Deklinacja mieszana - Notatki - Gramatyka opisowa, Notatki'z Gramatyka opisowa. University of Warsaw
Warsawa
Warsawa1 March 2013

Deklinacja mieszana - Notatki - Gramatyka opisowa, Notatki'z Gramatyka opisowa. University of Warsaw

PDF (340.7 KB)
7 strona
1000+Liczba odwiedzin
Opis
W notatkach omówione zostają deklinacja mieszana i formy nieregularne w odmianie rzeczowników.
20punkty
Punkty pobierania niezbędne do pobrania
tego dokumentu
Pobierz dokument
Podgląd3 strony / 7
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.

Deklinacja mieszana (i formy nieregularne w

odmianie rzeczowników)

Odmianę mieszaną mają:

1) rzeczowniki męskie w lp. formalnie równe

żeńskim, tak samo jak one się odmieniające, w liczbie

mnogiej – jak męskie os. (typ mężczyzna, poeta, starosta);

2) rzeczowniki męskie o odmianie

przymiotnikowo-rzeczownikowej typu sędzia,

hrabia (w lp. formy D. C. B. – przymiotnikowe:

sędziego, sędziemu, hrabiego, hrabiemu, w M. N. Msc. i W. lp. – rzecz., w lmn. – rzeczownikowe mos.);

3) rzeczowniki męskie – nazwiskana –o typu

Sanguszko, Kościuszko (w lp. odmiana – jak rzecz. żeńskie, w lmn. – jak męskie os.);

4) rzeczowniki męskie typu księża, bracia (w lp.

odmiana regularna, w lmn. – odmiana nietypowa – dawne formy rzeczownika zbiorowego);

5) rzeczowniki męskie typu chorąży, podkomorzy(w

lp. – odmiana przymiotnikowa, w lmn. – częściowo

odmiana rzeczownikowa męska os.: M. W. chorążowie, w innych – przmiotnikowa);

6) rzeczownik męski książę(w lp. brak rozszerzenia tematu, w lmn. – odmiana jak rzecz. nijakie);

7) rzeczowniki nijakie typu liceum, muzeum (w lp.

tzw. nieodmienność, czyli formy tożsame z M., w lmn. –

odmiana nijaka z pominięciem cząstki -um., D. –ów – jak rzecz. męskie).

docsity.com

Można też typy nr 4, 6-7 traktować jako nieregularności w odmianie.

Ad. 1)

Niektóre rzecz. rodzaju męskiego typu wojewoda,

mężczyzna, starosta pierwotnie odmieniały się jak

wiele rzecz. rodz. żeńskiego, typu kobieta, owca. W

okresie stp. także w l.m. zachowywały odziedziczone

końcówki, np. wojewody, mężczyzny, sędzie.

Narzucały one swój rodzaj (męski) wyrazom tworzącym

z nimi związek zgody, np.: ci wojewody przyszli,

dzielni mężczyźny walczyli itp. Od XVI wieku dawne

końcówki w M. l.m. zaczęły się wycofywać, od XVII

wieku w M. i B. l.m. upowszechniły się ostatecznie

innowacyjne końcówki, typowe dla rzecz. rodz. mos.

(np. M. l.m. sędziowie, wojewodowie, B. i D. l.m. sędziów, wojewodów).

Ostatecznie odmianą mieszana rzeczowników

typu mężczyzna, wojewoda ukształtowała się następująco:

w liczbie pojedynczej zachowały one odmianę

żeńską (M. mężczyzn-a, D. mężczyzn-y, C.

mężczyźni-e, B. mężczyzn-ę);

w liczbie mnogiej od XVII zyskały odmianę

mos. (M. mężczyźn-i, M. wojewod-owie, D. i

B. mężczyzn-<0>, wojewod-ów)

Ad. 2.

Odmiana niektórych rzecz. rodzaju męskiego typu sędzia, hrabia

Rzecz. typu sędzia, hrabia także w l.p. zmieniły swoją

odmianę. Już od XV stulecia zaczęły odmieniać się jak

docsity.com

przymiotniki: D. sędziego, C. sędziemu, B. sędziego

itd. We współczesnej polszczyźnie zachowały się obydwa typy odmiany w l.p.

Ad. 3.

Nieregularną odmianę mają również rzecz. rodz. m.

zakończone w M. l.p. na [o]. W l.p. przyjmują końcówki

deklinacji typowej dla rzecz. r. ż., natomiast w l.m. –

końcówki typowe dla rzecz. rodz. męskiego osobowego,

np.:

M. l.p Sanguszk-o, D. l.p. Sanguszk-i, C. lp.

Sanguszc-e itd.

M. l.m. Sanguszk-owie, D. l. m. Sanguszk-ów itd.

Do XVII wieku rzecz. te odmieniały się jak rzecz. rodz.

m., np. M. lp. Jagiełło, Fredro, D. lp. Jagiełła,

Fredra. Współczesna ich odmiana to innowacja

fleksyjna. Dawna, archaiczna odmiana tych rzecz., sporadycznie jeszcze w tekstach XIX-wiecznych.

Ad.4.

Nieregularną odmianę w l.m. mają również dawne

rzeczowniki zbiorowe, typu bracia, księża,

występowały one w l.p., ale znaczeniowo odnosiły się

do ‘zbiorowości, ogółu’, tak jak dziś rzecz. brać,

szlachta. Rzeczowniki te pierwotnie odmieniały się następująco:

odmiana stp. odmiana współczesna

M. bracia, księża M., W. bracia,

księża

docsity.com

D. , C., Msc. braci, księży (-ej) D. braci,

księży

B. , N. bracią, księżą C. braciom, księżom

W. bracio, księżo (lub =M.) B. braci księży

N. braćmi, księżmi

Msc. braciach,

księżach

W literaturze staropolskiej – m.in. w „Lamencie

świętokrzyskim” (Posłuchajcie bracia miła) –

potwierdzenie postaci W. = M. Ponieważ formy te

określały zbiorowość, miały znaczenie „mnogie”,

zaczęły narzucać przymiotnikom, zaimkom i formom

czasu przeszłego liczbę mnogą. Była to pierwsza

innowacja, która zapoczątkowała dalsze przeobrażenia odmiany tych rzeczowników.

XVI w. – poświadczenie nowszej odmiany, np. Naprzód

o księżą, iż kontrybucyje dawają, zwalają, a nie

wiemy, kędy się podziewają (1534 r.). Ostatecznie

formy bracia i księża uznano za formy liczby mnogiej

rzecz. brat, ksiądz. Stąd przekształcenia łączliwości

składniowej ta bracia, księża ->| ci bracia, księża oraz zmiany w odmianie.

Ad. 5.

Nietypowa odmiana – rzeczowniki, które zmieniły

rodzaj z nijakiego na męski, typu chorąże, podkomorze, podczasze, podłowcze, podstole.

docsity.com

Były rzeczownikami rodz. nij. i do XVI wieku miały

regularną dla tego typu odmianę. Ze względu na swoje

znaczenie (rodzaj naturalny) łączyły się z

przymiotnikami, zaimkami i formami czasu przeszłego

w rodz. m., np.: podkomorza byli (XV w). W związku

z powstaniem samogłosek ścieśnionych od XVI wieku

zmieniła się też ich postać fonetyczna; M. l.p. chorąż-e

->| chorąż-y. Upodobniły się przez to do nazw

urzędów, typu woźny, wojski, łowczy będących

przymiotnikami. Podobieństwo fonetyczne M. l.p. oraz

znaczeniowe (wszystkie były nazwami urzędów)

spowodowały, że rzeczowniki chorąży, podkomorzy

itp. zaczęły w l.p. odmieniać się jak przymiotniki. W M. i

W. l.m. przyjęły końcówki typowe dla rzecz. mos. -

owie (podchorążowie, podczaszowie), w

pozostałych przypadkach odmieniają się jak

przymiotniki. Odmianę tych rzeczowników w l.m. ilustrują przykłady:

końc. dekl. rzeczownikowej

końc. dekl. przymiotnikowej

M. i W. podchorążowie, podczaszowie woźni

D. podchorążych, podczaszych woźnych

C. podchorążym, podczaszym woźnym

B. podchorążych, podczaszych woźnych

N. podchorążymi, podczaszymi

woźnymi

docsity.com

Msc. podchorążych, podczaszych

woźnych

Ad. 6.

Odmiana rzecz. książę rzeczownik rodz. m., ale

odmienia się jak rzeczowniki rodz. nijakiego, typu cielę,

jagnię, dziewczę, oznaczające istoty niedorosłe (współcześnie bez rozszerzenia tematu w lp.).

Pierwotnie wyraz książę był rzecz. rodz. nij. i należał

do tej samej grupy deklinacyjnej, co wspomniane

rzeczowniki. W ich odmianie w przypadkach zależnych

l.p. (oprócz M., B., W.) i w l.m. temat był rozszerzony o

cząstkę -ęt (-ęć). Rzeczownik książę łączył się z

zaimkiem wskazującym (to), tak jak to cielę, todziewczę.

Geneza wyrazu książę (stąd odmiana jak rzecz. rodz. nij. oznaczający istoty niedorosłe.

Przykłady zachowania pierwotnego rodzaju

gramatycznego: Zygmunt, z Bożej miłości Krol

Polski, Wielkie Książę Litewskie, Ruskie, Pruskie,

Mazowieckie..., Karzeł SudermańskiWielkie

Książę Kurlandskie, mazowieckie książę umarło itp.

Przyczyna zmian fleksyjnych - ewolucja znaczenia

wyrazów ksiądz, księżyc, książę, Konflikt między

znaczeniem rzecz. książę a jego formą gram.

doprowadził ostatecznie do zmiany rodzaju

gramatycznego tego rzeczownika, a potem przekształcenia w jego odmianie.

M., W. l.p. książę M.,

W. l. m. książęta

docsity.com

D. l.p. księcia / przest. książęcia D.

l.m. książąt

C. l.p. księciu / przest. książęciu C. l.m. książętom

B. l.p. księcia/przest. książęcia B. l.m. książęta/książąt

N. l.p. księciem // przest. książęciem N. l.m. książętami

Msc. l.p. księciu // przest. książęciu

Msc. l.m. książętach

Formy nieregularne wynikające z zachowania form

liczby podwójnej:

oczy, uszy

oczyma, uszyma

ręce, rękoma

w przysłowiach (Trzy gęsi, dwie niewieście, uczynił

jarmark w mieście).

docsity.com

komentarze (0)
Brak komentarzy
Bądź autorem pierwszego komentarza!
To jest jedynie podgląd.
Zobacz i pobierz cały dokument.
Docsity is not optimized for the browser you're using. In order to have a better experience we suggest you to use Internet Explorer 9+, Chrome, Firefox or Safari! Download Google Chrome