuś wtórnej, metaforycznej nazwy)
żarty, ironia
eufemizmy (użycie wtórne, maskujące staje się w końcu treścią wyrazu), np.
kutas <jeszcze w XIX wieku frędzel, przywieszka>
przeobrażenia opinii społecznej
zatarcie związków etymologicznych, np. kobieta (od kob <chlew>) utraciła
negatywne zabarwienia w XVIII wieku; rzewny (dziś słowo podniosłe,
poetyzm, bo wyszło z użycia słowo rzwieć – co oznaczało ryczeć
Meliaracja i degradacja pozwalają poznać społeczny system poglądów i przekonań
dawnych epok.
docsity.com
The preview of this document ends here! Please or to read the full document or to download it.
Informacje o dokumencie
Uploaded by: Warsawa
wizyty: 2493
Pobrania : 3
Adres:
Uniwersytet: University of Warsaw
Upload date: 01/03/2013
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome